Οι λιβυκές προειδοποιήσεις για τις έρευνες νότια της Κρήτης, η συγκυρία της δημοσιοποίησής τους και η ευαίσθητη ισορροπία ενόψει των σχεδιαζόμενων υποθαλάσσιων ενεργειακών διασυνδέσεων.

Φωτογραφία: Σεισμογραφικό ερευνητικό σκάφος

Του Γιώργου Κουτσούμη

Η επαναφορά στο προσκήνιο των λιβυκών αντιδράσεων για τις ελληνικές έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης, σε μια περίοδο κατά την οποία η Αθήνα επιχειρεί να προωθήσει σημαντικά ενεργειακά έργα στην Ανατολική Μεσόγειο, δημιουργεί νέα δεδομένα στις σχέσεις Ελλάδας και Λιβύης. Παρά τις προσπάθειες επαναπροσέγγισης των δύο χωρών και την επανέναρξη των διπλωματικών επαφών, οι εκκρεμότητες γύρω από την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών εξακολουθούν να αποτελούν σοβαρό εμπόδιο στην εξομάλυνση των σχέσεών τους.

Η πρόσφατη δημοσιοποίηση λιβυκής διακοίνωσης, με την οποία η Τρίπολη φέρεται να προειδοποιεί την Αθήνα ακόμη και με αναστολή των διμερών διαπραγματεύσεων, επαναφέρει ένα ζήτημα που υπερβαίνει πλέον τη διαφωνία για την εκμετάλλευση πιθανών κοιτασμάτων φυσικού αερίου. Αγγίζει ευρύτερα τον ελληνικό ενεργειακό σχεδιασμό, την ασφάλεια των υποθαλάσσιων διασυνδέσεων και την προσπάθεια της Τουρκίας να διατηρήσει ενεργό το γεωπολιτικό αποτύπωμα του τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019.

Ωστόσο, η χρονική συγκυρία της δημοσιοποίησης των λιβυκών αντιδράσεων παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα. Ενώ τα πρόσφατα δημοσιεύματα δημιουργούν την εντύπωση νέας επιδείνωσης των διμερών σχέσεων, η διακοίνωση στην οποία αναφέρονται φέρει ημερομηνία 24 Αυγούστου, ενώ στο διάστημα που μεσολάβησε πραγματοποιήθηκαν διπλωματικές επαφές τόσο στην Τρίπολη όσο και στη Βεγγάζη. Η αντίφαση αυτή καθιστά αναγκαία μια προσεκτικότερη ανάγνωση των λιβυκών κινήσεων, προκειμένου να διαπιστωθεί κατά πόσον πρόκειται για πραγματική μεταβολή της στάσης της Τρίπολης ή για προσπάθεια ενίσχυσης της διαπραγματευτικής της θέσης.

Η λιβυκή προειδοποίηση και η χρονική συγκυρία

Η αραβόφωνη λιβυκή εφημερίδα Al-Shahid (الشاهد), σε δημοσίευμά της στις 14 Οκτωβρίου, αναφέρει ότι η Τρίπολη απέστειλε στις 24 Αυγούστου διπλωματική διακοίνωση προς την Αθήνα, διαμαρτυρόμενη για τις δραστηριότητες έρευνας πετρελαίου και φυσικού αερίου νότια της Κρήτης. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η λιβυκή πλευρά θεωρεί ότι οι ελληνικές πρωτοβουλίες επηρεάζουν θαλάσσιες περιοχές στις οποίες προβάλλει δικές της διεκδικήσεις και προειδοποιεί ότι η συνέχισή τους θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναστολή των συνομιλιών για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.

Η εφημερίδα επικαλείται πληροφορίες της ελληνικής εφημερίδας Πρώτο Θέμα, σημειώνοντας ότι η Αθήνα έχει ήδη απαντήσει μέσω της διπλωματικής οδού, απορρίπτοντας τις λιβυκές αιτιάσεις ως αβάσιμες. Επομένως, το δημοσίευμα δεν συνιστά νέα επίσημη λιβυκή τοποθέτηση, αλλά αναπαραγωγή παλαιότερης διπλωματικής διαμαρτυρίας, η οποία αποκτά νέα δημοσιότητα σε μια ευαίσθητη περίοδο για τις ελληνολιβυκές σχέσεις.

Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται η εφημερίδα Al-Wasat (الوسط), η οποία παρουσιάζει τις ελληνικές ενεργειακές δραστηριότητες ως παράγοντα που περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις. Η λιβυκή επιχειρηματολογία στηρίζεται στην αντίληψη ότι, όσο δεν έχει επιτευχθεί συμφωνία οριοθέτησης, οι δύο πλευρές οφείλουν να αποφεύγουν ενέργειες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την τελική διευθέτηση. Η θέση αυτή, ωστόσο, δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι η Ελλάδα στερείται δικαιώματος διεξαγωγής ερευνών σε θαλάσσιες περιοχές τις οποίες θεωρεί ότι εμπίπτουν στη δική της υφαλοκρηπίδα.

Η επιλογή της συγκεκριμένης χρονικής στιγμής για την επαναφορά της διακοίνωσης επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες. Θα μπορούσε να αντανακλά την προσπάθεια λιβυκών κύκλων να διατηρήσουν το ζήτημα στην επικαιρότητα, ενόψει της προώθησης των ελληνικών ενεργειακών σχεδίων, ή να συνδέεται με την επιθυμία της Τρίπολης να ενισχύσει τη διαπραγματευτική της θέση. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, επαρκή στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η δημοσιοποίηση έγινε κατόπιν συντονισμένης κυβερνητικής πρωτοβουλίας ή εξωτερικής παρέμβασης.

Οι διαφορετικές προσεγγίσεις στο εσωτερικό της Λιβύης

Η λιβυκή στάση απέναντι στην Ελλάδα δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από τη συνεχιζόμενη πολιτική και θεσμική διαίρεση της χώρας. Παρά τον ανταγωνισμό μεταξύ Τρίπολης και Βεγγάζης, οι θαλάσσιες διεκδικήσεις αντιμετωπίζονται και από τις δύο πλευρές ως ζήτημα εθνικών συμφερόντων, γεγονός που περιορίζει τα περιθώρια δημόσιας διαφοροποίησης ως προς την ανάγκη υπεράσπισής τους.

Η εφημερίδα Al-Wasat, σε εκτενές ρεπορτάζ της τον Ιούνιο, είχε παρουσιάσει την επίσκεψη της Ελληνίδας υφυπουργού Εξωτερικών Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου στην Τρίπολη ως προσπάθεια επανεκκίνησης των διαπραγματεύσεων για τις θαλάσσιες ζώνες, αλλά και διεύρυνσης της οικονομικής συνεργασίας. Στο δημοσίευμα επισημαινόταν ότι η ελληνική προκήρυξη ερευνών νότια της Κρήτης είχε ήδη προκαλέσει αντιδράσεις στη Λιβύη, επιβαρύνοντας ένα περιβάλλον στο οποίο οι δύο χώρες επιχειρούσαν να αποκαταστήσουν την αμοιβαία εμπιστοσύνη.

Από την πλευρά της, η Al-Shahid, καλύπτοντας τις συνομιλίες της Αλεξάνδρας Παπαδοπούλου με τον ασκούντα καθήκοντα υπουργού Εξωτερικών της Λιβύης, Ταχέρ αλ-Μπαούρ, είχε αναδείξει την πρόθεση των δύο πλευρών να συνεχίσουν τις εργασίες της κοινής τεχνικής επιτροπής οριοθέτησης, παράλληλα με την ανάπτυξη συνεργασίας στους τομείς της ενέργειας, των επενδύσεων και της οικονομίας. Η τότε ανακοίνωση υπογράμμιζε την ανάγκη συνέχισης του διαλόγου με βάση το διεθνές δίκαιο.

Η διαφοροποίηση ανάμεσα στον τόνο εκείνων των ανακοινώσεων και στη σημερινή αναπαραγωγή των λιβυκών προειδοποιήσεων είναι χαρακτηριστική της διπλής προσέγγισης που φαίνεται να ακολουθεί η Τρίπολη. Από τη μία πλευρά, επιδιώκει να κατοχυρώσει τις διεκδικήσεις της και να αποτρέψει κινήσεις που θεωρεί ότι δημιουργούν τετελεσμένα. Από την άλλη, διατηρεί ανοιχτή την προοπτική συνεργασίας με την Ελλάδα, αναγνωρίζοντας τη σημασία της για την οικονομική ανάπτυξη, την ενεργειακή αξιοποίηση και τις σχέσεις της Λιβύης με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Οι διπλωματικές επαφές που δεν επιβεβαιώνουν ρήξη

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ότι οι πρόσφατες λιβυκές προειδοποιήσεις δημοσιοποιούνται παράλληλα με σειρά επαφών που παραπέμπουν περισσότερο σε προσπάθεια διατήρησης του διαλόγου παρά σε πρόθεση διακοπής του.

Στις 28 Σεπτεμβρίου, ο Έλληνας πρέσβης στην Τρίπολη, Ιωάννης Παπαμελετίου, συναντήθηκε με τον διευθυντή Ευρωπαϊκών Υποθέσεων του λιβυκού Υπουργείου Εξωτερικών, Αμπού Μπακρ αλ-Ταουίλ. Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του λιβυκού πρακτορείου ειδήσεων LANA, οι συνομιλίες επικεντρώθηκαν στην ενίσχυση της συνεργασίας, στην προώθηση της ασφάλειας στη Μεσόγειο και στην προετοιμασία μνημονίου συνεργασίας μεταξύ των διπλωματικών ακαδημιών των δύο χωρών. Στην ανακοίνωση δεν γίνεται αναφορά στη διαφορά για τις θαλάσσιες ζώνες, χωρίς αυτό να αποκλείει ότι το ζήτημα συζητήθηκε.

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 4 Οκτωβρίου, ο Έλληνας πρέσβης, συνοδευόμενος από τον γενικό πρόξενο στη Βεγγάζη, Αθανάσιο Αναστόπουλο, συναντήθηκε με τον στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ. Η Al-Wasat αναφέρει ότι εξετάστηκαν οι διμερείς σχέσεις και οι δυνατότητες περαιτέρω συνεργασίας, ενώ το δημοσίευμα συνδέει τις επαφές αυτές με τις προσπάθειες επανέναρξης των διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η συνάντηση του μονίμου αντιπροσώπου της Λιβύης στα Ηνωμένα Έθνη, Ταχέρ αλ-Σούνι, με την Ελληνίδα ομόλογό του Αγλαΐα Μπαλτά, η οποία γνωστοποιήθηκε στις 14 Οκτωβρίου. Σύμφωνα με το LANA, η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των διαβουλεύσεων ενόψει της ενημέρωσης του Συμβουλίου Ασφαλείας για τη Λιβύη και της ελληνικής προεδρίας του οργάνου κατά τον Οκτώβριο. Οι δύο διπλωμάτες συζήτησαν την πολιτική διαδικασία και την ανάγκη εξεύρεσης συνολικής λύσης στη λιβυκή κρίση.

Η συνέχιση αυτών των επαφών δεν αναιρεί τις διαφωνίες, περιορίζει όμως την εκτίμηση ότι οι δύο χώρες βρίσκονται ήδη σε τροχιά διπλωματικής ρήξης. Αντίθετα, αναδεικνύει την προσπάθεια διαχείρισης των αντιθέσεων μέσα από παράλληλους διαύλους επικοινωνίας.

Η θέση των Λίβυων πολιτικών και η σημασία της Κρήτης

Οι τοποθετήσεις της λιβυκής πολιτικής ηγεσίας αναδεικνύουν ότι η οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως διμερής διαφορά με την Ελλάδα, αλλά ως ευρύτερο ζήτημα προστασίας των λιβυκών συμφερόντων στη Μεσόγειο.

Χαρακτηριστική είναι η παρέμβαση του πρωθυπουργού της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, ο οποίος, κατά τη συνάντησή του στις 30 Μαρτίου με τον ασκούντα καθήκοντα υπουργού Εξωτερικών Ταχέρ αλ-Μπαούρ και τον επικεφαλής της επιτροπής οριοθέτησης Μοχάμεντ αλ-Χαράρι, ζήτησε την επιτάχυνση των διαδικασιών οριοθέτησης με την Ελλάδα και τη Μάλτα. Ο Λίβυος πρωθυπουργός υπογράμμισε την ανάγκη διαφύλαξης των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας, χωρίς, ωστόσο, να αποκλείσει τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων.

Ανάλογη προσέγγιση προκύπτει από τις δημόσιες τοποθετήσεις του επικεφαλής του Προεδρικού Συμβουλίου, Μοχάμεντ αλ-Μένφι, ο οποίος, κατά τη συνάντησή του με τον Έλληνα υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Γεραπετρίτη στις 27 Απριλίου, τάχθηκε υπέρ της ενεργοποίησης των κοινών θεσμικών μηχανισμών και της συνέχισης των εργασιών της τεχνικής επιτροπής οριοθέτησης.

Στη λιβυκή δημόσια συζήτηση, το ουσιαστικότερο σημείο διαφωνίας παραμένει η επήρεια της Κρήτης στην οριοθέτηση. Η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι το νησί διαθέτει δικαιώματα υφαλοκρηπίδας και αποκλειστικής οικονομικής ζώνης, ενώ η λιβυκή επιχειρηματολογία επιδιώκει τον περιορισμό της επήρειάς του, επικαλούμενη τη γεωγραφική διαμόρφωση των απέναντι ακτών.

Η διάσταση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η διαφορά δεν περιορίζεται στην περιοχή της Κρήτης, αλλά συνδέεται με τις ευρύτερες λιβυκές διεκδικήσεις στη Μεσόγειο. Σε δημοσίευμά της στις 2 Οκτωβρίου, η λιβυκή εφημερίδα Al-Marsad (المرصد), αναπαράγοντας ανάλυση του ιταλικού Τύπου, αναφέρεται στις αντιρρήσεις της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Τυνησίας απέναντι στις λιβυκές θαλάσσιες διεκδικήσεις και στις σχετικές καταθέσεις εγγράφων στον ΟΗΕ.

Η αναφορά αυτή υποδηλώνει ότι το ζήτημα αποκτά ευρύτερη περιφερειακή διάσταση. Η Τρίπολη καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα διαφορετικές θαλάσσιες εκκρεμότητες, γεγονός που μπορεί να ενισχύει την επιφυλακτικότητά της απέναντι σε μονομερείς ενεργειακές πρωτοβουλίες γειτονικών χωρών.

Στο επίπεδο των λιβυκών αναλυτικών προσεγγίσεων, τα εξεταζόμενα δημοσιεύματα αναδεικνύουν κυρίως την ανάγκη διατήρησης των διπλωματικών διαύλων, χωρίς εγκατάλειψη των εθνικών διεκδικήσεων. Δεν εντοπίστηκαν, ωστόσο, επαρκώς τεκμηριωμένες πρόσφατες προσωπικές δηλώσεις κατονομαζόμενων Λίβυων αναλυτών ειδικά για τη διακοίνωση της 24ης Αυγούστου. Κατά συνέπεια, οι σχετικές εκτιμήσεις δεν θα ήταν ορθό να τους αποδοθούν ως προσωπικές θέσεις.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και η υπόθεση του υποθαλάσσιου καλωδίου

Η αναζωπύρωση της ελληνολιβυκής αντιπαράθεσης αποκτά πρόσθετη βαρύτητα ενόψει των σχεδιαζόμενων εργασιών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, ένα έργο που η Άγκυρα αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη επιφυλακτικότητα, καθώς θεωρεί ότι τμήματα της σχεδιαζόμενης όδευσης εμπίπτουν σε θαλάσσιες περιοχές επί των οποίων προβάλλει δικαιώματα υφαλοκρηπίδας.

Στις 3 Οκτωβρίου, η λιβυκή εφημερίδα Al-Marsad, επικαλούμενη ελληνικό δημοσίευμα, ανέφερε ότι η Τουρκία προειδοποιεί πως δεν θα επιτρέψει δραστηριότητες πόντισης καλωδίων ή επιστημονικών ερευνών σε περιοχές που θεωρεί ότι ανήκουν στην υφαλοκρηπίδα της χωρίς προηγούμενο συντονισμό μαζί της. Σύμφωνα με το ίδιο δημοσίευμα, η Άγκυρα επικαλείται, μεταξύ άλλων, τις θαλάσσιες συμφωνίες της με τη Λιβύη, επιχειρώντας να εντάξει το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης στο ευρύτερο πλαίσιο των δικών της διεκδικήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η εξέλιξη αυτή παρουσιάζει ενδιαφέρον, καθώς καταδεικνύει ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από την Άγκυρα ως διπλωματικό επιχείρημα και πέραν της στενής γεωγραφικής περιοχής που αφορά η ελληνολιβυκή διαφορά.

Ωστόσο, απαιτείται σαφής διάκριση ανάμεσα στις δύο υποθέσεις. Οι λιβυκές αντιρρήσεις αφορούν κυρίως τις έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης, ενώ οι τουρκικές προειδοποιήσεις για το ηλεκτρικό καλώδιο συνδέονται με διαφορετικές θαλάσσιες περιοχές και συγκεκριμένες εργασίες έρευνας και πόντισης.

Δεν προκύπτει από τις εξεταζόμενες λιβυκές πηγές ότι η Τρίπολη έχει διατυπώσει επίσημη αντίρρηση για την πόντιση του καλωδίου Ελλάδας–Κύπρου ή ότι έχει συμφωνήσει με την Άγκυρα σε κοινή ενέργεια παρεμπόδισης του έργου.

Η σύνδεση, επομένως, είναι προς το παρόν περισσότερο γεωπολιτική παρά επιχειρησιακή. Το ενδεχόμενο, πάντως, παράλληλης προβολής τουρκικών και λιβυκών διεκδικήσεων θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα δυσμενέστερο διπλωματικό περιβάλλον για την Ελλάδα, ιδίως εάν η Άγκυρα επιχειρήσει να αξιοποιήσει τις λιβυκές αντιρρήσεις ως πρόσθετο επιχείρημα αμφισβήτησης των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων.

Από νομικής πλευράς, η πόντιση υποθαλάσσιων καλωδίων και η έρευνα ή εκμετάλλευση υδρογονανθράκων δεν υπάγονται σε ταυτόσημο καθεστώς. Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας αναγνωρίζει ιδιαίτερα δικαιώματα ως προς την τοποθέτηση υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα, με συγκεκριμένες υποχρεώσεις σεβασμού των δικαιωμάτων του παράκτιου κράτους. Συνεπώς, οι λιβυκές ενστάσεις για ενεργειακές παραχωρήσεις δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτομάτως στο ζήτημα της ηλεκτρικής διασύνδεσης.

Οι πιθανές επιπτώσεις για την Ελλάδα

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί για την Αθήνα μια σύνθετη διπλωματική εξίσωση, στην οποία η προστασία των θαλάσσιων δικαιωμάτων συνδέεται με την ανάγκη διατήρησης λειτουργικών σχέσεων με μια χώρα που εξακολουθεί να βρίσκεται σε παρατεταμένη πολιτική κρίση.

Σε πρώτο επίπεδο, η ενδεχόμενη αναστολή των διαπραγματεύσεων θα περιόριζε τις δυνατότητες διμερούς διευθέτησης της εκκρεμότητας, αφήνοντας περισσότερο χώρο στην αναπαραγωγή αντικρουόμενων χαρτογραφικών και νομικών διεκδικήσεων. Παράλληλα, θα μπορούσε να αυξήσει την αβεβαιότητα γύρω από τις μελλοντικές ενεργειακές δραστηριότητες σε περιοχές όπου οι δύο πλευρές προβάλλουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις.

Σε δεύτερο επίπεδο, η διατήρηση της λιβυκής αντίθεσης ενδέχεται να αξιοποιηθεί από την Τουρκία για την ενίσχυση της δικής της επιχειρηματολογίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι δύο χώρες έχουν ταυτόσημους στόχους ή ότι η Τρίπολη ενεργεί κατ’ ανάγκην υπό τουρκική καθοδήγηση. Η Λιβύη διαθέτει δικές της επιδιώξεις και, παρά τις στενές σχέσεις της δυτικής κυβέρνησης με την Άγκυρα, δεν φαίνεται διατεθειμένη να εγκαταλείψει την προοπτική συνεργασίας με την Ελλάδα.

Σε τρίτο επίπεδο, η ελληνική πλευρά έχει λόγους να αποφύγει τη μετατροπή της θαλάσσιας διαφοράς σε συνολική κρίση των διμερών σχέσεων. Η συνεργασία με τη Λιβύη δεν περιορίζεται στην ενέργεια, αλλά περιλαμβάνει τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, την ασφάλεια της κεντρικής Μεσογείου και την οικονομική παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων στη χώρα. Ενδεικτικά, η λιβυκή Al-Marsad είχε αναδείξει, ήδη από τον Ιούλιο, τη σημασία των επαφών της Αθήνας με τους δύο λιβυκούς πόλους, συνδέοντας τις θαλάσσιες διαπραγματεύσεις με την ανάγκη αντιμετώπισης των μεταναστευτικών ροών προς την Κρήτη και τη Γαύδο.

Όσον αφορά ειδικότερα την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, ο σημαντικότερος κίνδυνος δεν προκύπτει από μια αποδεδειγμένη λιβυκή πρόθεση παρεμπόδισης του έργου, αλλά από το ενδεχόμενο περαιτέρω επιβάρυνσης του περιφερειακού περιβάλλοντος. Εάν οι θαλάσσιες διαφορές συνδεθούν πολιτικά μεταξύ τους, θα μπορούσαν να αυξηθούν οι διπλωματικές πιέσεις, οι επιχειρησιακές δυσχέρειες και η αβεβαιότητα ως προς το χρονοδιάγραμμα υλοποίησης του έργου. Δεν υπάρχουν, πάντως, επαρκή στοιχεία για να αποδοθεί συγκεκριμένη καθυστέρηση της πόντισης του καλωδίου στη σημερινή λιβυκή στάση.

Μια ελεγχόμενη αντιπαράθεση με ανοιχτές προοπτικές

Η πρόσφατη αναζωπύρωση της ελληνολιβυκής διαφοράς δεν φαίνεται, τουλάχιστον με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, να σηματοδοτεί ουσιαστική μεταβολή της πολιτικής της Τρίπολης. Περισσότερο παραπέμπει σε μια προσπάθεια διατήρησης των λιβυκών διεκδικήσεων στο προσκήνιο, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα προωθεί ενεργειακές πρωτοβουλίες και επιχειρεί να ενισχύσει την παρουσία της στη Μεσόγειο.

Η χρονική συγκυρία της δημοσιοποίησης της διακοίνωσης, σε συνδυασμό με τις παράλληλες ελληνικές διπλωματικές επαφές, αφήνει περιθώριο για την εκτίμηση ότι ορισμένοι λιβυκοί κύκλοι επιδιώκουν να υπενθυμίσουν στην Αθήνα πως η περαιτέρω συνεργασία δεν συνεπάγεται εγκατάλειψη των λιβυκών θέσεων. Η ερμηνεία αυτή, ωστόσο, παραμένει αναλυτική υπόθεση και όχι τεκμηριωμένη πρόθεση συγκεκριμένου πολιτικού κέντρου.

Για την Ελλάδα, η πρόκληση είναι να διατηρήσει τη δυναμική των ενεργειακών της σχεδιασμών, αποτρέποντας παράλληλα την εμπλοκή της Λιβύης σε μια ευρύτερη αντιπαράθεση γύρω από την υλοποίηση των υποθαλάσσιων διασυνδέσεων. Η συνέχιση των συνομιλιών με την Τρίπολη, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης με τη Βεγγάζη, προσφέρει δυνατότητες περιορισμού των εντάσεων, χωρίς να απαιτείται εγκατάλειψη των ελληνικών νομικών θέσεων.

Το ουσιαστικό ζητούμενο δεν είναι μόνο εάν η λιβυκή πλευρά θα επιμείνει στις προειδοποιήσεις της, αλλά κατά πόσον οι διμερείς διαφορές θα παραμείνουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης ή θα ενταχθούν σε έναν ευρύτερο ανταγωνισμό για τον έλεγχο των ενεργειακών και γεωπολιτικών εξελίξεων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η μέχρι σήμερα στάση της Τρίπολης αφήνει ανοιχτά και τα δύο ενδεχόμενα. Το γεγονός, πάντως, ότι οι διπλωματικοί δίαυλοι εξακολουθούν να λειτουργούν υποδηλώνει ότι, παρά τη σκληρή ρητορική, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει ακόμη επιλέξει την οδό της οριστικής ρήξης.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΑΝΙΧΝΕΥΣΕΩΝ

Δημοσιεύουμε ένα ενδιαφέρον άρθρο του BESA center για τον IMEC απο το οποίο η Ελλάδα απουσιάζει. Το άρθρο αποδίδει στην Ιταλία και ευρωπαϊκό τερματικό εμπορευμάτων, μέσω Τεργέστης, και κόμβο ψηφιακών υπηρεσιών, τεχνολογίας και σύνδεσης με την Αφρική. Πρόκειται για πρόταση των συγγραφέων, όχι για δεσμευτική συμφωνία των συμμετεχουσών χωρών.

Το BESA Center είναι το Κέντρο Στρατηγικών Μελετών Μπέγκιν–Σαντάτ (Begin–Sadat Center for Strategic Studies), ισραηλινή δεξαμενή σκέψης συνδεδεμένη με το Πανεπιστήμιο Μπαρ-Ιλάν. Ιδρύθηκε το 1993 και πήρε το όνομά του από τον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μεναχέμ Μπέγκιν και τον Αιγύπτιο πρόεδρο Ανουάρ Σαντάτ.

Πρόκειται για πρόταση δύο ερευνητριών, με συμπληρωματική εξειδίκευση στην Ινδία και τη Μεσόγειο, δημοσιευμένη σε ισραηλινό κέντρο στρατηγικών μελετών.

Η Ιταλία υπέγραψε το αρχικό μνημόνιο του IMEC το 2023, ενώ η Ελλάδα όχι. Το ελληνικό ΥΠΕΞ αναφέρει ότι η χώρα επιδιώκει να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο συνεργασίας του. Επομένως, ο ελληνικός ρόλος παραμένει διεκδίκηση που χρειάζεται συγκεκριμένες συμφωνίες.

Οι αναφορές του προλόγου στην ιταλική πρόταση βασίζονται στο άρθρο. Συνεργασία Ιταλίας–UNDP επιβεβαιώνεται από τις επίσημες ανακοινώσεις του οργανισμού, ενώ το GREGY από το ελληνικό ΥΠΕΞ. Η εκτίμηση περί κινδύνου υποβάθμισης του ελληνικού ρόλου είναι δικό μας αναλυτικό συμπέρασμα.

Τα κύρια στοιχεία του άρθρου, που μπορούν να συνοδεύσουν την ανάρτηση, είναι:

Η Θεσσαλονίκη μπορεί να αποτελέσει το ισχυρότερο ελληνικό επιχείρημα για τη βόρεια ευρωπαϊκή επέκταση του IMEC. Η θέση της κοντά στη βαλκανική ενδοχώρα και η ένταξή της στους ευρωπαϊκούς διαδρόμους μεταφορών επιτρέπουν έναν σχεδιασμό με διακλαδώσεις προς τα Δυτικά Βαλκάνια, την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και, μέσω αυτών, προς τη Δυτική Ευρώπη. Μια τέτοια πρόταση θα μπορούσε να συγκροτήσει κοινά συμφέροντα μεταξύ της Ελλάδας και των βόρειων γειτόνων της, ενισχύοντας το διαπραγματευτικό βάρος της Αθήνας.

Το πλεονέκτημα, όμως, πρέπει να αποκτήσει λειτουργικό περιεχόμενο: αξιόπιστο σιδηρόδρομο, σύγχρονο λιμάνι, γρήγορες συνοριακές διαδικασίες και ανταγωνιστικές υπηρεσίες. Η Ελλάδα οφείλει να διεκδικήσει για τη Θεσσαλονίκη ρόλο οργάνωσης των μεταφορών και των ψηφιακών λειτουργιών του διαδρόμου, αξιοποιώντας παράλληλα τις δυνατότητες του Πειραιά. Η τελική επιλογή των διαδρομών πρέπει να στηριχθεί σε μετρήσιμο κόστος και χρόνο παράδοσης, μαζί με τα ευρύτερα αναπτυξιακά και γεωπολιτικά οφέλη.

ΤΟ ΑΡΘΡΟ ΤΟΥ BESA

Των δρ Λόρεν Νταγκάν Άμος και δρ Μέγκι Πενγκίλι
13 Οκτωβρίου 2026 BESA —   13 Οκτωβρίου 2026

ΣΥΝΟΨΗ: Το Σχέδιο Ματέι και ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC) δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως διακριτοί διάδρομοι που απλώς επικαλύπτονται. Αντιθέτως, αποτελούν συμπληρωματικά επίπεδα μιας αναδυόμενης αρχιτεκτονικής διασύνδεσης του Ινδικού με τη Μεσόγειο. Ο IMEC παρέχει τον βασικό άξονα Ανατολής–Δύσης που συνδέει την Ινδία, τον Κόλπο και την Ευρώπη, ενώ το Σχέδιο Ματέι επεκτείνει την ευρωπαϊκή διασύνδεση προς νότο, στην Αφρική. Η Ιταλία βρίσκεται στο σημείο τομής των δύο, αξιοποιώντας τη στρατηγική της «Mare Nostrum» για να συνδέσει τις οικονομικές ζώνες του Ινδοειρηνικού με εκείνες του ευρωατλαντικού χώρου, εντάσσοντας στον IMEC ένα σκέλος εντός της ΕΕ.

Στο πλαίσιο αυτού του τριγώνου, η Ινδία προσφέρει τεχνολογική ισχύ μεγάλης κλίμακας και αποτελεί το ανατολικό σημείο στήριξης, το Ισραήλ λειτουργεί ως κρίσιμος συνδετικός κρίκος στους τομείς της ασφάλειας και της τεχνολογίας στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ η Ιταλία εξασφαλίζει μια ευρωπαϊκή θεσμική πύλη και σύνδεση με την Αφρική μέσω του Σχεδίου Ματέι.

Καθώς οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις αναδιαμορφώνουν το παγκόσμιο εμπόριο, τη διασυνδεσιμότητα και τις ροές δεδομένων, ο IMEC αναδεικνύεται σε κάτι περισσότερο από ένα δίκτυο λιμανιών, σιδηροδρόμων και υποδομών εφοδιαστικής. Η μακροπρόθεσμη στρατηγική σημασία του διαδρόμου θα εξαρτηθεί επίσης από την ψηφιακή αρχιτεκτονική που τον στηρίζει: ασφαλή δίκτυα δεδομένων, κυβερνοασφάλεια, τεχνητή νοημοσύνη, προστασία κρίσιμων υποδομών και ανθεκτικές τεχνολογικές αλυσίδες εφοδιασμού. Η ενδεχόμενη ανάδυση ενός τεχνολογικού τριγώνου Ινδίας–Ισραήλ–Ιταλίας αποτελεί κρίσιμη συνιστώσα της μελλοντικής ανάπτυξης του IMEC.

Ο ψηφιακός διάδρομος του IMEC

Οι προοπτικές και η αντοχή του IMEC στον χρόνο καθορίζονται από το ουσιαστικό συμφέρον των χωρών που τον απαρτίζουν να συνδεθούν στενότερα μεταξύ τους και να προωθήσουν τις προτεραιότητές τους μέσω συμπληρωματικών σχέσεων. Το Σχέδιο Ματέι, λειτουργώντας συμπληρωματικά προς τον IMEC, καλείται να υπερβεί ένα αυστηρά ευρωπαϊκό πλαίσιο και να ενταχθεί σε ευρύτερες, μη ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες. Η Μεσόγειος και ο Ινδοειρηνικός θα πρέπει να θεωρούνται αναπόσπαστα μέρη μιας νέας αρχιτεκτονικής διασύνδεσης Ανατολής–Δύσης, με όλη τη στρατηγική σημασία που αυτό συνεπάγεται. Η ενσωμάτωση προηγμένων τεχνολογικών στοιχείων, όπως υποθαλάσσια καλώδια για συνδέσεις υψηλής χωρητικότητας, περιφερειακά κέντρα δεδομένων και έξυπνα δίκτυα εφοδιαστικής, καθιερώνει τον IMEC ως θεμελιώδη αρχιτεκτονική για την οικονομία των δεδομένων μεταξύ Ασίας, Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.

Η Ινδία, το Ισραήλ και η Ιταλία συνεισφέρουν συμπληρωματικά στρατηγικά πλεονεκτήματα σε αυτόν τον εξελισσόμενο ψηφιακό διάδρομο. Η Ινδία προσφέρει τεχνολογικές δυνατότητες μεγάλης κλίμακας, ικανότητες ανάπτυξης λογισμικού, ψηφιακές δημόσιες υποδομές και ένα ταχέως αναπτυσσόμενο οικοσύστημα τεχνητής νοημοσύνης. Το Ισραήλ διαθέτει προηγμένες δυνατότητες στην κυβερνοασφάλεια, στην προστασία κρίσιμων υποδομών, στην τεχνητή νοημοσύνη και στην τεχνολογική καινοτομία. Η Ιταλία προσφέρει μια στρατηγική πύλη προς την Ευρώπη και τη Μεσόγειο, ισχυρές βιομηχανικές δυνατότητες και μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση στη διακυβέρνηση της τεχνητής νοημοσύνης, παράλληλα με τις ευρύτερες ευκαιρίες διασύνδεσης και το ανθρώπινο κεφάλαιο που δημιουργεί το Σχέδιο Ματέι.

Η συνεισφορά των χωρών αυτών έχει ως κίνητρο τα οφέλη που θα αποκομίσουν. Για την Ινδία, ο IMEC δίνει ώθηση στη δημιουργία νέων παγκόσμιων ψηφιακών δικτύων, διευρύνει το εξαγωγικό εμπόριο και βελτιώνει την πρόσβαση στις ευρωπαϊκές αγορές. Για την Ιταλία και την Ευρώπη, βασική προτεραιότητα είναι η διατήρηση της σταθερότητας εν μέσω παγκόσμιων αλλαγών και η ενίσχυση των οικονομικών δεσμών με την Ινδία. Για το Ισραήλ, ένας λειτουργικός διάδρομος θα τόνωνε την οικονομική ανάπτυξη, θα ενίσχυε τις συνεργασίες με την Ινδία και τον Κόλπο και θα δημιουργούσε πρόσθετες εμπορικές συναλλαγές αξίας άνω των 330 δισ. δολαρίων. Επιπλέον, το Ισραήλ θα υπερέβαινε τον ρόλο του γεωγραφικού σημείου διέλευσης εντός του IMEC και θα αναδεικνυόταν σε κόμβο τεχνολογίας και ασφάλειας του διαδρόμου.

Ευρύτερα, μια συνεργασία Ινδίας–Ισραήλ–Ιταλίας ενισχύει την ψηφιακή κυριαρχία, μειώνει τις στρατηγικές ευπάθειες των κρίσιμων υποδομών και προσφέρει μια αξιόπιστη τεχνολογική αρχιτεκτονική σε ένα ολοένα πιο ανταγωνιστικό γεωοικονομικό περιβάλλον. Η συνεργασία μεταξύ Νέου Δελχί, Ιερουσαλήμ και Ρώμης θα μπορούσε να μετατρέψει τον IMEC από μια πρωτοβουλία που αφορά κυρίως τη διασύνδεση μέσω φυσικών υποδομών σε έναν ασφαλή και ανθεκτικό ψηφιακό διάδρομο, ο οποίος θα συνδέει τον Ινδοειρηνικό, τη Μέση Ανατολή, τη Μεσόγειο, την Ευρώπη και, ενδεχομένως, την Αφρική. Μια τέτοια συνεργασία περιλαμβάνει ασφαλείς ροές δεδομένων, κοινή έρευνα και ανάπτυξη, κυβερνοπροστασία λιμανιών και δικτύων μεταφορών, συστήματα εφοδιαστικής που αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις κρίσιμες τεχνολογικές αλυσίδες εφοδιασμού.

Το πρακτικό ερώτημα είναι πώς αυτές οι συμπληρωματικές δυνατότητες μπορούν να στηρίξουν την υλοποίηση του ψηφιακού και τεχνολογικού σκέλους του IMEC, ενώ η αρχιτεκτονική των φυσικών υποδομών και το πολιτικό του πλαίσιο εξακολουθούν να διαμορφώνονται. Πρόκειται για ένα σύνθετο εγχείρημα, το οποίο θα αντιμετωπίσει εμπόδια λόγω ελλείψεων στις υποδομές, χρηματοδοτικών περιορισμών και λεπτών διπλωματικών διαπραγματεύσεων, όπως εκείνες για την εξομάλυνση των σχέσεων Σαουδικής Αραβίας–Ισραήλ. Ωστόσο, το ψηφιακό και τεχνολογικό σκέλος του IMEC μπορεί να αρχίσει να υλοποιείται άμεσα, αξιοποιώντας τις συμπληρωματικές δυνατότητες της Ινδίας, του Ισραήλ και της Ιταλίας. Οι τρεις χώρες διαθέτουν ιδιαίτερα εξειδικευμένα πλεονεκτήματα, χωρίς αλληλεπικαλύψεις, τα οποία μπορούν να στηρίξουν τις άυλες υποδομές και τις ψηφιακές υπηρεσίες του IMEC, όσο κατασκευάζονται και εκσυγχρονίζονται οι σιδηροδρομικές γραμμές και τα λιμάνια.

Ινδία: Μέγεθος, ψηφιακές δυνατότητες και στρατηγική ευελιξία

Η Ινδία δεν είναι απλώς το ανατολικό άκρο του IMEC. Αποτελεί μία από τις βασικές πολιτικές και οικονομικές κινητήριες δυνάμεις του διαδρόμου. Για το Νέο Δελχί, ο IMEC εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική ενίσχυσης των οικονομικών δεσμών με τον Κόλπο και την Ευρώπη, με παράλληλη διεύρυνση των διαθέσιμων εμπορικών οδών και διαδρομών διασύνδεσης.

Ο διάδρομος έχει ιδιαίτερη σημασία για τις οικονομικές φιλοδοξίες της Ινδίας, καθώς οι ευρωπαϊκές αγορές κατέχουν κεντρική θέση στο ινδικό εμπόριο και στις προσπάθειες της χώρας να ενταχθεί βαθύτερα στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας. Οι διαταραχές των τελευταίων ετών έχουν ενισχύσει τη στρατηγική σημασία της δημιουργίας πρόσθετων επιλογών διασύνδεσης. Ο IMEC δεν μπορεί να εξαλείψει την έκθεση της Ινδίας στους κινδύνους των θαλάσσιων στενωπών, αλλά μπορεί να προσφέρει περισσότερες εναλλακτικές διαδρομές μέσα σε ένα ευρύτερο δίκτυο εμπορικών οδών.

Η σημασία της Ινδίας για τον IMEC εκτείνεται, ωστόσο, πέρα από τη διακίνηση αγαθών. Την τελευταία δεκαετία, το Νέο Δελχί έχει αναπτύξει ψηφιακές πλατφόρμες μεγάλης κλίμακας στους τομείς των πληρωμών, των δημόσιων υπηρεσιών και της εφοδιαστικής. Οι ψηφιακές δημόσιες υποδομές, η ψηφιοποίηση των λιμανιών, η παρακολούθηση φορτίων και τα ολοένα πιο ενοποιημένα συστήματα εφοδιαστικής προσφέρουν εμπειρία που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί στο λειτουργικό σκέλος ενός διαπεριφερειακού διαδρόμου.

Αυτό έχει σημασία επειδή η σύγχρονη διασυνδεσιμότητα εξαρτάται εξίσου από τη διακίνηση πληροφοριών και από τη μεταφορά εμπορευματοκιβωτίων. Το διασυνοριακό εμπόριο απαιτεί συμβατές τελωνειακές διαδικασίες, ψηφιακά έγγραφα, παρακολούθηση φορτίων, χρηματοοικονομικές συναλλαγές και ασφαλή ανταλλαγή δεδομένων. Ινδικές αναλύσεις πολιτικής και ερευνητικές μελέτες έχουν ήδη αναγνωρίσει την ψηφιακή διασύνδεση, τις τηλεπικοινωνιακές υποδομές και τα ενοποιημένα ψηφιακά συστήματα ως σημαντικά στοιχεία του IMEC.

Εξίσου σημαντική είναι η πολιτική προσέγγιση της Ινδίας. Το Νέο Δελχί είναι απίθανο να αντιμετωπίσει τον IMEC ως μέρος ενός αποκλειστικού γεωπολιτικού συνασπισμού. Κάτι τέτοιο θα ήταν ασύμβατο με την ευρύτερη πρακτική της στρατηγικής αυτονομίας και της παράλληλης συνεργασίας με πολλαπλούς εταίρους. Η Ινδία μπορεί να εμβαθύνει ταυτόχρονα τη συνεργασία της με το Ισραήλ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τη Σαουδική Αραβία, την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, διατηρώντας παράλληλα άλλες περιφερειακές συνεργασίες και έργα διασύνδεσης.

Αυτή η ευελιξία αποτελεί βασικό στοιχείο της ελκυστικότητας του IMEC από την ινδική σκοπιά. Ο διάδρομος διευρύνει τις στρατηγικές επιλογές της Ινδίας χωρίς να απαιτεί από το Νέο Δελχί να αντικαταστήσει μία εξάρτηση με κάποια άλλη. Η Ινδία, επομένως, προσφέρει τρία ιδιαίτερα σημαντικά πλεονεκτήματα στην αναδυόμενη αρχιτεκτονική: οικονομικό μέγεθος, ψηφιακές δυνατότητες και στρατηγική ευελιξία.

Ιταλία: Η γεωοικονομική γέφυρα μεταξύ Ινδικού και Μεσογείου

Στο πλαίσιο του IMEC, η Ρώμη βρίσκεται σε ιδιαίτερα πλεονεκτική θέση ώστε να αξιοποιήσει τη γεωγραφία της, μετατρέποντας την εκτεταμένη ακτογραμμή και τα περισσότερα από 100 λιμάνια της σε γεωοικονομική πύλη. Η Τεργέστη αναδεικνύεται σε φυσικό ευρωπαϊκό τερματικό σταθμό του διαδρόμου, συνδέοντας απευθείας τις μεσογειακές θαλάσσιες οδούς με τις βιομηχανικές περιοχές της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.

Μέσω του προγράμματος «Italia Digitale 2026» και του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (PNRR), η Ρώμη έχει διαθέσει 6,7 δισ. ευρώ για την επέκταση των ευρυζωνικών δικτύων, την ανάπτυξη ασφαλών υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους και την πρωτοποριακή εφαρμογή συστημάτων ψηφιακού πορτοφολιού. Αυτές οι δημόσιες επενδύσεις συμπληρώνονται από ροές ιδιωτικών κεφαλαίων, με τις επενδύσεις σε κέντρα δεδομένων στην ιταλική χερσόνησο να προβλέπεται ότι θα φτάσουν τα 30 δισ. ευρώ έως το 2026.

Αυτή η τεχνολογική κινητοποίηση επιτρέπει στην Ιταλία να λειτουργήσει ως κρίσιμο σημείο υποδοχής των ψηφιακών διασυνδέσεων και να συμπληρώσει τις δυνατότητες του Νέου Δελχί και της Ιερουσαλήμ. Επιπλέον, διμερή πλαίσια όπως το Κοινό Στρατηγικό Σχέδιο Δράσης Ιταλίας–Ινδίας (JSAP) 2025–2029 θεσπίζουν κοινά τεχνολογικά πρότυπα στους τομείς του διαστήματος, της τεχνητής νοημοσύνης και της υπερυπολογιστικής. Με αυτόν τον τρόπο, ο IMEC υπερβαίνει τον χαρακτήρα μιας παραδοσιακής διαδρομής μεταφορών και η Ιταλία αναδεικνύεται στον κύριο κόμβο δεδομένων ενός ασφαλούς, τριμερούς οικοσυστήματος υψηλής τεχνολογίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι αυτό το δίκτυο διασύνδεσης συγκλίνει με το «Σχέδιο Ματέι» της Ιταλίας για την Αφρική. Στο πλαίσιο του σχεδίου, η Ιταλία διευρύνει την ψηφιακή πρόσβαση, υποστηρίζει την υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης από νεοφυείς επιχειρήσεις της περιοχής και εντάσσει κόμβους της Βόρειας και Ανατολικής Αφρικής στην ευρύτερη αρχιτεκτονική υποδομών του IMEC. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Κόμβος Τεχνητής Νοημοσύνης για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, ο οποίος εγκαινιάστηκε στην έδρα του Αναπτυξιακού Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) στη Ρώμη, κατά την ιταλική προεδρία της G7, με στόχο την ένταξη αφρικανικών νεοφυών επιχειρήσεων στην παγκόσμια τεχνολογική οικονομία.

Για τη διασφάλιση της ψηφιακής ανθεκτικότητας θα είναι απαραίτητοι ισχυροί μηχανισμοί προστασίας. Σύμφωνα με ειδικούς, η θωράκιση των πληροφοριών και της ηλεκτρικής ενέργειας απέναντι σε συνδυασμένες απειλές απαιτεί μια πολυεθνική στρατηγική συνεργασίας για την προστασία του κυβερνοχώρου και του θαλάσσιου πεδίου. Για την Ιταλία, αυτό συνεπάγεται τον συντονισμό ναυτικών δυνάμεων, υπηρεσιών πληροφοριών και επιχειρηματικών εταίρων για την υπεράσπιση του υποθαλάσσιου δικτύου Raman Blue, των υποθαλάσσιων υποδομών ηλεκτρικής ενέργειας και των συστημάτων ελέγχου των λιμανιών. Η εφαρμογή κοινών διαδικασιών ειδοποίησης για κινδύνους, η συγκρότηση μονάδων ταχείας συντήρησης και η διεξαγωγή κοινών ασκήσεων ασφαλείας για τα λιμενικά συστήματα ενισχύουν την ασφάλεια των θαλάσσιων πυλών εισόδου της Ιταλίας.

Η Ιταλία διαθέτει τεχνογνωσία παγκόσμιου επιπέδου στη θαλάσσια μηχανική, στην εγκατάσταση υποθαλάσσιων καλωδίων και στην υποθαλάσσια ασφάλεια. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι ιταλικοί φορείς με κρατική στήριξη, καθώς και ιδιωτικές επιχειρήσεις, μπορούν να αξιοποιήσουν δομές ασφάλειας, όπως τον Εθνικό Πόλο για τον Υποθαλάσσιο Χώρο (PNS) και το Κέντρο Θαλάσσιας Έρευνας και Πειραματισμού του ΝΑΤΟ, για τη διεξαγωγή έρευνας με αντικείμενο την προστασία υποθαλάσσιων καλωδίων, αγωγών και λιμανιών.

Αυτή η τεχνική θωράκιση συνδυάζεται με πρωτοβουλίες για άυλες υποδομές, οι οποίες παρακάμπτουν τις καθυστερήσεις στην κατασκευή των φυσικών έργων. Ο βασικός μηχανισμός προς αυτή την κατεύθυνση είναι η «Ψηφιακή Χειραψία» — μια διασύνδεση σε επίπεδο διεπαφών προγραμματισμού εφαρμογών (API), η οποία συνδέει την Ενιαία Πλατφόρμα Διεπαφής Εφοδιαστικής της Ινδίας (ULIP) με την Εθνική Πλατφόρμα Εφοδιαστικής της Ιταλίας (PLN). Επιτρέποντας αυτοματοποιημένο, χωρίς έντυπα και περιβαλλοντικά φιλικό εκτελωνισμό, αυτή η ψηφιακή γέφυρα καθιερώνει κοινά εμπορικά πρότυπα και αποτρέπει τη δημιουργία μη δασμολογικών φραγμών, σε ευθυγράμμιση με τα πρότυπα της τελωνειακής ένωσης και της ψηφιακής ταυτοποίησης της ΕΕ.

Επιπλέον, η Ιταλική Διαστημική Υπηρεσία (ASI) και ο Ινδικός Οργανισμός Διαστημικής Έρευνας (ISRO) μπορούν να επεκτείνουν τη διμερή συνεργασία τους πέρα από τη βασική έρευνα, αναπτύσσοντας «υπηρεσίες παρακολούθησης και δεδομένων με δορυφορική υποστήριξη» και αξιοποιώντας δορυφόρους του ιδιωτικού τομέα για την παρακολούθηση και την προστασία των υποδομών και των μέσων του διαδρόμου σε πραγματικό χρόνο.

Παράλληλα, η Ιταλία μπορεί να διασυνδέσει στρατηγικά τις εγχώριες υποδομές της με ευρωπαϊκά περιφερειακά δίκτυα, ώστε να διευρύνει τη γεωπολιτική εμβέλεια του IMEC. Το λιμάνι της Τεργέστης, ως φυσικός βόρειος τερματικός σταθμός του διαδρόμου, μπορεί να συνδέσει απευθείας τις ροές μεταξύ Ινδικού και Μεσογείου με την Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών (3SI), δημιουργώντας έναν γεωοικονομικό διάδρομο από τον Ινδικό Ωκεανό έως τη Βαλτική Θάλασσα.

Αξιοποιώντας αυτά τα συμπληρωματικά διαστημικά, θαλάσσια και περιφερειακά δίκτυα εφοδιαστικής, η Ιταλία και οι εταίροι της μπορούν να δημιουργήσουν ένα ιδιαίτερα ανθεκτικό και λειτουργικό επίπεδο άυλων υποδομών, το οποίο θα λειτουργεί ανεξάρτητα από τις φυσικές σιδηροδρομικές γραμμές, θέτοντας ισχυρά τεχνολογικά θεμέλια για τη μελλοντική ολοκλήρωση των φυσικών υποδομών του IMEC.

Συνδυάζοντας το Σχέδιο Ματέι με τον IMEC, η Ιταλία επιδιώκει να αναδειχθεί στην κύρια γεωοικονομική και τεχνολογική πύλη της Ευρώπης, αξιοποιώντας το μοντέλο της που βασίζεται στις συνεργασίες, ώστε να προσφέρει μια ισχυρή, μη εκμεταλλευτική εναλλακτική στην κινεζική Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος».

Ισραήλ: Από σημείο διέλευσης σε λειτουργικό κόμβο

Η αρχική σημασία του Ισραήλ για τον IMEC είναι γεωγραφική. Σύμφωνα με τη διαδρομή που συζητείται συχνότερα, τα εμπορεύματα θα μεταφέρονται από τα λιμάνια του Κόλπου μέσω της Σαουδικής Αραβίας και της Ιορδανίας, προτού φτάσουν στο Ισραήλ και συνεχίσουν διά θαλάσσης προς τις ευρωπαϊκές αγορές. Το Ισραήλ και η Ιορδανία δεν συγκαταλέγονται στους υπογράφοντες το αρχικό Μνημόνιο Κατανόησης του 2023 για τον IMEC, αλλά και οι δύο χώρες κατέχουν κεντρική θέση στον προτεινόμενο γεωγραφικό σχεδιασμό του διαδρόμου.

Ως εκ τούτου, η Χάιφα έχει αναδειχθεί στις συζητήσεις πολιτικής ως ένας δυνητικά σημαντικός μεσογειακός κόμβος. Ωστόσο, η μακροπρόθεσμη αξία του Ισραήλ για τον IMEC δεν θα πρέπει να εξαρτάται αποκλειστικά από το αν φορτία διέρχονται από το έδαφός του. Ένας πιο διαρκής ρόλος θα συνδύαζε τη γεωγραφική θέση με τεχνολογικές δυνατότητες συναφείς με τη λειτουργία και την προστασία του διαδρόμου.

Η εμπορική παρουσία του ινδικού ομίλου Adani Ports στη Χάιφα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας ήδη υφιστάμενης σύνδεσης. Η κατοχή πλειοψηφικού μεριδίου στο λιμάνι από την Adani δεν ισοδυναμεί με έλεγχο από την ινδική κυβέρνηση, ούτε θα πρέπει να παρουσιάζεται ως τέτοιος. Δημιουργεί, ωστόσο, έναν άμεσο εμπορικό δεσμό μεταξύ μιας μεγάλης ινδικής εταιρείας εφοδιαστικής και ενός δυνητικά σημαντικού κόμβου της Ανατολικής Μεσογείου.

Οι σημαντικότερες δυνατότητες βρίσκονται στην τεχνολογική συμπληρωματικότητα. Η Ινδία διαθέτει το μέγεθος και την εμπειρία λειτουργίας μεγάλων ψηφιακών συστημάτων. Το Ισραήλ έχει αναπτύξει εξειδικευμένες δυνατότητες στην κυβερνοασφάλεια, στην προστασία κρίσιμων υποδομών, στις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και στην τεχνολογική καινοτομία. Συνδυαστικά, αυτά τα πλεονεκτήματα θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τομείς όπως οι ασφαλείς πλατφόρμες διαχείρισης φορτίων, η κυβερνοασφάλεια λιμανιών και σιδηροδρόμων, η προστασία τελωνειακών δεδομένων, τα έξυπνα συστήματα διαχείρισης συνόρων και η εφοδιαστική με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.

Μια τέτοια συνεργασία παραμένει δυνατότητα και δεν αποτελεί ακόμη καθιερωμένη συνιστώσα του IMEC. Επί του παρόντος, δεν υπάρχει επίσημο πλαίσιο που να ορίζει το Ισραήλ ως πάροχο κυβερνοασφάλειας του διαδρόμου, ούτε θα πρέπει ο IMEC να παρουσιάζεται ως μια αρχιτεκτονική ασφάλειας Ινδίας–Ισραήλ. Ο πιο ρεαλιστικός ρόλος για το Ισραήλ θα ήταν να αποτελέσει έναν από τους συντελεστές ενός ευρύτερου, κοινού πλαισίου ανθεκτικότητας.

Αυτή η διάκριση είναι σημαντική, επειδή οι ευπάθειες του IMEC δεν αφορούν πλέον μόνο τις φυσικές υποδομές. Τα λιμάνια, τα σιδηροδρομικά συστήματα, οι υποδομές ηλεκτρικής ενέργειας και τα δίκτυα επικοινωνιών εξαρτώνται ολοένα περισσότερο από ψηφιακά συστήματα. Η διατάραξη των επιχειρησιακών δεδομένων, των επικοινωνιών ή των συστημάτων διαχείρισης λιμανιών θα μπορούσε να παρεμποδίσει τη λειτουργία του διαδρόμου χωρίς να απαιτείται η φυσική καταστροφή υποδομών.

Για το Ισραήλ, επομένως, η βασική ευκαιρία είναι η μετάβαση από τον ρόλο του σημείου διέλευσης σε έναν λειτουργικό ρόλο: από την παροχή κυρίως ενός γεωγραφικού περάσματος μεταξύ του Κόλπου και της Μεσογείου, στη συνεισφορά τεχνολογικών δυνατοτήτων και μέσων ενίσχυσης της ανθεκτικότητας σε ένα ευρύτερο σύστημα διασύνδεσης.

Από τη διασύνδεση φυσικών υποδομών στην ψηφιακή ανθεκτικότητα

Η δυνητική αξία ενός τεχνολογικού τριγώνου Ινδίας–Ισραήλ–Ιταλίας γίνεται σαφέστερη όταν ο IMEC αντιμετωπίζεται ως ολοκληρωμένο σύστημα και όχι ως μία μόνο διαδρομή μεταφορών.

Ένας λειτουργικός διάδρομος απαιτεί λιμάνια, σιδηροδρόμους και θαλάσσιες συνδέσεις, αλλά αυτά τα φυσικά στοιχεία πρέπει να λειτουργούν σε διαφορετικές δικαιοδοσίες. Οι τελωνειακές αρχές χρειάζεται να ανταλλάσσουν πληροφορίες· οι φορείς μεταφορών πρέπει να παρακολουθούν τα φορτία κατά τη μετακίνησή τους με διαφορετικά μεταφορικά μέσα· οι διαχειριστές υποδομών χρειάζονται αξιόπιστα δεδομένα· και τα κρίσιμα συστήματα πρέπει να παραμένουν λειτουργικά ακόμη και όταν υφίστανται διαταραχές στον φυσικό χώρο ή στον κυβερνοχώρο.

Με βάση την ψηφιακή διάσταση που προβλέπεται ήδη επισήμως για τον IMEC, αρκετοί τομείς θα μπορούσαν επομένως να αποτελέσουν πρακτικά πεδία συνεργασίας:

• ασφαλής διασύνδεση δεδομένων και ψηφιακή διαχείριση φορτίων·
• διαλειτουργικότητα τελωνειακών συστημάτων και κανονιστικών πλαισίων·
• εφοδιαστική και διαχείριση υποδομών με την υποστήριξη τεχνητής νοημοσύνης·
• κυβερνοασφάλεια λιμανιών, σιδηροδρόμων, ενεργειακών συστημάτων και υποδομών επικοινωνιών·
• διαφοροποίηση των προμηθευτών σε επιλεγμένες κρίσιμες τεχνολογίες.

Η τεχνολογική διάσταση θέτει επίσης ένα ευρύτερο γεωπολιτικό ερώτημα. Ο IMEC περιγράφεται συχνά ως εναλλακτική στην κινεζική Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος». Αυτή η ερμηνεία αποτυπώνει μέρος του στρατηγικού πλαισίου, αλλά υπεραπλουστεύει τα συμφέροντα των συμμετεχόντων στον διάδρομο. Κινεζικές εταιρείες και τεχνολογίες είναι ήδη ενσωματωμένες σε λιμάνια, υποδομές και εμπορικά δίκτυα σε ολόκληρο τον Κόλπο και τη Μεσόγειο, ενώ αρκετοί εταίροι του IMEC διατηρούν εκτεταμένες οικονομικές σχέσεις με το Πεκίνο.

Ένας πιο ρεαλιστικός στρατηγικός στόχος είναι, επομένως, η διαφοροποίηση και ο περιορισμός των κινδύνων, αντί της πλήρους τεχνολογικής αποσύνδεσης από την Κίνα. Η ανθεκτικότητα θα απαιτούσε την αποφυγή υπερβολικής εξάρτησης από έναν μόνο προμηθευτή ή ένα μόνο τεχνολογικό οικοσύστημα σε ιδιαίτερα ευαίσθητους τομείς, όπως οι τηλεπικοινωνίες, τα συστήματα διαχείρισης λιμανιών, οι κρίσιμες υποδομές δεδομένων και η κυβερνοασφάλεια.

Συμπεράσματα

Ένα πλαίσιο συνεργασίας Ινδίας–Ισραήλ–Ιταλίας θα μπορούσε να συμβάλει σε αυτή τη διαφοροποίηση χωρίς να μετατρέψει τον IMEC σε αποκλειστικό γεωπολιτικό συνασπισμό. Στόχος θα ήταν η ανάπτυξη αξιόπιστων τεχνολογικών επιλογών, η βελτίωση της διαλειτουργικότητας και η δημιουργία πρόσθετων επιπέδων ανθεκτικότητας σε έναν διάδρομο που αναπόφευκτα θα συνδέει χώρες με διαφορετικές στρατηγικές σχέσεις.

Ταυτόχρονα, η τεχνολογία δεν μπορεί να αντισταθμίσει τις ελλείψεις υποδομών ή τους ανεπίλυτους πολιτικούς περιορισμούς. Σημαντικά κενά στο σιδηροδρομικό δίκτυο παραμένουν κατά μήκος της προτεινόμενης διαδρομής, ιδίως στις συνδέσεις μεταξύ του Κόλπου, της Ιορδανίας και του Ισραήλ. Οι τελωνειακές διαδικασίες και τα τεχνικά πρότυπα εξακολουθούν να απαιτούν συντονισμό, ενώ ο IMEC δεν διαθέτει επαρκώς ανεπτυγμένη αρχιτεκτονική διακυβέρνησης για το σύνολο του διαδρόμου, ικανή να ενοποιήσει τη χρηματοδότηση, τα πρότυπα, τη διαχείριση δεδομένων και την υλοποίηση σε διαφορετικές δικαιοδοσίες.

Εξίσου καθοριστικές παραμένουν οι περιφερειακές πολιτικές συνθήκες. Ο διάδρομος απαιτεί συνεργασία μεταξύ κρατών που δεν διατηρούν όλα επίσημες διπλωματικές σχέσεις μεταξύ τους και των οποίων οι πολιτικές σχέσεις παραμένουν ευάλωτες σε ευρύτερες συγκρούσεις. Το ψηφιακό σκέλος του IMEC μπορεί, επομένως, να προχωρήσει επιλεκτικά, αλλά δεν μπορεί τελικά να υποκαταστήσει την πρόοδο στις φυσικές υποδομές και στον πολιτικό συντονισμό.

Ακριβώς γι’ αυτό, η επόμενη φάση του IMEC δεν θα πρέπει να παρουσιάζεται ως επιλογή μεταξύ ενός φυσικού και ενός ψηφιακού διαδρόμου. Οι δύο διαστάσεις αλληλοενισχύονται, αλλά ενδέχεται να προχωρούν με διαφορετικές ταχύτητες. Ο φυσικός διάδρομος εξακολουθεί να περιορίζεται από τα κενά στις υποδομές και τις περιφερειακές πολιτικές συνθήκες. Το ψηφιακό και τεχνολογικό σκέλος, αντίθετα, προσφέρει ευκαιρίες συνεργασίας σε επιμέρους ενότητες, οι οποίες μπορούν να αναπτύσσονται σταδιακά.

Η στρατηγική σημασία ενός τεχνολογικού τριγώνου Ινδίας–Ισραήλ–Ιταλίας βρίσκεται σε αυτή τη σταδιακή ακολουθία. Η Ινδία προσφέρει μέγεθος και ψηφιακές δυνατότητες· το Ισραήλ μπορεί να συνεισφέρει εξειδικευμένες τεχνολογικές δυνατότητες και μέσα ενίσχυσης της ανθεκτικότητας· και η Ιταλία μπορεί να συνδέσει αυτές τις προσπάθειες με τη Μεσόγειο και με το ευρωπαϊκό βιομηχανικό και κανονιστικό περιβάλλον. Μαζί, θα μπορούσαν να συμβάλουν στη μετατροπή του IMEC από πολιτικό όραμα σε μια αρχιτεκτονική διασύνδεσης που θα ενοποιείται σταδιακά.

Το βασικό ζήτημα, επομένως, δεν είναι ότι ο IMEC πρέπει να εξελιχθεί πέρα από τις μεταφορές. Εξαρχής σχεδιάστηκε ως κάτι ευρύτερο. Η πρόκληση τώρα είναι να μετατραπεί αυτό το πολυδιάστατο όραμα σε επιμέρους στοιχεία που μπορούν να υλοποιηθούν. Η ανάπτυξη του ψηφιακού και τεχνολογικού σκέλους, καθώς και των μηχανισμών ανθεκτικότητας, όσο ο ευρύτερος φυσικός διάδρομος συνεχίζει να διαμορφώνεται, ενδέχεται να αποτελεί έναν από τους πιο ρεαλιστικούς τρόπους για την επίτευξη αυτού του στόχου.

Η δρ Λόρεν Νταγκάν Άμος είναι μέλος του Φόρουμ Deborah, διδάσκουσα και ερευνήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και στο Πρόγραμμα Σπουδών Ασφάλειας του Πανεπιστημίου Μπαρ-Ιλάν. Ειδικεύεται στην εξωτερική πολιτική της Ινδίας.

Η δρ Μέγκι Πενγκίλι είναι συνεργαζόμενο μέλος του διδακτικού προσωπικού στο CeFLI της Ρώμης και επισκέπτρια ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Λιντς, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Έχει διατελέσει δύο φορές υπότροφος του Κέντρου George C. Marshall και επισκέπτρια διδακτορική υπότροφος στο Blavatnik ICRC του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ. Η έρευνά της επικεντρώνεται στην καινοτομία στη διακυβέρνηση της άμυνας και στις μεσογειακές σπουδές.

Οι εκδόσεις και η έρευνα του Κέντρου BESA καθίστανται δυνατές χάρη στη γενναιοδωρία του Σαούλ Κοσίτσκι και της οικογένειάς του.

besacenter.org