Ευριπίδης Λ. ΕυρυβιάδηςΗ επίσκεψη του Αμερικανού Υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Αθήνα ήταν πλούσια σε ουσία αλλά και σε συμβολισμό. Δεν ήταν απλώς ακόμη μια επίσκεψη υψηλού επιπέδου. Ανέδειξε κάτι βαθύτερο: την αυτόνομη θέση που αποκτά η Ελλάδα στην αναδιαμόρφωση της αμερικανικής στρατηγικής. Και, κατ’ επέκταση, τις ευκαιρίες αλλά και τα διλήμματα που δημιουργούνται για την Κύπρο.
Για να αντιληφθούμε τη σημασία της επίσκεψης, πρέπει να εξετάσουμε την ομιλία του Ρούμπιο στην Πνύκα και τις συνομιλίες στην Αθήνα, όπου οι στρατηγικές διακηρύξεις συνδέθηκαν με συγκεκριμένες συνεργασίες.
Δεν πρόκειται για μια εντελώς νέα αντίληψη της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Υπάρχουν στρατηγικές σταθερές που διαπερνούν τις δεκαετίες και τις εναλλαγές Ρεπουμπλικανών και Δημοκρατικών στην εξουσία. Η διατήρηση της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας στο διεθνές σύστημα παραμένει κεντρικός στόχος. Αυτό που αλλάζει είναι οι μέθοδοι.
Ο Ρούμπιο υποστήριξε επίσης ότι σκοπός των συμμαχιών δεν είναι να καταργούν την κυριαρχία των κρατών, αλλά να την υπερασπίζονται. Μια θέση με ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο στην οποία θα επανέλθουμε.
Η Ελλάδα αποκτά αυτοτελή στρατηγική αξία
Η Σούδα, η Αλεξανδρούπολη, η ελληνική ναυτιλία, οι ενεργειακές υποδομές και οι δυνατότητες συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο προσδίδουν στην Ελλάδα αυτοτελή στρατηγική αξία.
Ο Ρούμπιο χαρακτήρισε την Ελλάδα «αναντικατάστατο φίλο» (indispensable friend) της Ευρώπης και των ΗΠΑ, αλλά και «εταίρο-πυλώνα» (anchor partner) της αμερικανικής στρατηγικής στην περιοχή.
Ο 6ος Στρατηγικός Διάλογος ΗΠΑ-Ελλάδας ανέδειξε αυτή τη σχέση με συγκεκριμένες συνεργασίες: αμυντικά προγράμματα, ανταλλαγή πληροφοριών, ενεργειακές διαδρομές, κρίσιμες εφοδιαστικές αλυσίδες και νέες τεχνολογίες. Η Ελλάδα αναδεικνύεται ολοένα περισσότερο από αποδέκτης ασφάλειας σε πάροχο ασφάλειας.
Αυτό είναι σημαντικό. Δεν σημαίνει, όμως, ότι η Ουάσιγκτον εγκαταλείπει την Τουρκία. Η Άγκυρα παραμένει σημαντικός παράγοντας για το ΝΑΤΟ, τη Μαύρη Θάλασσα, τη Μέση Ανατολή και την αμερικανική περιφερειακή στρατηγική. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρήσουν σχέσεις και με τις δύο χώρες. Δεν πρόκειται για παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος.
Η αποτροπή του πολέμου και τα όριά της
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συνέντευξη του Ρούμπιο στον Αλέξη Παπαχελά, στην «Καθημερινή» στις 8 Οκτωβρίου. Ερωτηθείς για ενδεχόμενη σοβαρή κρίση με την Τουρκία, στο Αιγαίο ή στην Κύπρο, και για πιθανή αμερικανική παρέμβαση, χαρακτήρισε μια τέτοια εξέλιξη αδιανόητη. Η διατύπωση έχει πολιτικό βάρος. Δείχνει την αμερικανική πρόθεση αποτροπής μιας σύγκρουσης μεταξύ δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ. Αλλά χρειάζεται προσοχή. Άλλο η αποτροπή ενός πολέμου. Άλλο η αποτροπή απειλών, εκβιασμών ή μονομερών τετελεσμένων. Και άλλο η επίλυση διαφορών στη βάση του διεθνούς δικαίου.
Εδώ, όμως, οι διαβεβαιώσεις του Αμερικανού ΥΠΕΞ άφησαν ουσιώδη ερωτήματα αναπάντητα. Η κατηγορηματική απόρριψη ενός ελληνοτουρκικού πολέμου δεν συνοδεύτηκε από εξίσου σαφή τοποθέτηση για την αντιμετώπιση των απειλών και των μονομερών ενεργειών που μπορούν να οδηγήσουν σε κρίση.
Ενέργεια και συνδεσιμότητα: η νέα γεωπολιτική
Ένα από τα σημαντικότερα αποτελέσματα της επίσκεψης αφορά την ενέργεια. Ο Κάθετος Ενεργειακός Διάδρομος, η μεταφορά αμερικανικού υγροποιημένου φυσικού αερίου προς την ευρωπαϊκή ενδοχώρα και η παρουσία αμερικανικών ενεργειακών εταιρειών ενισχύουν τον ρόλο της Ελλάδας. Η ενέργεια δεν είναι πλέον απλώς εμπορική υπόθεση. Είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας, στρατηγικής αυτονομίας και γεωπολιτικής επιρροής. Το ίδιο ισχύει για τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις. Ο Great Sea Interconnector (GSI), η σχεδιαζόμενη ηλεκτρική σύνδεση Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ, αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση.
Ο Ρούμπιο επανέλαβε την αμερικανική υποστήριξη στα ενεργειακά έργα, αλλά απέφυγε να τοποθετηθεί δημόσια για τις τουρκικές αντιρρήσεις στο GSI. Στην κοινή συνέντευξη Τύπου με τον Γιώργο Γεραπετρίτη υποστήριξε ότι τα ευαίσθητα ζητήματα αντιμετωπίζονται καλύτερα μέσω της διακριτικής διπλωματίας, παρά με δημόσιες δηλώσεις. Στη συνέντευξή του στην «Καθημερινή» δήλωσε ότι οι ΗΠΑ σκοπεύουν να αναλάβουν διπλωματικές προσπάθειες για να καταστήσουν σαφή σε όλες τις πλευρές τη σημασία που αποδίδουν στο έργο.
Είναι μια χρήσιμη ένδειξη αμερικανικού ενδιαφέροντος. Δεν αποτελεί, όμως, εγγύηση προστασίας του έργου. Εδώ βρίσκεται και η πραγματική δοκιμασία. Θα μπορέσει η στρατηγική υποστήριξη να μεταφραστεί σε συνθήκες που θα επιτρέψουν την υλοποίησή του; Η συνδεσιμότητα γίνεται στρατηγική. Αλλά η στρατηγική κρίνεται στην εφαρμογή.
Κύπρος: κυριαρχία, ασφάλεια και στρατηγική αξία
Επανερχόμαστε στην αρχή που διατύπωσε ο Ρούμπιο στην Πνύκα: οι συμμαχίες υπάρχουν για να υπερασπίζονται την κυριαρχία των κρατών, όχι για να την καταργούν. Πολύ σωστά. Τι συμβαίνει, όμως, όταν ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ, σύμμαχος των ΗΠΑ, εξακολουθεί, 52 χρόνια μετά την εισβολή του 1974, να κατέχει μέρος της επικράτειας ενός άλλου κράτους, με το οποίο η Ουάσιγκτον αναπτύσσει ολοένα στενότερη στρατηγική συνεργασία; Για την Κύπρο, το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό. Είναι υπαρξιακό.
Η απουσία νέας πολεμικής σύγκρουσης δεν αναιρεί τη συνεχιζόμενη τουρκική κατοχή. Ούτε σημαίνει ότι έχει επιλυθεί το κυπριακό. Η αποτροπή του πολέμου είναι αναγκαία, αλλά δεν υποκαθιστά την αποκατάσταση της διεθνούς νομιμότητας.
Ο Έλληνας ΥΠΕΞ ανέδειξε ρητά την Κύπρο ως αναπόσπαστο μέρος της αρχιτεκτονικής ασφαλείας της Ανατολικής Μεσογείου. Αναφέρθηκε στην επανένωσή της βάσει των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και στη σημασία του σχήματος συνεργασίας Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ με τις ΗΠΑ, γνωστού ως 3+1.
Ο Ρούμπιο δεν επανέλαβε δημοσίως αυτές τις θέσεις στην Αθήνα. Είχε, ωστόσο, επαναβεβαιώσει, με αφορμή την 66η επέτειο της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, την 1η Οκτωβρίου, την επίσημη αμερικανική υποστήριξη σε μια λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, σύμφωνα με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Αυτό έχει σημασία. Δεν αποτελεί, βεβαίως, νέα πρωτοβουλία για το κυπριακό.
Η Κύπρος, όμως, διαθέτει δική της στρατηγική αξία. Ως κράτος-μέλος της ΕΕ, με τη γεωγραφική της θέση, τις υποδομές και τις συνεργασίες της, μπορεί να προσφέρει ουσιαστικά στην περιφερειακή ασφάλεια, στην ανθρωπιστική δράση, στην ενέργεια και στη διαχείριση κρίσεων.
Έχει ήδη αποδείξει στην πράξη ότι αποτελεί αξιόπιστο και προβλέψιμο εταίρο, διευκολύνοντας και στηρίζοντας επιχειρήσεις ασφάλειας και ανθρωπιστικής βοήθειας στην Ανατολική Μεσόγειο. Λειτουργεί, δηλαδή, ως παράγοντας που διευκολύνει την περιφερειακή ασφάλεια (security enabler), σε μια περιοχή ζωτικής στρατηγικής σημασίας για τα συμφέροντα των ΗΠΑ.
Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως παράρτημα του κυπριακού ή ως υποσημείωση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων. Πρέπει να αντιμετωπίζεται ως υποκείμενο του διεθνούς συστήματος. Όχι ως αντικείμενο των σχεδιασμών άλλων.
Η επίσκεψη Ρούμπιο επιβεβαίωσε τη διευρυνόμενη στρατηγική σημασία της Ελλάδας και τις δυνατότητες που δημιουργούνται στην Ανατολική Μεσόγειο. Δεν έλυσε, όμως, τις υφιστάμενες αντιθέσεις ούτε εξασφάλισε την υλοποίηση των περιφερειακών έργων. Η πραγματική δοκιμασία βρίσκεται μπροστά μας.
*Πρέσβης (ε.τ.). Ανώτερος Συνεργάτης, Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.
