Γιώργος Πουκαμισάς*

Έχω υπηρετήσει στην Κύπρο. Καταλαβαίνω τον πόνο και θαυμάζω την αντοχή του κυπριακού
Ελληνισμού, από τους αιώνες της καθόδου των Αχαιών στην μεγαλόνησο. Είναι το κομμάτι
της κληρονομιάς μας που μας υποβάλλει πώς θα ήταν η απέναντι Μικρασία, αν οι εκεί
Ρωμηοί αδελφοί μας δεν είχαν εξαφανιστεί.

Η Κύπρος είναι κράτος ανεξάρτητο. Η Ελλάς δεν ανταποκρίθηκε στο νομικό και ιστορικό
απέναντί της καθήκον, ήδη το 1967, με κορύφωση την προδοτική ανατροπή του νομίμου
αρχηγού του κράτους, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου που άνοιξε τον δρόμο στην αυτόχρημα
παράνομη τουρκική εισβολή και την έκτοτε κατοχή του 37% του κυπριακού εδάφους. Οι
ευθύνες της χούντας των Αθηνών, συλλογικά και ενός εκάστου των στρατιωτικών ιθυνόντων,
είναι ενώπιον της Ιστορίας απαράγραπτες.

Εμείς οι Ελλαδικοί, να μην λησμονούμε ότι η χούντα κατέρρευσε λόγω της κυπριακής
τραγωδίας και όχι λόγω της εσωτερικής αντιστάσεως. Δεν έρριξε την χούντα το Πολυτεχνείο,
αντιθέτως αθελήτως ματαίωσε μία έξοδο προς κατευθυνόμενη δημοκρατία. Κατά συνέπεια,
κάθε 23 Ιουλίου, πριν συνωθηθούμε στους κήπους του Προεδρικού Μεγάρου των Αθηνών,
να στρέφουμε τον νου στην ακρωτηριασμένη Κύπρο, και να ζητούμε συγχώρεση από τον Θεό
και τους αδελφούς Κυπρίους για όσα αφήσαμε να γίνουν. Να θυμόμαστε και να κλίνουμε το
γόνυ στους ήρωες της ΕΟΚΑ 1955-1959 που έπεσαν για την Ελευθερία, η οποία όμως δεν
ήρθε. Για το ματαιωμένο όνειρο.

Να μην είμαστε εύπιστοι και ευήθεις απέναντι στους ξένους που αγαπούν την Ελλάδα αλλά
υποτιμούν τους Έλληνες. Να έχουμε αξιόπιστες υπηρεσίες πληροφοριών, με στελέχη
μορφωμένα, ικανά να ξεχωρίζουν την ήρα από το στάρι.

Ο αγώνας το καλοκαίρι του 1974 δεν χάθηκε στο πεδίο των πληροφοριών. Χάθηκε στα
σκοτεινά δώματα ανικάνων και επιόρκων αξιωματικών που δεν ήθελαν να ακούσουν τις
προειδοποιήσεις πατριωτών και πεπειραμένων διπλωματικών, όπως ο αείμνηστος
Ευστάθιος Λαγάκος. Εν προκειμένω, ευθύνες αναλογούν και στον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, ο
οποίος επέδειξε άγνοια κινδύνου απέναντι στη χούντα, παρά τις προειδοποιήσεις.
Τεράστιες οι ευθύνες των ΗΠΑ, προσωπικά του Henry Kissinger, που ανησυχούσε ότι η
Κύπρος θα γίνει Κούβα της Μεσογείου και επομένως θα επηρέαζε την ασφάλεια του Ισραήλ.
Η Κυπριακή Δημοκρατία, άχρι καιρού ακρωτηριασμένη, επέζησε, και υπό τις δεδομένες
συνθήκες εμεγαλούργησε. Με την οικονομική αλκή της και την ευρωπαϊκή υπόστασή της
έγινε πόλος έλξεως για την φθίνουσα, πιεζόμενη υπό το καθεστώς της Άγκυρας
μουσουλμανοκυπριακή κοινότητα.

Η Κύπρος όμως, αιμάσσουσα, εξυπηρέτησε εμμέσως την προηγηθείσα ένταξη της Ελλάδος
στην Ε.Ο.Κ./Ε.Ε., καθώς οι Δυτικοευρωπαίοι ήθελαν κάπως να αποζημιώσουν για τις δικές
τους αβελτηρίες και με την στάση τους απέναντι στην Αθήνα, να σταθούν φιλικοί απέναντι
στο ελληνικό έθνος, ως σύνολο.
Η ένταξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ε.Ε. το 2004, χωρίς προηγούμενη επίλυση του
προβλήματος εισβολής-κατοχής, υπήρξε ιστορική επιτυχία της ελληνικής διπλωματίας, αλλά
και της κυβέρνησης της Λευκωσίας. Ιστορικά δικαιωμένη επίσης είναι η καταψήφιση τον
Απρίλιο 2004 του Σχεδίου Αννάν, με όλες τις επί μέρους παρατηρήσεις που κανείς δύναται
να κάνει. Οι υποχρεώσεις των Αθηνών δεν τελείωσαν τότε, όπως κάποιοι διετείνοντο. Ούτε
εφεξής μπορεί η Κύπρος, μόνη, να αναζητεί το ευρωπαϊκό πεπρωμένο της, στην γεωγραφική
και πολιτική δυστοπία η οποία την περιβάλλει από βορρά και από ανατολάς. Εμείς
παραμένουμε εγγυήτρια δύναμη βάσει των ιδρυτικών συνθηκών της Κυπριακής
Δημοκρατίας και καθώς έχουμε λόγο για το σύστημα εγγυήσεων και την παραμονή ξένων
στρατευμάτων, δεν μπορούμε να αγνοούμε τις ευθύνες και υποχρεώσεις μας.

Η νέα πρωτοβουλία του Γεν. Γραμματέως

Η σε εξέλιξη προσφορά των καλών υπηρεσιών του ΓΓΟΗΕ διά της κας Ολγκίν, υποχρεώνει σε
συνολική επανεξέταση του σχεδίου διευθετήσεως, όπως τουλάχιστον αυτό διαρρέεται. Ο
διορισμός του Επιτρόπου Raffaele Fitto αποτελεί σαφή ένδειξη του ενδιαφέροντος των
Βρυξελλών για πρόοδο στο Κυπριακό, ενδιαφέροντος που είναι πάντως στενά συνδεδεμένο
με την αναθέρμανση των οικονομικών κυρίως σχέσεων Ε.Ε. Τουρκίας (ανακαίνιση της
Τελωνειακής Ενώσεως, εξυπηρετήσεις στις διατραπεζικές συναλλαγές κ.λπ.). Τα σημεία
δείχνουν προθέσεις για διαδικασία επείγοντος.
Κατ’ αρχάς πρέπει έπαινος στην κυπριακή κυβέρνηση που επί μακρόν, σε ό,τι την αφορά,
ετήρησε και προφύλαξε την εμπιστευτικότητα της διαμεσολάβησης. Η συνέχεια όμως
απαιτεί ιδιαίτερη περίσκεψη.

Το πλαίσιο της «αποκεντρωμένης ομοσπονδίας» το οποίο προάγεται, πέραν επωνυμίας και
τίτλου, θα είναι λειτουργικό, άρα βιώσιμο; Θα προνοείται η επιστροφή επαρκούς ποσοστού
εδάφους στους Ελληνοκυπρίους στις πεδιάδες της Μεσαορίας και της Μόρφου; Πως θα
προστατευτεί η διεθνής προσωπικότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας, αν τυχόν η νέα
σύσταση του κράτους καταρρεύσει; Ποιές θα είναι ακριβώς οι εξουσίες και αρμοδιότητες
της κεντρικής κυβέρνησης; Απαιτείται ακόμη και στο πλαίσιο αποκεντρωμένης οικονομίας η
λειτουργία μιας και μόνης Κεντρικής Τράπεζας, μιας και μόνης υπηρεσίας ελέγχου των
εισόδων, αεροπορικών και θαλασσίων, στο κράτος, μία ενεργειακή πολιτική, μία αλιευτική
πολιτική υπό την αιγίδα της Ε.Επιτροπής, ενιαία υπηρεσία αρχαιοτήτων; Θα περιέρχεται η
«αρμοδιότης των αρμοδιοτήτων» (Kompetenzenkompetenz) στο λιτό κεντρικό κράτος; Θα
προκύψει σε πρώιμο στάδιο, άρση απαγορεύσεως κατάπλου πλοίων υπό κυπριακή σημαία
σε τουρκικά λιμάνια και υπέρπτησης κυπριακών αεροσκαφών από τον εναέριο χώρο της Τ.;
Πέραν αυτών, θα έχει κάθε ομόσπονδη πολιτεία την δική της πολιτική έναντι των γειτόνων;
Μα είναι αυτό δυνατόν;

Ακόμη, με ποιό χρονοδιάγραμμα θα αποχωρήσουν τα στρατεύματα κατοχής; Πότε θα
αναπτυχθούν οι νέοι κυανόκρανοι; Ποιοί θα μετέχουν στην σύνθεση της πολυεθνικής
δυνάμεως ΗΕ; Θα είναι τμήμα τους τα αποσπάσματα Ελλάδος – Τουρκίας; Πως θα
διαμορφωθεί η νέα εγγυητική συμφωνία; Θα πρόκειται για απόφαση του Συμβουλίου
Ασφαλείας των Η.Ε.; Δεν πρέπει να διαφυλαχθεί το «κεκτημένο» του Κραν Μοντανά (2017)
σε ό,τι αφορά εγγυήσεις (άρση δικαιώματος μονομερούς επεμβάσεως) και ξένα
στρατεύματα; Δεν θα υπάρξει ανασκόπηση του καθεστώτος των βρετανικών βάσεων; Πως
το νέο κράτος θα ισορροπήσει μεταξύ μιας βουλιμικής Τουρκίας, Ελλάδος, Η.Β., Αιγύπτου
και Ισραήλ, και πως η δράση του εντός της Ε.Ε. θα είναι ευάγωγη; Πότε θα τεθεί ο καρπός
της νέας διαπραγμάτευσης στην κρίση των Κυπρίων πολιτών;
Ιδού μερικά από το πλήθος ερωτημάτων που εγείρονται για τον ενδιαφερόμενο
παρατηρητή.
Αυτά επί του παρόντος, καθώς εγγύς είναι η επέτειος της τουρκικής εισβολής και το πένθος
βαρύ.

*Γιώργος Πουκαμισάς,
14 Ιουλίου 2026

Οι στρατηγοί που πραγματοποίησαν το πραξικόπημα του 1980 ήταν εκείνοι που έγραψαν τον πρόλογο στη σκοτεινή πορεία της Τουρκίας, συμβάλλοντας στην εδραίωση του πολιτικού Ισλάμ και ανοίγοντας, μέσα από την τραγική μυωπία τους, τον δρόμο προς την απολυταρχία.

Yavuz Baydar
15 Ιουλίου 

Έχουν περάσει δέκα χρόνια από την απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016 και αυτό που εορτάστηκε ως «υπεράσπιση της δημοκρατίας» μετατράπηκε, στην πράξη, στον ιδρυτικό μύθο της διολίσθησης της Τουρκίας προς μια νέα αυταρχική τάξη πραγμάτων.

Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αναδείχθηκε προσωπικός νικητής εις βάρος της τουρκικής κοινωνίας, αποδυναμώνοντας το κράτος δικαίου, συντρίβοντας τις προοπτικές μιας λειτουργικής δημοκρατίας και συγκεντρώνοντας την εξουσία σε ένα εκτελεστικό προεδρικό σύστημα που γεννήθηκε υπό καθεστώς έκτακτης ανάγκης.

Οι βαθύτερες ρίζες αυτού του μετασχηματισμού εκτείνονται έως την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όταν ο στρατός ανακάλυψε πόσο χρήσιμο μπορούσε να είναι το Ισλάμ ως πολιτικό εργαλείο εναντίον της Αριστεράς και του κουρδικού κινήματος.

Το πραξικόπημα του 1980 δεν διέκοψε απλώς τη δημοκρατία. Συνέβαλε στη διαμόρφωση των θεσμικών θεμελίων ενός πιο ανθεκτικού συστήματος ελέγχου. Το Σύνταγμα του 1982 παραμένει κεντρικό σε αυτή την ιστορία, διότι διατήρησε μια πολιτική τάξη σχεδιασμένη να αποτρέπει την αστάθεια, η οποία, αντί γι’ αυτό, την αναπαρήγαγε επί δεκαετίες.

Η αξία του Ισλάμ ως πολιτικού αντίβαρου γινόταν ολοένα και πιο εμφανής στο τουρκικό στρατιωτικό κατεστημένο κατά τις τελευταίες φάσεις του Ψυχρού Πολέμου, όταν ο σουνιτικός συντηρητισμός, που συνδεόταν με τον Νετζμετίν Ερμπακάν και την παράδοση του «Milli Görüş», δηλαδή της «Εθνικής Άποψης», ενθαρρύνθηκε σκόπιμα ως ανάχωμα απέναντι στην Αριστερά.

Τα υποχρεωτικά μαθήματα θρησκευτικών —τα οποία εξαρχής αφορούσαν κυρίως τη σουνιτική εκδοχή του Ισλάμ και ελάχιστα οτιδήποτε άλλο— εισήχθησαν μετά το πραξικόπημα του 1980 και κατοχυρώθηκαν με το Σύνταγμα του 1982.

Αποτελούσαν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας «εθνικοποίησης» του Ισλάμ και διοχέτευσής του μέσω του ίδιου του κρατικού μηχανισμού, της Διεύθυνσης Θρησκευτικών Υποθέσεων, μιας αμιγώς σουνιτικής δομής γνωστής ως «Diyanet».

Η χούντα αύξησε τον προϋπολογισμό και διεύρυνε τις αρμοδιότητές της, ενισχύοντας τον ρόλο της στα τζαμιά και στα κηρύγματα και μετατρέποντας την εγκεκριμένη από το κράτος θρησκευτικότητα σε εργαλείο κοινωνικού ελέγχου.

Η Diyanet διαθέτει δεκάδες χιλιάδες σουνίτες ιμάμηδες σε ολόκληρη τη χώρα ως κρατικούς υπαλλήλους. Όλα τα άλλα θρησκευτικά δόγματα στην Τουρκία παρέμειναν εκτός και χωρίς εκπροσώπηση στη Diyanet.

Την ίδια περίοδο, οι στρατηγοί σχεδίασαν το υψηλότερο εκλογικό όριο στην Ευρώπη, το 10%, με σκοπό να «σταθεροποιήσουν» το κομματικό σύστημα και να κρατήσουν εκτός Κοινοβουλίου τους κουρδικούς αριστερούς σχηματισμούς.

Το όριο, το οποίο εισήχθη το 1983, δικαιολογήθηκε στο όνομα της τάξης, αλλά είχε τα αντίθετα αποτελέσματα. Η θρησκευτική υποδομή που δημιουργήθηκε υπό στρατιωτική κηδεμονία συνέβαλε στην κανονικοποίηση της δημόσιας θρησκευτικότητας για μία ολόκληρη γενιά, ενώ το εκλογικό όριο αύξανε δυσανάλογα το ποσοστό των εδρών κάθε κόμματος που κατάφερνε να το ξεπεράσει.

Τον Νοέμβριο του 2002, το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, AKP, κέρδισε λίγο περισσότερο από το 34% των ψήφων, αλλά εξασφάλισε περίπου τα δύο τρίτα των εδρών, επειδή δεκαέξι κόμματα που αντιπροσώπευαν περισσότερο από το 45% των ψηφοφόρων δεν κατάφεραν να εισέλθουν στο Κοινοβούλιο.

Τα εργαλεία της χούντας, τα οποία είχαν σχεδιαστεί για να πειθαρχήσουν την κοινωνία και να περιθωριοποιήσουν τα κουρδικά και ισλαμιστικά ρεύματα, κατέληξαν να προσφέρουν σε ένα κόμμα με ισλαμιστικές ρίζες μια συντριπτική κοινοβουλευτική πλειοψηφία και την ευκαιρία να αναδιαμορφώσει το κράτος.

Για χρόνια, η κυρίαρχη διεθνής αφήγηση παρουσίαζε τις Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις ως τον κοσμικό θεματοφύλακα και τον Ερντογάν ως τον ισλαμιστή διεκδικητή.

Με την πάροδο του χρόνου, όμως, αυτή η δυαδική εικόνα διαβρώθηκε. Κατά το δεύτερο μισό της εποχής του AKP, περίπου από το 2014 έως το 2023, αναδύθηκε μια νέα συμμαχία σκοπιμότητας μεταξύ της προεδρίας και σημαντικών τμημάτων του σώματος των αξιωματικών και της γραφειοκρατίας ασφαλείας.

Καθώς ο Ερντογάν εδραίωνε την εξουσία του, ξεκινούσε μαζικές δίκες εναντίον φερόμενων ως πραξικοπηματιών και αναδιάρθρωνε την αλυσίδα διοίκησης, η ανώτατη στρατιωτική ηγεσία προσαρμόστηκε σε μια πραγματικότητα στην οποία τα συμφέροντά της εξυπηρετούνταν καλύτερα με το να τον διαχειρίζεται παρά με το να τον αντιμετωπίζει.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Αγία Σοφία: οι στρατηγοί της Τουρκίας, οι οποίοι για χρόνια παρουσιάζονταν ως θεματοφύλακες της κοσμικής τάξης της Δημοκρατίας, δεν είπαν ούτε λέξη όταν ο Ερντογάν ανέτρεψε την κληρονομιά του Ατατούρκ και μετέτρεψε το μνημείο από μουσείο ξανά σε τζαμί το 2020.

Κι όμως, ήταν ο ίδιος ο Ατατούρκ που είχε χαρακτηρίσει την Αγία Σοφία μουσείο το 1934. Επομένως, η εκ νέου μετατροπή της δεν αποτέλεσε μόνο μια συμβολική ρήξη με την ιδρυτική παράδοση της Δημοκρατίας, αλλά και μια αποκαλυπτική δοκιμασία της διακηρυγμένης προσήλωσης της στρατιωτικής ελίτ στην κοσμικότητα. Η σιωπή της αποκάλυψε μια βαθιά υποκρισία στην κορυφή του τουρκικού κράτους, όπου η ρητορική περί θεματοφυλακής έχει πολύ συχνά υποχωρήσει μπροστά στην επιλεκτική επιφυλακτικότητα και την πολιτική σκοπιμότητα.

Αυτή η σύγκλιση δημιούργησε ένα κρατικό εγχείρημα που διατηρεί την Τουρκία σε ένα καθεστώς διπλωματικής εκκρεμότητας: ταυτόχρονα φίλη και αντίπαλος της Δύσης, απαραίτητη εντός του ΝΑΤΟ αλλά απρόβλεπτη.

Το πιο σαφές σύμβολο αυτής της κατάστασης ήταν η αγορά του ρωσικού αντιαεροπορικού συστήματος S-400, η οποία οδήγησε στην αποπομπή της Τουρκίας από το πρόγραμμα των F-35 και στην επιβολή αμερικανικών κυρώσεων, ενώ η Άγκυρα υπερασπιζόταν την απόφαση ως κυριαρχική επιλογή και διαβεβαίωνε ότι το σύστημα δεν θα ενσωματωνόταν στα δίκτυα του ΝΑΤΟ.

Η αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016 αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο καμπής. Η ίδια η νύχτα ήταν χαοτική και περιλάμβανε διαφορετικές παρατάξεις, όμως η έκβασή της υπήρξε μια σαφής νίκη για το στρατόπεδο του Ερντογάν και για τη γραφειοκρατία που επέλεξε να σταθεί στο πλευρό του.

Όταν πρόσφατα πήρα συνέντευξη από τον Ομέρ Φαρούκ Γκεργκερλίογλου, βουλευτή του φιλοκουρδικού κόμματος DEM και υπερασπιστή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αναδύθηκε μια εντυπωσιακή εικόνα.

Ο Γκεργκερλίογλου ήταν ο μόνος βουλευτής που επέμενε να διερευνήσει το βαθύτερο υπόβαθρο της απόπειρας πραξικοπήματος. Αμφισβητώντας την επίσημη αφήγηση ότι επρόκειτο αποκλειστικά για έργο του κινήματος Γκιουλέν, επισκέφθηκε φυλακές και συνομίλησε με δεκάδες ανώτερους αξιωματικούς που κατηγορούνταν ότι σχεδίασαν το πραξικόπημα.

Όσα μου είπε παρέπεμπαν σε μια περιορισμένης έκτασης εξέγερση, η οποία χαρακτηριζόταν από μια χαοτική χορογραφία προδοσιών, εξαπατήσεων, πληροφοριοδοτών και αποστασιών.

Ενώ στους δρόμους επικρατούσε χάος, αξιωματικοί με διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες —κεμαλιστές, υπερεθνικιστές, σοσιαλδημοκράτες και «γκιουλενιστές»— συμμετείχαν σε κάτι που έμοιαζε σχεδόν με μια ναζιστικού τύπου σκηνοθεσία «Νύχτας των Μεγάλων Μαχαιριών».

Με άλλα λόγια, ο στρατός βρισκόταν σε διαδικασία ιστορικής μεταμόρφωσης και το αποτυχημένο πραξικόπημα φαινόταν να αποτελεί ένα ισχυρό σύμπτωμά της.

Υπό το καθεστώς έκτακτης ανάγκης που κηρύχθηκε λίγες ημέρες αργότερα, η εικόνα έγινε σαφέστερη. Η κυβέρνηση παρέκαμψε το Κοινοβούλιο, κυβέρνησε με διατάγματα και εξαπέλυσε εκτεταμένες εκκαθαρίσεις στη δημόσια διοίκηση, τη Δικαιοσύνη, τις ένοπλες δυνάμεις, το εκπαιδευτικό σύστημα και τα μέσα ενημέρωσης.

Έως τα μέσα του 2017, περισσότεροι από 100.000 δημόσιοι υπάλληλοι είχαν απολυθεί ή τεθεί σε διαθεσιμότητα, πάνω από 50.000 άνθρωποι βρίσκονταν σε προσωρινή κράτηση και σχεδόν 3.000 δικαστές και εισαγγελείς είχαν απομακρυνθεί, πολλοί από τους οποίους φυλακίστηκαν.

Σχεδόν 25.000 αξιωματικοί απολύθηκαν, μεταξύ των οποίων 150 στρατηγοί. Εκείνη την περίοδο, υπηρετούσαν συνολικά 348 εν ενεργεία στρατηγοί.

Εκατοντάδες μέσα ενημέρωσης και ενώσεις έκλεισαν, πανεπιστήμια καταργήθηκαν, εταιρείες κατασχέθηκαν και τα διατάγματα έκτακτης ανάγκης μεταμόρφωσαν μόνιμα το θεσμικό τοπίο.

Το πραξικόπημα έδωσε επίσης νέα ώθηση στο μακροχρόνιο σχέδιο του Ερντογάν να αντικαταστήσει το κοινοβουλευτικό σύστημα της Τουρκίας με ένα υπερπροεδρικό μοντέλο.

Τον Απρίλιο του 2017, ένα εσπευσμένο δημοψήφισμα, το οποίο εγκρίθηκε οριακά με περίπου 51% υπέρ, επικύρωσε συνταγματικές μεταρρυθμίσεις που συγκέντρωσαν την εκτελεστική εξουσία στην προεδρία, αποδυνάμωσαν το Κοινοβούλιο και κατήργησαν το αξίωμα του πρωθυπουργού.

Οι περισσότερες διατάξεις τέθηκαν σε ισχύ μετά τις εκλογές του 2018, παγιώνοντας την προσωποπαγή διακυβέρνηση μέσα σε ένα πλαίσιο που δικαιολογήθηκε με την ανάγκη για «ισχυρή ηγεσία» εν μέσω πραξικοπηματικών απειλών και περιφερειακής αναταραχής.

Η αρχική αντίδραση στο πραξικόπημα —η μαζική κινητοποίηση, η υπεράσπιση των εκλεγμένων θεσμών και η απομάκρυνση των συνωμοτών— θεωρήθηκε ευρέως δικαιολογημένη.

Γρήγορα, όμως, μετατράπηκε σε μια διαδικασία μέσω της οποίας ο Ερντογάν αναδιαμόρφωσε το ίδιο το DNA των θεσμών της Δημοκρατίας.

Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης κανονικοποίησε την αναστολή βασικών εγγυήσεων. Τα διατάγματα χρησιμοποιήθηκαν όχι μόνο εναντίον εκείνων που πράγματι εμπλέκονταν στο πραξικόπημα, αλλά και για τη συνολική αναδιάρθρωση θεσμών, την εκκαθάριση επικριτών και την παγίωση του κομματικού ελέγχου πάνω στη Δικαιοσύνη, στις δυνάμεις ασφαλείας και στις ρυθμιστικές αρχές.

Η ατμόσφαιρα μόνιμης απειλής συνέβαλε επίσης στην εξουδετέρωση της πολιτικής αντιπολίτευσης και στην αποδυνάμωση της κοινωνικής αντίστασης.

Από τη στιγμή που κάθε διαφωνία μπορούσε να παρουσιαστεί ως συνέργεια με την «τρομοκρατία» ή με σχεδιασμό πραξικοπήματος, το κόστος της αμφισβήτησης αυξήθηκε απότομα για τους απλούς πολίτες, τους δημόσιους υπαλλήλους, τους δημοσιογράφους και τους τοπικούς πολιτικούς.

Το αποτέλεσμα ήταν μια πολιτική που οργανωνόταν ολοένα και περισσότερο γύρω από τη «βούληση του Ερντογάν» και όχι γύρω από τη βούληση του λαού.

Η εξουσία συγκεντρώθηκε υπό το πρόσχημα της υπεράσπισης της Δημοκρατίας, αλλά αυτό που στην πραγματικότητα διευρύνθηκε ήταν μια προσωποπαγής διακυβέρνηση, βασισμένη σε δίκτυα πιστών και σε πελατειακές σχέσεις που γεννήθηκαν μέσα στην κατάσταση έκτακτης ανάγκης.

Ο Ερντογάν καλλιέργησε επίσης την εικόνα ενός ανυποχώρητου εθνικού ηγέτη, ικανού να κινητοποιεί κατά βούληση τα πλήθη, να προβάλλει ισχύ στο εξωτερικό και να αναγκάζει διεθνείς δρώντες —από την Ευρωπαϊκή Ένωση έως τους εταίρους του ΝΑΤΟ— να παίζουν με τους δικούς του όρους.

Αυτό φάνηκε από τη χρήση του δικαιώματος βέτο και των καθυστερήσεων στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ σε ζητήματα όπως η ένταξη της Σουηδίας και ο αμυντικός σχεδιασμός, μέσω των οποίων εξασφάλιζε παραχωρήσεις ενώ παράλληλα κατήγγελλε τα δυτικά δύο μέτρα και δύο σταθμά.

Για πολλούς δυτικούς υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, η συνεργασία με τον Ερντογάν αντιμετωπίστηκε συχνά ως μια συμφωνία τύπου «bon pour l’Orient» —ως αποδοχή, δηλαδή, ενός δύσκολου αλλά αναγκαίου εταίρου, του οποίου ο εσωτερικός αυταρχισμός μπορούσε να γίνει ανεκτός με αντάλλαγμα τη συνεργασία στο μεταναστευτικό, στην αντιτρομοκρατία και στην περιφερειακή σταθερότητα.

Η διευθέτηση αυτή, όμως, δεν υπήρξε πραγματικά αμοιβαία επωφελής.

Ο Ερντογάν αξιοποίησε αυτό το ανεκτικό περιβάλλον για να σκηνοθετήσει μια διπλωματική χορογραφία που βασίζεται στη χρησιμοποίηση αντικρουόμενων πλευρών της μίας εναντίον της άλλης.

Η Τουρκία διατηρεί ανοιχτούς διαύλους με τη Ρωσία, συμμετέχει σε αποστολές του ΝΑΤΟ και, ταυτόχρονα, κλιμακώνει συχνά τις διαφορές της με την Ελλάδα σχετικά με τα θαλάσσια σύνορα, τον εναέριο χώρο και την έρευνα υδρογονανθράκων στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Στην Ανατολική Μεσόγειο, η Άγκυρα έχει προωθήσει μαξιμαλιστικές διεκδικήσεις μέσω αμφιλεγόμενων συμφωνιών θαλάσσιας οριοθέτησης, όπως η συμφωνία του 2019 με τη Λιβύη, καθώς και μέσω σχεδίων νόμου που επιδιώκουν να θεσμοθετήσουν τουρκική δικαιοδοσία σε εκτεταμένες θαλάσσιες περιοχές, σε άμεση σύγκρουση με τις ελληνικές και κυπριακές θέσεις και με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι τουρκικές έρευνες και γεωτρήσεις σε αμφισβητούμενα ύδατα έχουν προκαλέσει επανειλημμένες ναυτικές αντιπαραθέσεις και έχουν ενισχύσει το εσωτερικό αφήγημα της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Η Τουρκία έχει επίσης διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους με την Κίνα και έχει εκδηλώσει ενδιαφέρον για έργα της πρωτοβουλίας «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», χωρίς να ευθυγραμμίζεται ξεκάθαρα με τις δυτικές θέσεις σχετικά με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ή τα καθεστώτα κυρώσεων.

Αυτή η πολιτική εξισορρόπησης διαθέτει στρατηγική λογική για την Άγκυρα, σημαίνει όμως ότι η δυτική ανοχή απέναντι στην εσωτερική αυταρχική εδραίωση δεν εξασφάλισε πραγματική ευθυγράμμιση σε κρίσιμα ζητήματα ασφάλειας ή αρχών.

Αν η δημοκρατία και η ασφάλεια είναι αδιαχώριστες, τότε η αντιμετώπιση της κυριαρχίας του Ερντογάν ως αναγκαίου τιμήματος για να παραμείνει η Τουρκία «στο δυτικό στρατόπεδο» έχει σαφώς γείρει την πλάστιγγα υπέρ της συγκέντρωσης της εξουσίας του.

Δέκα χρόνια μετά την απόπειρα πραξικοπήματος, το κεντρικό ζήτημα δεν είναι μόνο η ισχύς του Ερντογάν, αλλά και ο ολοένα μικρότερος χώρος που απομένει για τη βούληση των Τούρκων πολιτών ως ανεξάρτητης πολιτικής δύναμης.

Η πρόκληση τόσο για την εσωτερική αντιπολίτευση όσο και για τους διεθνείς εταίρους είναι να ανασυγκροτήσουν αυτόν τον χώρο, χωρίς να υπονομεύσουν τη νόμιμη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας.

Στο εσωτερικό της Τουρκίας, αυτό σημαίνει επιμονή στον συνταγματισμό και στην τοπική δημοκρατία ακόμη και υπό δυσμενείς συνθήκες: υπεράσπιση της αυτονομίας των δήμων, στήριξη των ανεξάρτητων δικηγορικών συλλόγων, των δημοσιογράφων και των οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημιουργία συμμαχιών που υπερβαίνουν τις διαχωριστικές γραμμές μεταξύ κοσμικών και θρησκευόμενων, καθώς και μεταξύ Τούρκων και Κούρδων, αντί να αναπαράγουν τα παλιά δίπολα.

Ο στόχος δεν θα πρέπει να είναι η εξιδανίκευση της αντιπολίτευσης, αλλά η διατήρηση της δυνατότητας μιας πλουραλιστικής πολιτικής ζωής μέσα σε ένα σύστημα που είναι ολοένα και περισσότερο σχεδιασμένο να την ασφυκτιά.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ, αυτό σημαίνει την εγκατάλειψη μιας αμιγώς συναλλακτικής αντίληψης της Τουρκίας ως προβλήματος που πρέπει απλώς να τύχει διαχείρισης.

Η συνεργασία όπου είναι αναγκαία —στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας, στους ενεργειακούς διαδρόμους και στο μεταναστευτικό— θα πρέπει να συνδέεται με διαφανή κριτήρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κράτους δικαίου και όχι να επαφίεται σε περιστασιακές συμφωνίες συνόδων κορυφής.

Η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η ελευθερία της έκφρασης και οι δίκαιες εκλογές δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δευτερεύοντα «ζητήματα αξιών», αλλά ως βασικά συμφέροντα ασφάλειας.

Μια Τουρκία της οποίας οι θεσμοί έχουν αποδυναμωθεί από την προσωποπαγή εξουσία είναι ένας εύθραυστος εταίρος, ανεξάρτητα από το τι μπορεί να υποδηλώνουν οι βραχυπρόθεσμες συμφωνίες.

Τελικά, η ανάκτηση χώρου για τη βούληση του τουρκικού λαού προϋποθέτει την αναγνώριση ότι η απόπειρα πραξικοπήματος δεν αποτέλεσε μόνο ένα κεφάλαιο στην ηρωική αφήγηση του Ερντογάν, αλλά και ένα τραύμα που εργαλειοποιήθηκε για την αναδιαμόρφωση του DNA της Δημοκρατίας.

Μια δεκαετία αργότερα, η επιλογή δεν βρίσκεται πλέον μεταξύ κοσμικών στρατηγών και ενός εκλεγμένου ισλαμιστή ηγέτη, αλλά μεταξύ ενός βαθιά προσωποπαγούς και στρατιωτικοποιημένου συστήματος, εγκλωβισμένου σε διπλωματική εκκρεμότητα, και της δυνατότητας —η οποία εξακολουθεί να υπάρχει μέσα στην κοινωνία— μιας Τουρκίας που θα μπορούσε να συμφιλιώσει τον πλουραλισμό με μια γνήσια δημοκρατική διακυβέρνηση.

Το καθήκον της Δύσης δεν είναι να επιλέξει ανάμεσα στον Ερντογάν και στο σύστημα που έχει οικοδομήσει γύρω από το πρόσωπό του ή στους αντιπάλους του.

Είναι να πάψει να συγχέει τις νίκες του με τη μοίρα της Τουρκίας και να διαμορφώσει τις σχέσεις της με τρόπους που θα σέβονται επιτέλους τους πολίτες της χώρας ως αυτόνομα πολιτικά υποκείμενα.

Yavuz Baydar

Το Palomar προσφέρεται δωρεάν, αλλά, για να στηρίξετε τις προσπάθειές μου να προστατεύσω την ανεξάρτητη δημοσιογραφία, μπορείτε να εξετάσετε το ενδεχόμενο να εγγραφείτε ως συνδρομητής επί πληρωμή.

του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη* 

Το χουντικό πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974 δεν ήταν μόνο εγκληματικό· υπήρξε και στρατηγικά παράλογο. Η βασική αποτυχία του πραξικοπήματος ήταν ότι δεν «τελείωσε» τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, όπως θα ομολογούσε κυνικά στον Πρόεδρο Νίξον ο Χένρι Κίσινγκερ. Ο Κίσινγκερ φοβόταν ακριβώς αυτό: ότι, εάν ο διεθνώς νομιμοποιημένος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας επιβίωνε της κρίσης, θα διέφευγε, θα προσέφευγε στο Συμβούλιο Ασφαλείας και θα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για σοβιετική διπλωματική ή ακόμη και στρατιωτική παρέμβαση. Στις 19 Ιουλίου, ο Μακάριος πράγματι μίλησε στο Συμβούλιο Ασφαλείας, καταγγέλλοντας το πραξικόπημα και ζητώντας την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης.

Η εγκατάσταση του ακραίου Νίκου Σαμψών στην Προεδρία δεν μπορούσε να σταθεροποιήσει την Κύπρο. Η κυπριακή Αριστερά δεν ήταν διατεθειμένη να αποδεχθεί ένα καθεστώς που προήλθε από πραξικόπημα της χούντας και συνδεόταν με την ΕΟΚΑ Β΄, ενώ υπήρχαν ήδη ενδείξεις κινητοποίησης και ένοπλης αντίστασης εναντίον του. Σύμφωνα με αμερικανικές εκτιμήσεις, μια παρατεταμένη εσωτερική σύγκρουση θα διεύρυνε την επιρροή του ΑΚΕΛ —του ισχυρότερου κομμουνιστικού κόμματος της Κύπρου— και, κατ’ επέκταση, τα περιθώρια της Μόσχας να αξιοποιήσει την κρίση.

Το σημαντικότερο ζήτημα, όμως, ήταν γεωπολιτικό. Η Σοβιετική Ένωση δεν θα αποδεχόταν την ανατροπή του κυπριακού status quo: δηλαδή, μιας ανεξάρτητης, κυρίαρχης και αδέσμευτης Κυπριακής Δημοκρατίας. Η ένωση με την Ελλάδα, την οποία επιδίωκαν οι πραξικοπηματίες, ή μια ενδεχόμενη διπλή ένωση, μέσω ενός ελληνοτουρκικού συμβιβασμού, θα ενέτασσαν ουσιαστικά την Κύπρο στον νατοϊκό σχεδιασμό. Η Μόσχα αντιτασσόταν δημόσια τόσο στην ένωση όσο και στη διχοτόμηση, επειδή η διατήρηση της κυπριακής ανεξαρτησίας προσέφερε στη Μόσχα περιθώρια πολιτικής επιρροής στη νήσο, όπου το ΑΚΕΛ αποτελούσε σημαντικό παράγοντα, ενώ ταυτόχρονα συντηρούσε την ελληνοτουρκική ρήξη ως πρόβλημα συνοχής του ΝΑΤΟ.

Από τις 15 έως τις 18 Ιουλίου, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ παρακολουθούσε με ανησυχία το ενδεχόμενο σοβιετικής εκμετάλλευσης της κρίσης. Στην Ουάσιγκτον επικρατούσε ο φόβος ότι μια απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας υπέρ της επαναφοράς του Μακαρίου θα δημιουργούσε πολιτικό και διπλωματικό χώρο για σοβιετική πρωτοβουλία, σε μια στιγμή που οι δυτικές δυνάμεις ούτε επιθυμούσαν ούτε ήταν σε θέση να αναλάβουν αντίστοιχη δράση. Η Μόσχα είχε ήδη προτείνει κοινή αμερικανοσοβιετική δράση για την αποκατάσταση της νόμιμης κυβέρνησης του Μακαρίου.

Ο Κίσινγκερ δεν είχε, εξάλλου, τη δυνατότητα να απαντήσει με αμερικανική στρατιωτική παρέμβαση. Μετά το Βιετνάμ, το Κογκρέσο —και ειδικότερα ο ηγέτης της Δημοκρατικής πλειοψηφίας στη Γερουσία, Μάικ Μάνσφιλντ— είχε καταστήσει σαφές ότι η αποστολή αμερικανικών δυνάμεων στην Κύπρο ήταν πολιτικά αδιανόητη. Έτσι, o Κίσινγκερ φοβόταν μια σοβιετική πρωτοβουλία, χωρίς όμως να διαθέτει τα μέσα για ανάλογη αντίδραση, σε περίπτωση άφιξης σοβιετικών στρατευμάτων στην Κύπρο.

Η ειρωνεία είναι ότι, το 1974, η Μόσχα δεν απείλησε την Τουρκία με στρατιωτική παρέμβαση προκειμένου να αποτρέψει την εισβολή, όπως ίσως ορισμένοι στην Αθήνα και τη Λευκωσία ανέμεναν, υπό το βάρος του προηγουμένου του 1964. Οι μέχρι σήμερα διαθέσιμες αμερικανικές πηγές παραπέμπουν περισσότερο σε σοβιετική ανοχή απέναντι στην τουρκική ενέργεια και σε παράλληλη επιδίωξη συνεννόησης με την Άγκυρα.  Ο Κίσινγκερ και ο υφυπουργός Εξωτερικών Τζόζεφ Σίσκο διατύπωσαν προς Έλληνες αξιωματούχους μια σαφέστερη εκτίμηση: ήταν πεπεισμένοι ότι η Μόσχα, αντί να αποτρέψει την τουρκική ενέργεια, είχε ουσιαστικά ενθαρρύνει την Άγκυρα να εισβάλει στην Κύπρο.

Για τη σοβιετική ηγεσία, η τουρκική επέμβαση μπορούσε να εξουδετερώσει τον άμεσο κίνδυνο της Ένωσης, δηλαδή της ενσωμάτωσης της Κύπρου στη νατοϊκή σφαίρα επιρροής μέσω της Ελλάδας. Παράλληλα, θα βάθαινε τη ρήξη Ελλάδας και Τουρκίας και, επομένως, θα επέτεινε την εσωτερική κρίση του ΝΑΤΟ. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Μόσχα υπαγόρευσε ή σχεδίασε την τουρκική εισβολή· σημαίνει, όμως, ότι δεν είχε στρατηγικό λόγο να την αποτρέψει και ότι μπορούσε να θεωρεί τα αποτελέσματά της συμβατά με τους ευρύτερους στόχους της στην Ανατολική Μεσόγειο.

Στο σημείο αυτό διακρίνεται ουσιαστική σύμπτωση αμερικανικών και σοβιετικών επιδιώξεων. Στο υπόμνημά του προς τον Κίσινγκερ, στις 17 Ιουλίου, ο Χάρολντ Σόντερς —στενός συνεργάτης του Κίσινγκερ στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας (National Security Council, NSC) και κατεξοχήν ειδικός του Λευκού Οίκου για τη Μέση Ανατολή— εκτιμούσε ότι η άμεση αμερικανική πίεση προς την Αθήνα δύσκολα θα απέδιδε και θα άφηνε την Ουάσιγκτον εκτεθειμένη ως υπεύθυνη για την αποτυχία. Ως εναλλακτική, έθετε ρητά το ενδεχόμενο μιας σιωπηρής αμερικανοβρετανικής ανοχής σε τουρκική επέμβαση, η οποία θα μπορούσε να οδηγήσει είτε σε διχοτόμηση είτε σε μια διακοινοτική, ομοσπονδιακή διευθέτηση. Εξάλλου, στις αρχές του 1974, η Ουάσιγκτον και η Μόσχα φαίνεται ότι συνέκλιναν στην υποστήριξη μιας κυρίαρχης και ανεξάρτητης Κύπρου και στην αποδοχή οποιασδήποτε λύσης θα προέκυπτε από τις διακοινοτικές συνομιλίες, συμπεριλαμβανομένης μιας ομοσπονδιακής διευθέτησης.

Το κρίσιμο ερώτημα που θα έπρεπε να απασχολεί τους ιστορικούς είναι κατά πόσον η τουρκική επέμβαση λειτούργησε, τελικά, ως ένας «από μηχανής θεός» και για τις δύο υπερδυνάμεις: για τις Ηνωμένες Πολιτείες, επειδή απέτρεπε την άμεση παλινόρθωση του Μακαρίου με σοβιετική παρέμβαση και περιόριζε τον κίνδυνο μιας ανοιχτής αμερικανοσοβιετικής συνδιαχείρισης του Κυπριακού· και για τη Σοβιετική Ένωση, επειδή ακύρωνε την προοπτική της Ένωσης, διατηρούσε την Κύπρο εκτός ΝΑΤΟ και όξυνε τη σύγκρουση μεταξύ των δύο νοτιοανατολικών συμμάχων της Συμμαχίας.

Υπό αυτή την έννοια, η πολιτική του Ιωαννίδη αποκαλύπτει όχι μόνο εγκληματική ανευθυνότητα, αλλά και βαθιά στρατηγική μυωπία. Αντιμετώπισε την ανατροπή του Μακαρίου ως αποκλειστικά εσωτερική υπόθεση της Αθήνας και των Ελληνοκυπρίων, σαν να μπορούσε να μεταβληθεί μονομερώς το πολιτειακό και γεωπολιτικό καθεστώς της Κύπρου, χωρίς να ενεργοποιηθούν τα συμφέροντα της Τουρκίας, των Ηνωμένων Πολιτειών, της Βρετανίας και της Σοβιετικής Ένωσης.

*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ.

του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.

Ο Τραμπ περιμένει να λυγίσει το Ιράν. Το Ιράν περιμένει να λυγίσει ο Τραμπ. Ποιος θα υποχωρήσει πρώτος;

Η παρατεταμένη αντιπαράθεση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν δείχνει να εισέρχεται σε μια νέα φάση. Όχι επειδή αλλάζει ριζικά το στρατιωτικό ισοζύγιο, αλλά επειδή καμία από τις δύο πλευρές δεν φαίνεται διατεθειμένη να κάνει το πρώτο πολιτικό βήμα προς έναν συμβιβασμό.

Η εύστοχη διαπίστωση ότι «φοβάται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό τον Γιάννη» αποτυπώνει την ουσία της σημερινής στρατηγικής στασιμότητας, επειδή και οι δύο πλευρές περιμένουν να λυγίσει η άλλη. Πρόκειται για έναν πόλεμο φθοράς, όπου η στρατιωτική ισχύς χρησιμοποιείται κυρίως ως εργαλείο πολιτικής πίεσης και όχι ως μέσο επίτευξης μιας αποφασιστικής νίκης.

Από στρατηγική σκοπιά, όμως, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι ποιος θα εξαντληθεί πρώτος. Είναι εάν οι πολιτικοί στόχοι των δύο πλευρών παραμένουν εφικτοί.

Το βασικό πρόβλημα της αρχικής συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός δεν ήταν μόνο ότι ήταν ατελής. Ήταν ότι δεν αντιμετώπισε το κεντρικό ζήτημα της σύγκρουσης που δεν είναι άλλο από το καθεστώς του Στενού του Ορμούζ.

Στη στρατηγική, οι εκεχειρίες που αφήνουν ασαφές το βασικό αντικείμενο της διαμάχης συνήθως μεταθέτουν τη σύγκρουση αντί να την επιλύουν. Το ίδιο συνέβη και εδώ. Οι διαφωνίες σχετικά με τις κυρώσεις, το πυρηνικό πρόγραμμα και τις αποζημιώσεις ήταν σημαντικές, αλλά δεν αποτελούσαν τον πυρήνα της αντιπαράθεσης. Ο πυρήνας ήταν και παραμένει ο έλεγχος του σημαντικότερου ενεργειακού θαλάσσιου περάσματος στον κόσμο.

Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα ακόμη γεωγραφικό σημείο στον χάρτη. Είναι το σημείο όπου διασταυρώνονται η ναυτική ισχύς, η ενεργειακή ασφάλεια και η παγκόσμια οικονομία. Όποιος επηρεάζει τη λειτουργία του δεν ασκεί μόνο στρατιωτική πίεση, επηρεάζει τις διεθνείς αγορές, την ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων και τις πολιτικές αποφάσεις δεκάδων κρατών.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και το στρατηγικό αδιέξοδο.

Η Ουάσιγκτον φαίνεται να πιστεύει ότι η συνεχής στρατιωτική και οικονομική πίεση θα οδηγήσει τελικά την Τεχεράνη σε παραχωρήσεις. Η Τεχεράνη, αντίθετα, εκτιμά ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ της. Υπολογίζει ότι το οικονομικό κόστος του πολέμου, οι πιέσεις προς τους περιφερειακούς συμμάχους των Ηνωμένων Πολιτειών και οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στην Αμερική θα αναγκάσουν τελικά την αμερικανική ηγεσία να αναζητήσει έναν συμβιβασμό.

Με άλλα λόγια, και οι δύο πλευρές επενδύουν περισσότερο στον χρόνο παρά στη στρατιωτική υπεροχή.

Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα των πολέμων φθοράς. Η νίκη δεν επιδιώκεται μέσω μιας αποφασιστικής μάχης αλλά μέσω της σταδιακής εξάντλησης της πολιτικής βούλησης του αντιπάλου.

Ωστόσο, η ιστορία διδάσκει ότι αυτού του είδους οι συγκρούσεις σπάνια παράγουν καθαρούς νικητές. Αντίθετα, συχνά οδηγούν σε παρατεταμένη αστάθεια, οικονομική αιμορραγία και αυξημένο κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών.

Ένα ακόμη στοιχείο που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής είναι ο ρόλος των περιφερειακών δρώντων. Το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν ενδέχεται να αποδειχθούν πιο χρήσιμοι ως διαμεσολαβητές από όσο οι ίδιες οι εμπλεκόμενες πλευρές. Στη διεθνή διπλωματία, πολλές από τις πλέον ανθεκτικές συμφωνίες επιτεύχθηκαν όταν ουδέτεροι ή περιφερειακοί παράγοντες μπόρεσαν να διαμορφώσουν έναν αποδεκτό συμβιβασμό.

Αυτό δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας των μεγάλων δυνάμεων. Αντιθέτως, αντανακλά την πραγματικότητα ότι, όταν η πολιτική εμπιστοσύνη έχει καταρρεύσει, απαιτείται ένας αξιόπιστος τρίτος για να γεφυρώσει το χάσμα.

Παράλληλα, δεν πρέπει να υποτιμάται η εσωτερική διάσταση της κρίσης. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, κάθε παρατεταμένος πόλεμος επηρεάζει το εσωτερικό πολιτικό σκηνικό και αυξάνει το κόστος για την εκάστοτε κυβέρνηση. Στο Ιράν, οι διαφορετικές προσεγγίσεις στο εσωτερικό του καθεστώτος για τον χειρισμό της κρίσης και για τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ επηρεάζουν επίσης τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων.

Καμία στρατηγική δεν μπορεί να αγνοήσει αυτές τις εσωτερικές πολιτικές παραμέτρους.

Το μεγαλύτερο δίδαγμα της μέχρι σήμερα εξέλιξης είναι ίσως διαφορετικό από εκείνο που συνήθως προβάλλεται. Δεν είναι ότι κάποια πλευρά έχει αποτύχει στρατιωτικά. Είναι ότι και οι δύο πλευρές ξεκίνησαν τη σύγκρουση με υπερβολική αισιοδοξία ως προς την ταχύτητα και την ευκολία επίτευξης των πολιτικών τους στόχων.

Η ιστορία των διεθνών σχέσεων δείχνει ότι οι πόλεμοι είναι πολύ πιο εύκολο να αρχίσουν παρά να τερματιστούν. Όταν οι αρχικοί πολιτικοί στόχοι δεν επιτυγχάνονται, οι κυβερνήσεις τείνουν να αναθεωρούν τους στόχους τους αντί να αναθεωρούν τη στρατηγική τους. Έτσι δημιουργούνται οι λεγόμενοι «πόλεμοι χωρίς τέλος».

Η έξοδος από αυτό το αδιέξοδο δεν θα προκύψει από περισσότερα πυραυλικά πλήγματα ούτε από μεγαλύτερη ρητορική ένταση. Θα προκύψει μόνο όταν και οι δύο πλευρές αποδεχθούν ότι η στρατιωτική ισχύς μπορεί να δημιουργεί διαπραγματευτική πίεση, αλλά δεν μπορεί από μόνη της να υποκαταστήσει τη διπλωματία.

Η αποκατάσταση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στο Στενό του Ορμούζ, η σταθεροποίηση των ενεργειακών αγορών και η αποτροπή μιας γενικευμένης περιφερειακής ανάφλεξης αποτελούν κοινά συμφέροντα της διεθνούς κοινότητας. Αυτά μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσα από μια συμφωνία που θα είναι πολιτικά βιώσιμη, στρατηγικά ισορροπημένη και διεθνώς αποδεκτή.

Η πραγματική πρόκληση, επομένως, δεν είναι ποιος θα λυγίσει πρώτος. Είναι ποιος θα αναγνωρίσει πρώτος ότι καμία στρατιωτική εκστρατεία δεν μπορεί να υποκαταστήσει μια συνεκτική στρατηγική εξόδου.

Αυτό είναι το πραγματικό δίδαγμα της κρίσης στο Ορμούζ. Και αυτό θα καθορίσει όχι μόνο την έκβαση της σύγκρουσης, αλλά και τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας στον Περσικό Κόλπο.

*Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού. Δίδαξε επί σειρά ετών Επιχειρησιακή Σχεδίαση, Στρατηγική και Ασφάλεια στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security (INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).

Ένα λαμπερό τοπίο από αέρια και σκόνη θερμαίνεται και φωτίζεται από έναν ακμαίο πληθυσμό νεαρών άστρων στην περιοχή LH 95 του Μεγάλου Νέφους του Μαγγελάνου.