Τρίτη 14 Ιουλίου 2026
Will Gottsegen
Συντάκτης
Σήμερα το πρωί, ο Ντόναλντ Τραμπ ανακάλεσε την απόφασή του να επιβάλει τέλη στα πλοία που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ. Η αλλαγή αυτή αναδεικνύει ορισμένα από τα ευρύτερα ζητήματα εξουσίας και ελέγχου στη συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδο.
Αντίποινα
Δύο παιδιά κολυμπούν στα Στενά του Ορμούζ, με φορτηγά πλοία στο βάθος.
(Amirhosein Khorgooi / AP)
Χθες, ο πρόεδρος Τραμπ έγραψε στο Truth Social ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα γίνονταν ο «ΦΥΛΑΚΑΣ ΤΩΝ ΣΤΕΝΩΝ ΤΟΥ ΟΡΜΟΥΖ», αποκλείοντας τα ιρανικά λιμάνια και διασφαλίζοντας την ασφαλή διέλευση των μη ιρανικών πλοίων. Και στο πνεύμα της «ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ», πρόσθεσε, οι ΗΠΑ θα χρέωναν τα πλοία για την υπηρεσία αυτή.
Σήμερα το πρωί, όμως, προχώρησε σε μια τροποποίηση: ο Τραμπ εγκατέλειψε την ιδέα της επιβολής τέλους, εξακολουθώντας παράλληλα να δηλώνει ότι σκοπεύει να επιβάλει τον έλεγχο των στενών και να επαναφέρει τον αποκλεισμό. Τώρα υποστηρίζει ότι, ως αντάλλαγμα, τα κράτη του Κόλπου θα συνάψουν «Εμπορικές και Επενδυτικές Συμφωνίες» με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, οι λεπτομέρειες αυτών των συμφωνιών —καθώς και το ποια κράτη θα συμμετάσχουν— παραμένουν ασαφείς.
Η σημερινή ημέρα ήταν η τέταρτη συνεχόμενη κατά την οποία πραγματοποιήθηκαν πλήγματα σε ολόκληρο το Ιράν. Η κατάπαυση του πυρός έχει καταρρεύσει —ο Τραμπ ενημέρωσε επισήμως χθες το Κογκρέσο ότι ο πόλεμος έχει ξαναρχίσει— και οι διαπραγματεύσεις έχουν διακοπεί. Σε περίπτωση που οι αμερικανικές δυνάμεις επιχειρήσουν να επιβάλουν εκ νέου την ισχύ τους στα στενά, θα βρεθούν αντιμέτωπες με μια δύσκολη αποστολή. Το Ιράν εξακολουθεί να περιορίζει την κυκλοφορία των πλοίων, ενώ οι πρόσφατες βίαιες συγκρούσεις στη θαλάσσια δίοδο έχουν μειώσει και πάλι δραματικά τον αριθμό των πλοίων που εισέρχονται στον Περσικό Κόλπο και εξέρχονται από αυτόν. Η δυνατότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να ασκήσουν έλεγχο στα στενά ενδέχεται να εξαρτηθεί από την ικανότητά τους να αποδυναμώσουν το σύστημα κυριαρχίας που έχει εγκαθιδρύσει το Ιράν τους τελευταίους μήνες.
Η κυριαρχία στον Περσικό Κόλπο δεν υπήρξε ποτέ ξεκάθαρη. Στις αρχές του 16ου αιώνα, Πορτογάλοι θαλασσοπόροι έφεραν στα Στενά του Ορμούζ το σύστημα αδειών διέλευσης cartaz, μέσω του οποίου επέβλεπαν τη θαλάσσια δίοδο για περισσότερο από έναν αιώνα. Το 1622, οι ενωμένες δυνάμεις της Περσίας και της Αγγλικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών κατέλαβαν τα στενά. Σήμερα, τα Στενά του Ορμούζ θεωρούνται ευρέως διεθνής θαλάσσια ζώνη, ωστόσο ορισμένα τμήματά τους εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο αμφισβήτησης. Στο στενότερο σημείο τους έχουν πλάτος μόλις 21 μίλια —γεγονός που σημαίνει ότι, σύμφωνα με μια σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών, βρίσκονται εξ ολοκλήρου εντός των χωρικών υδάτων του Ιράν και του γειτονικού Ομάν. Ούτε το Ιράν ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι συμβαλλόμενα μέρη στη συγκεκριμένη σύμβαση του ΟΗΕ. Παρ’ όλα αυτά, οι ΗΠΑ την αναγνωρίζουν ως μέρος του διεθνούς δικαίου, όπως μου δήλωσε ο Μάικλ Ποζνάνσκι, μη μόνιμος ανώτερος ερευνητής στο Brookings Institution.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αναλάβει και στο παρελθόν έναν βαθμό ευθύνης για τα Στενά του Ορμούζ. Η υπεράσπιση του Περσικού Κόλπου βρισκόταν στον πυρήνα του Δόγματος Κάρτερ —της προσπάθειας του Τζίμι Κάρτερ, το 1980, να απαντήσει στην εισβολή της Σοβιετικής Ένωσης στο Αφγανιστάν. Κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν–Ιράκ τη δεκαετία του 1980, το Ιράν επιτιθόταν κατά διαστήματα σε ξένα πλοία στα στενά. Το 1987, το αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό ξεκίνησε την Επιχείρηση Earnest Will, συνοδεύοντας δεξαμενόπλοια του Κουβέιτ κατά τη διέλευσή τους από τα στενά για περισσότερο από έναν χρόνο. Κατά τη διάρκεια εκείνου του πολέμου, το ιρανικό καθεστώς απείλησε να κλείσει εντελώς τα στενά, αλλά τελικά δεν το έκανε, καθώς αντιλήφθηκε ότι η ζημιά για τη δική του οικονομία θα ήταν υπερβολικά μεγάλη. Το Ιράν επανέλαβε αυτή την απειλή πολλές φορές τις τελευταίες δύο δεκαετίες, χωρίς όμως να την πραγματοποιήσει μέχρι τον Φεβρουάριο, όταν προχώρησε σε αυτή την ενέργεια ως αντίποινα για τα αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα στο έδαφός του και για τη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ.
Παρά τη διαρκή απειλή ιρανικών παρεμβάσεων στα στενά κατά τον τελευταίο μισό αιώνα, δεν ήταν ποτέ βέβαιο ότι η ηγεσία του Ιράν θα μπορούσε να επιβάλει έναν αποτελεσματικό αποκλεισμό. Ωστόσο, ό,τι έχει απομείνει από τις ιρανικές ένοπλες δυνάμεις, οι οποίες έχουν αποδεκατιστεί έπειτα από μήνες πολέμου, έχει αποδειχθεί ακόμη ικανό να διατηρεί τους περιορισμούς στη ναυσιπλοΐα που ανακοίνωσε το καθεστώς την άνοιξη. Η μόνιμη απειλή των ναρκών, καθώς και των ευέλικτων ταχύπλοων σκαφών του Ιράν, τα οποία μπορούν να παρενοχλούν ή να επιτίθενται σε άλλα πλοία, έχει περιορίσει στο ελάχιστο τη θαλάσσια κυκλοφορία. Την Κυριακή, ο αριθμός των διελεύσεων ήταν ο χαμηλότερος που είχε καταγραφεί μέσα σε έναν μήνα.
Οι προηγούμενες προσπάθειες να τερματιστεί ο ασφυκτικός έλεγχος του Ιράν κατά τη διάρκεια αυτού του πολέμου απέτυχαν. Τον Μάιο, οι αμερικανικές δυνάμεις άρχισαν να συνοδεύουν ορισμένα πλοία κατά τη διέλευσή τους από τα στενά, στο πλαίσιο μιας πρωτοβουλίας με την ονομασία Project Freedom. Η επιχείρηση τερματίστηκε έπειτα από μόλις δύο ημέρες, εν μέρει επειδή η Σαουδική Αραβία αρνήθηκε να επιτρέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες να χρησιμοποιήσουν τις στρατιωτικές βάσεις και τον εναέριο χώρο της. Οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι θα μπορούσαν να προσφέρουν υποστήριξη σε ενδεχόμενες αμερικανικές αποστολές στον Κόλπο, όπως είχαν κάνει κατά την Επιχείρηση Earnest Will, όμως ο Τραμπ έχει πλέον υπονομεύσει πολλές από αυτές τις συμμαχικές σχέσεις.
Δεδομένης της αποδεδειγμένης ικανότητας του Ιράν να επηρεάζει την κίνηση των πλοίων, η διασφάλιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας στα στενά ενδέχεται να απαιτεί μια μόνιμη αμερικανική παρουσία, όπως μου δήλωσε ο Ρέι Τακέι, ανώτερος ερευνητής για θέματα Μέσης Ανατολής στο Council on Foreign Relations. Σύμφωνα με τον Τακέι, μια τέτοια προσπάθεια θα μπορούσε να αποδειχθεί περίπλοκη και επικίνδυνη, εξαιτίας των στρατιωτικών μέσων που απαιτούνται για τις αποστολές συνοδείας και της σχεδόν αναπόφευκτης ιρανικής παρέμβασης. Ακόμη και τότε, όμως, η θαλάσσια κυκλοφορία ενδέχεται να μην επιστρέψει στα προπολεμικά επίπεδα.
Οι αναρτήσεις του Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τις τελευταίες ημέρες υποδηλώνουν την επιθυμία του για μια ισχυρή και διαρκή αμερικανική παρουσία στα στενά. Πρόκειται για μια βαθιά μεταστροφή από έναν πρόεδρο ο οποίος επί χρόνια κατήγγελλε τον ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών ως «χωροφύλακα του κόσμου». Ίσως σύντομα συνειδητοποιήσει ότι η αστυνόμευση των στενών δεν σημαίνει πάντοτε και τον έλεγχό τους.
