Υπήρχε στο μυαλό μου από τον Αύγουστο ένα άρθρο για τον Σαμουήλ Κομητόπουλο και την Πρέσπα. Το είχα γράψει, το είχα ξαναδιαβάσει, είχα αφήσει κάποιες σκέψεις να ωριμάσουν. Όμως η ιστορία, όπως συμβαίνει πολλές φορές, τρέχει πολύ πιο γρήγορα από εμάς.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 ανακοινώθηκε η συμφωνία των Υπουργείων Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας για την αμοιβαία «κατάθεση» ιστορικών κειμηλίων. Στο πλαίσιο της συμφωνίας, 48 ιστορικά και θρησκευτικά κειμήλια που είχαν μεταφερθεί στη Βουλγαρία το 1917 επιστρέφουν στην Ελλάδα, ενώ η Ελλάδα θα παραδώσει στη Βουλγαρία τα λείψανα που βρέθηκαν το 1965 στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στην Πρέσπα και έχουν ταυτοποιηθεί από την ελληνική πλευρά ως λείψανα του Τσάρου Σαμουήλ, μαζί με το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό των τεσσάρων σαρκοφάγων.
Και κάπως έτσι, ένα κείμενο που ήθελα να γράψω για την ιστορία της Πρέσπας έγινε ξαφνικά πιο επίκαιρο από όσο θα ήθελα. Γιατί σήμερα δεν μιλάμε πλέον μόνο για την ιστορία. Μιλάμε για το τι σημαίνει αυτή η ιστορία για τον τόπο. Και θέλω να πω κάτι από την αρχή, όσο πιο καθαρά γίνεται:
Δεν διεκδικώ τον Σαμουήλ.Διεκδικώ την Πρέσπα.
Όχι τον Σαμουήλ για την Ελλάδα. Όχι τον Σαμουήλ απέναντι στη Βουλγαρία. Όχι τον Σαμουήλ απέναντι στη Βόρεια Μακεδονία. Και σίγουρα όχι έναν άνθρωπο που έζησε πριν από περίπου χίλια χρόνια με τα εθνικά κριτήρια και τα σύνορα του 21ου αιώνα. Δεν με ενδιαφέρει να μπω σε αυτόν τον δρόμο. Με ενδιαφέρει κάτι άλλο.
Να μη φύγει η Πρέσπα από την ιστορία του Σαμουήλ.
Η Πρέσπα δεν είναι υποσημείωση
Για κάποιον που βλέπει σήμερα την Πρέσπα στον χάρτη, μπορεί να μοιάζει με έναν ήσυχο, ακριτικό τόπο στα σύνορα. Για τον άνθρωπο του 10ου αιώνα όμως τα σύνορα δεν ήταν αυτά που γνωρίζουμε σήμερα. Οι λίμνες, τα βουνά και οι φυσικές οχυρώσεις δεν χώριζαν απλώς κράτη. Ήταν δρόμοι, καταφύγια, περάσματα, χώροι εξουσίας.
Η περιοχή των Πρεσπών βρέθηκε στο επίκεντρο των ιστορικών εξελίξεων ήδη από τον 9ο αιώνα. Μετά τον θάνατο του αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή, οι Κομητόπουλοι εμφανίστηκαν στο προσκήνιο και ο Σαμουήλ εξελίχθηκε στον ισχυρότερο ηγεμόνα της δυναστείας τους. Η Πρέσπα αποτέλεσε σημαντικό κέντρο της εξουσίας του, πριν η έδρα της μεταφερθεί στην Αχρίδα.
Και υπάρχει κάτι που δεν μπορεί να αμφισβητήσει κανείς, ανεξάρτητα από το πώς θα ερμηνεύσει τη μεσαιωνική πολιτική πραγματικότητα:
η Πρέσπα είναι ο τόπος στον οποίο συνέβη ένα σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας.
Εδώ βρίσκεται ο Άγιος Αχίλλειος. Εδώ σώζονται τα ερείπια της μεγάλης βασιλικής. Εδώ βρέθηκαν οι τέσσερις ταφές. Εδώ έγινε η αρχαιολογική έρευνα. Εδώ βρίσκεται το τοπίο που εξακολουθεί να μας συνδέει με εκείνη την εποχή. Και αυτό δεν είναι ιδιοκτησία. Είναι ευθύνη.
Πριν από τον Σαμουήλ, ο Αλέξανδρος — τα Στενά του Λύκου
Και εδώ ίσως αξίζει να κάνουμε ένα βήμα ακόμη πίσω στον χρόνο. Γιατί η ιστορία της Πρέσπας δεν αρχίζει με τον Σαμουήλ. Περισσότερο από χίλια χρόνια πριν από εκείνον, το 335 π.Χ., η ευρύτερη περιοχή της Πρέσπας συνδέθηκε με μια από τις πιο δύσκολες δοκιμασίες της πρώιμης βασιλείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τα Στενά του Λύκου.
Ένα όνομα που έχει μείνει στη μνήμη και στην ιστορική συζήτηση της περιοχής και συνδέεται με τον ευρύτερο χώρο στον οποίο κινήθηκε ο Αλέξανδρος κατά την εκστρατεία του εναντίον των Ιλλυριών και τη σύγκρουση στο Πήλιον. Ο Αλέξανδρος είχε μόλις ανέβει στον θρόνο της Μακεδονίας. Ο Φίλιππος Β΄ είχε δολοφονηθεί. Οι βόρειοι λαοί είχαν κινηθεί. Και πριν στραφεί προς την Ασία, ο νεαρός βασιλιάς έπρεπε πρώτα να εξασφαλίσει το ίδιο του το βασίλειο.
Το 335 π.Χ. βρέθηκε στην περιοχή του Πηλίου, αντιμέτωπος με τον Κλείτο και τις ιλλυρικές δυνάμεις, σε ένα τοπίο όπου τα βουνά, τα στενά περάσματα και οι φυσικές οχυρώσεις έπαιζαν καθοριστικό ρόλο. Δεν ήταν μια εύκολη επιχείρηση. Ο Αλέξανδρος βρέθηκε σε δύσκολη θέση και χρειάστηκε να κινηθεί μέσα σε ένα ιδιαίτερα δύσβατο γεωγραφικό περιβάλλον, όπου η ίδια η μορφολογία του τόπου μπορούσε να γίνει όπλο. Και εδώ βρίσκεται κάτι που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα ως Πρεσπιώτη.
Πριν από τον Σαμουήλ, η ίδια γεωγραφία είχε ήδη παίξει τον ρόλο της. Τα βουνά. Οι στενές διαβάσεις. Τα περάσματα. Οι φυσικές πύλες ανάμεσα στους διαφορετικούς κόσμους των Βαλκανίων. Τα Στενά του Λύκου δεν είναι απλώς ένα όνομα σε έναν παλιό χάρτη. Είναι ένας ακόμη κρίκος στην ιστορία αυτού του τόπου. Στο προηγούμενο άρθρο μου για την άγνωστη μάχη του 335 π.Χ. προσπάθησα να δείξω ακριβώς αυτό: ότι η περιοχή της Πρέσπας δεν υπήρξε ποτέ ένας απομονωμένος τόπος. Ήταν πέρασμα. Ήταν χώρος κίνησης. Χώρος σύγκρουσης.
Χώρος όπου συναντήθηκαν στρατοί, λαοί και διαφορετικοί κόσμοι. Και η μάχη του Πηλίου αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα. Δεν χρειάζεται να πούμε ότι «εδώ κρίθηκε η ιστορία όλου του κόσμου», ούτε να μπούμε σε υποθετικά σενάρια για το τι θα είχε συμβεί αν ο Αλέξανδρος είχε ηττηθεί. Μπορούμε όμως να πούμε κάτι πολύ πιο απλό:
ο Αλέξανδρος χρειάστηκε να περάσει από αυτή τη δοκιμασία πριν μπορέσει να στραφεί προς την Ανατολή. Λίγο αργότερα θα ερχόταν η εκστρατεία στην Ασία. Ο Γρανικός. Η Ισσός. Τα Γαυγάμηλα. Η Αίγυπτος. Η Βαβυλώνα. Η Ινδία. Όμως πριν από όλα αυτά υπήρχε το Πήλιον. Και στην τοπική ιστορική μνήμη, τα Στενά του Λύκου. Δεν χρειάζεται να κατασκευάσουμε μια γραμμική «εθνική συνέχεια» ανάμεσα στον Αλέξανδρο και τον Σαμουήλ. Δεν χρειάζεται ο ένας να αποδεικνύει κάτι για τον άλλον. Ο Αλέξανδρος ανήκει στον δικό του κόσμο.
Ο Σαμουήλ στον δικό του. Ανάμεσά τους μεσολαβούν περισσότεροι από δεκατρείς αιώνες. Και όμως, ο τόπος είναι ο ίδιος. Τα ίδια βουνά. Τα ίδια περάσματα. Η ίδια γεωγραφική λογική. Η ίδια περιοχή που ξανά και ξανά αποκτά διαφορετική ιστορική σημασία μέσα στους αιώνες. Το 335 π.Χ. ο Αλέξανδρος. Περίπου χίλια χρόνια αργότερα ο Σαμουήλ. Και σήμερα εμείς. Περπατάμε πάνω στο ίδιο τοπίο, χωρίς πολλές φορές να συνειδητοποιούμε πόσα στρώματα ιστορίας βρίσκονται κάτω από τα πόδια μας.
Η ιστορία δεν είναι μια ευθεία γραμμή. Είναι στρώματα.
Και η Πρέσπα έχει πολλά τέτοια στρώματα. Αρχαία. Βυζαντινά. Μεσαιωνικά. Οθωμανικά. Νεότερα. Σύγχρονα. Κάθε εποχή άφησε κάτι. Και σήμερα περπατάμε πάνω σε όλα αυτά μαζί.
Ένας άνθρωπος του Μεσαίωνα δεν χωράει στα σημερινά διαβατήρια
Ίσως αυτό είναι το πρώτο πράγμα που πρέπει να θυμόμαστε όταν μιλάμε για τον Σαμουήλ. Έζησε σε έναν κόσμο εντελώς διαφορετικό από τον δικό μας. Ούτε η Ελλάδα, ούτε η Βουλγαρία, ούτε η Βόρεια Μακεδονία όπως τις γνωρίζουμε σήμερα υπήρχαν με τη σημερινή τους μορφή. Οι σύγχρονες εθνικές ταυτότητες δεν μπορούν απλώς να μεταφερθούν αυτούσιες στον 10ο και τον 11ο αιώνα.
Η δυναστεία των Κομητόπουλων, το Βυζάντιο, οι πολιτικές και θρησκευτικές δομές της εποχής, οι πληθυσμοί και οι γλώσσες των Βαλκανίων συνθέτουν μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα από αυτή που μπορούν να χωρέσουν τα σημερινά εθνικά σχήματα. Γι’ αυτό και δεν με ενδιαφέρει να αποδείξω ότι ο Σαμουήλ ήταν «δικός μας». Δεν ήταν αυτό το ερώτημα. Το ερώτημα είναι:
τι σημαίνει για την Πρέσπα το γεγονός ότι η ιστορία του συνδέθηκε τόσο βαθιά με αυτόν τον τόπο;
Ο Άγιος Αχίλλειος
Γύρω στο 985-986, ο Σαμουήλ κατέλαβε τη Λάρισα και μετέφερε στην Πρέσπα το λείψανο του Αγίου Αχιλλείου, πολιούχου της πόλης. Στο νησί του Αγίου Αχιλλείου δημιούργησε έναν μεγάλο ναό για να στεγάσει το λείψανο. Η επιβλητική τρίκλιτη βασιλική που σώζεται σήμερα θεωρείται, σύμφωνα με την επικρατούσα αρχαιολογική και ιστορική άποψη, ότι συνδέεται με αυτή τη δραστηριότητα του Σαμουήλ. Και αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να κάνει ένας σοβαρός τόπος πολιτισμού:
να μην φοβάται την επιστημονική συζήτηση. Να μη χρειάζεται να παρουσιάζει την ιστορία ως αδιαμφισβήτητο εθνικό αφήγημα. Να μπορεί να πει:
«Αυτά γνωρίζουμε. Αυτά θεωρούμε πιθανότερα. Αυτά συζητούν ακόμη οι επιστήμονες.»
Αυτό δεν αποδυναμώνει την ιστορία. Την κάνει πιο αληθινή.
Και μετά ήρθε η σκαπάνη
Το 1965 ο καθηγητής Νικόλαος Μουτσόπουλος πραγματοποίησε ανασκαφές στη βασιλική του Αγίου Αχιλλείου. Στο νότιο κλίτος αποκαλύφθηκαν τέσσερις ταφές, οι οποίες, σύμφωνα με την ερμηνεία του ανασκαφέα, συνδέθηκαν με μέλη της δυναστείας των Κομητόπουλων. Μία από αυτές αποδόθηκε από τον ίδιο τον Μουτσόπουλο στον Σαμουήλ. Αυτή είναι η βάση της σημερινής ταύτισης. Και εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση.
Δεν πρέπει να μετατρέψουμε την επιστημονική υπόθεση σε εθνικό σύνθημα.
Η ταύτιση είναι σημαντικό αρχαιολογικό και ιστορικό εύρημα, αλλά η επιστημονική συζήτηση γύρω από τα δεδομένα και την απόδοση των ταφών δεν πρέπει να μετατρέπεται σε εργαλείο εθνικής αντιπαράθεσης. Αυτό όμως δεν αλλάζει ένα θεμελιώδες γεγονός:
τα ευρήματα ανακαλύφθηκαν στην Πρέσπα, μέσα στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, στο πλαίσιο αρχαιολογικής έρευνας. Και αυτό είναι κομμάτι της ιστορίας της Πρέσπας.
Τα κειμήλια και τα λείψανα
Και εδώ φτάνουμε στο σήμερα. Τα 48 κειμήλια που επιστρέφουν στην Ελλάδα προέρχονται από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, μεταφέρθηκαν στη Σόφια το 1917, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Από την άλλη πλευρά, η Ελλάδα θα παραδώσει στη Βουλγαρία τα λείψανα που βρέθηκαν το 1965 στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου και έχουν ταυτοποιηθεί ως του Σαμουήλ, μαζί με το λοιπό ανθρωπολογικό υλικό των τεσσάρων σαρκοφάγων.
Οι δύο περιπτώσεις όμως δεν πρέπει να συγχέονται. Τα κειμήλια της Εικοσιφοίνισσας και των άλλων εκκλησιαστικών ιδρυμάτων έχουν μια ιστορία μεταφοράς από τη Βουλγαρία προς την Ελλάδα μετά την παρέλευση περισσότερου από ενός αιώνα. Τα λείψανα του Αγίου Αχιλλείου βρέθηκαν στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια αρχαιολογικής ανασκαφής. Άρα, για μένα, το ζητούμενο δεν είναι να φωνάξουμε ότι «μας παίρνουν τον Σαμουήλ». Δεν είναι αυτό το θέμα.
Το θέμα είναι να μην επιτρέψουμε η μετακίνηση ενός αρχαιολογικού ευρήματος να οδηγήσει και σε μετακίνηση της ιστορίας του από τον τόπο στον οποίο βρέθηκε.
Γιατί τα λείψανα μπορούν να μετακινηθούν. Ο τόπος όχι.
Δεν θέλω να μας πάρουν τον Σαμουήλ
Ας το πω ακόμη πιο καθαρά. Δεν θέλω να κρατήσουμε τα λείψανα στην Ελλάδα για να τα χρησιμοποιήσουμε ως τρόπαιο. Δεν θέλω να γίνουν αντικείμενο μιας ακόμη εθνικής διαμάχης. Δεν θέλω να αρχίσουμε να μετράμε σημαίες πάνω από έναν τάφο χιλίων ετών. Δεν θέλω να μπω στη λογική:
«Είναι δικός μας.»
«Όχι, είναι δικός τους.»
«Όχι, είναι του άλλου λαού.»
Αυτή η συζήτηση δεν οδηγεί πουθενά. Ο Σαμουήλ αποτελεί μέρος της ιστορικής μνήμης περισσότερων από έναν σύγχρονους λαούς. Αυτό είναι μια πραγματικότητα. Αλλά πραγματικότητα είναι και κάτι άλλο:
η Πρέσπα είναι ένας από τους τόπους που συνδέονται άμεσα με την ιστορία του. Και αυτή τη σύνδεση δεν μπορεί να την ακυρώσει καμία συμφωνία.
Αυτό που ζητώ από την Πολιτεία
Εδώ, κατά τη γνώμη μου, βρίσκεται η ουσία. Αντί να μείνουμε μόνο στη λύπη για την απομάκρυνση των λειψάνων, πρέπει να κοιτάξουμε τι μπορούμε να δημιουργήσουμε.
Η Πρέσπα χρειάζεται έναν σύγχρονο χώρο ιστορίας και πολιτισμού.
Ένα μουσείο. Ένα κέντρο ερμηνείας. Έναν χώρο όπου η ιστορία της περιοχής θα παρουσιάζεται με σύγχρονο, επιστημονικό και διαβαλκανικό τρόπο. Έναν χώρο που θα μπορούσε να παρουσιάζει:
την ιστορία της Πρέσπας,
την αρχαιολογία της περιοχής,
τη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου,
την εποχή των Κομητόπουλων,
τον Σαμουήλ και την ιστορική του διαδρομή,
την ανασκαφή του 1965,
τα ευρήματα των τάφων,
τις επιστημονικές απόψεις και τις διαφορετικές ερμηνείες,
την ιστορία της περιοχής μετά τον Σαμουήλ,
τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή Πρέσπα,
αλλά και την ίδια την ιστορία των ανθρώπων που έζησαν εδώ.
Να σημειώσουμε ότι ο Δήμος Πρεσπών τα προηγούμενα χρόνια με την βοήθεια της τεχνολογίας δημιούργησε ένα βίντεο, που αναπαριστά σε τρισδιάστατη μορφή την Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου. Και δεν χρειάζεται να έχουμε τα οστά για να το κάνουμε. Μπορούμε να έχουμε τεκμήρια. Φωτογραφίες. Ψηφιακές αναπαραστάσεις. Αντίγραφα των ευρημάτων. Τρισδιάστατες απεικονίσεις. Αρχαιολογικό υλικό. Επιστημονικές μελέτες. Μαρτυρίες. Και, γιατί όχι, συνεργασίες με βουλγαρικά και άλλα βαλκανικά μουσεία.
Έτσι η απομάκρυνση των λειψάνων δεν θα σημαίνει απομάκρυνση της ιστορίας.
Ένα μουσείο που δεν θα λέει «ποιος έχει δίκιο»
Φαντάζομαι έναν επισκέπτη να φτάνει στην Πρέσπα. Να μπαίνει σε ένα μουσείο. Να μαθαίνει ποιος ήταν ο Σαμουήλ. Να βλέπει την ιστορική περίοδο. Να γνωρίζει τις διαφορετικές επιστημονικές απόψεις. Να μαθαίνει τι βρέθηκε το 1965. Να βλέπει πού βρίσκονται σήμερα τα ευρήματα. Και μετά να βγαίνει από το μουσείο. Να περπατά στον Άγιο Αχίλλειο. Να βλέπει τη βασιλική. Να στέκεται μπροστά στα ερείπια. Να κοιτάζει τη λίμνη. Και να καταλαβαίνει:
«Εδώ συνέβη η ιστορία που μόλις γνώρισα.»
Αυτό είναι κάτι που κανένα μουσείο της Αθήνας, της Σόφιας ή οποιασδήποτε άλλης πόλης δεν μπορεί να αντικαταστήσει. Γιατί η Πρέσπα έχει το σημαντικότερο έκθεμα απ’ όλα:
τον ίδιο τον τόπο.
Και γιατί όχι ένας τόπος συνάντησης των Βαλκανίων;
Θα ήθελα ακόμη περισσότερο. Θα ήθελα ένας Βούλγαρος επισκέπτης να μπορεί να έρθει στην Πρέσπα και να γνωρίσει τον Σαμουήλ χωρίς να αισθάνεται ότι κάποιος αμφισβητεί τη δική του ιστορική μνήμη. Θα ήθελα ένας επισκέπτης από τη Βόρεια Μακεδονία να μπορεί να έρθει και να δει την ιστορία των Βαλκανίων χωρίς να χρειάζεται να επιλέξει στρατόπεδο. Θα ήθελα ο Έλληνας επισκέπτης να ανακαλύψει την ιστορία της δικής του περιοχής χωρίς να χρειάζεται να υψώσει μια σημαία πάνω από αυτήν.
Και θα ήθελα ο ξένος επισκέπτης να ανακαλύψει ότι τα Βαλκάνια δεν είναι μόνο σύνορα και διαμάχες. Είναι ένας τόπος όπου οι ιστορίες μπλέκονται. Οι άνθρωποι μετακινούνται. Οι αυτοκρατορίες αλλάζουν. Οι γλώσσες και οι πολιτισμοί συναντιούνται. Οι θρησκείες αφήνουν τα ίχνη τους. Και οι ίδιοι τόποι συνεχίζουν να υπάρχουν αιώνες μετά. Αυτό μπορεί να γίνει η μεγάλη δύναμη της Πρέσπας. Όχι να γίνει ακόμη ένα πεδίο αντιπαράθεσης. Αλλά τόπος συνάντησης.
Η ιστορία δεν χρειάζεται ιδιοκτήτες
Ίσως τελικά αυτό είναι το σημαντικότερο. Η ιστορία δεν χρειάζεται ιδιοκτήτες. Χρειάζεται ανθρώπους που θα τη μελετούν. Χρειάζεται επιστήμονες που θα αμφισβητούν ακόμη και τις βεβαιότητες. Χρειάζεται μουσεία που θα εξηγούν αντί να προπαγανδίζουν. Χρειάζεται τόπους που θα προστατεύουν τα μνημεία τους. Και χρειάζεται ανθρώπους που θα μπορούν να αγαπούν τον τόπο τους χωρίς να μισούν τον τόπο ή την ιστορία του άλλου. Εγώ είμαι Πρεσπιώτης. Και γι’ αυτό ακριβώς δεν θέλω να μπω σε μια εθνικιστική συζήτηση για το «σε ποιον ανήκει» ο Σαμουήλ.
Θέλω να υπερασπιστώ κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο δύσκολο:
το δικαίωμα της Πρέσπας να αφηγείται τη δική της ιστορία.
Δεν μιλώ ως εθνικιστής. Μιλώ ως Πρεσπιώτης.
Δεν θέλω σημαίες πάνω από την ιστορία. Δεν θέλω να αποδείξω ότι ο Σαμουήλ ήταν «δικός μας» και όχι κάποιου άλλου. Δεν θέλω να ξαναγράψω τον Μεσαίωνα με τα διαβατήρια του σήμερα. Θέλω να μπορώ να πω στα παιδιά της Πρέσπας:
«Αυτός ο τόπος που βλέπετε γύρω σας έχει μια ιστορία χιλίων και πλέον χρόνων. Και αυτή η ιστορία αξίζει να τη γνωρίσετε.»
Θέλω να μπορώ να πω στον Βούλγαρο επισκέπτη:
«Καλώς ήρθες στην Πρέσπα. Εδώ βρίσκεται ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας του Σαμουήλ.»
Να μπορώ να πω στον επισκέπτη από τη Βόρεια Μακεδονία:
«Καλώς ήρθες. Εδώ συναντώνται πολλές ιστορίες των Βαλκανίων.»
Και να μπορώ να πω στον Έλληνα επισκέπτη:
«Μην έρθεις μόνο για να δεις μια όμορφη λίμνη. Έλα να γνωρίσεις τον τόπο.»
Αυτό θέλω. Όχι να κερδίσει η μία εθνική αφήγηση απέναντι στην άλλη. Να κερδίσει η Πρέσπα. Να κερδίσει ο πολιτισμός. Να κερδίσει η γνώση. Να κερδίσει η τοπική κοινωνία. Να κερδίσουν οι άνθρωποι που θα έρθουν να γνωρίσουν αυτόν τον τόπο. Και τελικά, να κερδίσει η ίδια η ιστορία. Γιατί τα λείψανα μπορούν να ταξιδέψουν. Τα κειμήλια μπορούν να επιστρέψουν. Τα σύνορα μπορούν να αλλάξουν. Οι αυτοκρατορίες μπορούν να χαθούν. Οι εθνικές αφηγήσεις μπορούν να αλλάξουν.
Ο Αλέξανδρος πέρασε από αυτή την ευρύτερη περιοχή πριν από περισσότερα από 2.300 χρόνια. Ο Σαμουήλ έζησε και κυβέρνησε εδώ περίπου χίλια χρόνια αργότερα. Άλλοι άνθρωποι, άλλες αυτοκρατορίες, άλλες γλώσσες, άλλες θρησκευτικές και πολιτικές πραγματικότητες πέρασαν από τον ίδιο τόπο. Κι όμως, η λίμνη έμεινε. Τα βουνά έμειναν. Τα περάσματα έμειναν. Οι πέτρες έμειναν. Ο τόπος όμως μένει. Η Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου θα παραμείνει στην Πρέσπα. Η λίμνη θα παραμείνει στην Πρέσπα. Τα βουνά θα παραμείνουν στην Πρέσπα.
Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα θα παραμείνουν στην Πρέσπα. Και η ιστορία της εποχής του Σαμουήλ θα παραμείνει δεμένη με αυτό το τοπίο.
Αρκεί να φροντίσουμε να μην την αφήσουμε να χαθεί.
Ίσως τελικά αυτή να είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά της Πρέσπας:
όχι ότι «ανήκει» σε κάποια ιστορία, αλλά ότι φιλοξενεί πολλές ιστορίες. Δεν διεκδικώ τον Αλέξανδρο.
Δεν διεκδικώ τον Σαμουήλ.
Δεν διεκδικώ την ιστορία για λογαριασμό μιας σημαίας. Διεκδικώ να μην ξεχάσουμε τον τόπο στον οποίο γράφτηκε η ιστορία.
Η υπόθεση Μαζωνάκη θέτει ένα πολύ μεγαλύτερο πολιτικό ερώτημα: ποιος ελέγχει πραγματικά την ιδιωτική υγεία και ποιος προστατεύει τον ανώνυμο ασθενή;
Υπάρχουν στιγμές που ένα τραγικό γεγονός παύει να αφορά μόνο μια οικογένεια και γίνεται καθρέφτης ενός ολόκληρου συστήματος. Η υπόθεση του Γιώργου Μαζωνάκη είναι μια τέτοια περίπτωση. Όχι επειδή το θύμα ήταν επώνυμο, ούτε επειδή η δημοσιότητα μπορεί να υποκαταστήσει την έρευνα των αρμόδιων αρχών. Η ιατρική και δικαστική διερεύνηση πρέπει να ολοκληρωθεί και κανείς δεν μπορεί να αποδώσει προκαταβολικά ευθύνες εκεί όπου αυτές δεν έχουν αποδειχθεί.
Ωστόσο, υπάρχει ένα πολιτικό ερώτημα που δεν χρειάζεται κανένα πόρισμα για να τεθεί: ως πότε η ανθρωποθυσία –όπως, εν προκειμένω, ο θάνατος ενός επώνυμου– θα αποτελεί προϋπόθεση για να θυμηθεί η κυβέρνηση ότι η ποιότητα και η ασφάλεια κάθε είδους υπηρεσιών υγείας απαιτούν διαρκή και αυστηρό έλεγχο;
Το ερώτημα γίνεται ακόμη πιεστικότερο, επειδή τα τελευταία χρόνια η ιδιωτική υγεία έχει αποκτήσει ολοένα μεγαλύτερο βάρος στην καθημερινότητα των πολιτών. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί: καθώς το δημόσιο σύστημα πιέζεται από ελλείψεις προσωπικού, υποδομών και πόρων, οι αναμονές μεγαλώνουν και η πρόσβαση σε ορισμένες υπηρεσίες γίνεται δυσκολότερη, με συνέπεια όσοι έχουν τη δυνατότητα να πληρώσουν να αναζητούν λύσεις στον ιδιωτικό τομέα.
Με άλλα λόγια, η σταδιακά (και στρατηγικά) εξελισσόμενη «αδυναμία» του δημόσιου συστήματος μετατρέπεται σε ζήτηση για ιδιωτικές υπηρεσίες. Τη ζήτηση αυτή ενισχύουν και οι «δωρεάν» προληπτικές εξετάσεις του προγράμματος «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ», το κόστος των οποίων από 1/9 θα καλύπτει ο ΕΟΠΥΥ, χωρίς συμμετοχή του Ταμείου Ανάκαμψης της Ε. Ένωσης. Ο ασθενής-πολίτης μεταλλάσσεται πλέον σε ασθενή-πελάτη.
Η πρακτική αυτή ενισχύει την εξάρτηση των πολιτών από την ιδιωτική αγορά, χωρίς να αναδεικνύει –όπως θα έπρεπε– την ευθύνη της κυβέρνησης και των οργάνων της Πολιτείας για αυστηρό έλεγχο. Και οι δημόσιες εμφανίσεις υπουργού που κόβει κορδέλες ιδιωτικών κλινικών ή διαφημίζει εργαλεία ευεξίας (νανοβιονικό γιλέκο!) τι άλλο σημαίνουν παρά άκριτη πριμοδότηση του ιδιωτικού τομέα παροχής υπηρεσιών υγείας;
Η ιδιωτική υγεία δεν είναι μια αγορά όπως όλες οι άλλες, γιατί ο ασθενής-πελάτης δεν αγοράζει ένα προϊόν που μπορεί να επιστρέψει επειδή δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες του. Παραδίδει την υγεία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τη ζωή του στην κρίση επαγγελματιών και δομών που ο ίδιος δεν έχει ούτε τη γνώση ούτε τη δυνατότητα να ελέγξει. Αυτό είναι καθήκον της Πολιτείας, η οποία οφείλει να ελέγχει την εφαρμογή των κανόνων της, να επιβάλλει κυρώσεις όταν απαιτείται και, κυρίως, να προλαμβάνει.
Γι’ αυτό και η όψιμη ευαισθησία της κυβέρνησης για τον έλεγχο των ιδιωτικών δομών υγείας προκαλεί εύλογα ερωτήματα. Αν πράγματι διαπιστώθηκε ανάγκη για αυστηρότερους ελέγχους, καλώς γίνεται. Αλλά γιατί τώρα, υπό το βάρος των επικείμενων εκλογών και μετά από ένα περιστατικό που έλαβε τεράστια δημοσιότητα λόγω της δημοφιλίας του θύματος; Η ανάγκη αυτή δεν υπήρχε προτού συμβεί το μοιραίο; Και, κυρίως, πόσο συστηματικοί ήταν μέχρι σήμερα οι έλεγχοι και πόσο αποτελεσματικό το υφιστάμενο πλαίσιο εποπτείας;
Η εποπτεία δεν είναι πυροσβεστική υπηρεσία, αλλά καθημερινή κρατική υποχρέωση. Το έχουμε δει ξανά: μετά τα Τέμπη «ανακαλύφθηκαν» κενά ελέγχου και υποχρεώσεις που υπήρχαν μόνο στα χαρτιά.
Αυτά δεν είναι ερωτήματα εναντίον της ιδιωτικής υγείας, αλλά υπέρ του ασθενούς-πελάτη. Ζητούμενο δεν είναι να καταδικαστεί συλλήβδην ο ιδιωτικός τομέας ούτε να θεωρηθεί ύποπτη κάθε ιδιωτική δομή, αλλά να γνωρίζει ο πολίτης ότι, όταν μπαίνει σε ένα ιδιωτικό ιατρείο, διαγνωστικό κέντρο ή θεραπευτήριο, το κράτος έχει ήδη κάνει τη δουλειά του: ότι υπάρχουν κανόνες που ελέγχονται, ότι οι παραβάσεις εντοπίζονται και ότι οι κυρώσεις δεν εξαρτώνται από το αν η υπόθεση θα φτάσει στα δελτία ειδήσεων για να ευαισθητοποιηθεί η κυβέρνηση.
Κάπου εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη πολιτική αντίφαση. Από τη μια πλευρά, η αποδυνάμωση ή οι χρόνιες αδυναμίες του δημόσιου συστήματος δημιουργούν μεγαλύτερο χώρο στον ιδιωτικό τομέα. Από την άλλη, όσο περισσότερες υπηρεσίες υγείας μετακινούνται προς την ιδιωτική αγορά, τόσο ισχυρότερη οφείλει να είναι η κρατική εποπτεία. Δεν μπορεί το κράτος να ζητά από τον πολίτη να εμπιστευθεί τον ιδιώτη, περιορίζοντας ταυτόχρονα τον ρόλο του στην έκδοση αδειών και στην εκ των υστέρων αντιμετώπιση των προβλημάτων.
Όσο περισσότερο ιδιωτικοποιείται η πρόσβαση στην υγεία, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η δημόσια ευθύνη για την ασφάλειά της. Αυτό δεν είναι ιδεολογική θέση κάποιου κρατιστή, αλλά στοιχειώδης αρχή προστασίας του πολίτη.
Επιπλέον, υπάρχει ένα ζήτημα το οποίο δεν πρέπει να χαθεί μέσα στη δημοσιότητα της συγκεκριμένης υπόθεσης. Ο Γιώργος Μαζωνάκης είχε όνομα, αναγνωρισιμότητα και δημόσια παρουσία, χάρη στα οποία εκατομμύρια άνθρωποι πληροφορήθηκαν τι συνέβη. Ένας ανώνυμος ασθενής δεν διαθέτει κανένα από αυτά τα πλεονεκτήματα: ούτε δημοσιογράφους να παρακολουθούν την υπόθεσή του ούτε δημόσιο βήμα. Δεν μπορεί να μετατρέψει την προσωπική του περιπέτεια σε ζήτημα πολιτικής πίεσης, μολονότι τα δικαιώματά του είναι ακριβώς τα ίδια.
Δικαιούται ασφαλή περίθαλψη, ενημέρωση και επαγγελματίες που λειτουργούν σύμφωνα με τους κανόνες της επιστήμης. Δικαιούται δομές οι οποίες πληρούν τις προδιαγραφές και ένα κράτος που δεν περιμένει να συμβεί το μοιραίο για να ελέγξει αν όλα αυτά ισχύουν. Επομένως, η πραγματική δοκιμασία για την κυβέρνηση δεν είναι τι θα ανακοινώσει τώρα, υπό το βάρος της δημοσιότητας, αλλά τι θα κάνει όταν φύγουν οι κάμερες.
Θα υπάρξει σταθερός και διαφανής μηχανισμός ελέγχου και θα δημοσιοποιούνται τα αποτελέσματά του; Θα υπάρχουν ουσιαστικές κυρώσεις όπου διαπιστώνονται παραβάσεις; Και θα ελέγχονται με τον ίδιο τρόπο οι μεγάλες και οι μικρές δομές, οι επώνυμοι και οι άγνωστοι ασθενείς, οι περιπτώσεις που γίνονται πρωτοσέλιδο και όσες μένουν θαμμένες στην καθημερινότητα;
Η πολιτική ευθύνη στην υγεία αρχίζει πριν από την τραγωδία και όχι μετά από αυτή. Αρχίζει από τον έλεγχο, την πρόληψη, τη στελέχωση, την τήρηση των κανόνων και τη λογοδοσία. Και σίγουρα δεν τελειώνει με μια αναφορά σε προγραμματικές δηλώσεις ενόψει εκλογών.
Αν η υπόθεση Μαζωνάκη οδηγήσει σε ουσιαστικότερη εποπτεία της ιδιωτικής υγείας, σε αυστηρότερους ελέγχους και σε μεγαλύτερη διαφάνεια, τότε θα έχει προκύψει τουλάχιστον ένα θεσμικό αποτέλεσμα από μια τραγωδία. Αν όμως η κυβερνητική κινητικότητα εξαντληθεί στην επικαιρότητα και, όταν αυτή περάσει, όλα επιστρέψουν στην προηγούμενη κατάσταση, τότε θα παραμείνει αναπάντητο το πιο απλό ερώτημα: πόσοι άγνωστοι ασθενείς πρέπει να περιμένουν ακόμη μέχρι η ασφάλεια της υγείας τους να αποκτήσει την αξία ενός πρωτοσέλιδου;
Των Αλεξάντερ Κόρνγουελ, Ράμι Αμιχάι και Λίνα Ομπέιντ
30 Σεπτεμβρίου 2026, 16:34, ώρα Ελλάδας — Ενημερώθηκε πριν από 13 λεπτά
Ο Νετανιάχου δηλώνει ότι ο συγκυβερνήτης συνελήφθη από τις σαουδαραβικές αρχές.
Ισραηλινός αξιωματούχος αναφέρει ότι οι πιλότοι εξέπεμψαν σήματα κινδύνου έπειτα από σωματική συμπλοκή μεταξύ τους.
Σύμφωνα με στοιχεία του Flightradar24, το αεροσκάφος έχασε σχεδόν 14.000 πόδια ύψους μέσα σε 30 δευτερόλεπτα.
ΙΕΡΟΥΣΑΛΗΜ, 30 Σεπτεμβρίου (Reuters) — Ο συγκυβερνήτης πτήσης από το Ντουμπάι προς το Τελ Αβίβ επιχείρησε να συντρίψει το αεροσκάφος αφού μαχαίρωσε τον κυβερνήτη, αλλά επιβάτες τον ακινητοποίησαν, ενώ άλλοι πιλότοι προσγείωσαν με ασφάλεια το αεροπλάνο στη Σαουδική Αραβία, δήλωσαν την Τετάρτη Ισραηλινοί αξιωματούχοι.
Χαρακτηρίζοντας το συμβάν «εξαιρετικά σοβαρό περιστατικό ασφαλείας», ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε ότι οι σαουδαραβικές αρχές θα ανακρίνουν τον συγκυβερνήτη της πτήσης FZ1073 της flydubai, από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα προς το Ισραήλ, στην οποία επέβαιναν περισσότεροι από 170 Ισραηλινοί.
Η αεροπορική εταιρεία ανέφερε σε ανακοίνωσή της ότι τα αίτια του συμβάντος παραμένουν άγνωστα και προειδοποίησε να αποφεύγονται οι «πρόωρες εικασίες». Η αιτία της συμπλοκής μεταξύ των πιλότων δεν ήταν σαφής.
Ο συγκυβερνήτης, τον οποίο Ισραηλινός αξιωματούχος προσδιόρισε ως υπήκοο του Ομάν, συνελήφθη μετά την προσγείωση, δήλωσε ο Νετανιάχου. Το υπουργείο Μεταφορών του Ισραήλ ανακοίνωσε ότι θα διεξαχθεί κοινή έρευνα για το περιστατικό με τις αρμόδιες υπηρεσίες άμυνας.
«Όλοι οι επιβάτες είναι εκτός κινδύνου», δήλωσε ο Νετανιάχου σε βιντεοσκοπημένο μήνυμα που δημοσιοποίησε το γραφείο του. Διέταξε επίσης την ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας τόσο στις ισραηλινές όσο και στις ξένες αεροπορικές εταιρείες που εκτελούν πτήσεις προς το Ισραήλ.
Οι επιβάτες αναχώρησαν από τη Σαουδική Αραβία για το Ισραήλ με άλλο αεροσκάφος της flydubai, έπειτα από οκτώ ώρες παραμονής στο έδαφος.
Ο Νετανιάχου επικαλέστηκε τη μαρτυρία επιβάτη, σύμφωνα με την οποία επιβάτες και ένα μέλος του πληρώματος εισέβαλαν στο πιλοτήριο αφού το αεροσκάφος «μπήκε σε περιδίνηση και άρχισε να βυθίζεται», και βρήκαν τον συγκυβερνήτη «να προσπαθεί να σαμποτάρει τα συστήματα του αεροπλάνου».
«Έσωσαν πολλές ζωές. Απέτρεψαν μια μεγάλη καταστροφή», δήλωσε.
Εκπρόσωπος του Νετανιάχου δήλωσε στο Reuters ότι ο τραυματισμένος κυβερνήτης, αιμόφυρτος και ξαπλωμένος στο δάπεδο, ενεργοποίησε τον μηχανισμό απασφάλισης της πόρτας του πιλοτηρίου. Ένα δεύτερο ζεύγος πιλότων που βρισκόταν στο αεροσκάφος και επρόκειτο να αντικαταστήσει το πρώτο ανέλαβε την προσγείωση.
Σύμφωνα με τον ιστότοπο παρακολούθησης πτήσεων Flightradar24, τα στοιχεία της πτήσης έδειξαν ότι το αεροσκάφος έχασε ξαφνικά και με μεγάλη ταχύτητα σχεδόν 14.000 πόδια ύψους —περίπου 4.270 μέτρα— σε λιγότερο από 30 δευτερόλεπτα, προτού εκπεμφθεί το πρώτο σήμα κινδύνου το πρωί της Τετάρτης.
Επιβάτιδα φέρεται να είδε άνδρα με μαχαίρι να ακινητοποιεί πιλότο στο δάπεδο
Η Γιασμίν Αμπουκασίς δήλωσε ότι η κόρη της, Μίριαμ, η οποία επέβαινε στην πτήση, της είπε πως άκουσε κραυγές και ότι ένας άνδρας που κρατούσε μαχαίρι είχε ακινητοποιήσει έναν από τους πιλότους στο δάπεδο, ενώ υπήρχε αίμα παντού.
Επιβάτες στο αεροδρόμιο του Ταμπούκ, στη Σαουδική Αραβία, μετά την εκτροπή αεροσκάφους της flydubai που εκτελούσε πτήση από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα προς το Ισραήλ και εξέπεμψε σήματα κινδύνου. Στιγμιότυπο από βίντεο με ημερομηνία 30 Σεπτεμβρίου 2026. Βίντεο που εξασφάλισε το Reuters.
Ισραηλινά μέσα ενημέρωσης δημοσίευσαν φωτογραφία που φέρεται να τραβήχτηκε μέσα στο αεροσκάφος και στην οποία διακρινόταν, όπως φαίνεται, το αιματοβαμμένο πουκάμισο ενός επιβάτη. Το Reuters δεν μπόρεσε να επαληθεύσει άμεσα την εικόνα.
Η flydubai εκτελεί καθημερινές πτήσεις μετ’ επιστροφής μεταξύ Ντουμπάι και Τελ Αβίβ, σε ένα δρομολόγιο δημοφιλές στους Ισραηλινούς πολίτες. Η συνήθης διαδρομή διέρχεται από τον εναέριο χώρο της Σαουδικής Αραβίας και της Ιορδανίας.
Δεν είναι η πρώτη φορά που πτήση μεταξύ Ισραήλ και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων προσγειώνεται στη Σαουδική Αραβία. Τον Σεπτέμβριο του 2025, πτήση της flydubai από το Ντουμπάι προς το Τελ Αβίβ πραγματοποίησε αναγκαστική προσγείωση στο Ριάντ λόγω ιατρικού περιστατικού, όπως είχαν μεταδώσει τότε ισραηλινά μέσα.
Σε βίντεο που προβλήθηκε ευρέως από ισραηλινά μέσα και φέρεται να δείχνει Ισραηλινό επιβάτη της πτήσης, ο άνδρας δήλωσε ότι ένας από τους πιλότους τραυματίστηκε σοβαρά και ο άλλος ελαφρά, αφού ένας από αυτούς δέχθηκε επίθεση με μαχαίρι.
Το αεροδρόμιο του Ταμπούκ, όπου προσγειώθηκε το αεροσκάφος, ανακοίνωσε ότι και οι δύο πιλότοι νοσηλεύτηκαν λόγω των τραυμάτων τους. Ούτε το αεροδρόμιο ούτε ο άνδρας που φέρεται να είναι Ισραηλινός επιβάτης προσδιόρισαν την ταυτότητα του δράστη.
Το περιστατικό σημειώνεται λίγες εβδομάδες πριν από τις εκλογές στο Ισραήλ
Το συμβάν ενίσχυσε τις ανησυχίες για την ασφάλεια στο Ισραήλ, λίγες εβδομάδες πριν από τις πρώτες εκλογές μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023, των οποίων ηγήθηκε η Χαμάς. Η ασφάλεια του Ισραήλ κατέχει κεντρική θέση στην προεκλογική εκστρατεία.
Σχολιάζοντας το περιστατικό στο Χ, ο ακροδεξιός υπουργός Εθνικής Ασφάλειας Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ έγραψε: «Η τρομοκρατία είναι ένας διάβολος με τον οποίο δεν πρέπει να συνάπτεται καμία συμφωνία».
Τα ισραηλινά μέσα δημοσίευσαν αντικρουόμενες πληροφορίες. Ορισμένα ανέφεραν ότι ένας πιλότος επιχείρησε να συντρίψει το επιβατικό αεροσκάφος, σε μια φερόμενη απόπειρα αυτοκτονίας. Κάποια μέσα ανέφεραν ότι οι πιλότοι ήταν υπήκοοι του Ομάν και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, ενώ άλλα ότι ήταν Ρώσος και Ουκρανός.
«Για κάθε πιλότο που θα εκτελεί πτήση προς το Ισραήλ, θα γνωρίζουμε την ταυτότητά του, θα ξέρουμε ποιος είναι και θα διενεργούμε κάποιου είδους έλεγχο ασφαλείας», δήλωσε στο Reuters ο Ντορόν Σπίλμαν, εκπρόσωπος του Νετανιάχου.
Ο Νετανιάχου συναντήθηκε την Κυριακή με τον πρόεδρο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Ζάγεντ αλ Ναχιάν, κατά τη διάρκεια σπάνιας επίσκεψής του στη χώρα του Κόλπου. Το Ισραήλ και τα Εμιράτα έχουν αναπτύξει στενούς δεσμούς στους τομείς της ασφάλειας, της άμυνας και της οικονομίας από την εγκαθίδρυση διπλωματικών σχέσεων το 2020.
Νωρίτερα φέτος, το Ισραήλ παρείχε στα Εμιράτα συστήματα αντιαεροπορικής άμυνας Iron Dome και ισραηλινό προσωπικό για τον χειρισμό τους, συμβάλλοντας στην άμυνα απέναντι στις ιρανικές επιθέσεις που εξαπολύθηκαν αφού το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν πλήγματα κατά του Ιράν.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα δεν έχουν ακόμη σχολιάσει το περιστατικό της flydubai. Η αεροπορική εταιρεία, που ανήκει στο Ντουμπάι, έχει αναφέρει μόνο ότι σημειώθηκε ένα «περιστατικό» κατά την πτήση και ότι το αεροσκάφος εξετράπη προς το Ταμπούκ, όπου προσγειώθηκε με ασφάλεια. Πρόσθεσε ότι όλοι οι επιβάτες είναι ασφαλείς και έχει επιβεβαιωθεί η παρουσία όλων.
Ρεπορτάζ: Ράμι Αγιούμπ, Αλεξάντερ Κόρνγουελ, Ράμι Αμιχάι, Φεντερίκο Ματσιόνι και Λίνα Ομπέιντ. Πρόσθετο ρεπορτάζ: Έντουαρντ Κάρον, Μαρίν Ντελρί και Μαγδαληνή Γκόγκου. Σύνταξη: Τομ Πέρι και Ντέιβιντ Μόργκαν. Επιμέλεια: Άντριου Χέβενς, Φιλίπα Φλέτσερ και Γκάρεθ Τζόουνς.
Αλεξάντερ Κόρνγουελ — Thomson Reuters
Ο Αλεξάντερ διαθέτει περισσότερα από δέκα χρόνια εμπειρίας στο διεθνές ρεπορτάζ. Σήμερα είναι ανώτερος ανταποκριτής στην Ιερουσαλήμ, καλύπτοντας το Ισραήλ και τα Παλαιστινιακά Εδάφη. Προηγουμένως εργαζόταν στο Ντουμπάι, όπου κάλυπτε την Αραβική Χερσόνησο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, της Σαουδικής Αραβίας και της Υεμένης, γράφοντας συχνά για θέματα εξωτερικής πολιτικής, ασφάλειας και οικονομίας.
Επιστολή ”διαμαρτυρίας” προς την Υπουργό Πολιτισμού κ. Λίνα Μενδώνη, σχετικά με τη διακρατική συμφωνία Ελλάδας-Βουλγαρίας για την επιστροφή συληθέντων εκκλησιαστικών κειμηλίων, απέστειλε ο Μητροπολίτης Δράμας κ. Δωρόθεος.
Στην επιστολή εκφράζεται η έντονη δυσαρέσκεια για τον αποκλεισμό της τοπικής Εκκλησίας από τις διαβουλεύσεις, ενώ παράλληλα εγείρονται σοβαρές επιφυλάξεις για τους όρους της συμφωνίας.
Ιδιαίτερα υπογραμμίζεται η δυσανάλογη ανταλλαγή ανάμεσα στα ελάχιστα κειμήλια που επιστρέφονται σε σχέση με τον τεράστιο όγκο των εκλαπέντων θησαυρών της Ιεράς Μονής Εικοσιφοινίσσης και άλλων μοναστηριών της Μακεδονίας, αλλά και ο κίνδυνος να χαθεί το κυριότερο διαπραγματευτικό χαρτί της χώρας με την παράδοση των οστών του τσάρου Σαμουήλ.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της επιστολής:
Ἐξοχωτάτη κ. Υπουργέ,
Σᾶς ἐνοχλώ γιά τό θέμα τῶν κειμηλίων τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Εἰκοσιφοινίσσης τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεώς μας καί Ἱερῶν Μονῶν τῶν Ἱερῶν Μητροπόλεων Σερρῶν καί Ξάνθης που συλήθηκαν από τους Βουλγάρους σε διάφορες χρονικές περιόδους κατά τόν παρελθόντα αἰῶνα.
Μέχρι πρόσφατα, στις τακτικές τηλεφωνικές, κατ’ ἰδίαν ἐπικοινωνίες μας, συχνά – πυκνά σᾶς ὑπενθύμιζα το θέμα τῶν κειμηλίων καί χειρογράφων πού ἐκλάπησαν ἀπό τήν Ἱερά Μονή Εικοσιφοινίσσης καί ἐλάμβανα πάντοτε τή διαβεβαίωσή σας ότι το ζήτημα αυτό βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα τῶν προτεραιοτήτων τοῦ Ὑπουργείου Πολιτισμοῦ.
Χωρίς νά ἔχω καμία ενημέρωση και χωρίς νά μοῦ ἔχει ζητηθεῖ νά λάβω μέρος σε κάποια σχετική διαβούλευση, πληροφορήθηκα χθές από τα ΜΜΕ ὅτι τὰ Ὑπουργεία Πολιτισμοῦ Ἑλλάδος καί Βουλγαρίας κατέληξαν σε συμφωνία, ἡ ὁποία θά υπογραφεί το Σάββατο 3 Οκτωβρίου ἐ.ἔ. στη Θεσσαλονίκη.
Η συμφωνία αυτή, όπως μαθαίνω από τα ΜΜΕ προβλέπει, ἀπό τήν πλευρά τῆς Βουλγαρίας, τήν παράδοση στην Ελλάδα 48 κειμηλίων (χωρίς να γίνεται λόγος για χειρόγραφα ή παλαίτυπα βιβλία) καί ἀπό τή δική μας πλευρά τήν παράδοση στη Βουλγαρία τῶν ὀστῶν πού ἀποδίδονται στον τσάρο της Βουλγαρίας Σαμουήλ.
Ἐκφράζω τίς ἐπιφυλάξεις μου γιά τό συμφέρον που αποκομίζουμε ἐμεῖς, ὡς Ἑλλάδα, ἀπό τήν ἐν λόγῳ συμφωνία, τη στιγμή κατά τήν ὁποία μόνο τα κλεμμένα από την Ιερά Μονή Εικοσιφοινίσσης ἱερά κειμήλια εἶναι 800 και τα χειρόγραφα 430.
Μοῦ εἰπώθηκε ὅτι ἡ ἐπιστροφή τῶν 48 κειμηλίων τῆς παραπάνω συμφωνίας εἶναι ἡ πρώτη φάση μιᾶς διαδικασίας ἐπιστροφῶν συληθέντων κειμηλίων.
Ορισμένοι Ιρακινοί γιορτάζουν το τέλος μιας αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας που πυροδότησε κύματα αιματοχυσίας. Άλλοι φοβούνται για την επόμενη ημέρα της χώρας τους, που βρίσκεται παγιδευμένη ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη.
Μια τεράστια ιρακινή σημαία κρεμόταν την Τρίτη από το Μεγάλο Τέμενος αλ Νούρι, στην παλιά πόλη της Μοσούλης. Με την ολοκλήρωση της επιχείρησης «Inherent Resolve», έχουν πλέον αποχωρήσει και οι τελευταίοι από τους 2.500 Αμερικανούς στρατιωτικούς που βρίσκονταν στο Ιράκ φέτος.
Των Erika Solomon, Falih Hassan και Eric Schmitt
Οι Erika Solomon και Falih Hassan μετέδωσαν από τη Βαγδάτη και ο Eric Schmitt από την Ουάσιγκτον.
30 Σεπτεμβρίου 2026
Ενημερώθηκε στις 8:29 π.μ., ώρα ανατολικής ακτής ΗΠΑ.
Οι αμερικανικές δυνάμεις αποχώρησαν επισήμως από το Ιράκ την Τετάρτη, τερματίζοντας μια στρατιωτική παρουσία δύο δεκαετιών που τροφοδότησε χρόνια καταστροφικής αιματοχυσίας. Αφήνουν πίσω τους μια καθημαγμένη χώρα, η οποία πασχίζει να απεξαρτηθεί από τους δύο ισχυρότερους συμμάχους της, που βρίσκονται πλέον σε πόλεμο μεταξύ τους.
Αφού ανέτρεψαν το 2003 τον Σαντάμ Χουσεΐν, τον στυγνό δικτάτορα που κυβέρνησε το Ιράκ επί σχεδόν 24 χρόνια, οι αμερικανικές δυνάμεις αποχωρούν τώρα για δεύτερη φορά από τη χώρα.
Η αμερικανική εισβολή και η κατοχή που ακολούθησε, η οποία τερματίστηκε το 2011, άφησαν μια χώρα συγκλονισμένη από την αιματοχυσία μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων και τις εξεγέρσεις ένοπλων οργανώσεων. Οι συγκρούσεις κόστισαν τη ζωή σε σχεδόν 4.500 Αμερικανούς και σε περισσότερους από 115.000 Ιρακινούς, σύμφωνα με τις πλέον συντηρητικές εκτιμήσεις.
Οι αμερικανικές δυνάμεις επέστρεψαν τελικά τρία χρόνια αργότερα — αυτή τη φορά για να ηγηθούν του διεθνούς συνασπισμού κατά του Ισλαμικού Κράτους. Η τζιχαντιστική οργάνωση είχε καταλάβει εκτεταμένες περιοχές του Ιράκ και της Συρίας και είχε γίνει διαβόητη για τις σφαγές σιιτών μουσουλμάνων στο Ιράκ, τις δημόσιες εκτελέσεις ομήρων και τα βασανιστήρια και την υποδούλωση γυναικών της μειονότητας των Γιαζίντι.
Με την ολοκλήρωση της επιχείρησης «Inherent Resolve» —η επίσημη ονομασία που έδωσε ο αμερικανικός στρατός στην πολυεθνική εκστρατεία κατά του Ισλαμικού Κράτους— έχουν πλέον αποχωρήσει και οι τελευταίοι από τους 2.500 Αμερικανούς στρατιωτικούς που βρίσκονταν στο Ιράκ φέτος.
«Ο συνασπισμός ολοκλήρωσε επιτυχώς την οργανωμένη επιχείρηση αποχώρησής του από το Ερμπίλ», ανακοίνωσε ο υποναύαρχος Λίαμ Μ. Χιούλιν, επικεφαλής της κοινής δύναμης επιχειρήσεων της επιχείρησης «Inherent Resolve», κατά τη διάρκεια τελετής που πραγματοποιήθηκε στη Βαγδάτη με τη συμμετοχή Αμερικανών και Ιρακινών αξιωματούχων. Το Ερμπίλ, πρωτεύουσα της ημιαυτόνομης περιοχής του ιρακινού Κουρδιστάν, φιλοξενούσε την τελευταία βάση του συνασπισμού στο Ιράκ.
«Στέκομαι ενώπιόν σας αυτή την ιστορική στιγμή, όταν ένα έθνος παίρνει ξανά στα χέρια του τη μοίρα του», δήλωσε ο υποναύαρχος Χιούλιν, εκφωνώντας την ομιλία του στα αραβικά.
Υποσχόμενος ότι οι αμερικανικές και οι ιρακινές δυνάμεις θα διαμορφώσουν νέες συνεργασίες στον τομέα της ασφάλειας, ο υποναύαρχος κάλεσε το Ιράκ να παραμείνει σε εγρήγορση, επικαλούμενος μια αραβική παροιμία: «Για να αντιμετωπίσεις το τσακάλι, αρματώσου σαν να πρόκειται να αντιμετωπίσεις λιοντάρι».
Τα υλικά ίχνη δεκαετιών πολέμου σβήνουν καθημερινά. Τα προστατευτικά τείχη από σκυρόδεμα, που κάποτε διέτρεχαν σαν φίδια τη Βαγδάτη, έχουν απομακρυνθεί. Εμπορικά κέντρα, εστιατόρια και εργοτάξια σφύζουν από δραστηριότητα, σε μια χώρα αποφασισμένη να ξαναβρεί τους ρυθμούς της φυσιολογικής ζωής που της στέρησαν τα χρόνια των επιθέσεων με παγιδευμένα αυτοκίνητα.
Το Ερμπίλ του Ιράκ την Τρίτη. Εμπορικά κέντρα, εστιατόρια και εργοτάξια σφύζουν από δραστηριότητα, καθώς η χώρα προσπαθεί να επιστρέψει στους ρυθμούς της φυσιολογικής ζωής. Φωτογραφία: Khalid Al-Mousily/Reuters.
Όσα κατέκτησαν με κόπο οι Ιρακινοί μοιάζουν πλέον πιο επισφαλή, σε μια περιοχή που συγκλονίζεται από την αναταραχή του αμερικανοϊσραηλινού πολέμου κατά του Ιράν. Το Ιράκ πασχίζει να διαχειριστεί τις κρίσιμες σχέσεις του με το Ιράν, τον ισχυρό γείτονά του, και με τον σημαντικότερο σύμμαχό του, την Ουάσιγκτον, ανησυχώντας μήπως η αποχώρηση των αμερικανικών στρατευμάτων αποθρασύνει την Τεχεράνη.
Η συμφωνία αποχώρησης των αμερικανικών δυνάμεων συνήφθη το 2024 μεταξύ της κυβέρνησης της Βαγδάτης και της κυβέρνησης Μπάιντεν. Το γεγονός ότι η κυβέρνηση του προέδρου Τραμπ τήρησε την προθεσμία της 30ής Σεπτεμβρίου —παρά τον πόλεμο με το Ιράν— αντανακλά την ευρύτερη αποφασιστικότητα των ΗΠΑ να περιορίσουν την εμπλοκή τους στην περιοχή.
Εδώ και χρόνια, η αμερικανική κοινωνία εμφανίζει έντονη κόπωση απέναντι στους λεγόμενους «ατέρμονους πολέμους», όπως έγιναν γνωστές οι συγκρούσεις στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν.
Παρότι το Ιράκ σηματοδοτεί αυτή την εβδομάδα την αμερικανική αποχώρηση με έναν τριήμερο «εορτασμό της κυριαρχίας», δέχεται τεράστια πίεση από την κυβέρνηση Τραμπ να αφοπλίσει τις σιιτικές πολιτοφυλακές που υποστηρίζονται από το Ιράν. Πολλές από αυτές αψηφούν τις προσπάθειες του κράτους να τις θέσει υπό τον έλεγχό του.
Οι τελευταίες αμερικανικές δυνάμεις αφήνουν πίσω τους μια βαριά και αμφιλεγόμενη κληρονομιά. Το Ιράκ υπέστη τεράστιες απώλειες αμάχων και έναν κύκλο βίας μεταξύ της σιιτικής μουσουλμανικής πλειονότητας, που απέκτησε ισχύ ύστερα από χρόνια καταπίεσης από την κυβέρνηση Χουσεΐν, και της σουνιτικής μειονότητας, που στερήθηκε τα προνόμια τα οποία απολάμβανε επί της διακυβέρνησής του.
Οι ίδιες οι αμερικανικές δυνάμεις διέπραξαν επίσης πολλές καταχρήσεις — μεταξύ αυτών τα βασανιστήρια Ιρακινών κρατουμένων στο Αμπού Γκράιμπ. Χρησιμοποίησαν ακόμη ιδιωτικές εταιρείες στρατιωτικών υπηρεσιών, όπως η Blackwater, οι εξωδικαστικές εκτελέσεις αμάχων από την οποία τροφοδότησαν βαθιά αγανάκτηση για την αμερικανική ατιμωρησία.
Παρά αυτά τα βιώματα, οι Ιρακινοί παρακολουθούν την αποχώρηση των ΗΠΑ με ανησυχία.
«Η γυναίκα μου έχασε την όρασή της από θραύσματα αμερικανικής σφαίρας», δήλωσε ο Ομάρ αλ Χουσεΐνι, φωτογράφος από τη Μοσούλη, την πόλη που βρισκόταν στην καρδιά του αυτοανακηρυγμένου χαλιφάτου του Ισλαμικού Κράτους. «Ο θείος μου σκοτώθηκε από το ISIS, αφού προηγουμένως είχε παραλύσει από αμερικανική σφαίρα. Σήμερα, όμως, όταν μιλάμε για την αποχώρηση των Αμερικανών, η χαρά μας αναμειγνύεται με φόβο».
Υπό την ηγεσία του πρωτοεμφανιζόμενου πρωθυπουργού Αλί αλ Ζαΐντι, το Ιράκ αντιμετωπίζει το εξαιρετικά δύσκολο έργο να θέσει υπό έλεγχο το πλήθος των πολιτοφυλακών.
Ο πρωθυπουργός του Ιράκ, Αλί αλ Ζαΐντι, συναντήθηκε με τον πρόεδρο Τραμπ στο Οβάλ Γραφείο τον Ιούλιο. Φωτογραφία: Doug Mills/The New York Times.
Οι πολιτοφυλακές συγκροτήθηκαν αρχικά με ιρανική υποστήριξη για να πολεμήσουν την αμερικανική κατοχή. Σκότωσαν εκατοντάδες Αμερικανούς στρατιώτες, ενώ η αιματοχυσία μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων, την οποία συνέβαλαν να υποδαυλίσουν, κόστισε τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες Ιρακινούς. Το 2014, όταν οι Ιρακινοί σιίτες κινητοποιήθηκαν για να πολεμήσουν το Ισλαμικό Κράτος, οι πολιτοφυλακές πολλαπλασιάστηκαν. Έκτοτε, οι οργανώσεις αυτές, με χιλιάδες μέλη, ενίσχυσαν την εξουσία τους — τόσο μέσω της στρατιωτικής τους ισχύος όσο και με τη συγκρότηση πολιτικών κομμάτων που τις ενσωμάτωσαν βαθιά στον κρατικό μηχανισμό.
Ο Αλί αλ Ζαΐντι έχει δεσμευτεί να θέσει τις πολιτοφυλακές υπό κρατικό έλεγχο έως τα μέσα του 2027. Παραμένει, όμως, εξαιρετικά αβέβαιο αν μπορεί να το πετύχει. Το διακύβευμα είναι μεγάλο: μέσω του τραπεζικού λογαριασμού που διατηρεί το Ιράκ στις ΗΠΑ για τις πληρωμές από το πετρέλαιο, η Ουάσιγκτον ελέγχει την αποστολή των δολαρίων σε μετρητά που εισπράττει η χώρα. Έχει ήδη δείξει ότι είναι πρόθυμη να χρησιμοποιήσει αυτή την εξουσία, διακόπτοντας προσωρινά τη ροή τους φέτος.
Το Ιράν είναι αποφασισμένο να διατηρήσει τις πολιτοφυλακές, οι οποίες έχουν αποδειχθεί πολύτιμοι εταίροι για την εξαπόλυση επιθέσεων κατά τη διάρκεια του πολέμου, την πρόκληση περιφερειακού χάους και την επιβολή τεράστιου κόστους στην παγκόσμια οικονομία.
Σε πρόσφατη συνέντευξή του στους New York Times, ο Αλί αλ Ζαΐντι δήλωσε: «Κάθε Ιρακινός σήμερα θέλει η χώρα του να έχει πλήρη κυριαρχία· θέλει η εξουσία να βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια του κράτους». Δεσμεύτηκε επίσης να βάλει τέλος στον «νόμο της ζούγκλας».
Οι απρόβλεπτες συνέπειες της αποχώρησης
Πολλοί Ιρακινοί ανησυχούν για το πώς θα σταθεί η χώρα τους μέσα σε αυτή τη σύγκρουση.
«Φοβόμαστε ότι το Ιράκ μπορεί να καταβροχθιστεί», δήλωσε ο Αχμάντ αλ Σαμάρι, υπάλληλος του υπουργείου Παιδείας στη Φαλούτζα, μια πόλη που έγινε σύμβολο των εύθραυστων νικών της πρώτης αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στο Ιράκ.
Κατά την αμερικανική κατοχή, η Φαλούτζα υπέστη τις πιο αιματηρές και καταστροφικές μάχες για την εξουδετέρωση των ανταρτών. Παρ’ όλα αυτά, έγινε η πρώτη πόλη που κατέλαβαν οι μαχητές του Ισλαμικού Κράτους, όταν σάρωσαν τη χώρα το 2014.
Όταν οι αμερικανικές δυνάμεις επέστρεψαν για να ηγηθούν ενός πολυεθνικού συνασπισμού κατά των τζιχαντιστών, ο αγώνας για την εκδίωξη του Ισλαμικού Κράτους μετέτρεψε τεράστια τμήματα ιρακινών πόλεων σε ερείπια.
Άφησε πίσω του άγνωστο αριθμό νεκρών, εκτόπισε εκατομμύρια μέλη της σουνιτικής μειονότητας του Ιράκ και έφερε πολλά ακόμη χρόνια συγκρούσεων μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων.
Ιρακινοί στρατιώτες επιθεωρούν τις καταστροφές έπειτα από επίθεση αυτοκτονίας του Ισλαμικού Κράτους στη Μοσούλη, το 2017. Φωτογραφία: Ivor Prickett για τους New York Times.
Το ερώτημα για πολλούς απλούς Ιρακινούς σήμερα είναι ποιες απρόβλεπτες συνέπειες μπορεί να έχει στη ζωή τους αυτή η νέα αποχώρηση των ΗΠΑ — είτε πρόκειται για αναζωπύρωση της δράσης των τζιχαντιστών είτε για την επικείμενη σύγκρουση του κράτους με τις πολιτοφυλακές που υποστηρίζονται από το Ιράν.
«Θυμάμαι τι συνέβη μετά την αποχώρηση του 2011», δήλωσε ο Σαρκάουτ Αχμάντ, ένας 26χρονος καταστηματάρχης στο βορειοδυτικό τμήμα της Σουλεϊμανίγια, στην περιοχή του ιρακινού Κουρδιστάν. «Φανταστείτε τι θα μας κάνουν αυτές οι φιλοϊρανικές οργανώσεις χωρίς την παρουσία του διεθνούς συνασπισμού».
Ορισμένοι ειδικοί σε θέματα περιφερειακής ασφάλειας υποστηρίζουν ότι η συνεχιζόμενη αμερικανική παρουσία στο Ιράκ ήταν εκείνη που επέτρεπε στις υποστηριζόμενες από το Ιράν πολιτοφυλακές να δικαιολογούν την ύπαρξη και τον οπλισμό τους.
«Δεν μπορούμε απλώς να αλλάζουμε συνεχώς τη μορφή αυτών των αποστολών, μεταφέροντάς τες από τον έναν λόγο ύπαρξης στον άλλο, όπως κάνουμε εδώ και 25 χρόνια», δήλωσε ο Άνταμ Γουάινσταϊν, αναπληρωτής διευθυντής του προγράμματος Μέσης Ανατολής στο ερευνητικό Ινστιτούτο Quincy και επί χρόνια υποστηρικτής του τερματισμού της αποστολής των αμερικανικών δυνάμεων στο Ιράκ.
Στην τελετή που σηματοδότησε την αμερικανική αποχώρηση την Τετάρτη, ο Αλί αλ Ζαΐντι εξέφρασε τις ευχαριστίες του Ιράκ προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και όλες τις άλλες χώρες που υποστήριξαν επί περισσότερο από μία δεκαετία τον αγώνα κατά του ISIS.
«Η ολοκλήρωση της αποστολής του διεθνούς συνασπισμού δεν σημαίνει το τέλος της μάχης μας κατά της τρομοκρατίας», δήλωσε. «Σηματοδοτεί τη μετάβαση του Ιράκ σε μια φάση κατά την οποία αναλαμβάνει την πλήρη ευθύνη για την ασφάλεια και τη σταθερότητά του».
Οι Κούρδοι είναι ευάλωτοι στο νέο καθεστώς ασφάλειας
Παρότι και οι δύο χώρες έχουν δεσμευτεί να διατηρήσουν στενή συνεργασία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράκ δεν έχουν ακόμη οριστικοποιήσει τα σχέδια για τη μελλοντική σχέση τους στον τομέα της ασφάλειας. Σε ανακοίνωσή του, το αμερικανικό υπουργείο Άμυνας δήλωσε ότι θα συνεχίσει να παρέχει στο Ιράκ «στοχευμένη εκπαίδευση και υποστήριξη στον τομέα των πληροφοριών».
Την προηγούμενη φορά που οι αμερικανικές δυνάμεις αποχώρησαν από το Ιράκ, οι Ηνωμένες Πολιτείες διατήρησαν εκεί μία από τις μεγαλύτερες πρεσβείες τους στον κόσμο. Σήμερα, η αμερικανική διπλωματική παρουσία αποτελεί ένα μικρό μόνο κλάσμα εκείνης, δήλωσε ο Ρενάντ Μανσούρ, αναλυτής για το Ιράκ στο Chatham House, ερευνητικό ινστιτούτο με έδρα το Λονδίνο.
Όπως εξήγησε, η αλλαγή αντανακλά την επιθυμία της Ουάσιγκτον να απεμπλακεί από τη Μέση Ανατολή: «Αν δούμε τη συνολική εικόνα, αυτό δείχνει ότι οι ΗΠΑ δεν είναι πλέον αυτό που ήταν — αλλά και ότι οι προτεραιότητές τους δεν είναι πλέον οι ίδιες».
Η κατάσταση αυτή έχει προκαλέσει ιδιαίτερη ανησυχία στην ημιαυτόνομη περιοχή του Κουρδιστάν, στο βόρειο Ιράκ. Οι κάτοικοί της είδαν πώς η αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από την υπό κουρδικό έλεγχο βορειοανατολική Συρία, επί κυβέρνησης Τραμπ, ανάγκασε την περιοχή να υπαχθεί στον έλεγχο της κεντρικής κυβέρνησης.
Οι Κούρδοι του Ιράκ, οι οποίοι άρχισαν να εδραιώνουν την αυτοκυβέρνηση της περιοχής τους με αμερικανική αεροπορική υποστήριξη τη δεκαετία του 1990, αισθάνονται περισσότερο ευάλωτοι στο νέο καθεστώς ασφάλειας του Ιράκ. Ως ένας από τους στενότερους εταίρους των ΗΠΑ στον τομέα της ασφάλειας στην περιοχή, το ιρακινό Κουρδιστάν έχει δεχθεί επανειλημμένες επιθέσεις φέτος από το Ιράν και τις συμμαχικές του ιρακινές πολιτοφυλακές.
Μαχητές του Κόμματος Ελευθερίας του Κουρδιστάν περπατούσαν ανάμεσα σε κατεστραμμένα κτίρια στη στρατιωτική τους βάση στο Ερμπίλ του Ιράκ, έπειτα από επίθεση ιρανικού μη επανδρωμένου αεροσκάφους τον Μάρτιο. Φωτογραφία: Daniel Berehulak/The New York Times.
Κούρδοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι αυτό αναδεικνύει ένα σοβαρότερο πρόβλημα για την ασφάλεια ολόκληρου του Ιράκ. «Δεν υπάρχει σύστημα αντιαεροπορικής άμυνας ούτε στην περιοχή του Κουρδιστάν ούτε στο Ιράκ συνολικά», δήλωσε ο Κίφαχ Μαχμούντ, σύμβουλος του Μασούντ Μπαρζανί, πρώτου προέδρου του ιρακινού Κουρδιστάν. «Αυτό δημιουργεί ένα αίσθημα ανησυχίας και αβεβαιότητας».
Οι προσπάθειες της Βαγδάτης να εδραιώσει την κυριαρχία της έχουν υπονομευθεί επανειλημμένα τους τελευταίους μήνες από περιστατικά που καταδεικνύουν την αδυναμία της να ελέγξει τον εναέριο χώρο και τα σύνορά της.
Πιο πρόσφατα, η Σαουδική Αραβία κατηγόρησε το Ιράκ ότι από το έδαφός του εξαπολύθηκε η επίθεση που διέκοψε προσωρινά τη λειτουργία του αγωγού Ανατολής–Δύσης, ο οποίος εξυπηρετεί το 4% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Ιρακινοί αξιωματούχοι υποψιάζονται ότι ιρακινές πολιτοφυλακές διευκόλυναν την επίθεση Ιρανών επιχειρησιακών στελεχών.
Την ίδια στιγμή, οι ιρακινές πολιτοφυλακές επισημαίνουν ότι το Ισραήλ εγκατέστησε μυστικές βάσεις στην ιρακινή έρημο κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν. Επίσης, τουρκικές δυνάμεις ελέγχουν εδώ και χρόνια εδάφη στο βόρειο Ιράκ, αν και Ιρακινοί και Τούρκοι αξιωματούχοι ανακοίνωσαν πρόσφατα σχέδια σταδιακής αποχώρησής τους.
Αυτά τα κενά στην άσκηση της ιρακινής κυριαρχίας ενδέχεται να αποτελέσουν τη μεγαλύτερη αδυναμία της κυβερνητικής εκστρατείας για τον έλεγχο των πολιτοφυλακών.
Λίγες ημέρες πριν από το επίσημο τέλος της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας, ο Αμπού Μουτζάχιντ αλ Ασάφ, ηγετικό στέλεχος της Κατάιμπ Χεζμπολάχ, μιας από τις ισχυρότερες υποστηριζόμενες από το Ιράν πολιτοφυλακές στο Ιράκ, απηύθυνε δυσοίωνη προειδοποίηση προς την κυβέρνηση, εάν συνέχιζε να συμμορφώνεται με τις νέες αμερικανικές κυρώσεις κατά της Τεχεράνης.
«Ας γνωρίζουν ο κ. αλ Ζαΐντι και όσοι βρίσκονται πίσω του: μια κυβέρνηση που δεν εργάζεται προς όφελος του λαού θα ανατραπεί με διάφορα μέσα», έγραψε σε ανακοίνωσή του.
Οι πολιτοφυλακές προβάλλουν την επίσημη ημέρα αποχώρησης των ΗΠΑ ως δική τους επιτυχία, αντί ως επιτυχία της εκστρατείας κατά του Ισλαμικού Κράτους. Ανακοίνωσαν εορταστική εκδήλωση στους δρόμους της Βαγδάτης το απόγευμα της Τετάρτης, με το σύνθημα: «Δεν θα σας κρατήσουμε». Χαρακτήρισαν την αποχώρηση «μια περίσταση που κατέστη δυνατή χάρη στο ευλογημένο αίμα των μαρτύρων και την υπομονή των μαχητών της Ιρακινής Ισλαμικής Αντίστασης».
Πολλοί Ιρακινοί που απορρίπτουν τις πολιτοφυλακές έχουν οδυνηρές αναμνήσεις από την αμερικανική παρουσία στη χώρα. Ανάμεσά τους είναι η 57χρονη Αουάτιφ αλ Αζάουι, η οποία θεωρεί τις Ηνωμένες Πολιτείες υπεύθυνες για τον θάνατο του γιου της. Όπως λέει, σκοτώθηκε σε διασταυρούμενα πυρά μεταξύ ενόπλων και αμερικανικών δυνάμεων στη γενέτειρά τους, τη Φαλούτζα.
«Κάποτε αγαπούσα τους Αμερικανούς, επειδή μας απάλλαξαν από την καταπίεση του Σαντάμ Χουσεΐν», δήλωσε. «Δυστυχώς, αργότερα ανακαλύψαμε ότι η καταπίεση και η σκληρότητα του αμερικανικού στρατού ήταν χειρότερες από εκείνες του Σαντάμ».
Την πρώτη νύχτα χωρίς παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στο Ιράκ, είπε, «θα φτιάξω μια τούρτα στο σπίτι, θα ανάψω κεράκια και θα τα σβήσω για να το γιορτάσω».
Αμερικανικό στρατιωτικό αεροσκάφος στο στρατόπεδο Victory, κοντά στο Διεθνές Αεροδρόμιο της Βαγδάτης, την Τρίτη. Φωτογραφία: Reuters.
Στο ρεπορτάζ συνέβαλε ο Καμίλ Κακόλ.
Η Έρικα Σόλομον είναι επικεφαλής του γραφείου των New York Times για το Ιράν και το Ιράκ.
Ο Έρικ Σμιτ είναι ανταποκριτής των New York Times για θέματα εθνικής ασφάλειας. Καλύπτει τις αμερικανικές στρατιωτικές υποθέσεις και την καταπολέμηση της τρομοκρατίας για περισσότερες από τρεις δεκαετίες. Μπορείτε να επικοινωνήσετε μαζί του με ασφάλεια μέσω Signal: @ericschmitt.36.
Η εισήγηση της κυρίας Μαρίας Νεγρεπόντη- Δελιβάνη στο συνέδριο του IHA για τα μικρά ελληνικά νησιά που πρέπει να ζωντανέψουν ξανά .
«Το ενδιαφέρον για τα μικρά αυτά νησιά δεν είναι απλώς οικονομικό, αλλά πρωτίστως εθνικό», επισημαίνει στην εισήγηση της προσθέτοντας ότι «το μέλλον αυτών των νησιών εξαρτάται, σε ίσο περίπου βαθμό, και από πρωτοβουλίες κρατικές, και από ενέργειες ιδιωτικές. Ωστόσο, η υλοποίηση των πρώτων, σε γενικές γραμμές, οφείλει να προηγηθεί από τις δεύτερες».
Η κυρία Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη επαναφέρει το ζήτημα των μνημονίων τονίζοντας ότι «επιβάλλεται η χώρα μας να απαιτήσει αναθεώρηση του περιεχομένου των διεκδικήσεών μας, στα Μνημόνια και στις γερμανικές αποζημιώσεις της κατοχής.
Αν θέλουμε να επιβιώσει η Ελλάδα, θα πρέπει να απαιτήσουμε, επιτέλους, τα δικαιώματά μας. Διαφορετικά, δεν υπάρχουν, δυστυχώς λύσεις, και το συμπέρασμα αυτό δεν αναφέρεται, φυσικά, αποκλειστικά και μόνο στα ακανθώδη προβλήματα της Γαύδο, αλλά στη γενικότερη εθνική μας επιβίωση.»
Γίνε μέλος του militaire.gr κάνοντας κλικ ΕΔΩ – Μάθε τι κερδίζεις
Όλη η εισήγησή της:
Είναι η δεύτερη φορά που ασχολούμαι με αυτά τα μικρά ελληνικά νησιά, πάντοτε στα πλαίσια του ΙΧΑ. Πριν 2 χρόνια έλαβα μέρος σε αντίστοιχο του φετινού, συνέδριο, στην Ψέριμο[1]. Διερωτήθηκα, στη συνέχεια αν, εξασφαλίζοντας στην Ψέριμο, σχολείο που δεν υπήρχε, της προσφέραμε κάτι σημαντικό. Και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ναι, η συμβολή του ΙΧΑ ήταν αξιόλογη. Όχι, βέβαια, γιατί έλυσε τα προβλήματα του νησιού, αλλά επειδή τα έφερε στο προσκήνιο. Επειδή, έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου και κατά κάποιο τρόπο, υπενθύμισε στο κράτος τις υποχρεώσεις του, απέναντι σε αυτά τα νησιά. Αλλά, ακόμη, και επειδή, αποτέλεσε είδος υπενθύμισης, προς κάθε κατεύθυνση, ότι αυτά τα νησιά είναι ελληνικά, και υπάρχει ενδιαφέρον για την τύχη τους.
Να επισημάνω, ακόμη, εισαγωγικά, ότι το Πάντειο Πανεπιστήμιο, στο πλαίσιο του Ινστιτούτου του Περιφερειακής Ανάπτυξης, προέβη σε ενδιαφέρουσες και πρωτότυπες προτάσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της Γαύδου, με βάση την ιδιωτική πρωτοβουλία[2].
Ακόμη, να υπογραμμίσω, εισαγωγικά, το προφανές. ‘Ότι, δηλαδή, το ενδιαφέρον για τα μικρά αυτά νησιά δεν είναι απλώς οικονομικό, αλλά πρωτίστως εθνικό.
Το μέλλον αυτών των νησιών εξαρτάται, σε ίσο περίπου βαθμό, και από πρωτοβουλίες κρατικές, και από ενέργειες ιδιωτικές. Ωστόσο, η υλοποίηση των πρώτων, σε γενικές γραμμές, οφείλει να προηγηθεί από τις δεύτερες.
Στο Μέρος Ι αυτής της εισήγησης θα αναφερθώ σε κρατικές πρωτοβουλίες, που οφείλουν να προηγηθούν των όποιων ιδιωτικών, ενώ στο Μέρος ΙΙ θα προβώ σε επιλογή ορισμένων πρωτοβουλιών, καταρχήν, αλλά όχι αναγκαστικά ιδιωτικών που,
εφόσον στέφονταν από επιτυχία, θα ήταν αρκετές για να εξασφαλίσουν την επιβίωση σε αυτά τα νησιά.
Να υπογραμμίσω το γεγονός ότι, ενώ η συνήθης αναφορά σε αυτά τα μικρά νησιά, εκλαμβάνει τις ανάγκες και τις δυνατότητές τους, ως περίπου πανομοιότητες, η υπόθεση αυτή ανταποκρίνεται, μερικώς μόνο, στην πραγματικότητα. Γιατί, ναι μεν, η εξασφάλιση μιας υποτυπώδους κρατικής υποδομής, σε αυτού του τύπου να νησιά είναι, περίπου, γενικής μορφής, οι αναπτυξιακές τους δυνατότητες μπορεί να είναι πολύ διαφορετικές, και να εξαρτώνται από τα ιδιόμορφα χαρακτηριστικά τους, που απαιτούν ειδικής μορφής προσέγγιση, σε κάθε περίπτωση, και κυρίως, όσο γίνεται περισσότερη φαντασία.
Μέρος Ι. Γαύδος. Το είδος της κρατικής φροντίδας που χρειάζεται
Θα υποστήριζα, τηρουμένων βέβαια των αναλογιών, ότι τα νησιά αυτά θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως παραμεθόριες περιοχές, αναφορικά με την ανάγκη τους, να τύχουν ειδικής προσοχής και προστασίας από το κράτος.
Η διαπίστωση, ότι αυτό δεν συμβαίνει, και ότι εκτός εξαιρέσεων, τα περισσότερα από τα νησιά αυτά διαθέτουν μιας, εντελώς, υποτυπώδη υποδομή, που αποτελεί και τον κυρίαρχο λόγο της αδυναμίας τους να επιβιώσουν, ανταποκρίνεται δυστυχώς στην πραγματικότητα.
Η Γαύδος είναι το νοτιότερο κατοικημένο νησί, όχι μόνο της Ελλάδας, αλλά και της Ευρώπης. Οι ιδιαιτερότητες και οι φυσικές ομορφιές του προσελκύουν χιλιάδες επισκέπτες, που όμως η αναχώρησή τους στο τέλος της τουριστικής περιόδου το αφήνει ερημωμένο, με περίπου 70 κατοίκους, και όχι νέους. Συνεπώς, και μόνο με βάση αυτή την πληροφορία, προκύπτει αβίαστα το συμπέρασμα ότι οι τρέχουσες συνθήκες της Γαύδου δεν εξασφαλίζουν τη βιωσιμότητα του νησιού. Παρότι, ταυτόχρονα, η δυνατότητα του νησιού να προσελκύει πλήθη τουριστών αποτελεί αδιάψευστη μαρτυρία του ότι κατέχει αξιοπρόσεκτα χαρακτηριστικά επιβίωσης και ανάπτυξης.
Η κρατική παρουσία στο νησί επιβάλλεται να έχει τα ακόλουθα συνοπτικά χαρακτηριστικά:
*Πρώτον, να συμπληρώσει με όσο γίνεται ταχύτερο ρυθμό την, έστω, και στην αρχή, υποτυπώδη υποδομή του νησιού, που να λαμβάνει ωστόσο, κατά το δυνατόν, υπόψη, τις μελλοντικές ιδιαιτερότητες του νησιού, και τις ανάγκες συμπλήρωσης της. Ενδεικτικά, επιβάλλεται να εξασφαλιστεί τακτική επικοινωνία του νησιού με την Κρήτη, ανεξαρτήτως των καιρικών συνθηκών, που εκάστοτε επικρατούν. Η κανονική επικοινωνία με τον έξω κόσμο θα αποτελέσει την απαραίτητη προϋπόθεση προσέλκυσης κατοίκων στο νησί, από κοινού βέβαια με την επέκταση της μόνιμης και επαρκούς ιατρικής παρουσίας στο νησί. Στη συνέχεια χρειάζεται να βελτιωθούν και να συμπληρωθούν οι δημόσιες υπηρεσίες και κυρίως να προβλεφθούν, στο μέτρο του δυνατού, οι ανάγκες που θα προκύψουν από την ανάπτυξη των ιδιαίτερων αναπτυξιακών δυνατοτήτων του νησιού.
*Δεύτερον, είναι απολύτως αναγκαία η αντιμετώπιση εποικισμού του νησιού, με κατά το δυνατόν οικογένειες με όσο γίνεται περισσότερα παιδιά, με νέους επιστήμονες, που θα ενδιαφέρονται για την προώθηση των ιδιαιτεροτήτων του νησιού, με ενθάρρυνση συνεργασίας με ειδικούς επιστημονικούς τομείς ελληνικών και ξένων πανεπιστημίων, με χρηματοδότηση εξειδικευμένων ερευνών κλπ. Τουλάχιστον, για τα πρώτα χρόνια, και μέχρις ότου καθιερωθούν οι ιδιαιτερότητες του νησιού, εξυπακούεται ότι θα πρέπει να προβλεφθούν ειδικά μισθολόγια για τους δημόσιους υπαλλήλους, που θα υπηρετούν στη Γαύδο, αλλά και ειδικά βοηθήματα στις οικογένειες που θα εποικίσουν στο νησί.
*Τρίτον, η ειδική κρατική μέριμνα θα πρέπει να συμπράξει με την, υπό εκκόλαψη, ιδιωτική πρωτοβουλία, προκειμένου αυτή να ενθαρρυνθεί προς την ανάπτυξη και προβολή των ιδιαίτερων δυνατοτήτων του νησιού.
*Τέλος, να αναφερθώ και σε μια πρόσφατη κρατική πρωτοβουλία, που ωστόσο δεν είναι προς το παρόν ξεκάθαρο σε τι ακριβώς αποβλέπει, αλλά και με τι πιθανούς κινδύνους συνδέεται. Και τούτο, επειδή πρόκειται για κείμενο του οποίου η διαβούλευση έκλεισε στις 20 Ιουλίου 2026, αλλά η επίσημη σελίδα το εμφανίζει να βρίσκεται, ακόμη, σε επεξεργασία. Ενδεχομένως, θα μπορούσε να συνδυαστεί με μια ευρύτερη προσπάθεια εποικισμού στη Γαύδο. Ο επενδυτής υποχρεούται να καλύψει, με δικές του δαπάνες τουλάχιστον το 50% της έκτασης για πολεοδομήσεις. Να διαθέσει τουλάχιστον το 25% για την εξασφάλιση κοινωφελών χώρων.
Παρότι, είναι καταρχήν πρόωρη η διαμόρφωση γνώμης, σχετικά με τις γενικότερες επιπτώσεις του περί ου κραρικού νομοσχεδίου, έχει ωστόσο ξεσπάσει ήδη έντονη κριτική, εναντίον του από τον Σύλλογο Πολεοδόμων και Χωροτακτών, ζητώντας την άμεση απόσυρσή του, αλλά και από τον καθηγητή Πολεοδομίας του ΕΜΠ Νίκο Μπελαβίλα. Οι βασικές κατηγορίες, που του αποδίδονται είναι ότι «δεν αποσκοπεί στην αξιοποίηση των ίδιων των οικισμών, αλλά αντιθέτως επιτρέπει τη δόμηση εκτός των ορίων τους, παρακάμπτοντας ευθέως τους περιορισμούς του Συμβουλίου της Επικρατείας και ακόμη ότι αποβλέπει σε λεηλασία της χώρας και εξόρυξη πλούτου από τους πολλούς προς όφελος των λίγων»[3].
Συμπερασματικά, η φροντίδα του κράτους για αυτά τα ελληνικά νησιά επιβάλλεται να συμπεριληφθεί στη γενικότερη κατηγορία της εθνικής μέριμνας. Και ως τέτοια θα πρέπει να αντιμετωπιστεί η αναζήτηση υλικών πόρων για την υλοποίησή της. Κάτω από το πρίσμα αυτό η ενασχόληση του ΙΧΑ με τη Γαύδο, στο πλαίσιο του εδώ συνεδρίου, όπως άλλωστε και η ενασχόλησή του, πριν από δύο χρόνια, με την Ψέριμο, έχει τη θέση κρούσης.
Μέρος ΙΙ. Πλευρές ιδιωτικής πρωτοβουλίας
Ιδέες υπάρχουν πολλές, και έχουν, κατά καιρούς, διατυπωθεί ακόμη περισσότερες. Στη σχετική μελέτη του Πάντειου Πανεπιστημίου, ειδικά για τη Γαύδο, περιλαμβάνονται, όχι απλώς, πολυάριθμες, αλλά και πρωτότυπες, επί των οποίων θα σταθώ στη συνέχεια. Προκαταρκτικά, ωστόσο, θεωρώ σημαντικό να τονίσω ότι, στο μέτρο του εφικτού, η προσπάθεια θα έπρεπε να είναι, προτάσεις διαφορετικές για κάθε ένα από τα νησιά αυτά. Έτσι, που το καθένα απ’αυτά, να καλλιεργεί μια δική του προσωπικότητα, με βάση την οποίαν να προσελκύει, όχι μόνο περιπτωσιακούς επισκέπτες αλλά επιπλέον, και διάφορες κατηγορίες ατόμων, που αναζητούν, σε καθένα από αυτά ενασχολήσεις, προωθήσεις γνώσεων, ξεχωριστά και εξειδικευμένα θέματα. Και που εξαιτίας αυτών των ειδικού ενδιαφέροντος θεμάτων, οι επισκέπτες του κάθε νησιού, δεν θα αναμένεται να είναι, απλώς, τουρίστες της μιας επίσκεψης, αλλά αντιθέτως, διάφορες κατηγορίες ατόμων, με συγκεκριμένα και ανανεώσιμα, και επί τόπου προωθούμενα ενδιαφέροντα.
Από όσο γνωρίζω, οι σχετικές προτάσεις, για τη Γαύδο του Παντείου, για πρώτη φορά, στον γενικότερο προβληματισμό γύρω από αυτά τα νησιά, προτείνουν συνδυασμένα ενδιαφέροντα επισκεπτών, με βάση την υπόδειξη και προώθηση ειδικών επιστημονικών κλάδων, που προσφέρει καθένα από αυτά τα νησιά. Που σημαίνει, ταυτόχρονα, και την εμπλοκή Πανεπιστημίων και Πανεπιστημιακών Σχολών, που μπορεί να μην είναι μόνο ελληνικής, αλλά και ξένης προέλευσης.
Η Γαύδος, λοιπόν, με βάση αυτές τις νέες προοπτικές θα πρέπει να συνδυάσει, και συνεχώς να βελτιώνει τους παλαιότερους και να προσθέτει νέους συνδυασμούς, παράλληλα με τους μέχρι σήμερα πιο παραδοσιακούς.
Συγκεκριμένα, ο σχεδιασμός της επιβίωσης των ειδικών ελληνικών νησιών πρέπει να συνδυάζει:
α) Παραδοσιακές δραστηριότητες, όπως:
*γεωργία
*κτηνοτροφία
*αλιεία
αα) βελτιώσεις, συμπληρώσεις, νεωτερισμοί
*παραδοσιακός τουρισμός
*πεζοπορία
*αφαλάτωση
*επισκέψεις και έρευνα του βυθού
*ορνιθολογία
και πλήθος άλλων, που δε χωράει η φαντασία.
β)Δραστηριότητες, που στοχεύουν στην καθιέρωση της Γαύδου, ως το ευρωπαϊκό πρότυπο μικρού νησιού του 21ου αιώνα [4].
Θεωρητικά, ο αριθμός των προτάσεων για τη μετατροπή της Γαύδου σε «πρότυπο ευρωπαϊκού νησιού» , θα έλεγα, απέραντος. Και ήδη, οι προτάσεις του Πάντειου, στο σχετικό πόνημα[5], είναι πολυάριθμες και αρκετές από αυτές, ενδιαφέρουσες.
Με την ευχή να εξασφαλίσουν, στη Γαύδο, πεδίο εφαρμογής, όσες περισσότερες γίνεται από τις παραπάνω, έρχομαι να προσθέσω και εγώ άλλη μία.
Η πρότασή μου αναφέρεται στη συνεργασία της Γαύδου με, αρχικά, ένα ελληνικό Πανεπιστήμιο. Και στη συνέχεια, εφόσον αυτή επιτύχει, σε επέκταση συνεργασιών και με Πανεπιστήμια του εξωτερικού.
Προτείνω τη δημιουργία ενός ερευνητικού κέντρου, που να ανήκει σε ελληνικό Πανεπιστήμιο και να ασχολείται με θέμα, στο οποίο να προσφέρεται για έρευνα η Γαύδος. Όπως, λ.χ. από αυτά που ήδη αναφέρονται, από το Πάντειο (αστροφυσική, drones, απομακρυσμένη ιατρική κλπ.,) ή και πρόσθετα. Να δίνονται υποτροφίες σε μεταπτυχιακούς, γύρω στα παραπάνω θέματα ή και άλλα, για τη διενέργεια διδακτορικού, με παραμονή στη Γαύδο, κατά τη διάρκεια της έρευνας και συγγραφής της διατριβής. Να ευαισθητοποιούνται ερευνητές του εξωτερικού, για να περνούν κάποιο χρόνο τους στη Γαύδο, αφού εξασφαλιστούν οι απαραίτητες συνθήκες παραμονής τους. Και να καθιερωθεί ετήσιο διεθνές συνέδριο στη Γαύδο, με θέματα ανάλογα με αυτά που ενδιαφέρουν και προωθούνται στη Γαύδο. Και εφόσον, η προσπάθεια επιτυγχάνει, θα προστίθενται στην πορεία και άλλα θέματα, και άλλες παράλληλες δραστηριότητες.
Γενικό Συμπέρασμα
Και, αναγκαστικά, έρχομαι τώρα, στους τρόπους χρηματοδότησης αυτών των προτάσεων. Η γενική διαπίστωση, εδώ, δεν μπορεί να είναι διαφορετική από την πάγια των τελευταίων 17 ετών (από τα Μνημόνια). Ότι, δηλαδή, «χρήματα δεν υπάρχουν».
Θα ήθελα να συμπληρώσω τις προτάσεις μου, για τη Γαύδο, με τις απόψεις μου, παλαιότερες και πρόσφατα ενισχυμένες, ότι ορισμένες από τις υποχρεώσεις, που μας επιβλήθηκαν από τα Μνημόνια ήταν, σαφώς, απαράδεκτες, από πολλές οπτικές γωνίες, και ουδέποτε θα έπρεπε να υπογραφούν από ελληνικά χέρια. Οι υπόνοιες αυτές επαληθεύτηκαν πέρα από κάθε αμφιβολία, ανάμεσα σε άλλα, και μέσα από τα αρχεία του Επστάιν, που αφορούν στην Ελλάδα.
Υποστήριξα, λοιπόν, για πολλοστή φορά, (όχι μόνο εγώ) ότι επιβάλλεται η χώρα μας να απαιτήσει αναθεώρηση του περιεχομένου των διεκδικήσεών μας, στα Μνημόνια και στις γερμανικές αποζημιώσεις της κατοχής[6].
Αν θέλουμε να επιβιώσει η Ελλάδα, θα πρέπει να απαιτήσουμε, επιτέλους, τα δικαιώματά μας. Διαφορετικά, δεν υπάρχουν, δυστυχώς λύσεις, και το συμπέρασμα αυτό δεν αναφέρεται, φυσικά, αποκλειστικά και μόνο στα ακανθώδη προβλήματα της Γαύδο, αλλά στη γενικότερη εθνική μας επιβίωση.
[1]Φιλί ζωής στην Ψέριμο, της Μαρίας Νεγρεπόντη- Δελιβάνη, Ιδρυμα Δημητρίου και Μαρίας Δελιβάνη, 14.9.2024
[2] Ινστιτούτο Περιφερειακής Ανάπτυξης-Πάντειο Πανεπιστήμιο,Μελέτες για την περιφερειακή ανάπτυξη και τη νησιωτικότητα
[3]Πολεοδόμοι κατά Παπασταύρου», του Βασίλη Παπακωνσταντίνου, στην εφημερίδα «Δημοκρατία» της 21.7.2026για συμμετοχικό σχεδιασμό και βιώσιμη ανάπτυξη μικρών νησιών ενώ η Ευρωπαική Επιτροπή προωθεί μικρά νησιά ως «ζωντανά εργαστήρια’ της ενεργειακής και πράσινης μετάβασης (ScienceDirect)
[4] Αναφέρεται η πληροφορία, από το Πάντιειο, ότι ήδη η επιστημονική , βιβλιογραφία χρησιμοποιεί τη Γαύδο ως πρότυπη περίπτωση
Τα πρόσφατα άρθρα που αναφέρονται σε ανησυχία των ΜΜΕ της Τουρκίας για την δυνατότητα εκτέλεσης ”Προληπτικού Πλήγματος Στρατηγικού Βάθους” της χώρας μας εναντίον της Τουρκίας, έχουν σχέση με την εγγενή αδυναμία των πεπαλαιωμένων τουρκικών αεροσκαφών της 3ης – 4ης γενιάς στην Πολεμική Αεροπορία της (λόγω των κυρώσεων CAATSA των ΗΠΑ από το 2020) και τις αντίστοιχες μεγάλες δυνατότητές της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας.
1. Ενώ Ελλάδα και Τουρκία έχουν συνολικά από 230 περίπου μαχητικά αεροσκάφη, το ποιοτικό ισοζύγιο αεροπορικής ισχύος συνεχίζει να αυξάνεται υπέρ της Ελλάδας με αποτέλεσμα αυτή την στιγμή η Ελλάδα να έχει 84 αεροσκάφη 4,5 γενιάς και η Τουρκία κανένα.
2. Για το άμεσο μέλλον μέχρι το 2028 – 2029 η Ελλάδα θα έχει συνολικά 165 μαχητικά αεροσκάφη (24 Rafale + 121 F16 viper + 20 F35) και η Τουρκία κανένα, με ότι αυτό συνεπάγεται σε σχέση με την ποιοτική – ποσοτική υπεροχή στον αέρα της χώρας μας.
3. Το σενάριο ενός ενδεχόμενου Προληπτικού Πλήγματος Στρατηγικού Βάθους δύναται να εκτελεσθεί κυρίως από την Πολεμική Αεροπορία που μπορεί να επιτύχει ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΥΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥΣ ΣΚΟΠΟΥΣ, υπό τις παρακάτω προϋποθέσεις:
Α. Να είναι επιτακτική η ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ των επιχειρήσεων επιλέγοντας τον χρόνο και τον τόπο της ΠΡΩΤΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ, αναγκάζοντας τον αντίπαλο να αναπροσαρμόσει την επιχειρησιακή του σχεδίαση
Β. Να εκτελεστεί ΠΡΙΝ από την ανάληψη επιθετικών πρωτοβουλιών του αντιπάλου, οι οποίες είναι βέβαιο ότι έχουν πρόθεση να επιτεθούν
Γ. Να επιφέρει ΑΝΕΠΑΝΟΡΘΩΤΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ στον αντίπαλο ώστε να τον εμποδίσει να ενεργήσει ή να αποτρέψει την εκδήλωση μίας αναμενόμενης επίθεσης που θεωρείται βέβαιη.
Δ. Να θεωρείται ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΜΕΝΗ με το Διεθνές Δίκαιο για το δικαίωμα της αυτοάμυνας καταστατικό άρθρο 51 ΟΗΕ, με αποδεικτικά στοιχεία, ώστε να απέχει από τον προληπτικό πόλεμο που δεν συνάδει με το Διεθνές Δίκαιο
Ε. Να δύναται να ΕΞΟΥΔΕΤΕΡΩΣΕΙ Κρίσιμες Υποδομές, Κύρια Οπλικά Συστήματα, Κέντρα Διοίκησης – Ελέγχου, Αεροδρόμια, Λιμάνια του αντιπάλου, ενώ αυτός βρίσκεται σε αυξημένη ετοιμότητα, εκμηδενίζοντας την ικανότητά του να αντεπιτεθεί
ΣΤ. Να ΑΠΟΔΙΟΡΓΑΝΩΣΕΙ τον αντίπαλο, καθυστερώντας την αντίδρασή του λόγω αιφνιδιασμού μη έχοντας τον χρόνο οργανωμένης αντίδρασης
Ζ. Να δημιουργήσει τεράστια ψυχολογική επίδραση στο ΗΘΙΚΟ των δυνάμεων του αντιπάλου
4. Το θέμα της δυνατότητας Προληπτικού Πλήγματος Στρατηγικού Βάθους της χώρας μας, ενισχύει κατά το μέγιστο δυνατό τρόπο την αποτροπή από τα σχέδια της Τουρκίας ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΕΔΊΟΥ σε ένα timing όπου οι εξοπλισμοί της χώρας μας έχουν αρχίσει και αποδίδουν
Τα μινωικά ανάκτορα, οι ναοί της Ακρόπολης και τα θολωτά κτίρια της Ρώμης διαμόρφωσαν μια αρχιτεκτονική γλώσσα που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο χτίζουμε. Στην Ιστορία της δυτικής αρχιτεκτονικής, ο David Watkin παρακολουθεί αυτή τη διαδρομή ως μια αλληλουχία δημιουργικών μετασχηματισμών. Η ματιά του συνδέει τα μνημεία με την πολιτική εξουσία, τη θρησκεία, την καθημερινή ζωή και την εξέλιξη των πόλεων.
Πώς θέλει ο Watkin να διαβάσουμε την αρχιτεκτονική
Ο πρόλογος αρχίζει με την παρουσίαση ενός βιβλίου που έχει διευρυνθεί τόσο ως προς το κείμενο όσο και ως προς την εικονογράφηση. Προστίθεται υλικό για την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, επειδή εκεί εντοπίζονται σημαντικές καταβολές της δυτικής αρχιτεκτονικής. Η αφήγηση δεν ξεκινά επομένως από μια αυτάρκη Ευρώπη: αναγνωρίζει ότι η δυτική παράδοση συγκροτείται μέσα από επαφές με άλλους πολιτισμούς.
Μια δεύτερη αλλαγή είναι η συστηματικότερη ένταξη της πολεοδομίας σε κάθε κεφάλαιο. Ένα κτίριο αποκτά πληρέστερο νόημα όταν τοποθετηθεί μέσα στο δίκτυο των δρόμων, των πλατειών, των θεσμών και των καθημερινών δραστηριοτήτων της πόλης. Αυτό εξηγεί γιατί στο κεφάλαιο της αρχαιότητας εξετάζονται όχι μόνο ναοί, αλλά και αγορές, κατοικίες, εμπορικά συγκροτήματα και σχέδια πόλεων.
Η τρίτη αλλαγή αφορά την επέκταση της αφήγησης του εικοστού αιώνα μέχρι τις αρχές του εικοστού πρώτου. Ο Watkin σχολιάζει τη διεθνή εξάπλωση εντυπωσιακών δημόσιων κτιρίων και την αυξανόμενη σημασία των σύγχρονων Ιαπώνων αρχιτεκτόνων. Το βιβλίο παραμένει ιστορία της δυτικής αρχιτεκτονικής, αλλά αναγνωρίζει ότι το σύγχρονο πεδίο υπερβαίνει εύκολα τα στενά γεωγραφικά της όρια.
Η κριτική στην ιδέα της αναπόφευκτης ρήξης με το παρελθόν
Η βασική θεωρητική θέση του προλόγου είναι η αμφισβήτηση της μοντερνιστικής πεποίθησης ότι ο εικοστός αιώνας δημιούργησε έναν νέο άνθρωπο που χρειαζόταν μια αρχιτεκτονική απαλλαγμένη από ιστορικές αναφορές. Για τον Watkin, η ίδια η μακρά ιστορία της αρχιτεκτονικής καθιστά απίθανη την οριστική εξαφάνιση των παραδοσιακών μορφών. Νέα υλικά και νέες ανάγκες μπορούν να συνδυαστούν με παλαιότερα μορφολογικά λεξιλόγια.
Ο συγγραφέας συνδέει την υποχώρηση αυτής της βεβαιότητας με μια ευρύτερη κρίση των θεωριών που παρουσιάζουν την ιστορία ως πορεία προς ένα προδιαγεγραμμένο τέλος. Επιστρατεύει μάλιστα μια σύγκριση του αρχιτέκτονα Robert Adam ανάμεσα στον μαρξισμό και τον μοντερνισμό, ως συστήματα που επένδυσαν σε μια τεχνολογική και επαναστατική υπέρβαση του παλαιού κόσμου. Η σύγκριση είναι μέρος της ιδεολογικής επιχειρηματολογίας του προλόγου· χρειάζεται να διαβαστεί ως συγκεκριμένη θέση, όχι ως ουδέτερη εξίσωση των δύο κινημάτων.
Η αναβίωση ως δημιουργική επανερμηνεία
Στο κέντρο της οπτικής του βρίσκεται η ιδέα ότι οι αναβιώσεις αποτελούν παραγωγικές στιγμές της αρχιτεκτονικής ιστορίας. Ο Alberti, ο Palladio, ο Perrault, ο Robert Adam, ο Schinkel και ο Lutyens προσέγγισαν την αρχαιότητα με διαφορετικές προσδοκίες. Δεν αντέγραψαν απλώς ένα έτοιμο σύστημα: διάλεξαν, ερμήνευσαν και μετασχημάτισαν στοιχεία ανάλογα με τα προβλήματα και τις φιλοδοξίες τους.
Οι αρχιτεκτονικοί ρυθμοί λειτουργούν έτσι σαν γλώσσα που επιδέχεται νέες εκφράσεις. Ένας κίονας, μια στοά ή ένας θόλος μπορεί να επανεμφανιστεί σε άλλο τόπο, με άλλο πρόγραμμα και άλλη σημασία. Η συνέχεια της μορφής δεν συνεπάγεται ταυτότητα περιεχομένου. Αυτή είναι η βασική προϋπόθεση για να καταλάβουμε γιατί ο Watkin αφιερώνει τόσο μεγάλη προσοχή στα ελληνικά και ρωμαϊκά πρότυπα και στη μεταγενέστερη επιρροή τους.
Πέρα από τις ετικέτες των τεχνοτροπιών
Ο συγγραφέας προειδοποιεί ότι οι όροι «μανιερισμός», «μπαρόκ» και «νεοκλασικισμός» είναι χρήσιμες μεταγενέστερες ταξινομήσεις, αλλά μπορεί να κρύψουν τις σχέσεις ανάμεσα σε δημιουργούς διαφορετικών εποχών. Οι ίδιοι οι αρχιτέκτονες δεν αυτοπροσδιορίζονταν πάντοτε με τις ετικέτες που σήμερα χρησιμοποιούμε.
Προτείνει επομένως να παρακολουθούμε και τις κοινές πηγές τους. Ο Alberti και ο Soane, παρότι ανήκουν σε πολύ διαφορετικές ιστορικές συνθήκες, μπορούν να ιδωθούν ως αναγνώστες του Βιτρουβίου. Αυτή η προσέγγιση αναδεικνύει ένα ζωντανό πεδίο διαλόγου με το παρελθόν, αντί να περιορίζει κάθε έργο σε ένα στεγανό υφολογικό κουτί.
Μορφή πολιτική και ιστορικό νόημα
Ο Watkin υποστηρίζει ότι η αρχιτεκτονική μορφή δεν έχει από μόνη της μία σταθερή πολιτική ταυτότητα. Παρόμοιες κλασικές μορφές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για δημοκρατικά ιδανικά, αυτοκρατορική νομιμοποίηση ή αυταρχική επιβολή. Το παράδειγμα του Jefferson και της Γερμανίας της δεκαετίας του 1930 δείχνει ότι το νόημα καθορίζεται επίσης από τον χρηματοδότη, τον θεσμό, την εικονογραφία και τη χρήση.
Η θέση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την αρχαιότητα. Μπορούμε να θαυμάζουμε την αρχιτεκτονική ενός ελληνικού ναού χωρίς να ταυτιζόμαστε με κάθε στοιχείο της λατρείας του, όπως τις ζωοθυσίες. Αντίστοιχα, η αισθητική αξία ενός ρωμαϊκού έργου δεν αποτελεί τεκμήριο ηθικής αξίας του αυτοκράτορα που το παρήγγειλε. Η σχέση πολιτικής και αρχιτεκτονικής είναι ισχυρή, αλλά δεν εξαντλείται σε μια απλή εξίσωση μορφής και καθεστώτος.
Η ιστορία ως πεδίο επιλογών και η σύγχρονη αρχιτεκτονική
Ο πρόλογος απορρίπτει την ιδέα ότι κάθε τεχνοτροπία εμφανίζεται αναγκαστικά επειδή το επιβάλλει η εποχή της. Η προσωπικότητα δημιουργών και παραγγελιοδοτών, οι συγκυρίες και η επιθυμία για ομορφιά ή επίδειξη δύναμης μπορούν να αλλάξουν την πορεία των πραγμάτων. Ακόμη και μια δήλωση λειτουργικής αναγκαιότητας μπορεί να δικαιολογεί μια ήδη υπάρχουσα επιθυμία οικοδόμησης.
Παρότι υπερασπίζεται την κλασική παράδοση, ο Watkin αναγνωρίζει τη διαρκή εμφάνιση αρχιτεκτονικών που επιδιώκουν ένταση, έκπληξη και ανατροπή. Αναφέρεται στην αποδόμηση και σε αρχιτέκτονες όπως οι Gehry, Libeskind, Koolhaas και Hadid, διατηρώντας όμως επιφυλάξεις για τη διάρκεια και τα κίνητρα ορισμένων έργων τους.
Τέλος, καταγράφει τη χρήση εμβληματικών μουσείων και άλλων δημόσιων κτιρίων για την προβολή θεσμών και την αναζωογόνηση βιομηχανικών περιοχών. Η σχεδίαση με υπολογιστή διευκολύνει νέες μορφές, ενώ σύγχρονα υλικά συνυπάρχουν με ξύλο, πέτρα, χαλκό και άλλα παραδοσιακά υλικά. Το αποτέλεσμα είναι ένα ποικίλο και συχνά αντιφατικό αρχιτεκτονικό τοπίο. Ο πρόλογος θέτει συνεπώς ένα σαφές ερμηνευτικό πλαίσιο: η αρχιτεκτονική μεταβάλλεται μέσα από επιλογές, επανερμηνείες και πειραματισμούς, με την κλασική γλώσσα να αποτελεί για τον συγγραφέα έναν ιδιαίτερα ανθεκτικό άξονα.
Τα κλασικά θεμέλια από την Εποχή του Χαλκού στον ελληνικό ναό
Η μινωική αρχιτεκτονική ανάκτορο αυλή και καθημερινή ζωή
Το κεφάλαιο ξεκινά πριν από τον κλασικό ελληνικό κόσμο, με τα μινωικά και μυκηναϊκά παραδείγματα. Η Κρήτη συνδέεται εμπορικά με την Αίγυπτο και την Ανατολή και αναπτύσσει μια αρχιτεκτονική όπου κυριαρχούν τα ανάκτορα. Η Κνωσός, η Φαιστός, τα Μάλια και η Αγία Τριάδα παρουσιάζονται ως σημαντικές πρώιμες εκφράσεις της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής.
Τα ανάκτορα οργανώνονται γύρω από αυλές, αλλά δεν υπακούουν σε μια αυστηρή συμμετρία. Δωμάτια, αίθουσες, στοές, εξώστες, φωταγωγοί και κλιμακοστάσια σχηματίζουν πολυεπίπεδα σύνολα. Η Κνωσός διακρίνεται για τη μεγάλη κλίμακά της και το μνημειακό κλιμακοστάσιο με κίονες. Τα αποχετευτικά συστήματα, οι χώροι λουτρού και οι αποθήκες φανερώνουν σύνθετη λειτουργική οργάνωση.
Οι αποθήκες δημητριακών, κρασιού, λαδιού και μαλλιού υποδεικνύουν ότι το ανάκτορο ήταν και οικονομικός κόμβος διαχείρισης και διανομής. Η πολύπλοκη διάταξη συνδέεται από τον Watkin με τη μεταγενέστερη παράδοση του λαβυρίνθου. Η απουσία ισχυρών οχυρώσεων ερμηνεύεται σε σχέση με τη νησιωτική και ναυτική δύναμη της Κρήτης. Ο συγγραφέας επισημαίνει επίσης ότι οι γνωστές εικόνες της αποκατεστημένης Κνωσού περιλαμβάνουν σημαντικές νεότερες επεμβάσεις του Arthur Evans και δεν πρέπει να θεωρούνται αυτούσια σωζόμενα αρχαία εσωτερικά.
Κνωσός: αποκατεστημένη κάτοψη ανακτόρου.
Μυκήνες και Τίρυνθα η αρχιτεκτονική της οχυρωμένης εξουσίας
Τα μυκηναϊκά κέντρα αντιπαραβάλλονται με την Κρήτη λόγω του αμυντικού τους χαρακτήρα. Οι κυκλώπειες οχυρώσεις, με τεράστιους λίθους, παράγουν μια εικόνα στρατιωτικής ισχύος. Η Τίρυνθα διαθέτει εντυπωσιακά τείχη, ενώ οι Μυκήνες προσφέρουν το ισχυρό συμβολικό παράδειγμα της Πύλης των Λεόντων: η τεράστια λίθινη είσοδος και η ανάγλυφη σύνθεση με τον κεντρικό κίονα κάνουν την πρόσβαση στην ακρόπολη δήλωση βασιλικής κυριαρχίας.
Το μέγαρο είναι ο βασικός αντιπροσωπευτικός χώρος του ανακτόρου. Περιλαμβάνει αίθουσα με κεντρική εστία και τέσσερις κίονες, προθάλαμο και πρόσβαση μέσω αυλής. Η σχέση του με τον μεταγενέστερο ελληνικό ναό είναι πιθανή ως μορφολογική συγγένεια, αλλά ο Watkin δεν αποδέχεται μια απλή αδιάσπαστη καταγωγή. Μεσολαβεί σημαντικό χρονικό κενό, ενώ τα πρώτα ιερά είναι συχνά απλούστερα. Ίσως και οι δύο τύποι επεξεργάζονται έναν παλαιότερο βασικό τύπο κατοικίας.
Μυκήνες: Πύλη των Λεόντων.
Οι θολωτοί τάφοι και η κατασκευαστική επιδεξιότητα
Ο λεγόμενος Θησαυρός του Ατρέως παρουσιάζεται ως κορυφαίο σωζόμενο έργο της προϊστορικής Ελλάδας. Οι παραδοσιακές ονομασίες «Θησαυρός του Ατρέως» και «Τάφος του Αγαμέμνονα» δεν συνιστούν ασφαλή ταύτιση του νεκρού. Ένας μακρύς δρόμος οδηγεί σε μνημειακή είσοδο και κατόπιν σε κυκλικό υπόγειο θάλαμο.
Η στέγαση είναι εκφορική: οι διαδοχικές οριζόντιες στρώσεις προχωρούν προς το κέντρο, δημιουργώντας μια κυψελοειδή μορφή. Δεν πρόκειται για θόλο με την ίδια κατασκευαστική αρχή που θα συναντήσουμε στη Ρώμη. Το μεγάλο υπέρθυρο, το ανακουφιστικό τρίγωνο και η προσεκτική διάταξη των λίθων δείχνουν υψηλή τεχνική γνώση. Η αρχική είσοδος είχε πλούσια διακόσμηση και χρωματιστούς λίθους. Έτσι, ένα μνημείο που σήμερα εμφανίζεται γυμνό και αυστηρό συνδύαζε άλλοτε κατασκευαστική δύναμη και πολυτέλεια.
Θησαυρός του Ατρέως: κάτοψη και τομές.
Η ανάδυση της πόλης και του ναού
Μετά την κατάρρευση του κόσμου των ανακτόρων, η μεταγενέστερη ελληνική αρχιτεκτονική αναπτύσσεται σε ένα διαφορετικό κοινωνικό πλαίσιο. Κεντρική μονάδα γίνεται η πόλη, με ποικίλα πολιτεύματα και ισχυρή κοινή πολιτισμική ταυτότητα. Ο ελληνικός κόσμος εκτείνεται στο Αιγαίο, στη Μικρά Ασία, στη Μεγάλη Ελλάδα και σε άλλες μεσογειακές αποικίες.
Ο ναός αποκτά θέση που δεν είχε στη μινωική αρχιτεκτονική. Τα πρώιμα παραδείγματα κατασκευάζονται από ωμές πλίνθους και ξύλο. Το Λευκαντί και το Ηραίο της Σάμου δείχνουν τη σημασία της εξωτερικής σειράς στηριγμάτων που περιβάλλει το κτίριο. Το πτερό μετασχηματίζει το απλό κέλυφος σε ένα περίοπτο αντικείμενο, με ρυθμό και βάθος στις όψεις.
Η εισαγωγή κεραμιδιών τον έβδομο αιώνα π.Χ. έχει ουσιαστικές συνέπειες: η βαρύτερη στέγη ευνοεί ανθεκτικότερα στηρίγματα και τοίχους, ενώ διευκολύνει την επικράτηση ορθογώνιων κατόψεων και αετωματικών στεγών μικρότερης κλίσης. Ο ναός του Απόλλωνα στο Θέρμο αποτελεί σημαντικό παράδειγμα μεταβατικού συνδυασμού ξύλινης κατασκευής και πλούσιων πήλινων στοιχείων.
Η λειτουργία του ελληνικού ναού
Ο ελληνικός ναός στεγάζει πρωτίστως το λατρευτικό άγαλμα. Συνήθως περιλαμβάνει πρόναο, σηκό και οπισθόδομο, ενίοτε και άδυτο. Η κύρια θυσιαστική τελετουργία πραγματοποιείται στον βωμό έξω από τον ναό, συχνά μπροστά από την ανατολική είσοδο. Αυτό εξηγεί γιατί η εξωτερική μορφή έχει τόσο μεγάλη βαρύτητα.
Η πρόσβαση στο εσωτερικό δεν είναι αντίστοιχη με τη συγκέντρωση πιστών σε μια χριστιανική εκκλησία. Ο ναός λειτουργεί ως ορατό ιερό αντικείμενο μέσα στο τοπίο, ενώ η λατρεία αναπτύσσεται επίσης στον περιβάλλοντα χώρο. Για τον Watkin, η ελληνική ευαισθησία απέναντι στα βουνά, στα δέντρα, στο νερό και στον ουρανό συνδέεται με την αντίληψη ότι η φύση είναι εμποτισμένη από την παρουσία των θεών.
Ο δωρικός ρυθμός και το ερώτημα της προέλευσής του
Ο δωρικός ρυθμός χαρακτηρίζεται από κίονα χωρίς ιδιαίτερη βάση, ραβδωτό και μειούμενο κορμό, κιονόκρανο με εχίνο και άβακα, και θριγκό με τρίγλυφα και μετόπες. Η παραδοσιακή θεωρία, που συνδέεται με τον Βιτρούβιο, ερμηνεύει αρκετές λεπτομέρειες ως μεταφορά ξύλινων κατασκευαστικών μορφών σε λίθο.
Ο Watkin παρουσιάζει όμως και τα όρια αυτής της εξήγησης. Ορισμένα στοιχεία δεν αντιστοιχούν σε αναγκαίες ξυλουργικές λειτουργίες. Ο δωρικός ρυθμός μπορεί να θεωρηθεί και συνειδητή αισθητική επινόηση που κάνει ορατές τις έννοιες της στήριξης, του βάρους και της τάξης. Η πιθανή αιγυπτιακή επίδραση εξετάζεται επίσης, χωρίς να μετατρέπεται σε απόλυτη εξήγηση. Οι ελληνικές επαφές με την Αίγυπτο είναι ουσιαστικές, αλλά η ακριβής χρονολόγηση των πρώιμων έργων παραμένει κρίσιμη.
Οι ρυθμοί της κλασικής αρχιτεκτονικής.
Οι αρχαϊκοί ναοί και οι λεπτές αποκλίσεις από τη γεωμετρία
Ο ναός της Αρτέμιδος στην Κέρκυρα συνδέεται με την πρώιμη συγκρότηση του πλήρους δωρικού λεξιλογίου και με τη μνημειακή αετωματική γλυπτική. Το Ηραίο της Ολυμπίας δείχνει τη σταδιακή αντικατάσταση ξύλινων κιόνων με λίθινους. Ο ναός του Απόλλωνα στην Κόρινθο συνδυάζει στιβαρούς κίονες με πρώιμη καμπύλωση της βάσης πάνω στην οποία εδράζονται.
Σημαντικό είναι το πρόβλημα του γωνιακού τριγλύφου. Η επιθυμία να συμπίπτουν τα τρίγλυφα με τους άξονες των κιόνων συγκρούεται στη γωνία με την επιθυμία να τερματίζεται η ζωφόρος με τρίγλυφο. Οι αρχιτέκτονες προσαρμόζουν τα ακραία μετακιόνια και τις μετόπες. Αυτό δείχνει ότι ο κλασικός σχεδιασμός είναι πεδίο επεξεργασίας πραγματικών μορφολογικών προβλημάτων, όχι μηχανική εφαρμογή ενός απαράβατου κανόνα.
Στη Σικελία και στην Ποσειδωνία/Paestum οι δωρικοί ναοί αποκτούν ιδιαίτερη μνημειακή ένταση. Η ένταση των κιόνων, δηλαδή η ελαφρά διόγκωση του περιγράμματός τους, είναι σε ορισμένα παραδείγματα πολύ αισθητή. Ο Watkin υποστηρίζει ότι δεν αρκεί πάντα η εξήγηση της «οπτικής διόρθωσης»: η μορφή μπορεί να επιδιώκει την ίδια την εντύπωση πίεσης και αντοχής. Ο δεύτερος ναός της Ήρας στην Ποσειδωνία διακρίνεται επίσης για τη διώροφη εσωτερική κιονοστοιχία.
Ο τεράστιος ναός του Ολυμπίου Διός στον Ακράγαντα αποκλίνει έντονα από τη συνήθη εικόνα του ελεύθερου περιστυλίου. Ημικίονες συνδέονται με τοίχους και γιγάντιοι άτλαντες ενισχύουν τη συμβολική εικόνα του φορτίου. Ο ναός της Αφαίας στην Αίγινα, αντίθετα, παρουσιάζει εκλεπτυσμένες αναλογίες, κλίσεις και καμπυλώσεις που προαναγγέλλουν την κλασική φάση. Τα μνημεία ήταν αρχικά επιχρισμένα ή χρωματισμένα· η σημερινή γυμνή πέτρα δεν αποδίδει πλήρως την αρχαία όψη τους.
Ποσειδωνία: δεύτερος ναός της Ήρας.
Ο ιωνικός ρυθμός λεπτότητα πλούτος και μεγάλη κλίμακα
Ο ιωνικός ρυθμός συνδέεται με τη Μικρά Ασία και τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου. Οι κίονες είναι γενικά λεπτότεροι από τους δωρικούς, διαθέτουν διαμορφωμένη βάση και κιονόκρανο με έλικες. Η διακόσμηση αποκτά αυξημένη σημασία. Ο θριγκός χρησιμοποιεί διαφορετική οργάνωση από τη δωρική ζωφόρο, με οδόντες ή συνεχή ζωφόρο ανάλογα με την τοπική παράδοση.
Αίγινα: ναός της Αφαίας.
Ο Watkin εξετάζει ως καίρια παραδείγματα το Ηραίο της Σάμου και τον ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Οι δίπτεροι ναοί τους, με δύο σειρές κιόνων γύρω από τον σηκό, δημιουργούν εντυπωσιακή πυκνότητα και μνημειακότητα. Το μάρμαρο και η γλυπτική εντείνουν την πολυτέλεια. Ο θησαυρός των Σιφνίων στους Δελφούς συμπυκνώνει αυτή τη διάθεση σε μικρότερη κλίμακα, με Καρυάτιδες, ανάγλυφες ζωφόρους και πλούσια χρωματισμένη διακόσμηση.
Η κλασική Αθήνα και η διεύρυνση της αρχιτεκτονικής σύνθεσης
Η Ακρόπολη ως πολιτικό και καλλιτεχνικό πρόγραμμα
Τα έργα του πέμπτου αιώνα π.Χ. στην Ακρόπολη συνδέονται με την οικονομική ισχύ της Αθήνας, τις νίκες εναντίον των Περσών και την πολιτική πρωτοβουλία του Περικλή. Ο Watkin επιμένει στον ρόλο ισχυρών προσωπικοτήτων, χωρίς να θεωρεί ότι οι οικονομικές συνθήκες καθορίζουν αυτομάτως την ποιότητα της τέχνης.
Το πρόγραμμα είναι θρησκευτικό και συγχρόνως πολιτικό. Η ανακατασκευή των ιερών προβάλλει την κυριαρχία της Αθήνας, ενώ η χρήση πόρων της Δηλιακής Συμμαχίας για τα αθηναϊκά έργα αποκαλύπτει τις σχέσεις ισχύος πίσω από την καλλιτεχνική άνθηση. Ο συγγραφέας αμφισβητεί επίσης την αντίληψη ότι ο πέμπτος αιώνας αποτελεί ένα οριστικό αποκορύφωμα μετά το οποίο η κλασική παράδοση μόνο παρακμάζει.
Ο Παρθενώνας αρχιτεκτονική και γλυπτική ως ενιαίο έργο
Ο Παρθενώνας παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα σύνθετης οικοδομικής ιστορίας, προσαρμογών και πιθανής αξιοποίησης προηγούμενων εργασιών. Οι λεπτομέρειες της συμμετοχής του Ικτίνου και του Καλλικράτη δεν είναι όλες βέβαιες. Ο ναός έχει οκτώ κίονες στις στενές και δεκαεπτά στις μακρές πλευρές, είναι κατασκευασμένος από πεντελικό μάρμαρο και συνδυάζει δωρικά με ιωνικά στοιχεία.
Οι καμπυλώσεις του στυλοβάτη και του θριγκού, η ένταση, η ενίσχυση των γωνιακών κιόνων και οι ελαφρές κλίσεις αποτελούν λεπτές επεξεργασίες της όψης. Ο Watkin τις αντιμετωπίζει ως προϊόν οπτικής και καλλιτεχνικής κρίσης, επισημαίνοντας ότι ορισμένες είναι τόσο μικρές ώστε δύσκολα γίνονται συνειδητά αντιληπτές.
Η μεγάλη διαφοροποίηση από προηγούμενους δωρικούς ναούς βρίσκεται στην έκταση και στην ποιότητα της γλυπτικής. Οι μετόπες παρουσιάζουν μυθολογικές συγκρούσεις, η συνεχής ζωφόρος την παναθηναϊκή πομπή και τα αετώματα τη γέννηση της Αθηνάς και τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα. Η σύνθεση συνδέει τη μυθική τάξη, τη θεά και την αθηναϊκή κοινότητα.
Ο Φειδίας έχει κεντρικό ρόλο τόσο στη γλυπτική όσο και στην εποπτεία του προγράμματος. Το κτίριο μπορεί να ιδωθεί ως ένα μεγάλο λαξευμένο αντικείμενο: αρχιτεκτονική και γλυπτική χρησιμοποιούν το ίδιο υλικό και συγγενείς τεχνικές. Τα χρώματα ενίσχυαν τις λεπτομέρειες. Στο εσωτερικό, η διώροφη κιονοστοιχία δημιουργούσε αρχιτεκτονικό πλαίσιο για το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς. Ωστόσο, η περίφημη ζωφόρος ήταν δύσκολα ορατή κάτω από το πτερό, δείχνοντας ότι η αρχαία οργάνωση της θέασης δεν ταυτιζόταν με τις σημερινές προσδοκίες.
Αθήνα: εξωτερική όψη του Παρθενώνα.
Τα Προπύλαια σύνθεση σε ανώμαλο έδαφος
Ο Μνησικλής αντιμετωπίζει στα Προπύλαια μια απότομη κλίση, παλαιότερα όρια και ανάγκες πρόσβασης. Η μνημειακή είσοδος συνδυάζει δωρικές όψεις με ιωνικούς κίονες στο εσωτερικό πέρασμα. Η διαδρομή και η οροφή ενισχύουν την τελετουργική εμπειρία της μετάβασης στον ιερό χώρο.
Η συμμετρία της εισόδου δεν είναι απόλυτη: οι πλευρικές πτέρυγες διαφέρουν, καθώς πρέπει να προσαρμοστούν στις πραγματικές συνθήκες του τόπου και στα γειτονικά ιερά. Ο Watkin βλέπει εδώ μια ουσιαστική εξέλιξη: η αρχιτεκτονική οργανώνει πολλαπλά μέρη σε διαφορετικές στάθμες ώστε να σχηματίσουν αρμονικό σύνολο. Αυτή η ικανότητα θα αναπτυχθεί περαιτέρω στα ελληνιστικά ιερά με αναβαθμίδες.
Αθήνα: Προπύλαια.
Το Ερέχθειο σύνθετη λατρεία σύνθετη κάτοψη
Το Ερέχθειο δεν ακολουθεί την απλή κανονικότητα ενός συνηθισμένου ναού. Διαφορετικές λατρείες, ιερά σημεία και ανισοσταθμίες επιβάλλουν πολλαπλές εισόδους και προστάσεις. Η ιερή ελιά της Αθηνάς, τα σημεία του Ποσειδώνα και η παράδοση του Κέκροπα αποτελούν μέρος των περιορισμών και του νοήματός του.
Η πρόσταση των Καρυατίδων και η μεγάλη βόρεια πρόσταση δημιουργούν ισχυρές αντιθέσεις κλίμακας. Η εξαιρετικά λεπτή ιωνική διακόσμηση ενοποιεί τα μέρη. Οι σωζόμενοι λογαριασμοί φανερώνουν επίσης μια σύνθετη πραγματικότητα εργασίας, με συμμετοχή πολιτών, ξένων κατοίκων και δούλων. Πίσω από την αισθητική τελειότητα βρίσκεται επομένως ένα συγκεκριμένο οικονομικό και κοινωνικό σύστημα παραγωγής.
Αθήνα: Ερέχθειο.
Οι Βάσσες πειραματισμός στο εσωτερικό του ναού
Ο ναός του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες, που ο Παυσανίας αποδίδει στον Ικτίνο, συνδυάζει σχετικά αυστηρό δωρικό εξωτερικό με ιδιαίτερα πρωτότυπο εσωτερικό. Ιωνικοί ημικίονες συνδέονται με τους τοίχους μέσω προεξοχών, ενώ εμφανίζεται το πρώιμο κορινθιακό κιονόκρανο που θα γνωρίσει τεράστια μεταγενέστερη διάδοση.
Η εσωτερική ζωφόρος, η σχέση σηκού και αδύτου και η πλευρική είσοδος φωτός υποδεικνύουν αυξημένο ενδιαφέρον για τη χωρική εμπειρία. Η ασυνήθιστη βόρεια κατεύθυνση και ο ανατολικός φωτισμός επιτρέπουν στον Watkin να προτείνει μια δραματική σύνθεση φωτός και σκιάς. Η θέση του λατρευτικού αγάλματος, η ακριβής χρονολόγηση και ορισμένα στοιχεία του αρχικού σχεδιασμού παραμένουν θέματα συζήτησης.
Βάσσες: αναπαράσταση εσωτερικού ναού Απόλλωνα.
Ο ελληνιστικός κόσμος νέοι τύποι νέα μεγέθη νέες πόλεις
Από την πόλη στα βασίλεια
Οι κατακτήσεις του Αλεξάνδρου και τα βασίλεια των διαδόχων διευρύνουν το πεδίο της ελληνικής αρχιτεκτονικής. Μακεδονία, Συρία, Αίγυπτος και Πέργαμος γίνονται μεγάλα κέντρα πατρωνίας. Η Αθήνα διατηρεί υψηλό συμβολικό κύρος και δέχεται δωρεές ηγεμόνων που επιθυμούν να συνδεθούν με την ελληνική παιδεία.
Ο Watkin τονίζει ότι η αρχιτεκτονική μεταβολή αρχίζει ήδη στον τέταρτο αιώνα π.Χ., πριν από τα συνηθισμένα πολιτικά όρια της ελληνιστικής εποχής. Η μεγαλύτερη κλίμακα, η πλούσια διακόσμηση, η οργανωμένη πολεοδομία και το ενδιαφέρον για σύνθετους χώρους συγκροτούν μια σταδιακή αλλαγή.
Η εξάπλωση του κορινθιακού ρυθμού
Οι θόλοι των Δελφών και της Επιδαύρου αναπτύσσουν τον κορινθιακό ρυθμό κυρίως στο εσωτερικό. Το φύλλωμα της ακάνθου και η λεπτή γλυπτική του κιονοκράνου προσφέρουν αυξημένη διακοσμητική ελευθερία. Ο Watkin εξετάζει τόσο τη βιτρουβιανή παράδοση του Καλλίμαχου όσο και τη δυνατότητα προέλευσης από τη μεταλλοτεχνία και την εσωτερική διακόσμηση.
Το χορηγικό μνημείο του Λυσικράτη μεταφέρει αυτή την πλούσια μορφή στο εξωτερικό ενός μικρού αναμνηστικού κτιρίου. Το Ολυμπιείο της Αθήνας δείχνει τη χρήση της σε πολύ μεγάλη κλίμακα, με μια οικοδομική ιστορία που εκτείνεται από την αρχαϊκή εποχή μέχρι τον Αδριανό. Η μεταφορά κιονοκράνων στη Ρώμη και η συμμετοχή Ρωμαίου αρχιτέκτονα σε αθηναϊκό έργο φανερώνουν ήδη τις διαδρομές της κλασικής γλώσσας ανάμεσα στους δύο κόσμους.
Το θέατρο τοπίο κοινό και εξέλιξη του δράματος
Το ελληνικό θέατρο χρησιμοποιεί τη φυσική πλαγιά για το κοίλο, ενώ η κυκλική ορχήστρα φιλοξενεί τον χορό. Η σχέση του με τη λατρεία του Διονύσου είναι θεμελιώδης. Η Επίδαυρος παρουσιάζεται ως κορυφαίο παράδειγμα για τη διαύγεια της διάταξης, την κλιμάκωση των καθισμάτων και τη σχέση θεατών και ορχήστρας.
Η σταδιακή μονιμοποίηση της σκηνής και η ανάπτυξη του υπερυψωμένου προσκηνίου συνδέονται με την αλλαγή της θεατρικής πράξης. Η Νέα Κωμωδία δίνει μεγαλύτερο βάρος στον διάλογο και στους μεμονωμένους χαρακτήρες, περιορίζοντας την παλαιότερη σημασία του μεγάλου χορού. Η αρχιτεκτονική προσαρμόζεται έτσι σε μεταβολές του ίδιου του θεάματος.
Επίδαυρος: θέατρο.
Η Μικρά Ασία τάφοι και μνημειακοί ναοί
Το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού συνδυάζει μνημειακό ταφικό βάθρο, ιωνική κιονοστοιχία, πυραμιδοειδή στέψη και γλυπτική. Συγκροτεί ένα έργο δυναστικής μνήμης που συνδέει ασιατικές και ελληνικές παραδόσεις. Η φήμη του δίνει το όνομά του σε ολόκληρο κτιριακό τύπο, αλλά η ακριβής αρχική μορφή του ανακατασκευάζεται υποθετικά.
Ο ναός της Αθηνάς στην Πριήνη δίνει έμφαση στην αναλογική τάξη και στον σχεδιασμό πάνω σε γεωμετρικό πλέγμα. Ο Πύθεος, δημιουργός του, συνδέει την πρακτική με την αρχιτεκτονική θεωρία. Η Έφεσος και οι Σάρδεις δείχνουν την επιμονή σε μεγάλους ιωνικούς ναούς που συχνά διατηρούν παλαιότερα σχέδια.
Στα Δίδυμα ο ναός του Απόλλωνα οργανώνει μια ιδιαίτερη εμπειρία: βαθύς πρόναος, μεγάλες υψομετρικές διαφορές, υπαίθρια εσωτερική αυλή και μικρότερο ιερό μέσα της. Η κίνηση και η σχέση κλειστού και ανοικτού χώρου αποκτούν σημασία αντίστοιχη της εξωτερικής κιονοστοιχίας. Ο Ερμογένης, στη Μαγνησία, χρησιμοποιεί ψευδοδίπτερη διάταξη, αφαιρώντας την εσωτερική σειρά κιόνων ενός δίπτερου συστήματος και δημιουργώντας ευρύτερο χώρο γύρω από τον σηκό.
Αλικαρνασσός: αναπαράσταση Μαυσωλείου.
Από το μεμονωμένο μνημείο στο σύνολο της πόλης
Τα βουλευτήρια της Πριήνης και της Μιλήτου δείχνουν την ανάπτυξη εξειδικευμένων δημόσιων κτιρίων. Παράθυρα και ημικίονες αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Οι αρχιτέκτονες ενδιαφέρονται πλέον έντονα για τον φωτισμό, τη συγκέντρωση ανθρώπων και την ένταξη του κτιρίου σε ένα οργανωμένο αστικό σύνολο.
Η στοά αποτελεί κρίσιμο ελληνικό τύπο: στεγάζει ποικίλες δραστηριότητες και ορίζει πλατείες χωρίς να τις μετατρέπει σε πλήρως κλειστά κτίρια. Η αγορά συνδυάζει πολιτική, εμπόριο, κοινωνική ζωή και λατρεία. Στην Αθήνα η διάταξη διαμορφώνεται ιστορικά, ενώ σε πόλεις όπως η Μίλητος και η Πριήνη οι στοές αποκτούν σαφέστερες αξονικές σχέσεις με το δίκτυο των δρόμων.
Πριήνη και Πέργαμος δύο τρόποι οργάνωσης του εδάφους
Η Πριήνη οργανώνεται σε ορθογώνιο πλέγμα, παρά την έντονη κλίση της θέσης. Δημόσια κτίρια, αγορά, θέατρο, γυμνάσια και ιερά συγκροτούν ένα πλήρες αστικό περιβάλλον σε μικρή πληθυσμιακή κλίμακα. Το σχέδιο φανερώνει τη δύναμη της γεωμετρικής τάξης, αλλά και τις δυσκολίες όταν οι κάθετοι δρόμοι ανεβαίνουν απότομα την πλαγιά.
Η Πέργαμος αξιοποιεί διαφορετικά το ανάγλυφο. Αναβαθμίδες, λοξές σχέσεις και διαδοχικές στάθμες δημιουργούν δραματική σύνθεση. Το θέατρο, ο ναός της Αθηνάς, η βιβλιοθήκη, τα ανάκτορα και οι αγορές προσαρμόζονται στο ύψωμα. Ο βωμός του Διός συνδυάζει υψηλό βάθρο, μεγάλη κλίμακα, ιωνική κιονοστοιχία και δυναμική γλυπτική Γιγαντομαχίας, την οποία ο Watkin συνδέει με τη νίκη της δυναστείας επί αντιπάλων της.
Η στοά του Αττάλου στην Αθήνα δείχνει πώς η ελληνιστική πατρωνία αναδιοργανώνει έναν παλαιότερο αστικό πυρήνα. Ο Πύργος των Ανέμων, αν και χρονολογικά ανήκει στη ρωμαϊκή εποχή, συνδέει ελληνιστική επιστήμη και αρχιτεκτονική με ανεμοδείκτη, ηλιακά ρολόγια, υδραυλικό ρολόι και ανάγλυφες προσωποποιήσεις των ανέμων.
Πριήνη: πολεοδομική κάτοψηΠέργαμος: πρόπλασμα της άνω πόλης.Αθήνα: ανακατασκευασμένη στοά Αττάλου. Η φωτογραφία δείχνει τη νεότερη ανακατασκευή.
Κατοικία και εσωτερική διακόσμηση
Η Δήλος παρουσιάζει ένα περισσότερο άτυπο αστικό περιβάλλον, όπου ιερά, αποθήκες, εμπορικές εγκαταστάσεις και σπίτια γειτνιάζουν σε ακανόνιστο έδαφος. Οι κατοικίες οργανώνονται γύρω από αυλές και μπορούν να διαθέτουν περιστύλια, ψηφιδωτά και ζωγραφισμένους τοίχους. Ο Watkin διακρίνει τύπους κατοικίας με παστάδα, προστάδα και περίστυλη αυλή, αναδεικνύοντας την ευελιξία τους.
Στην Πομπηία η ελληνιστική επιρροή συνδυάζεται με την ιταλική παράδοση του αίθριου. Το σπίτι αναπτύσσει συχνά αξονική ακολουθία εισόδου, αίθριου, κύριων δωματίων και κήπου, στην οποία προστίθεται περίστυλη αυλή. Η Οικία των Βεττίων προσφέρει χαρακτηριστικό πολυτελές παράδειγμα.
Η ζωγραφική επεκτείνει οπτικά τον χώρο. Ο πρώτος πομπηιανός ρυθμός μιμείται πολυτελείς τοιχοποιίες και μαρμάρινες επενδύσεις, ενώ ο δεύτερος δημιουργεί ψευδαισθητικές αρχιτεκτονικές και θέες. Τα ψηφιδωτά μεταφέρουν ελληνικά εικαστικά πρότυπα στον χώρο της ρωμαϊκής κατοικίας. Έτσι, η μετάβαση προς τη Ρώμη γίνεται ήδη μέσα από καθημερινές πρακτικές και χώρους ιδιωτικής ζωής.
Πομπηία: περιστύλιο Οικίας των Βεττίων.
Η ρωμαϊκή σύνθεση τεχνική πολιτική και εσωτερικός χώρος
Η πολιτισμική οικειοποίηση του ελληνικού κόσμου
Η ρωμαϊκή επέκταση συνοδεύεται από λεηλασία, μεταφορά έργων τέχνης, τεχνιτών και γνώσεων. Ο Watkin περιγράφει μια άνιση σχέση: οι κατακτημένοι πληρώνουν το κόστος, ενώ η Ρώμη εμπλουτίζεται πολιτισμικά. Παράλληλα, αναπτύσσονται η συλλογή έργων τέχνης και μια πιο συνειδητή ιστορική θεώρηση των καλλιτεχνικών προτύπων.
Η ρωμαϊκή οργάνωση δημιουργεί ένα τεράστιο πεδίο αρχιτεκτονικής εφαρμογής: πόλεις, δρόμοι, γέφυρες, υδραγωγεία, αποχετεύσεις, διοικητικά και εμπορικά κτίρια. Η ποικιλία αυτών των προγραμμάτων απαιτεί μεγαλύτερη ευελιξία από εκείνη ενός συστήματος που επικεντρώνεται στο μεμονωμένο κιονοφόρο μνημείο.
Το σκυρόδεμα και η αρχιτεκτονική του κελύφους
Η κρίσιμη ρωμαϊκή συμβολή είναι η συστηματική ανάπτυξη θόλων, καμαρών, αψίδων και μεγάλων εσωτερικών χώρων. Το ρωμαϊκό σκυρόδεμα, opus caementicium, αποτελεί συνδυασμό κονιάματος και λίθινων αδρανών. Η ποζολάνη στην περιοχή της Ρώμης ενισχύει τις ιδιότητές του. Δεν ταυτίζεται με το σύγχρονο οπλισμένο σκυρόδεμα και δεν πρέπει να περιγράφεται με τους ίδιους όρους παραγωγής.
Το υλικό επιτρέπει συνεχείς τοίχους και κελύφη που μπορούν να διαμορφώσουν μεγάλα ανοίγματα και καμπύλους χώρους. Οι όψεις του καλύπτονται με λίθο, πλίνθους, κονιάματα, μάρμαρο ή ψηφιδωτά. Ο Watkin διακρίνει τις επενδύσεις opus incertum, opus reticulatum και opus testaceum.
Το σημαντικό αποτέλεσμα είναι ότι ο κίονας μπορεί να λειτουργεί κυρίως ως μορφολογικό και διακοσμητικό στοιχείο, ενώ το φορτίο μεταφέρεται από τοίχους και πεσσούς. Η αλλαγή δεν εξαφανίζει την κλασική γλώσσα· της δίνει νέους ρόλους πάνω σε διαφορετικό κατασκευαστικό σύστημα. Η κριτική του Watkin προς το εμφανές σύγχρονο σκυρόδεμα αποτελεί προσωπική αισθητική κρίση, διακριτή από την τεχνική περιγραφή.
Ο ρωμαϊκός ναός και η μετωπικότητα
Ο ρωμαϊκός ναός αντλεί από ελληνικά και ετρουσκικά πρότυπα, αλλά συχνά δίνει πολύ ισχυρότερη έμφαση στην πρόσοψη. Υψηλό βάθρο και μετωπική κλίμακα καθορίζουν τον τρόπο προσέγγισης. Ο βαθύς πρόναος δημιουργεί εντυπωσιακή είσοδο, ενώ οι κίονες των πλευρών μπορούν να είναι ενσωματωμένοι στους τοίχους.
Η Maison Carrée στη Νιμ και ο ναός του Πορτούνου στη Ρώμη δείχνουν αυτόν τον συνδυασμό. Οι κυκλικοί ναοί του Ηρακλή Νικητή και του Τίβολι διατηρούν τη συγγένεια με την ελληνική θόλο. Τα παραδείγματα αυτά φανερώνουν ότι η ρωμαϊκή αρχιτεκτονική συνθέτει παραδόσεις αντί να ακολουθεί ένα μοναδικό πρότυπο.
Χρήσιμη διευκρίνιση ορολογίας: ψευδοπερίπτερος είναι ο ναός με πλευρικούς κίονες ενσωματωμένους στον τοίχο· ψευδοδίπτερος είναι ο ναός που διατηρεί το ευρύ διάστημα ενός δίπτερου συστήματος, χωρίς την εσωτερική σειρά κιόνων. Η διάκριση αποτρέπει σύγχυση ανάμεσα στη Maison Carrée και στο έργο του Ερμογένη.
Νιμ: Maison Carrée.
Η Πραινέστη και η σκηνοθεσία του τοπίου
Το ιερό της Fortuna Primigenia στην Πραινέστη οργανώνεται σε διαδοχικές αναβαθμίδες, ράμπες, κλίμακες, στοές και ημικυκλικούς χώρους. Ο επισκέπτης δεν βλέπει μόνο ένα κτίριο: ανεβαίνει μέσα σε μια αρχιτεκτονική ακολουθία που κορυφώνεται ψηλά στο τοπίο.
Η σύνθεση συνδυάζει αξονική τάξη και προσαρμογή σε δύσκολη θέση. Τα θολωτά τμήματα από σκυρόδεμα προαναγγέλλουν τις μεγαλύτερες χωρικές δυνατότητες της αυτοκρατορικής εποχής. Για τον Watkin, το έργο είναι εξαιρετικό παράδειγμα ενοποίησης αρχιτεκτονικής και φυσικού περιβάλλοντος.
Πραινέστη: αξονομετρική αναπαράσταση ιερού.
Θέατρα αμφιθέατρα και υποδομές
Το ρωμαϊκό θέατρο μπορεί να κατασκευαστεί ανεξάρτητα από φυσική πλαγιά, χάρη σε θολωτές υποδομές. Η ορχήστρα γίνεται ημικυκλική και η σκηνική πρόσοψη αποκτά μεγάλη αρχιτεκτονική βαρύτητα. Το Θέατρο του Μαρκέλλου δείχνει τη σύνθεση καμάρας και κλασικού ρυθμού σε επάλληλους ορόφους.
Το Κολοσσαίο μεταφέρει αυτή τη λογική σε τεράστια ελλειπτική κλίμακα. Οι επάλληλοι ρυθμοί ενοποιούν την εξωτερική όψη, ενώ στο εσωτερικό διάδρομοι, κλίμακες, ράμπες και θολωτές κατασκευές οργανώνουν την κίνηση δεκάδων χιλιάδων θεατών. Οι υπόγειες εγκαταστάσεις εξυπηρετούν το θέαμα. Ο Watkin συνδυάζει τον θαυμασμό για την τεχνική και οργανωτική επίδοση με την αποστροφή για τη βία των χρήσεων.
Τα υδραγωγεία του Pont du Gard και της Σεγκόβιας αναδεικνύουν την ίδια ικανότητα σε έργα υποδομής. Η επανάληψη της καμάρας, η μεγάλη κλίμακα και η προσεκτική σχέση με το έδαφος μετατρέπουν τη λειτουργική κατασκευή σε ισχυρή αρχιτεκτονική παρουσία.
Ρώμη: Κολοσσαίο, εναέρια άποψη.
Φόρα και βασιλικές ο δημόσιος χώρος ως πολιτικό επιχείρημα
Το forum αποτελεί κέντρο διοίκησης, συναλλαγών, δικαιοσύνης και τελετών. Η βασιλική είναι σε αυτή τη φάση κοσμική αίθουσα, όχι εκκλησία. Συνδυάζει μεγάλο στεγασμένο χώρο, κλίτη και δυνατότητες δικαστικής και εμπορικής χρήσης.
Στη Ρώμη, ο παλαιότερος πυρήνας του Forum Romanum επεκτείνεται με τις παρεμβάσεις του Καίσαρα και των αυτοκρατόρων. Το Forum του Καίσαρα συνδέεται με τη Venus Genetrix και τη μυθική καταγωγή της οικογένειάς του. Το Forum του Αυγούστου και ο ναός του Άρη Εκδικητή συγκροτούν ένα πρόγραμμα δυναστικής νομιμοποίησης, στρατιωτικής μνήμης και θρησκευτικού συμβολισμού.
Ο Αύγουστος παρουσιάζεται ως παραγγελιοδότης που προτιμά τη μαρμάρινη μνημειακότητα και τη συνέχεια με την παράδοση. Η ανανέωση των ναών προβάλλει τη σύνδεση της νέας αυτοκρατορικής εξουσίας με το παλαιότερο ρωμαϊκό παρελθόν.
Το Forum της Ειρήνης του Βεσπασιανού οργανώνει διαφορετικά τον χώρο, με κήπους και χώρους συλλογών. Το Forum του Νέρβα αναπτύσσει διακοσμητικούς κίονες και προεξέχοντες θριγκούς. Το Forum του Τραϊανού, σχεδιασμένο από τον Απολλόδωρο της Δαμασκού, δίνει κυρίαρχη θέση στη Βασιλική Ουλπία. Βιβλιοθήκες και η στήλη του Τραϊανού συνδέουν διοίκηση, γνώση και αφήγηση στρατιωτικής νίκης. Η μεταγενέστερη υιοθέτηση του επιμήκους βασιλικού τύπου για χριστιανικούς ναούς θα αποδειχθεί καθοριστική.
Οι θριαμβικές αψίδες
Η θριαμβική αψίδα μετατρέπει το πέρασμα σε μνημείο μνήμης και αυτοκρατορικής προβολής. Τοξωτά ανοίγματα, κίονες, ανάγλυφα, υψηλό αττικό τμήμα και επιγραφές σχηματίζουν ένα άμεσα αναγνωρίσιμο σύστημα. Δεν αποτελεί πάντοτε αναγκαίο κυκλοφοριακό έργο· μπορεί να λειτουργεί κυρίως ως αντικείμενο δημόσιας επίδειξης.
Η αψίδα του Τίτου αποτελεί βασικό παράδειγμα μονότοξου τύπου και χρήσης του σύνθετου κιονοκράνου, που συνδυάζει κορινθιακή άκανθο με ιωνικές έλικες. Η αψίδα του Σεπτιμίου Σεβήρου δείχνει την πλούσια τρίτοξη μορφή. Η εξάπλωση του τύπου στις επαρχίες κάνει την αυτοκρατορική ισχύ ορατή μέσα στο καθημερινό αστικό τοπίο.
Βίλες και ανάκτορα από την αυλή στη θέα
Η ρωμαϊκή κατοικία αναπτύσσει σταδιακά ισχυρότερη σχέση με τη θέα και το τοπίο. Η Έπαυλη των Μυστηρίων στην Πομπηία, οι ζωγραφικές παραστάσεις κήπων και οι περιγραφές του Πλινίου δείχνουν ενδιαφέρον τόσο για διαμορφωμένους κήπους όσο και για το φυσικό περιβάλλον.
Η Villa Jovis στο Κάπρι αξιοποιεί δραματική θέση με αναβαθμίδες, λουτρά, ράμπες και εξώστες. Η Χρυσή Οικία του Νέρωνα μεταφέρει την εμπειρία της τοπιακής έπαυλης στο κέντρο της Ρώμης, συνδυάζοντας πάρκο, λίμνη, περίπτερα και ανάκτορο.
Ο οκταγωνικός χώρος της Χρυσής Οικίας έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο κεντρικός φωτισμός από τον θόλο και τα ανοίγματα προς γειτονικούς χώρους δημιουργούν μια σύνθεση όπου το φως και τα κενά μεταβάλλουν την αντίληψη της μάζας. Το σκυρόδεμα διευκολύνει τη μετάβαση από πολυγωνική βάση σε καμπύλη στέγαση. Οι μεταγενέστερες ανακαλύψεις των υπόγειων διακοσμημένων αιθουσών τροφοδοτούν επίσης την αναγεννησιακή διακόσμηση των grottesche.
Στο Φλαβιανό ανάκτορο ο Rabirius οργανώνει δημόσιες και ιδιωτικές ενότητες σε ανώμαλο έδαφος. Η γενική ασυμμετρία συνυπάρχει με συμμετρικές επιμέρους συνθέσεις, ενώ διαφορετικά σχήματα, ύψη και αυλές δημιουργούν σύνθετες διαδρομές. Η έπαυλη του Αδριανού στο Τίβολι διευρύνει ακόμη περισσότερο τον πειραματισμό: καμπύλοι χώροι, κυκλικές αυλές, υδάτινα στοιχεία και αναφορές σε μνημεία των ταξιδιών του αυτοκράτορα συνθέτουν μια αρχιτεκτονική μνήμης και φαντασίας.
Ρώμη: οκταγωνική αίθουσα Χρυσής Οικίας.Τίβολι: Κάνωπος της έπαυλης του Αδριανού.
Το Πάνθεον η κορύφωση της εσωτερικής χωρικής σύνθεσης
Το Πάνθεον συνδυάζει παραδοσιακό κλασικό πρόναο με τεράστια θολωτή ροτόντα. Ο Watkin το θεωρεί σύνθεση τριών τάσεων: της κλασικής μορφής, της κατασκευής από σκυρόδεμα και της δημιουργίας μνημειακού εσωτερικού χώρου.
Η διάμετρος του εσωτερικού είναι περίπου ίση με το ύψος μέχρι την κορυφή του θόλου, δημιουργώντας την αίσθηση μιας σφαίρας που μπορεί να εγγραφεί στον χώρο. Οι κόγχες και οι κίονες προσφέρουν μέτρο ανθρώπινης κλίμακας, ενώ ο θόλος υπερβαίνει εντυπωσιακά αυτό το μέτρο. Ο οφθαλμός στην κορυφή είναι η κύρια πηγή άμεσου φωτισμού και μετατρέπει την κίνηση του ήλιου σε στοιχείο της αρχιτεκτονικής εμπειρίας.
Η κατασκευή ελαφραίνει όσο ανεβαίνει, με διαφοροποίηση των αδρανών και χρήση ελαφρότερων υλικών στα ανώτερα τμήματα. Τα φατνώματα και η εσωτερική διακόσμηση διαμορφώνουν την οπτική εμπειρία χωρίς να αποκαλύπτουν απλώς το κατασκευαστικό σύστημα.
Ο Watkin προτείνει ότι ο χώρος μπορεί να εκφράζει μια ιδέα κοσμικής και αυτοκρατορικής ενότητας, αναγνωρίζει όμως τον υποθετικό χαρακτήρα τέτοιων αναγνώσεων. Το πιο ασφαλές ιστορικό συμπέρασμα είναι η τεράστια επίδραση του έργου στη μεταγενέστερη αρχιτεκτονική θολωτών εσωτερικών. Η μετατροπή του σε χριστιανικό ναό συνέβαλε στη διατήρησή του.
Ρώμη: Πάνθεον, κάτοψη και τομή.Πάνθεον: εσωτερικό σε ζωγραφική απεικόνιση του Pannini.
Άλλα έργα του Αδριανού και η δημιουργική επιστροφή στην Ελλάδα
Τα μαυσωλεία του Αυγούστου και του Αδριανού συνεχίζουν την παράδοση κυκλικών ταφικών μνημείων, μεταφέροντάς την σε αυτοκρατορική κλίμακα. Ο ναός της Αφροδίτης και της Ρώμης και τα αθηναϊκά έργα του Αδριανού δείχνουν την ισχυρή προσήλωσή του στον ελληνικό κόσμο.
Η ολοκλήρωση του Ολυμπιείου, η Πύλη και η Βιβλιοθήκη του Αδριανού αποτελούν παραδείγματα επανερμηνείας του παρελθόντος υπό ρωμαϊκή πατρωνία. Η Βιβλιοθήκη αξιοποιεί διακοσμητικούς κίονες και προεξέχοντες θριγκούς συγγενείς με ρωμαϊκά πρότυπα. Η «επιστροφή» στην Ελλάδα παράγει επομένως νέα συνθετικά έργα, αντί για απλή αναπαραγωγή της κλασικής Αθήνας.
Τα λουτρά μνημειακότητα για συλλογική χρήση
Τα ρωμαϊκά λουτρά περιλαμβάνουν ψυχρούς, θερμούς και άλλους χώρους λούσης, αποδυτήρια, παλαίστρες, κήπους και χώρους κοινωνικής ή πνευματικής δραστηριότητας. Αποτελούν σύνθετους δημόσιους θεσμούς. Η συμμετρική διάταξη επιτρέπει παράλληλες διαδρομές, ενώ μεγάλες θολωτές αίθουσες οργανώνουν τους βασικούς άξονες.
Τα λουτρά του Τίτου καθιερώνουν σημαντικά στοιχεία της οργάνωσης. Τα λουτρά του Τραϊανού αναπτύσσουν εντυπωσιακές οπτικές φυγές μεταξύ αλληλοσυνδεόμενων χώρων. Τα λουτρά του Καρακάλλα και του Διοκλητιανού μεταφέρουν αυτή τη λογική σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα. Η εμπειρία στηρίζεται σε αντιθέσεις ύψους, φωτός, καμπύλων και ορθογώνιων αιθουσών, με πολύχρωμα μάρμαρα και ψηφιδωτά.
Η σημασία τους είναι και κοινωνική: η πολυτέλεια των μεγάλων εσωτερικών γίνεται διαθέσιμη σε ευρύτερα στρώματα που δεν έχουν πρόσβαση σε πραγματικά ανάκτορα. Η επιρροή τους περνά σε άλλα κτίρια, όπως η Βασιλική του Μαξεντίου, όπου η παλαιότερη κιονοφόρα αίθουσα αντικαθίσταται από τεράστιους θολωτούς χώρους.
Ρώμη: κάτοψη λουτρών Καρακάλλα.
Η ρωμαϊκή πόλη και η καθημερινή πυκνότητα
Το κεφάλαιο επιστρέφει στην πόλη ως σύνολο. Μετά τη φωτιά του 64 μ.Χ., η ανοικοδόμηση της Ρώμης περιλαμβάνει πλατύτερους δρόμους, ανεξάρτητα οικοδομικά συγκροτήματα και μέτρα περιορισμού της εξάπλωσης της φωτιάς. Ο σχεδιασμός αποκτά και χαρακτήρα διαχείρισης αστικού κινδύνου.
Οι Αγορές του Τραϊανού προσαρμόζουν καταστήματα, γραφεία και στεγασμένους εμπορικούς χώρους σε πολλές στάθμες. Η καμπύλη διάταξη σχετίζεται με το γειτονικό forum και το κομμένο έδαφος του λόφου. Το συγκρότημα δείχνει ότι η ρωμαϊκή πρωτοτυπία αφορά εξίσου την εμπορική υποδομή και τα επίσημα μνημεία.
Στην Όστια, οι πολυώροφες insulae, συχνά με καταστήματα στο ισόγειο, ανταποκρίνονται στη μεγαλύτερη αστική πυκνότητα. Αποθήκες, συντεχνιακά κτίρια, λουτρά και εγκαταστάσεις πυρόσβεσης συγκροτούν την πραγματικότητα μιας εμπορικής πόλης. Η αντίθεση με τις μεγάλες ιδιωτικές οικίες της Πομπηίας αναδεικνύει διαφορετικές συνθήκες κατοίκησης και οικονομίας.
Όστια: πρόπλασμα συγκροτήματος κατοικιών.
Οι επαρχίες και η πολλαπλότητα της ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής
Η Τιμγκάντ προσφέρει σαφές παράδειγμα πόλης με κανονικό ορθογώνιο πλέγμα, συνδεδεμένης με τη λογική του στρατιωτικού καταυλισμού. Η Λέπτις Μάγκνα δείχνει πώς μια παλαιότερη πόλη αποκτά νέο forum, βασιλική και μνημειακές διαδρομές υπό αυτοκρατορική πατρωνία.
Στην Παλμύρα και στο Μπάαλμπεκ, οι μεγάλες κιονοστοιχίες και οι ναοί διατηρούν ισχυρή ελληνιστική παράδοση. Η ρωμαϊκή αρχιτεκτονική δεν είναι παντού ταυτόσημη με τις θολωτές κατασκευές της πρωτεύουσας. Στο Μπάαλμπεκ, πρόπυλα, διαδοχικές αυλές, κόγχες και τεράστιοι ναοί δημιουργούν σύνθετη μνημειακή ακολουθία.
Η πύλη της αγοράς της Μιλήτου, η Βιβλιοθήκη του Κέλσου και τα νυμφαία αναπτύσσουν θεατρικές προσόψεις με επάλληλα πλαίσια, αετώματα και έντονο παιχνίδι φωτός και σκιάς. Η αναφορά σε «πρωτομπαρόκ» χαρακτήρα περιγράφει αυτή τη συνθετική ένταση· δεν σημαίνει ότι τα κτίρια ανήκουν στο μεταγενέστερο ιστορικό Μπαρόκ.
Από το ανάκτορο φρούριο στη χριστιανική αρχιτεκτονική
Το ανάκτορο του Διοκλητιανού στο Σπαλάτο/Σπλιτ συγκεντρώνει κατοικία, στρατιωτική οργάνωση, ναό και μαυσωλείο πίσω από ισχυρά τείχη. Αντιπαραβάλλεται με την ανοικτή έπαυλη του Αδριανού, αποτυπώνοντας ένα διαφορετικό περιβάλλον εξουσίας και ασφάλειας. Οι δρόμοι και οι πύλες θυμίζουν ρωμαϊκό στρατόπεδο.
Στο περιστύλιο, τόξα εδράζονται απευθείας πάνω σε κίονες. Η διάταξη αυτή προαναγγέλλει πρακτικές που θα αναπτυχθούν στη βυζαντινή και στη ρωμανική αρχιτεκτονική. Η μεταβολή εμφανίζεται ήδη μέσα στην ύστερη ρωμαϊκή παράδοση.
Με τον Κωνσταντίνο, η νομιμοποίηση του χριστιανισμού και η ίδρυση της νέας πρωτεύουσας αναδιατάσσουν το πολιτικό και θρησκευτικό πλαίσιο. Η αψίδα του Κωνσταντίνου χρησιμοποιεί παλαιότερα γλυπτά από μνημεία προηγούμενων αυτοκρατόρων, δημιουργώντας σχέση με το παρελθόν μέσω της επαναχρησιμοποίησης. Τα νεότερα ανάγλυφα δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στη συμβολική αφήγηση.
Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται με τη Santa Costanza στη Ρώμη. Η κεντρική θολωτή ροτόντα, τα ζεύγη κιόνων, τα τόξα, ο φωτισμός ψηλά και ο περιμετρικός διάδρομος συνδυάζουν τη ρωμαϊκή κληρονομιά με ένα χριστιανικό ταφικό πρόγραμμα. Η μετάβαση δεν παρουσιάζεται ως πλήρης κατασκευαστική ρήξη: οι μορφές της ύστερης αρχαιότητας αποκτούν νέους χρήστες και σημασίες.
Ρώμη: εσωτερικό Santa Costanza.
Η κληρονομιά της αρχαιότητας
Οι κύριες διαφορές χωρίς απόλυτες γενικεύσεις
Ελληνική αρχιτεκτονική: μεγάλη έμφαση στον ναό ως περίοπτο αντικείμενο, στην κιονοστοιχία, στη λεπτή επεξεργασία των αναλογιών και στη σχέση μνημείου και τοπίου. Παράλληλα αναπτύσσονται δημόσιοι τύποι όπως η στοά και το θέατρο.
Ελληνιστική αρχιτεκτονική: μεγαλύτερα και πιο ποικίλα προγράμματα, δυναστική πατρωνία, σύνθετες διαδρομές και οργανωμένα σύνολα. Η πόλη, οι αναβαθμίδες, οι αυλές και οι δημόσιες αίθουσες αποκτούν αυξημένο βάρος, ενώ η κλασική γλώσσα διατηρεί συμβολική ισχύ.
Ρωμαϊκή αρχιτεκτονική: μεγάλα θολωτά εσωτερικά, ποικιλία δημόσιων και καθημερινών χρήσεων, ισχυρή οργάνωση υποδομών και συχνά μετωπική ή αξονική μνημειακότητα. Οι ρυθμοί συνδυάζονται με τοίχους, πεσσούς και καμάρες, χωρίς να εξαφανίζεται η ελληνική κληρονομιά.
Οι διαφορές είναι τάσεις και δεν ισχύουν εξίσου σε όλα τα έργα. Οι Βάσσες δείχνουν πρώιμο ελληνικό ενδιαφέρον για το εσωτερικό, η Πέργαμος υπερβαίνει το κανονικό πλέγμα, η έπαυλη του Αδριανού απομακρύνεται από την αυστηρή αξονικότητα και οι ανατολικές ρωμαϊκές επαρχίες διατηρούν ιδιαίτερα ισχυρή κιονοφόρο αρχιτεκτονική.
Μια αρχιτεκτονική γλώσσα που μετασχηματίζεται
Το κεφάλαιο εφαρμόζει την κεντρική θέση του προλόγου: η κλασική αρχιτεκτονική είναι ένα εξελισσόμενο σύστημα σχέσεων και μορφών. Οι Έλληνες μετατρέπουν παλαιότερες κατασκευαστικές και πολιτισμικές εμπειρίες σε νέες συνθέσεις. Οι ελληνιστικοί ηγεμόνες επανερμηνεύουν την ελληνική παράδοση σε διαφορετική κλίμακα. Οι Ρωμαίοι την ενσωματώνουν σε νέα κατασκευαστικά συστήματα και δημόσιες λειτουργίες. Η χριστιανική αρχιτεκτονική παραλαμβάνει τύπους και τεχνικές και μεταβάλλει το νόημά τους.
Αυτή η συνέχεια δεν συνεπάγεται ότι τίποτε δεν αλλάζει. Αλλάζουν το πολιτικό πλαίσιο, η τελετουργία, η κοινωνική πρόσβαση, η κατασκευαστική λογική και η εμπειρία του χώρου. Το κλασικό λεξιλόγιο επιβιώνει επειδή μπορεί να μετασχηματίζεται. Αυτό είναι το βασικό ερμηνευτικό επιχείρημα που ο Watkin θέλει να κρατήσει ο αναγνώστης.
Το άρθρο βασίζεται στον πρόλογο και στο κεφάλαιο για την ελληνική, ελληνιστική και ρωμαϊκή αρχιτεκτονική του βιβλίου του David Watkin, A History of Western Architecture, τέταρτη έκδοση, Watson-Guptill, 2005. Οι εικόνες προέρχονται από την ίδια έκδοση.
πηγή; Ιστορία της Δυτικής Αρχιτεκτονικής. David Watkin
Πότε θα τελειώσει ο πόλεμος στο Ιράν; Αμερικανοί αξιωματούχοι ισχυρίζονται ότι η απάντηση είναι σύντομα. «Νομίζω ότι ο πόλεμος θα τελειώσει αμέσως μετά τις ενδιάμεσες εκλογές [του Νοεμβρίου 2026]. Δεν μπορούν να αντέξουν άλλο», δήλωσε ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ τον Σεπτέμβριο.. Οι Ιρανοί ηγέτες συμφωνούν ότι το τέλος του πολέμου είναι κοντά. Η Τεχεράνη «γονάτισε τον πιο βαριά οπλισμένο στρατό στην ιστορία του κόσμου», διακήρυξε ο Αχμάντ Βαχιντί, ο αρχηγός του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, τον Αύγουστο. Πολλοί εξωτερικοί αναλυτές πιστεύουν ότι η σύγκρουση θα συνεχιστεί για περισσότερο καιρό και θα τελειώσει με διαπραγματεύσεις και όχι με έναν σαφή νικητή. Αλλά γενικά, υπάρχει η αίσθηση ότι οι μάχες θα επιλυθούν σύντομα, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο.
Αυτή η σκέψη είναι κατανοητή. Όλοι οι πόλεμοι τελικά τελειώνουν, και μετά από μήνες αυξανόμενων τιμών ενέργειας, ο κόσμος ανυπομονεί ιδιαίτερα να σταματήσει αυτός. Ωστόσο, η ανησυχητική πραγματικότητα είναι ότι η σύγκρουση δεν έχει τελειώσει πουθενά. Οι δύο κύριοι εμπόλεμοι του πολέμου δεν μπορούν να επιτύχουν τους επιθυμητούς στόχους τους, κι όμως και οι δύο αισθάνονται ότι καταφέρνουν αρκετά ώστε να αξίζει τον κόπο η συνέχιση των μαχών μέσω ενός συνδυασμού στρατιωτικών και οικονομικών εργαλείων. Οι ΗΠΑ δεν μπορούν να ανατρέψουν το ιρανικό καθεστώς, να το κάνουν να εγκαταλείψει το πυραυλικό του πρόγραμμα, να το αναγκάσουν να εγκαταλείψει το πυρηνικό του πρόγραμμα ή να το κάνουν να σταματήσει να υποστηρίζει τους περιφερειακούς εταίρους του. Αλλά η Ουάσιγκτον μπορεί να συνεχίσει να υποβαθμίζει τον στρατό του Ιράν και να περιορίζει την οικονομία του. Το Ιράν δεν μπορεί να εκδιώξει τη μόνη υπερδύναμη του κόσμου από τη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, μπορεί να συνεχίσει να καταστρέφει τις περιφερειακές βάσεις των ΗΠΑ, να βομβαρδίζει τους περιφερειακούς συμμάχους των ΗΠΑ και να διαταράσσει το διεθνές εμπόριο.
Κρίσιμο είναι ότι και τα δύο κράτη διαθέτουν τους πόρους που χρειάζονται για να πολεμούν επ’ αόριστον – και αμφότερα πιστεύουν ότι δεν έχουν άλλη επιλογή από το να τους χρησιμοποιήσουν. Πιστεύουν ότι αν η πλευρά τους υποχωρήσει, η άλλη θα συνεχίσει μέχρι είτε να τους ταπεινώσει είτε να επιτύχει τους κύριους στόχους της. Διεξάγουν περιοδικές συνομιλίες, αλλά δεν υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Στην πραγματικότητα, υποψιάζονται ότι ο εχθρός τους θα χρησιμοποιήσει απλώς μια κατάπαυση του πυρός για να ανασυνταχθεί και να ανεφοδιαστεί πριν επιτεθεί ξανά. Η ιρανική κυβέρνηση φοβάταιότι η παραίτηση από την επιρροή, είτε για το Ορμούζ, το πυραυλικό της οπλοστάσιο είτε για το πυρηνικό πρόγραμμα, θα την άφηνε εκτεθειμένη σε πιέσεις αργότερα. Η Ουάσινγκτον, από την πλευρά της, ανησυχείότι η ευρεία άρση των κυρώσεων θα παρείχε στην Τεχεράνη τους πόρους και τον χρόνο που χρειάζεται για να ανασυγκροτήσει τις δυνατότητές της. Το Ισραήλ φοβάται ότι η αυτοσυγκράτηση σήμερα θα δημιουργούσε μόνο ένα ισχυρότερο Ιράν αύριο. Τα βήματα που απαιτούνται για να ξεφύγει κανείς από τον πόλεμο φαίνονται επικίνδυνα ακριβώς επειδή απαιτούν από κάθε πλευρά να γίνει προσωρινά πιο ευάλωτη.
Ο πόλεμος, λοιπόν, θα συνεχιστεί όπως μέχρι τώρα.Δεν θα υπάρξει μια συνολική λύση. Δεν θα υπάρξει διαρκής ειρηνευτική συμφωνία. Αλλά επειδή το status quo είναι βιώσιμο για κάθε πλευρά και επειδή τα μέρη δεν έχουν τη δύναμη να πάρουν το πάνω χέρι, δεν θα υπάρξει ούτε δραματική κλιμάκωση. Η Τεχεράνη και η Ουάσινγκτον δεν θα ηττηθούν. Ωστόσο, κανείς δεν θα κερδίσει.
ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΕΞΟΔΟΣ
Για τις ΗΠΑ, ο πόλεμος δεν έπρεπε να εξελιχθεί έτσι. Όταν συντάχθηκαν με το Ισραήλ για να χτυπήσουν το Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου 2026, η Ουάσινγκτον πίστευε ότι θα επικρατούσε γρήγορα. Οι δύο χώρες, άλλωστε, είχαν θάψει ή καταστρέψει τις περισσότερες πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν και είχαν ανατινάξει πολλές από τις πυραυλικές του εγκαταστάσεις τον Ιούνιο του 2025. Το Ισραήλ είχε σκοτώσει δεκάδες ανώτερους Ιρανούς επιστήμονες και περισσότερους από δύο δωδεκάδες στρατιωτικούς ηγέτες και είχε αποδεκατίσει τη Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Ο Σύρος πρόεδρος Μπασάρ αλ Άσαντ -ένας μακροχρόνιος σύμμαχος του Ιράν- είχε χάσει την εξουσία και μαζικές διαμαρτυρίες μόλις είχαν συγκλονίσει την ίδια την ιρανική κυβέρνηση. Ο αμερικανικός στρατός και οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις απολάμβαναν αυτό που φαινόταν σαν αδιαμφισβήτητη πρόσβαση στον ιρανικό εναέριο χώρο. Το καθεστώς, με άλλα λόγια, φαινόταν να βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού.
Τις πρώτες ημέρες της σύγκρουσης, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ σκότωσαν τον Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν Αλί Χαμενεΐ και πολλούς από τους κορυφαίους στρατιωτικούς διοικητές της χώρας. Ωστόσο, οι προβλέψεις ότι η Ισλαμική Δημοκρατία θα κατέρρεε αποδείχθηκαν λανθασμένες. Το καθεστώς αντικατέστησε γρήγορα τους χαμένους αξιωματούχους και άρχισε να αντεπιτίθεται στους εχθρούς του, ανατινάζοντας αμερικανικά αεροσκάφη, εκτοξευτές πυραύλων και συστήματα ραντάρ σε βάσεις διάσπαρτες σε όλο τον Περσικό Κόλπο. Πήρε τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ και περιόρισε τις εμπορικές ροές μέσω της πλωτής οδού. Και οι ιρανικές δυνάμεις επιτέθηκαν σε πολιτικές υποδομές σε όλη την περιοχή του Κόλπου, αναγκάζοντας τους περιφερειακούς εταίρους της Ουάσιγκτον να πληρώσουν για την ενεργοποίηση της αμερικανο-ισραηλινής επίθεσης.
Αμερικανοί αξιωματούχοι έχουν υποβαθμίσει αυτές τις αποτυχίες, υποσχόμενοι ότι το ιρανικό καθεστώς απέχει μόνο ένα ακόμη χτύπημα ή κύρωση από το να αναγκαστεί να κάνει παραχωρήσεις. Αλλά είναι εξαιρετικά απίθανο το Ισραήλ και η Ουάσινγκτον να αναγκάσουν την Τεχεράνη να συμβιβαστεί σε κάτι σημαντικό. Έχουν επανειλημμένα προσπαθήσει να βομβαρδίσουν τους αξιωματούχους και τα στρατιωτικά προγράμματα του καθεστώτος, μόνο και μόνο για να τα ανοικοδομήσει γρήγορα η Τεχεράνη. Είναι δύσκολο να δούμε πώς οι μελλοντικές αεροπορικές επιδρομές μπορούν να πετύχουν αυτό που δεν έχουν καταφέρει οι προηγούμενες.
Οι ΗΠΑ, φυσικά, έχουν προσθέσει μια νέα διάσταση στην επίθεσή τους, συσσωρεύοντας κυρώσεις που συνοδεύουν τον αποκλεισμό της νότιας ακτής του Ιράν και τους περιοδικούς βομβαρδισμούς. Αυτά τα μέτρα έχουν καταφέρει να περιορίσουν περαιτέρω την πρόσβαση του Ιράν στις παγκόσμιες αγορές, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητάς του να εισάγει διάφορα εμπορεύματα και να εξάγει βασικά προϊόντα όπως το πετρέλαιο. Αλλά ούτε αυτό είναιπιθανό να πείσει το καθεστώς. Οι χερσαίες οδοί και η Κασπία Θάλασσα συνωμοτούν ενάντια σε κάθε προσπάθεια ερμητικού κλεισίματος του Ιράν, ακόμη και αν η χωρητικότητα αυτών των περασμάτων δεν μπορεί να αντισταθμίσει το κλείσιμο των ναυτικών οδών και τη συρρίκνωση των αεροπορικών συνδέσεων.
Η Κίνα και η Ρωσία έχουν παράσχει μια ποικιλία αγαθών και πολύτιμες στρατιωτικές πληροφορίες. Η οικονομική επίδραση των περικοπών των ΗΠΑ είναι πραγματική, αλλά η κυβέρνηση θα μετακυλίσει τη ζημιά στον λαό της μειώνοντας τις επιδοτήσεις αντί να περιορίζει τις δαπάνες για στρατιωτικές υπηρεσίες και υπηρεσίες ασφαλείας, τις οποίες χρειάζεται για να υπερασπιστεί από εξωτερικούς αντιπάλους και εσωτερική διαφωνία. Το κοινό πρέπει να αντιμετωπίσει κατά μέτωπο ένα καταρρέον νόμισμα και έναν ανεξέλεγκτο πληθωρισμό, και για τους απλούς Ιρανούς, το να περιγράψουμε την παρούσα κατάσταση ως βιώσιμη θα ακουγόταν σχεδόν άσεμνο. Αλλά αυτό που μπορεί να είναι μη βιώσιμο για την ιρανική κοινωνία μπορεί να είναι απόλυτα βιώσιμο για το κράτος. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν χρειάζεται να προστατεύσει το Ιράν στο σύνολό του από την οικονομική επιδείνωση. Πρέπει να προστατεύει μόνο τους θεσμούς και τις εκλογικές περιφέρειες που είναι απαραίτητες για την επιβίωσή της.
Μαχητικό αεροσκάφος απογειώνεται από το αεροπλανοφόρο USS George Washington στην Αραβική Θάλασσα, τον Σεπτέμβριο του 2026 – Εντ Ου / Ρόιτερς
Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι μπορεί να ελπίζουν ότι καθώς ο πληθυσμός του Ιράν γίνεται φτωχότερος, η Τεχεράνη θα αλλάξει γνώμη. Ωστόσο, οι Ιρανοί ηγέτες πιστεύουν ότι αντιμετωπίζουν μια υπαρξιακή πρόκληση και, υπό τέτοιες συνθήκες, είναι απίθανο να θεωρήσουν οποιοδήποτε επίπεδο οικονομικής δυσπραγίας ως σαφές σημείο καμπής. Επιπλέον, το καθεστώς έχει υπομείνει μια χειρότερη κατάσταση χωρίς να το ανοιγοκλείσει το βλέμμα του και για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Από το 1980 έως το 1988, η χώρα πολέμησε έναν πόλεμο με το Ιράκ που σκότωσε εκατοντάδες χιλιάδες Ιρανούς και άφησε το κράτος με ζημιές εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων. Αλλά ακόμη και αυτό, δεν ήταν αρκετό για να κάνει την Τεχεράνη να τα παρατήσει. Στην πραγματικότητα, ακόμη και αφού το Ιράν εκδίωξε τις ιρακινές δυνάμεις από το έδαφός του, εισέβαλε στον αντίπαλό του και πέρασε έξι χρόνια προσπαθώντας να ανατρέψει τον Ιρακινό Πρόεδρο Σαντάμ Χουσεΐν, παρά τα συνεχιζόμενα εσωτερικά βάσανα. Χρειάστηκαν οι προελάσεις του Ιράκ στο πεδίο της μάχης, η αυξανόμενη εμπλοκή των ΗΠΑ στον Κόλπο και η αντίληψη ότι η περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων κινούνταν απότομα εναντίον της Τεχεράνης για να σταματήσει η σύγκρουση.
Οι ΗΠΑ, φυσικά, δεν έχουν παίξει όλα τα χαρτιά τους. Θα μπορούσαν να στείλουν στρατιώτες στο έδαφος. Αλλά τέτοιες επιχειρήσεις πιθανότατα θα οδηγήσουν σε πολύ περισσότερες απώλειες για τις ΗΠΑ και θα οδηγήσουν τις τιμές της ενέργειας ακόμη υψηλότερα. Για αυτούς τους λόγους, είναι πολιτικά ανέφικτες. Η Ουάσινγκτον θα μπορούσε να εξαπολύσει αεροπορικές επιδρομές εναντίον σημαντικών στόχων υποδομών, προκαλώντας γενεαλογική ζημιά στο ενεργειακό δίκτυο, τα συστήματα μεταφορών και επικοινωνιών του Ιράν, καθώς και σε άλλες εγκαταστάσεις. Αλλά η Τεχεράνη θα προβεί σε αντίποινα εναντίον των Αμερικανών εταίρων στον Κόλπο, αυξάνοντας επίσης το κόστος της ενέργειας.
Το καθεστώς του Ιράν έχει γιορτάσει την ανθεκτικότητά του απέναντι στις αμερικανικές επιθέσεις. Ωστόσο, οι προοπτικές του να νικήσει τις ΗΠΑ φαίνονται εξίσου ζοφερές. Η χώρα δεν μπορεί εύκολα να αυξήσει την πίεση επειδή η οικονομική της δυσπραγία περιορίζει το περιθώριο για στρατηγική απερισκεψία. Η ηγεσία του Ιράν μπορεί να πιστεύει ότι μπορεί να επιβιώσει από παρατεταμένες δυσκολίες, ωστόσο μια ακόμη σημαντική αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ θα διακινδύνευε βαθύτερες ζημιές εν μέσω μιας ήδη τεταμένης κοινωνικής συμφωνίας. Εξίσου σημαντικό είναι ότι οι Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν λίγους λόγους να πιστεύουν ότι η δραματική κλιμάκωση θα αναγκάσει την Ουάσινγκτον να υποχωρήσει. Θα μπορούσε εξίσου εύκολα να προκαλέσει μια πολύ πιο καταστροφική αντίδραση από έναν παρορμητικό πρόεδρο των ΗΠΑ. Προς το παρόν, η Τεχεράνη είναι πιθανό να προτιμήσει να επιβάλει σταθμισμένα κόστη στις ΗΠΑ, διατηρώντας την μόχλευση και δοκιμάζοντας την αμερικανική αποφασιστικότητα χωρίς να ξεπεράσει ένα όριο που θα οδηγήσει σε εντατικές επιθέσεις.
Και ακόμη κι αν η Τεχεράνη κλιμακωθεί δραματικά, το ισλαμικό καθεστώς είναι απίθανο να θριαμβεύσει. Το Ιράν μπορεί να αποδυναμώσει το περιφερειακό αποτύπωμα των ΗΠΑ και έχει ήδη αναγκάσει τη χώρα να δαπανήσει τεράστια ποσά για τη σύγκρουση (υπολογίζουμε πάνω από 40 δισεκατομμύρια δολάρια). Ωστόσο, ο συνολικός προϋπολογισμός των ΗΠΑ ανέρχεται σε τρισεκατομμύρια δολάρια και η Ουάσιγκτον διαθέτει ένα μεγάλο απόθεμα λιγότερο εξελιγμένων βομβών που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει για να αντεπιτεθεί, καθώς οι προηγμένες βόμβες της εξαντλούνται. Έχει χάσει στρατεύματα, αλλά μόνο ένα μικρό κλάσμα από αυτά που έχασε στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Και μπορεί να διατηρήσει τις απώλειες σχετικά χαμηλές επειδή μπορεί να πολεμήσει από απόσταση, εκτοξεύοντας πυραύλους εκτός ιρανικού εδάφους.
ΣΤΕΝΟ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ
Αρχικά, το γεγονός ότι ούτε η Τεχεράνη ούτε η Ουάσινγκτον μπορούν να κερδίσουν εντελώς μπορεί να φαίνεται καλός οιωνός για την ειρήνη. Όταν οι χώρες συνειδητοποιούν ότι η νίκη είναι ανέφικτη, μερικές φορές συμβιβάζονται. Αλλά τόσο το Ιράν όσο και οι ΗΠΑ έχουν δευτερεύοντες στόχους και πιστεύουν ότι η συνέχιση του πολέμου θα βοηθήσει στην επίτευξή τους. Για παράδειγμα, η Ουάσινγκτον, πιστεύει ότι οι περιστασιακές επιθέσεις θα διασφαλίσουν ότι η Τεχεράνη δεν θα μπορέσει ποτέ να αναγεννήσει πλήρως τον στρατό της ή να αναπτύξει πυρηνικά όπλα. Θέλει να χτυπήσει το Ιράν κάθε φορά που το καθεστώς ξεπερνά ένα συγκεκριμένο όριο, όπως ανοικοδομώντας ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό σύστημα όπλων ή επαναλαμβάνοντας τον πυρηνικό εμπλουτισμό. Με αυτόν τον τρόπο, οι ΗΠΑ πιστεύουν ότι μπορούν να κρατήσουν το Ιράν αδύναμο χωρίς να αναλάβουν τους πολιτικούς και στρατιωτικούς κινδύνους της προσπάθειας μετασχηματισμού του.
Το Ιράν, από την πλευρά του, πιστεύει ότι η συνέχιση των μαχών θα το βοηθήσει να εδραιώσει την αποτροπή που έχει χάσει. Κινητοποιεί τους περιφερειακούς εταίρους του, όπως τις ιρακινές πολιτοφυλακές και τους Χούθι στην Υεμένη, για να κρατήσει τους αντιπάλους του υπό πυρά από πολλαπλά μέτωπα. Το καθεστώς έχει επίσης γίνει πιο πρόθυμο να χτυπήσει πρώτο. Τον Ιούλιο, για παράδειγμα, εξαπέλυσε πυραυλική επίθεση σε μια βάση στην Ιορδανία που φιλοξενεί αμερικανικό στρατιωτικό προσωπικό, παρόλο που δεν υπήρξε αμερικανική επίθεση αμέσως πριν από αυτήν. Και, φυσικά, επιδίωξε να κυριαρχήσει στο Στενό του Ορμούζ. Ιρανοί αξιωματούχοι προηγουμένως θεωρούσαν το κλείσιμο της πλωτής οδού ως μέτρο έσχατης ανάγκης, που θα επιχειρούνταν μόνο σε ακραίες περιπτώσεις. Ως εκ τούτου, περίμεναν μέχρι να ξεσπάσει ένας ολοκληρωτικός πόλεμος. Αλλά μέσα σε μια μέρα, η Τεχεράνη απέδειξε ότι μπορούσε να ελέγξει το στενό στοχεύοντας πλοία με drones και πυραύλους, δίνοντάς της μια νέα πηγή μόχλευσης.
Επίσης, το Ιράν φαίνεται να πιστεύει ότι η συνέχιση των μαχών θα το βοηθήσει να ανακτήσει και ίσως να επεκτείνει την επιρροή του που είχε μειωθεί πριν από τον πόλεμο, όταν επανειλημμένα απέτυχε να αποτρέψει τους αντιπάλους του και οι περιφερειακοί εταίροι του έχασαν την επιρροή τους. Αυτό εξηγεί γιατί, όταν το Ισραήλ και οι ΗΠΑ χτύπησαν το Ιράν τον Φεβρουάριο του 2026, αντέδρασε διευρύνοντας αμέσως το πεδίο της μάχης σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή – συμπεριλαμβανομένων των χωρών του Κόλπου που είχαν περάσει τα τελευταία χρόνια ανοικοδομώντας τις σχέσεις τους με την Τεχεράνη. Συνολικά, το Ιράν έχει επιτεθεί σε πάνω από 12 χώρες σε όλη τη Μέση Ανατολή. Θέλει να πείσει αυτά τα κράτη να απομακρυνθούν από την Ουάσινγκτον, αποδεικνύοντας ότι η συνεργασία με τις ΗΠΑ τα καθιστά ευάλωτα.
Οι εκτιμήσεις της Ουάσινγκτον και της Τεχεράνης μπορεί να είναι σωστές ή λανθασμένες. Αλλά ακόμα κι αν και οι δύο δεν κερδίσουν τίποτα από τη συνέχιση των συγκρούσεων (και ακόμα κι αν το συνειδητοποιήσουν και οι δύο) θα δυσκολευτούν να καταλήξουν σε μια λύση. Επειδή οι Ιρανοί αξιωματούχοι πιστεύουν ότι οι Αμερικανοί ομόλογοί τους είναι αποφασισμένοι να καταστρέψουν την Ισλαμική Δημοκρατία, δεν πιστεύουν ότι μπορούν να σταματήσουν να πολεμούν ακόμα κι αν το θέλουν. Η Ουάσινγκτον δεν φοβάται εξίσου, αλλά εξακολουθεί να πιστεύει ότι δεν έχει την πολυτέλεια να υποχωρήσει. Στα μάτια των Αμερικανών αξιωματούχων, αν οι ΗΠΑ προσφέρουν στο Ιράν τα πράγματα που θέλει περισσότερο (σαρωτική άρση των κυρώσεων και αναγνώριση της επιρροής του καθεστώτος στο Στενό του Ορμούζ) θα έχουν ενδυναμώσει τον αντίπαλό τους και θα έχουν ανταμείψει τον στρατιωτικό καταναγκασμό.
Θεωρητικά, το Ιράν και οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να επιλύσουν αυτές τις ανησυχίες μέσω της διπλωματίας. Αλλά στην πράξη, καμία από τις δύο δεν εμπιστεύεται την άλλη αρκετά ώστε να κάνει διαρκείς ανταλλαγές. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, τι συνέβη με το μνημόνιο κατανόησης που υπέγραψαν οι δύο πλευρές τον Ιούνιο με την ελπίδα να σταματήσουν τον πόλεμο. Η συμφωνία υποτίθεται ότι θα αντιμετώπιζε τις προτεραιότητες και των δύο χωρών, ανοίγοντας ξανά το Στενό του Ορμούζ και ξεκινώντας διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης με αντάλλαγμα την ευρεία άρση των κυρώσεων και τον τερματισμό των επιθέσεων στο Ιράν και τους εταίρους του. Αλλά γρήγορα έγινε σαφές ότι οι Αμερικανοί και οι Ιρανοί αξιωματούχοι δεν συμφώνησαν στις λεπτομέρειες. Η Ουάσιγκτον υποστήριξε ότι η συμφωνία σήμαινε ότι τα πλοία μπορούσαν να περάσουν ξανά από το στενό με όποιον τρόπο ήθελαν, ενώ η Τεχεράνη υποστήριξε ότι μπορούσε ακόμα να υπαγορεύσει τον τρόπο διέλευσης και να επιβάλει τέλη. Έτσι, χτύπησε πλοία που διέσχιζαν την πλωτή οδό κατά μήκος της ακτογραμμής του Ομάν αντί κατά μήκος της δικής της, εξοργίζοντας τους Αμερικανούς αξιωματούχους. Εν τω μεταξύ, το Ιράν κατηγόρησε την Ουάσιγκτον ότι παραβίασε τη συμφωνία, μη αποδεσμεύοντας αμέσως τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία της χώρας και μη εμποδίζοντας το Ισραήλ να χτυπήσει τη Χεζμπολάχ. Και οι δύο πλευρές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η άλλη ενεργούσε κακόπιστα και η σύγκρουση συνεχίστηκε.
Αυτή η αποτυχία δεν σημαίνει ότι η Τεχεράνη και η Ουάσινγκτον δεν θα διαπραγματευτούν. Πιθανότατα θα διατηρήσουν έναν διάλογο και ενδέχεται να διακόπτουν περιοδικά τη σύγκρουση για να ανασυνταχθούν. Αλλά η διπλωματία και ο πόλεμος μπορούν να συμβούν ταυτόχρονα. Τη δεκαετία του 1950, για παράδειγμα, η Βόρεια Κορέα και οι ΗΠΑ ασχολήθηκαν διπλωματικά για χρόνια πριν καταλήξουν σε μια διαρκή εκεχειρία. Όσο η Τεχεράνη και η Ουάσινγκτον παραμένουν ικανές και δεσμευμένες να βλάψουν η μία την άλλη, ο πόλεμος δεν θα τελειώσει, όσο κι αν μιλάνε.
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΓΕΙΤΟΝΙΑΣ
Ο πόλεμος κατά του Ιράν μπορεί να έχει βαλτώσει. Αλλά η σύγκρουση μεταμορφώνει τόσο την Ισλαμική Δημοκρατία όσο και την γύρω περιοχή. Παραδοσιακά, το Ιράν υπήρξε μια σύνθετη απολυταρχία, με μια πολιτική τάξη που συνδυάζει κληρική εξουσία, εκλεγμένους θεσμούς, ισχυρές υπηρεσίες ασφαλείας και στρατιωτικές υπηρεσίες, ανταγωνιστικά δίκτυα πατρωνίας και μια ζωντανή κοινωνία. Αλλά ο θάνατος του Χαμενεΐ εξάλειψε την κυρίαρχη προσωπικότητα του καθεστώτος, διαταράσσοντας την υπάρχουσα ισορροπία, και ο πόλεμος συστηματικά δίνει προτεραιότητα στα τμήματα του κράτους που είναι υπεύθυνα για την επιβίωση έναντι όλων των άλλων. Η μόνιμη σύγκρουση θα αναβαθμίσει μόνο περαιτέρω τους ένστολους Ιρανούς έναντι των Ιρανών με κοστούμι – και ίσως ακόμη και έναντι των Ιρανών με κληρική ενδυμασία. Οι ήδη αποδυναμωμένοι συμμετοχικοί θεσμοί του Ιράν θα συνεχίσουν να εξασθενούν και η δύναμη των στρατιωτικών και ασφαλιστικών ελίτ της θα καλύπτεται από έναν εξασθενημένο θεοκρατικό μανδύα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα μη-ένοπλα τμήματα της παραδοσιακής δομής εξουσίας της χώρας δεν θα μπορούν να ασκήσουν επιρροή. Οι πολιτικοί μπορεί να εξακολουθούν να συζητούν για το αν το Ιράν πρέπει να προσπαθήσει να διαπραγματευτεί και πόσο οικονομικό πόνο μπορεί να ανεχθεί η χώρα. Αλλά οι ιδέες τους θα βρίσκονται εντελώς στο έλεος της ένοπλης ελίτ, η οποία δίνει προτεραιότητα στην αποκατάσταση της αποτροπής και στη διατήρηση επαρκούς επιθετικής ικανότητας για να βλάψει τους αντιπάλους του Ιράν. Η χώρα δεν πρόκειται να καταργήσει τους πολιτικούς θεσμούς της, αλλά όλο και περισσότεροι τομείς της ζωής προσδιορίζονται ως τομείς ασφάλειας (τηλεπικοινωνίες, ξένες επενδύσεις, πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης, οικονομική πολιτική) και έτσι τίθενται υπό την διοίκηση του κατεστημένου ασφαλείας. Το θρησκευτικό ήθος του καθεστώτος θα συνεχιστεί. Αλλά ένα κληρικό κατεστημένο που κάποτε καλλιέργησε τον στρατό για να στηρίξει την κυριαρχία του μπορεί να καταλήξει να είναι υποταγμένο σε αυτό.
Εν τω μεταξύ, τα αραβικά κράτη του Κόλπου αναδιαμορφώνουν τα δόγματα ασφαλείας τους. Μερικές από τις σκέψεις τους θα ευχαριστήσουν το Ιράν: μετά από δεκαετίες προσπαθειών να κρατήσουν την Ουάσινγκτον εμπλεκόμενη στην περιοχή από φόβο ότι μια απόσυρση των ΗΠΑ θα τα άφηνε ευάλωτα, τα κράτη του Κόλπου κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι στενοί δεσμοί με τις ΗΠΑ τα καθιστούν στόχους. Αλλά ο Κόλπος είναι απίθανο να εκδιώξει την Ουάσινγκτον. Παρά τις αδυναμίες του, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να είναι η μόνη εξωτερική χώρα που τους παρέχει κάποιο μέτρο στρατιωτικής υποστήριξης και η δυσπιστία τους προς το Ιράν έχει βαθύνει από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος. Μάλιστα, ορισμένα κράτη του Κόλπου έχουν μάλιστα προβεί σε αντίποινα κατά του Ιράν.
Αντ’ αυτού, αυτές οι χώρες είναι πιθανό να αντισταθούν. Θα δημιουργήσουν ισχυρότερους διπλωματικούς και οικονομικούς δεσμούς με το Ιράν με την ελπίδα να το πείσουν να σταματήσει να τις χτυπά. Αλλά θα διατηρήσουν τους δεσμούς ασφαλείας και τους οικονομικούς δεσμούς με την Ουάσινγκτον. Ταυτόχρονα, θα αρχίσουν να προσπαθούν να αναπτύξουν ισχυρότερες εγχώριες πυραυλικές άμυνες, να ενισχύσουν τις υποδομές τους, να δημιουργήσουν εναλλακτικές οδούς εξαγωγής ενέργειας και να κατασκευάσουν μεγαλύτερα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου, φυσικού αερίου και όπλων. Η περιοχή μπορεί επίσης να προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει τους δεσμούς της τόσο με το Ιράν όσο και με τις ΗΠΑ για να μεσολαβήσει στη σύγκρουση.
Η ΜΙΑ ΜΑΧΗ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΛΗ
Οι πόλεμοι είναι εξ ορισμού χαοτικοί και είναι πιθανό μια μελλοντική επίθεση ή γεγονός να διαταράξει την τρέχουσα ισορροπία. Καθώς και οι δύο χώρες νιώθουν πιο άνετα με το status quo, μπορεί να αποκτήσουν υπερβολική αυτοπεποίθηση στις άμυνές τους και να αποφασίσουν να κλιμακώσουν την κατάσταση. Για παράδειγμα, η Ουάσινγκτονθα μπορούσε να μπει στον πειρασμό να αναγκάσει το καθεστώς να υποκύψει με μια πιο τρομακτική στρατιωτική επίθεση – οδηγώντας το Ιράν σε μεγαλύτερη αναταραχή στην αγορά και ζημιές στον Κόλπο. Εάν ένας ιρανικός πύραυλος σκοτώσει μεγάλο αριθμό Αμερικανών ή μια ιρανική επίθεση κλείσει κρίσιμες υποδομές του Κόλπου, οι ΗΠΑ μπορεί να επιλέξουν τελικά να χρησιμοποιήσουν χερσαίες δυνάμεις ή να καταστρέψουν το ηλεκτρικό δίκτυο του Ιράν, θέτοντας το καθεστώς σε κίνδυνο. Η Τεχεράνηθα μπορούσε επίσης να κάνει λάθος πιστεύοντας ότι μπορεί να συνεχίσει να προκαλεί τεράστιο πόνο στον λαό της. Οι τρομακτικές ελλείψεις αγαθών θα μπορούσαν να προκαλέσουν ανανεωμένες μαζικές αναταραχές και αποστασίες των ελίτ, καθιστώντας πιο δύσκολο για το καθεστώς να συνεχίσει να πολεμά τις ΗΠΑ διατηρώντας παράλληλα την εξουσία. Μια φαινομενικά διαχειρίσιμη επιδείνωση θα μπορούσε να γίνει κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: μια φθίνουσα ικανότητα διακυβέρνησης, όχι απλώς μια φθίνουσα ικανότητα μάχης.
Αλλά προς το παρόν, ο πόλεμος φαίνεται βιώσιμος. Η Ουάσινγκτον δεν έχει επιτύχει κανέναν από τους δηλωμένους στόχους της και έχει κάψει πανάκριβα πυρομαχικά. Ωστόσο, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να έχουν την οικονομική δυνατότητα να πολεμήσουν και πιστεύουν ότι το κόστος της υποχώρησης υπερβαίνει το κόστος της συνέχισης. Η ιρανική κοινωνία αντιμετωπίζει χρόνια φτώχειας και ανασφάλειας. Ωστόσο, η ίδια η Ισλαμική Δημοκρατία είναι σταθερή και δεν πιστεύει ότι έχει την οικονομική δυνατότητα να κάνει ουσιαστικές παραχωρήσεις.
Αυτό είναι το παράδοξο αυτής της σύγκρουσης. Και οι δύο πλευρές έχουναναδειχθεί πιο αδύναμες. Καμία δεν μπορεί να κερδίσει. Αλλά συνεχίζουν να μάχονται ανεξάρτητα, επειδή βρίσκουν τις εναλλακτικές λύσεις εντελώς δυσάρεστες.
Κτίριο κατοικιών υπέστη ζημιές από ουκρανική επίθεση με drone, Μόσχα, Ρωσία, Σεπτέμβριος 2026 – Ρόιτερς
Η συντριπτική νίκη του κόμματος Ενωμένη Ρωσία του προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν στις βουλευτικές εκλογές του περασμένου Σαββατοκύριακου (19-20/09) δεν ήταν μόνο αναμενόμενη αλλά και προγραμματισμένη. Η υποχρεωτική ψήφος σε οργανισμούς που εξαρτώνται από τον προϋπολογισμό και σε πολλές εταιρείες· η τυποποιημένη ψηφοφορία στον στρατό, στις υπηρεσίες επιβολής του νόμου και στα λεγόμενα νέα εδάφη· η μηχανική ψήφος με το πνεύμα του «πάρτε την ψήφο μου και αφήστε με ήσυχο»· η εξάπλωση της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας· και η προεκλογική απομάκρυνση του Γιαμπλόκο, του μόνου αντιπολεμικού κόμματος που εξακολουθεί να λειτουργεί νόμιμα — όλοι αυτοί και άλλοι παράγοντες εξασφάλισαν μια υπερπλειοψηφία για το κυβερνών κόμμα. Ακόμη και οι ψήφοι που δόθηκαν σε άλλα κοινοβουλευτικά κόμματα ισοδυναμούσαν με υποστήριξη για την κυβέρνηση, επειδή και αυτά ελέγχονται από το Κρεμλίνο.
Παρ ‘όλα αυτά, για τον Πούτιν, αυτή η ανανεωμένη εντολή προσφέρει ανανεωμένη νομιμότητα για την «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» του στην Ουκρανία , δείχνοντας στο εσωτερικό τι προβάλλει διεθνώς το Κρεμλίνο: ότι η Ρωσία βρίσκεται σε θέση ισχύος και είναι έτοιμη να επιδιώξει τους στρατιωτικούς της στόχους με ακόμη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα. Ο κύριος στόχος του Κρεμλίνου είναι να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση μιας απόλυτης κυρίαρχης πλειοψηφίας, ανεξάρτητα από την πραγματική κατάσταση. Όλοι υποστηρίζουν τον Πούτιν, όπως δείχνουν τα αποτελέσματα, και ως εκ τούτου πρέπει επίσης να υποστηρίξουν τις στρατιωτικές πολιτικές της χώρας, την αδιάκοπη καταστολή της διαφωνίας και την αντιδυτική πορεία. Όσοι του αντιτίθενται είναι απόκληροι και παρίες. Πράγματι, από το 2022, οι εκλογές στη Ρωσία έχουν επαναπροσδιορίσει την ιθαγένεια ως υποστήριξη στον πόλεμο.
Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη. Από τον Απρίλιο 2026, οι δημοσκοπήσεις στη Ρωσία δείχνουν σταθερά ότι τα πράγματα δεν πάνε πολύ καλά για την κυβέρνηση. Σύμφωνα με το ανεξάρτητο Levada Center, το οποίο θέτει τακτικά το ερώτημα, τον Ιούλιο, το ποσοστό των ερωτηθέντων που θεωρούσαν την ειδική επιχείρηση επιτυχημένη είχε μειωθεί στο 50%, μια πτώση σχεδόν 20 ποσοστιαίων μονάδων από το προηγούμενο έτος 2025. Στην ίδια δημοσκόπηση, ο αριθμός των ανθρώπων που πίστευαν ότι η χώρα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση είχε μειωθεί στο 54%, μια πτώση κατά 10 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με ένα χρόνο νωρίτερα,. Επιπλέον, μεταξύ Ιουλίου 2025 και Ιουλίου 2026, η δημοτικότητα του ίδιου του προέδρου μειώθηκε κατά 12% – μια πολύ σημαντική πτώση σε μια προσωποπαγή απολυταρχία.
Παράλληλα, το ηθικό του κοινού έχει μειωθεί σταθερά. Υπάρχει πλέον συνεχής ανησυχία για τον παρατεταμένο πόλεμο και την πιθανότητα περαιτέρω στρατιωτικής κινητοποίησης, καθώς και για τον πληθωρισμό, τους εκτεταμένους περιορισμούς στο Διαδίκτυο και μια ατελείωτη κρίση καυσίμων. Σύμφωνα με έρευνες του Levada Center που πραγματοποιήθηκαν τον Αύγουστο 2026, τα δύο τρίτα των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι αντιμετώπισαν προβλήματα με την πρόσβαση στο Διαδίκτυο μέσω κινητού, τις εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων και την έλλειψη βενζίνης. Η έλλειψη βενζίνης διατάραξε σοβαρά τη ζωή του 1 στους 3 ερωτηθέντες, ενώ οι περιορισμοί στο Διαδίκτυο επηρέασαν 1 στους 5. Οι μαζικές στρατιωτικές δαπάνες και η αύξηση των τιμών των καυσίμων αποτελούν σημαντικούς παράγοντες του πληθωρισμού και, ξεκινώντας από τον προσεχή Οκτώβριο, η απότομη αύξηση των τιμολογίων των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας θα προσθέσει σε αυτές τις πιέσεις.
Τώρα που έχουν διεξαχθεί εκλογές, πολλοί Ρώσοι φοβούνται μια ακόμη στρατιωτική κινητοποίηση, αν και το Κρεμλίνο φαίνεται να προτιμά την επιλεκτική και συγκαλυμμένη κινητοποίηση από μια γενική στρατολόγηση (όντας επιφυλακτικό να υπονομεύσει την ψευδαίσθηση μιας κάπως φυσιολογικής ζωής εν μέσω ενός πολέμου που έχει φτάσει στην καρδιά της Ρωσίας με τη μορφή επιθέσεων με μη επανδρωμένα αεροσκάφη). Αλλά δεν μπορούν να αποκλειστούν και άλλες νέες πιέσεις. Όσο ο Πούτιν πιστεύει ότι ο χρόνος είναι με το μέρος του και ο λαός (προφανώς υπνωτισμένος από αυτό που το Κρεμλίνο αποκαλεί «ενότητα» που επιδείχθηκε κατά τη διάρκεια των εκλογών) είναι έτοιμος να επωμιστεί το βάρος των προβλημάτων, θα συνεχίσει τον πόλεμο. Και η συνέχιση σημαίνει κλιμάκωση, στο εξωτερικό και στο εσωτερικό.
Ήδη, ο Ρώσος πρόεδρος έχει απορρίψει μια νέα διπλωματική ώθηση των ΗΠΑ και έχει επιταχύνει τον ρυθμό και τη φύση των επιθέσεων στην Ουκρανία. Εν τω μεταξύ, ειδικοί εξωτερικής πολιτικής που τάσσονται υπέρ του Κρεμλίνου μιλούν για τους διάφορους τρόπους, τόσο μη πυρηνικούς όσο και πυρηνικούς, με τους οποίους η Ρωσία μπορεί να κλιμακώσει περαιτέρω την κατάσταση, ειδικά κατά τη διάρκεια του ερχόμενου χειμώνα, όταν το Κρεμλίνο σχεδιάζει να παγώσει κυριολεκτικά την Ουκρανία χτυπώντας το δίκτυο ηλεκτροδότησης. Για τον Πούτιν, η κλιμάκωση έχει γίνει ένα κύριο μέσο διατήρησης της εξουσίας.
Εδώ και εβδομάδες, υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι ο Πούτιν προετοιμάζεται για ένα νέο στάδιο στη σύγκρουση της Ρωσίας με την Ουκρανία και τη Δύση. Το Κρεμλίνο υποδαυλίζει μια συνεχή αίσθηση έκτακτης ανάγκης, διαδίδοντας απειλές – αυτό που ο αείμνηστος Ρώσος πολιτικός επιστήμονας Γκλεμπ Παβλόφσκι ονόμασε «μεταφορικό ιμάντα της ρωσικής σύγκρουσης», μια μηχανή που δεν πρέπει ποτέ να σταματήσει. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση έχει επιβάλει μια νοοτροπία πολιορκίας στο κοινό, μαζί με την ανάγκη διατήρησης απόλυτης ενότητας, μια δυναμική που έχει ενισχυθεί από την εντατικοποίηση των ουκρανικών αεροπορικών επιδρομών βαθιά μέσα στη Ρωσία. Αυτό το είδος ενίσχυσης των απειλών εξηγεί την εκτεταμένη καταστολή του Levada Center κατά την προετοιμασία για τις βουλευτικές εκλογές. Όχι μόνο απαγορεύτηκε στο κόμμα να συμμετάσχει στις εκλογές, αλλά τα μέλη του συνελήφθησαν και ένας από τους ηγέτες του, ο Λεβ Σλόσμπεργκ, καταδικάστηκε σε 11 χρόνια φυλάκισης. Όταν μια χώρα απαιτεί ενιαία εθνική νοοτροπία, καμία αντιπολεμική φωνή δεν μπορεί να ακουστεί νόμιμα.
Εν τω μεταξύ, ο Πούτιν πραγματοποιεί ταξίδια, διοργανώνει συναντήσεις και εκφωνεί ομιλίες με ασυνήθιστη συχνότητα. Έχει απευθυνθεί σε στρατιωτικούς, παιδιά, επιστήμονες και επιχειρηματίες, και μάλιστα επισκέφθηκε ένα αμφισβητούμενο νησί στη Θάλασσα του Οχότσκ με σαφή στόχο να εξοργίσει και να προκαλέσει την Ιαπωνία (το νησί είναι γνωστό ως Ιτουρούπ στη Ρωσία και Ετορόφου στην Ιαπωνία.) Ταυτόχρονα, από το καλοκαίρι, το Κρεμλίνο έχει εντείνει τις προσπάθειές του να κρατήσει τις μάζες συναισθηματικά και πνευματικά κινητοποιημένες γύρω από την «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Κανένα μέρος του ρωσικού πολιτισμού, της κοινωνίας ή της ιστορίας δεν παραβλέπεται.
Τον Αύγουστο, για παράδειγμα, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ανακοίνωσε ότι τα λείψανα του Ντμίτρι Ντόνσκοϊ – του θρυλικού πολεμιστή-πρίγκιπα του 14ου αιώνα που νίκησε τους Τατάρους της Μογγολικής Ορδής στη Μάχη του Κουλίκοβο – είχαν απροσδόκητα «ανακαλυφθεί» στον Καθεδρικό Ναό του Αρχαγγέλου στη Μόσχα. Αμέσως, ο Πούτιν επισκέφθηκε τον τόπο ταφής και αυτός ο ιστορικός πρίγκιπας «στρατεύτηκε» – μέρος των λειψάνων του στάλθηκε στο μέτωπο για να «ενδυναμώσει πνευματικά» τις ρωσικές μονάδες που πολεμούν εκεί. Όταν ένας πόλεμος διαρκεί τόσο πολύ, οι Ρώσοι μπορούν να εναποθέσουν τις ελπίδες τους όχι μόνο στα «θαυματουργά όπλα» για τα οποία καυχιέται ο Πούτιν, αλλά και απλώς σε ένα θαύμα. Ακόμα και όταν διεξάγονταν οι βουλευτικές εκλογές, χιλιάδες Ορθόδοξοι Χριστιανοί έκαναν ουρά για να δουν τα λείψανα του Αγίου Σπυρίδωνα του Τριμυθούντος στη Μόσχα, σαν να είχαν έρθει να τον ψηφίσουν. Σε όλη τη χώρα, εκατοντάδες χιλιάδες πιστοί συμμετείχαν επίσης σε θρησκευτικές πομπές που υποστηρίχθηκαν από την κυβέρνηση και αποσκοπούσαν στην ενίσχυση της υποστήριξης προς τις ένοπλες δυνάμεις. Η πιο εντυπωσιακή από αυτές ήταν η τεράστια, υπερεθνικιστική «Ρωσική Πορεία» που πραγματοποιήθηκε στη Μόσχα στις αρχές Σεπτεμβρίου.
Το μόνο ερώτημα είναι: τι συνιστά θαύμα; Για τους περισσότερους Ρώσους, είναι το τέλος του πολέμου. Αργά ή γρήγορα, ο Πούτιν θα πρέπει να απεγκλωβιστεί από τη σύγκρουση, και κανείς εκτός από τις ΗΠΑ δεν μπορεί να τον βοηθήσει να το κάνει αυτό. Η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να κάνει μια νέα προσπάθεια διαπραγματεύσεων, ιδανικά με μια διαφορετική στρατηγική από τη σύνοδο κορυφής στο Άνκορατζ ή την «τουριστική διπλωματία» τύπου Γουίτκοφ-Κούσνερ που χαρακτήρισε τον πρώτο χρόνο της κυβέρνησης. Αλλά δεν έχει βρεθεί ακόμη αντικατάσταση αυτού του μοντέλου. Η επίσκεψη του διευθυντή της CIA, Τζον Ράτκλιφ, στη Μόσχα τον Αύγουστο 2026 φάνηκε να αποτελεί μέρος μιας προσπάθειας για την επιδίωξη ενός νέου τύπου διπλωματίας, ίσως κάτι περισσότερο σαν το παρασκήνιο που δημιουργήθηκε μεταξύ του Συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, Χένρι Κίσινγκερ και του Σοβιετικού Πρέσβη, Ανατόλι Ντομπρίνιν, κατά την εποχή της ύφεσης. Μέχρι στιγμής, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα μπορούσε να αναδυθεί ένα γνήσιο, μόνιμο κανάλι που θα μπορούσε να οδηγήσει και τις δύο πλευρές προς την ειρήνη και, μεταξύ άλλων, να μειώσει τις εντάσεις μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ. Ωστόσο, για τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, υπάρχουν και νέοι λόγοι για να το προωθήσει αυτό. Μετά από μια σειρά θεαματικών αποτυχιών στην εξωτερική πολιτική και αντιμετωπίζοντας τις δικές του δύσκολες ενδιάμεσες εκλογές, ο Τραμπ χρειάζεται επειγόντως μια ιστορία επιτυχίας.
ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΕ ΑΥΤΟΠΕΠΟΙΘΗΣΗ
Προς το παρόν, το Κρεμλίνο πιστεύει ότι έχει τόσο χρόνο όσο και τα μέσα να συνεχίσει να αγωνίζεται για όσο χρειαστεί. Ο Πούτιν είναι ανίκανος να αμφιβάλλει ότι έχει δίκιο. Παράλληλα με τις σκηνοθετημένες εκλογές για τη Δούμα, η εξάλειψη κάθε ίχνους αντιπολεμικής ρητορικής από τη δημόσια σφαίρα έχει ως στόχο να δώσει στον Πούτιν μια ισχυρότερη εντολή για οποιεσδήποτε ενέργειες κρίνει σκόπιμο να αναλάβει. Ένα άγνωστο ερώτημα είναι πόσο μακριά στο μέλλον είναι οι Ρώσοι έτοιμοι να παραχωρήσουν αυτή τη νομιμότητα.
Μέχρι στιγμής, εναπόκειται στους ίδιους τους πολίτες να αντιμετωπίσουν τα φλεγόμενα διυλιστήρια πετρελαίου, τις κατεστραμμένες αποθήκες, τα άδεια βενζινάδικα, το μη λειτουργικό Διαδίκτυο και τους απειλητικούς για τη ζωή κινδύνους από επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Εκτός από τον χρόνιο πληθωρισμό, το έλλειμμα του προϋπολογισμού έχει γίνει πρόβλημα και το ΑΕΠ και η βιομηχανική παραγωγή της Ρωσίας κυμαίνονται λίγο πάνω από το μηδέν. Αυτό παρά το γεγονός ότι, μέχρι πρόσφατα, η παραγωγή όπλων διατηρούσε τυπικά αυτούς τους δείκτες σε μέτρια υψηλό επίπεδο. Τώρα, ούτε αυτό βοηθάει πλέον.
Αντιμέτωποι με αυτές τις προκλήσεις, οι άνθρωποι ανέχονται το σύστημα προς το παρόν. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι οι ίδιες έρευνες που δείχνουν ότι οι Ρώσοι είναι λιγότερο ικανοποιημένοι με την ειδική στρατιωτική επιχείρηση από ό,τι πριν, δείχνουν επίσης ότι μεγαλύτερος αριθμός από αυτούς προτιμά την εντατικοποίηση των επιθέσεων από το να κάνει παραχωρήσεις για την επίτευξη ειρήνης. Περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες σε δημοσκόπηση του Levada Center τον Αύγουστο πιστεύουν ότι είναι πιθανό η ειδική στρατιωτική επιχείρηση να διαρκέσει άλλον έναν χρόνο, και ο αριθμός εκείνων που δηλώνουν βέβαιοι για αυτό έχει αυξηθεί. Ακριβώς λόγω της απόλυτης εξάντλησής τους από τον πόλεμο, πολλοί βλέπουν την αυξημένη στρατιωτική δραστηριότητα ως έναν τρόπο για να φέρουν την ειρήνη πιο κοντά.
Ψηφοφορία στις ρωσικές βουλευτικές εκλογές, Ντόνετσκ, υπό ρωσικό έλεγχο Ουκρανία, Σεπτέμβριος 2026 – Αλεξάντερ Ερμοτσένκο / Reuters
Αλλά αν το Κρεμλίνο απαιτήσει μια ακόμη συγκέντρωση γύρω από τη σημαία -ειδικά μια που περιλαμβάνει την κινητοποίηση μεγάλων τμημάτων του ανδρικού πληθυσμού- αυτό μπορεί να γείρει την κατάσταση εναντίον του Πούτιν. Οι φήμες για μια τέτοια κίνηση, η οποία θα μπορούσε επίσης να αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ρωσικής κλιμάκωσης, κυκλοφορούν εδώ και εβδομάδες, παρόλο που η αλλαγή της φύσης του πολέμου έχει καταστήσει την αποστολή περισσότερων ανδρών στο πεδίο της μάχης μια άσκοπη σπατάλη, και επίσης κινδυνεύει να εκτρέψει το υπόλοιπο εργατικό δυναμικό από την ενασχόληση με τις απαραίτητες εργασίες στην πατρίδα, για να μην αναφέρουμε τη ζημιά στη δημογραφική κατάσταση, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης του ποσοστού γεννήσεων. Ωστόσο, δεν μπορεί να αποκλειστεί.
Ο Πούτιν εξακολουθεί να παρουσιάζει αυτό που κάνει η Ρωσία ως μια ιστορικά δίκαιη αμυντική εκστρατεία απελευθέρωσης. Αυτό δεν διαφέρει από τον τρόπο με τον οποίο ο Στάλιν απεικόνισε τον Χειμερινό Πόλεμο του 1939 με τη Φινλανδία ή την «εκστρατεία απελευθέρωσης» του Κόκκινου Στρατού την ίδια χρονιά, η οποία οδήγησε στην ενσωμάτωση της δυτικής Λευκορωσίας και της δυτικής Ουκρανίας στη Σοβιετική Ένωση. Αλλά για να είναι «λαϊκός πόλεμος», όπως οι προπαγανδιστές και οι αξιωματούχοι του Κρεμλίνου έχουν μερικές φορές αναφερθεί στην ειδική επιχείρηση, η σύγκρουση πρέπει να έχει περιορισμένο χρονικό πλαίσιο. Πρέπει επίσης, κατ’ αρχήν, να καταλήξει σε νίκη για τον λαό, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό. (Υπό τις τρέχουσες συνθήκες, οι Ρώσοι θα αποδεχτούν οποιαδήποτε εκδοχή νίκης, αρκεί να τους ειπωθεί ότι οι στόχοι έχουν επιτευχθεί με τους όρους της Ρωσίας – έτσι έχουν εξαντληθεί οι άνθρωποι.)
Στην πραγματικότητα, η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» έχει λάβει τα χαρακτηριστικά ενός προσωπικού πολέμου που διεξάγεται από τον αρχηγό του κράτους. Στην πραγματικότητα, από την αρχή, ήταν ένας προσωπικός πόλεμος που απλώς ενέπλεκε τον λαό με μια ευρεία ποικιλία τρόπων, συμπεριλαμβανομένης της φυσικής συμμετοχής σε πολεμικές επιχειρήσεις και της αναγκαστικής υποταγής σε πολιτικούς κανόνες, περιορισμούς και συστηματική καταστολή. Για δεκαετίες, οι Ρώσοι έχουν προετοιμαστεί να ζουν σε κατάσταση προετοιμασίας για πόλεμο, ή, πιο συγκεκριμένα, για πολέμους. Μια τέτοια συνεχής πολεμική βάση – και ο πραγματικός πόλεμος και η αδιάκοπη στρατιωτικοποίηση της οικονομίας – είναι αυτό που τελικά προκάλεσε την κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος. Ο Πούτιν έχει αναβιώσει αυτήν την προσέγγιση για να εξυπηρετήσει τον δικό του στόχο της ανασύστασης της ρωσικής αυτοκρατορίας, αλλά οι Ρώσοι μπορεί να μην είναι προετοιμασμένοι να έχουν την κοινωνία τους τόσο έντονα στρατιωτικοποιημένη, γνωρίζοντας ότι και αυτοί μπορεί να κινητοποιηθούν ή να δουν μη επανδρωμένα αεροσκάφη να χτυπούν τις στέγες τους, επ’ αόριστον. Είναι δυνατό να προσαρμοστούμε σε έναν τέτοιο κόσμο και είναι δυνατό να τον ομαλοποιήσουμε. Αλλά για πόσο καιρό;
ΠΟΥΘΕΝΑ ΝΑ ΠΑΣ
Στη Ρωσία του Πούτιν, η κλιμάκωση συμβαίνει σε δύο διαφορετικά μέτωπα. Λαμβάνει χώρα στο πεδίο της μάχης, αλλά συμβαίνει και στο εσωτερικό. Τα σημάδια είναι σχεδόν παντού. Υπάρχει η συνεχής σύλληψη και φυλάκιση όσων διαφωνούν με τις πολιτικές του Κρεμλίνου, μια πρακτική που έχει γίνει ολοένα και πιο βάναυση. Υπάρχει η επίμονη αυστηροποίηση, μέχρι σημείου παραλογισμού, της νομοθεσίας σχετικά με τους «ξένους πράκτορες», ειδικά εκείνους που έχουν εγκαταλείψει τη χώρα, οι οποίοι τώρα στερούνται όχι μόνο πολιτικών δικαιωμάτων αλλά και περιουσιακών και οικονομικών δικαιωμάτων. Υπάρχει το ολοένα και πιο μη βιώσιμο φορολογικό βάρος, επειδή το καθεστώς δεν διαθέτει τα κεφάλαια για πόλεμο. (Το Κρεμλίνο αύξησε τον φόρο προστιθέμενης αξίας της Ρωσίας φέτος από 20% σε 22%, έναν φόρο που επιβαρύνει ιδιαίτερα τις μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις.)
Στη διεθνή ανάλυση της ρωσικής στρατηγικής, το εσωτερικό μέτωπο συχνά ξεχνιέται, αλλά είναι εξίσου σημαντικό. Η μία μορφή κλιμάκωσης δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την άλλη. Χωρίς την αύξηση της εσωτερικής πίεσης, το καθεστώς δεν μπορεί να εντείνει τις εξωτερικές του δράσεις. Οι κατασκευαστικές κρίσεις έχουν γίνει η βάση του συστήματος του Πούτιν και ο μηχανισμός με τον οποίο διατηρεί την εξουσία του. Ωστόσο, τα οφέλη αυτής της στρατηγικής – την οποία διατήρησε αριστοτεχνικά παραπλανώντας τον Τραμπ το 2025 και εκτροχιάζοντας την προοπτική ειρηνευτικών συνομιλιών το πρώτο εξάμηνο του 2026 – μειώνονται. Ακόμη και η ίδια η εκδοχή του καθεστώτος φέρει πλέον τα χαρακτηριστικά της υστερίας. Αξιωματούχοι όπως ο Πιότρ Τολστόι, αντιπρόεδρος του κοινοβουλίου και πρώην τηλεοπτικός παρουσιαστής, μιλούν ανοιχτά για την ανάγκη να χτυπηθεί ο άμαχος πληθυσμός του εχθρού προκειμένου να αποθαρρυνθεί. Η ρητορική μίσους και η εξύμνηση της σκληρότητας και της βίας έχουν γίνει μια άλλη μορφή κλιμάκωσης. Αλλά και πάλι, το αποτέλεσμα εξασθενεί με τη συχνή χρήση.
Η τρέχουσα αποδοχή της κλιμάκωσης κάθε είδους από το Κρεμλίνο δεν αποτελεί ένδειξη δύναμης αλλά αδυναμίας. Οι εκλογές επέτρεψαν στον Πούτιν να δεσμεύσει τους Ρώσους στην «ειδική στρατιωτική του επιχείρηση» μέσω της διαδικασίας της ψηφοφορίας: όποιος συμμετείχε στις εκλογές έγινε συνεργός. Αλλά αυτό πιθανότατα θα επιδεινώσει μόνο την απογοήτευση πολλών ανθρώπων που έχουν κουραστεί από τις συνθήκες διαβίωσης που επιβάλλει το κράτος. Κανείς δεν θα διαμαρτυρηθεί. Πολλοί θα προσποιηθούν ότι υποστηρίζουν. Αλλά όπως ακριβώς στα τέλη της σοβιετικής εποχής, η ίδια η πράξη της ύπαρξης μέσα σε ένα τέτοιο σύστημα θα μοιάζει με απομίμηση της κανονικότητας και όχι με την πραγματικότητα. Δεν υπάρχει πλέον σαφής διέξοδος για μια χώρα τραυματισμένη από τον πόλεμο, μπερδεμένη από την προπαγάνδα της βίας και την ιδεολογία της εθνικής ανωτερότητας και κατεστραμμένη από μια διαστρεβλωμένη και ολοένα και πιο δυσλειτουργική πολεμική οικονομία.
Η μεγαλύτερη κρίση του καθεστώτος Πούτιν είναι μια κρίση του μέλλοντος. Δεν ξέρει πού να πάει ή γιατί. Και έτσι παρατείνει τον πόλεμο ως μέσο επιβίωσης. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ προσπαθεί να δείξει στον Πούτιν μια εκτροπή, κρεμώντας τεράστιες επιχειρηματικές συμφωνίες ή απειλώντας να επιβάλει «κολασμένες» κυρώσεις εάν αυτό το status quo συνεχιστεί. Αλλά το πιο ρεαλιστικό σενάριο αυτή τη στιγμή είναι ότι ο Πούτιν θα συνεχίσει να χρονοτριβεί, χρησιμοποιώντας τον χειμώνα ως όπλο.
Ζούμε στην εποχή του απόλυτου κοιλιοκεντρισμού και της δραματικής πνευματικής ραστώνης, όπως διαπίστωνε ο αείμνηστος Σαράντος Καργάκος. Ο νεοέλληνας, εθισμένος στην ευμάρεια του δανεικού πλούτου παλαιότερων χρόνων, στην άκρατη κατανάλωση και την ρηχή επίδειξη, έχει απωλέσει το ιστορικό του αισθητήριο. «Καθεύδομεν τον νήδυμον ύπνον» του εφησυχασμού, πιστεύοντας, μέσα στην ανίατη αβελτηρία μας, πως η γεωγραφική μας ακεραιότητα και η εθνική μας ασφάλεια είναι απολύτως εγγυημένες επειδή, στο όνομα ενός θολού δυτικού προσανατολισμού, εκχωρήσαμε αυτοπροαιρέτως γη, ύδωρ και εναέριο χώρο. Έχουμε αναγάγει σε εθνικό δόγμα την επικίνδυνη ψευδαίσθηση πως οι στρατιωτικές βάσεις και οι υποδομές διευκολύνσεων—Σούδα, Αλεξανδρούπολη, Λάρισα, Στεφανοβίκειο— συνιστούν μια δήθεν άρρηκτη «ομπρέλα προστασίας». Γιατί δεν ρωτάμε τους Άραβες της Μέσης Ανατολής εάν πράττουμε ορθώς;
Όμως, όπως έχουμε γράψει στο παρελθόν, προειδοποιώντας ωσεί σύγχρονη Κασσάνδρα, η ιστορία, δεν συγχωρεί την αφέλεια και δεν σπλαχνίζεται τους άβουλους. Οι ελίτ μας, βουτηγμένες μέχρι λαιμού στον φραγκολεβαντινισμό και τον ζεμανφουτισμό, ανοίγουν πρόθυμα τις πνευματικές Κερκόπορτες στο όνομα ενός νοσηρού βλαχο-κοσμοπολιτισμού. Ξεπουλούν την εθνική μας ταυτότητα, λοιδορώντας όποιον τολμά να αρθρώσει τη λέξη «Πατρίδα». Είναι η ίδια σουσουδίστικη διανόηση που παράγει διαρκώς «λεκτικά λύματα», επιχειρώντας να υποβαθμίσει την ιστορική μνήμη σε απλό μουσειακό είδος.
Αρκεί, ωστόσο, να στρέψει κανείς το βλέμμα του στην φλεγόμενη και αιμάσσουσα Μέση Ανατολή για να αντιληφθεί την τραγικότητα της θέσης μας και το έωλο των ελπίδων. Εκεί, η διαβόητη αμερικανική κυριαρχία καταρρέει συθέμελα, αφήνοντας πίσω της ερείπια και χάος. Το παλαιό αποικιοκρατικό αρχιτεκτόνημα, η περιώνυμη συμφωνία Σάικς-Πικό που χάραξε πριν από έναν αιώνα με βρετανική και γαλλική αλαζονεία γραμμές επιρροής πάνω στην άμμο, αποδομείται βιαίως. Δεν παρακολουθούμε απλώς μια κλιμάκωση, αλλά μια γεωπολιτική χειρουργική επέμβαση ιστορικών διαστάσεων. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί τη λεγόμενη «Απόδραση του Ηγεμόνα», μεταφέροντας την προσοχή της στον Ειρηνικό για να αντιμετωπίσει την Κίνα.
Όμως μια αυτοκρατορία δεν μαζεύει απλώς τις βαλίτσες της και φεύγει. Aφήνει πίσω της ελεγχόμενες ζώνες αστάθειας, αναθέτοντας τη διαχείρισή τους σε βαριά οπλισμένους, τοπικούς εργολάβους, όπως το Ισραήλ. Βλέπουμε μια «ελεγχόμενη κατεδάφιση»: την ισοπέδωση της Γάζας, την κατάρρευση του συριακού καθεστώτος, την εισβολή στον Λίβανο, και τα χτυπήματα στο Ιράν. Όλα αυτά υπηρετούν ένα σχέδιο δημιουργίας αδύναμων μικροκρατών. Σταδιακά οδηγούμαστε στον εφιάλτη των «Αιμαγμένων Συνόρων», ενός νέου χάρτη της Μέσης Ανατολής που είχε δημοσιευτεί από το 2006 και προέβλεπε την ανατριχιαστική εθνοτικοθρησκευτική βαλκανοποίηση της περιοχής μέσω μαζικών εκτοπίσεων και ποταμούς αίματος. Και εμείς τί κάνουμε; Χειροκροτούμε, ως άβουλοι θεατές, μην αντιλαμβανόμενοι ότι η φωτιά της αναδιανομής εγγίζει και τα δικά μας σωθικά πρώτα στην Κύπρο και οσονούπω και πολύ εγγύτερα…
Ας διδαχθούμε, τουλάχιστον, από το πάθημα των Εμιρατιανών και των Σαουδαράβων. Εκεί, που έζησαν για χρόνια μέσα στην αλαζονική ψευδαίσθηση ότι η οικονομική τους ισχύς μπορεί να υποκαταστήσει τον γεωστρατηγικό κυνισμό. Πίστεψαν πως η εμπορική αλληλεξάρτηση με το Ιράν, οι Συμφωνίες του Αβραάμ με το Ισραήλ, και κυρίως, η αμερικανική ομπρέλα προστασίας, θα τους παρείχαν μια αδιαπέραστη ασπίδα ασφαλείας. Αφελώς θεώρησαν ότι το δόγμα τους ξορκίζει τον πόλεμο.
Και ύστερα; Ξύπνησαν όταν ήρθαν οι ιρανικοί πύραυλοι. Τα πλήγματα δεν στόχευσαν αποκλειστικά στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Χτύπησαν αλύπητα την ίδια την καρδιά του περίφημου «οικονομικού θαύματος»: τα λιμάνια, τα ενεργειακά δίκτυα, τα κλιματιζόμενα θέρετρα και τα χρηματοπιστωτικά κέντρα. Το μήνυμα της Τεχεράνης ήταν σαφές και αμείλικτο: δεν μπορείς να εξυπηρετείς τις ξένες διευκολύνσεις που μας στραγγαλίζουν και ταυτοχρόνως να απολαμβάνεις την ειρήνη του παγκόσμιου εμπορίου. Αποδείχθηκε περίτρανα πως όταν ηχούν τα τύμπανα του πολέμου στη γειτονιά σου, κανένας υπερσύγχρονος, γυάλινος πύργος ή συμφωνία δεν βρίσκεται υπεράνω της τροχιάς των πυραύλων.
Η εμπιστοσύνη στους ξένους προστάτες αποδείχθηκε μια θανάσιμη αυταπάτη. Το Αμπού Ντάμπι, ξυπνώντας από τον λήθαργο, καταφεύγει πλέον στο μοντέλο της «Οχυρωμένης Συνδεσιμότητας», χτίζοντας επειγόντως εγχώρια αμυντική βιομηχανία, εφεδρείες και εναλλακτικούς διαδρόμους. Το δε Ριάντ υπέγραψε τη Συμφωνία της Μέκκας με ρήτρα όπως το περιβόητο Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, που στην ελληνική φαντασία έχει μετατραπεί σε αυτόματο συμβόλαιο προστασίας. Δεν είναι! Κανείς δεν πρόκειται να χύσει το αίμα του για την δική μας επιβίωση. Το Ριάντ πολύ σύντομα το αντιλήφθηκε με τον οδυνηρότερο τρόπο μετά τις επιθέσεις των ξυπόλητων πλην όμως πάνοπλων και αποφασισμένων Χούθι.
Όμως η Ελλάδα πάσχει από χρόνια και ανίατη ιστορική αμνησία. Λησμονεί τα αιματηρά παθήματα του δικού της παρελθόντος. Είναι θλιβερό, να παρατηρεί κανείς την διαρκή επανάληψη του ίδιου ιστορικού παραλόγου. Περιμέναμε τον σωτήρα κατά τα Ορλωφικά του 1770, και πληρώσαμε την αφελή ευπιστία μας με ποταμούς ελληνικού αίματος.
Και μετεπαναστατικώς; Αντί να συγκροτήσουμε ανεξάρτητο, κυρίαρχο κράτος, συγκροτήσαμε κόμματα απροκάλυπτα δουλικά: Αγγλικό, Γαλλικό, Ρωσικό! Εξαρτήσαμε την ίδια μας την ύπαρξη, την πολιτική μας οντότητα, από τις εκάστοτε διαθέσεις των ξένων Πρεσβειών. Όταν κατά τον Κριμαϊκό Πόλεμο του 1853-1856 επιχειρήσαμε να εξυπηρετήσουμε τα ρωσικά συμφέροντα, εισπράξαμε τον αδίστακτο αγγλογαλλικό αποκλεισμό του Πειραιά, την κατοχή και τη χολέρα που αποδεκάτισε τον πληθυσμό της Αττικής. Οι ελίτ μας ήταν πάντα, και δυστυχώς παραμένουν, οι πρόθυμοι «Νενέκοι» των μεγάλων.
Όπως επανειλημμένως έχουμε υπογραμμίσει και είναι ιστορικά αποδεδειγμένο, οι συμμαχίες, για να είναι ισότιμες και εθνικά αποδοτικές, προϋποθέτουν σθένος, στρατιωτική ρώμη, και κυρίως εθνική υπερηφάνεια, όχι ραγιαδισμό. Δεν υφίσταται συμμαχία όταν ο ένας είναι ο αναβάτης και ο άλλος αποδέχεται μοιρολατρικά τον ρόλο του υποζυγίου.
Η Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 παραμένει το πλέον φρικιαστικό μνημείο αυτής της εθνικής μας τύφλωσης. Βασιστήκαμε στις κενές υποσχέσεις της «Γηραιάς Αλβιόνος». Εξαρτήσαμε το μεγάλο εθνικό μας όραμα από τα συγκυριακά μικροσυμφέροντα του Λόυντ Τζωρτζ και την προτροπή των Μεγάλων Δυνάμεων. Και όταν τα γεωστρατηγικά τους σχέδια άλλαξαν ρότα, όταν βρήκαν επικερδέστερες και πιο ασφαλείς συμφωνίες με τον Κεμάλ, εμείς μείναμε ολομόναχοι στο Σαγγάριο, να ματώνουμε στην αλμυρή έρημο. Και η περίφημη «προστασία» των ξένων συμμάχων μας πού ακριβώς φάνηκε; Περιορίστηκε στο να παρακολουθούν απαθείς από τα θωρηκτά τους τη Σμύρνη να παραδίδεται στις φλόγες και τους Έλληνες να σφαγιάζονται και να ατιμάζονται στην προκυμαία, τηρώντας την πιο επαίσχυντη, υποκριτική «αυστηρή ουδετερότητα».
Αλλά μήπως χρειάζεται να πάμε τόσο πίσω; Η Κυπριακή Τραγωδία του 1974 δεν είναι ένα μουσειακό κεφάλαιο που έκλεισε, αλλά μια ανοιχτή, χαίνουσα πληγή στο σώμα του Ελληνισμού. Πού ήταν οι σύμμαχοι; Πού βρισκόταν η πανίσχυρη προστασία; Μετατρέποντας τον ηρωικό ελληνισμό της μεγαλονήσου σε σφαγιασθέν θύμα της γεωπολιτικής σκακιέρας και των βρετανοτουρκικών συμφερόντων που κανείς «προστάτης» δεν απέτρεψε.
Βεβαίως, απέναντι σε αυτές τις αδιαμφισβήτητες ιστορικές αλήθειες, θα σπεύσουν αμέσως οι διάφοροι σουσουδίζοντες αναλυτές, οι γνωστοί παραθυράκηδες των τηλεοπτικών δελτίων —οι σύγχρονοι δοσίλογοι της εθνικής μας μνήμης— να αντιτάξουν ως δήθεν συντριπτικό αντεπιχείρημα τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου. «Δεν μας έσωσαν οι ξένοι στο Ναβαρίνο το 1827;», αναφωνούν με περισσή ιστορική αφέλεια και ιδιοτέλεια, επιδιώκοντας να νομιμοποιήσουν ιδεολογικά την τωρινή, αποκρουστική εθελοδουλία τους.
Ναι, είναι ιστορικό γεγονός πως οι στόλοι της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας κατέστρεψαν ολοσχερώς τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο. Αλλά ας μην πλανώμεθα οικτρά. Το Ναβαρίνο δεν υπήρξε διόλου προϊόν φιλανθρωπίας, ούτε ρομαντικού φιλελληνισμού των ψυχρών ευρωπαϊκών καγκελαριών. Οι Μεγάλες Δυνάμεις αποφάσισαν να παρέμβουν αποφασιστικά διότι διέβλεπαν ότι αυτό θα ήταν το αποφασιστικό χτύπημα στην παραπαίουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία και φυσικά μόνο αφού είχαν προηγηθεί έξι ολόκληρα χρόνια τιτάνιου αγώνα. Έξι χρόνια όπου ο ελληνικός λαός μάτωσε ασταμάτητα, κάηκε ζωντανός, σφαγιάστηκε σε Μεσολόγγι, Χίο και Ψαρά, αλλά αρνήθηκε πεισματικά να προσκυνήσει. Όπως σοφά έχει ειπωθεί, κανείς ποτέ στην ιστορία δεν συμμαχεί με ένα πτώμα. Οι ξένοι παρεμβαίνουν κυρίως όταν αυτό συμβαδίζει με τα συμφέροντά τους, και σπανίως επειδή σέβονται εκείνους που πρώτοι αποδεικνύουν στο πεδίο της μάχης πως είναι διατεθειμένοι να πεθάνουν ενόπλως για την ελευθερία τους. Εάν ο Κολοκοτρώνης, ο Καραϊσκάκης και ο Κανάρης δεν είχαν γράψει το έπος του Εικοσιένα, ο Ιμπραήμ θα είχε αφανίσει τον Μοριά, και κανένας ξένος στόλος δεν θα είχε κουνηθεί. Η ξένη επέμβαση και η συμμαχία έρχονται υπό την αυτονόητη προϋπόθεση της δικής σου ισχύος και της δικής σου αντίστασης, και ουδέποτε ως ελεημοσύνη της δικής σου αδυναμίας και υποταγής.
Δυστυχώς, η σημερινή μας στάση, ως κράτος και ως κοινωνία, είναι διαμετρικά αντίθετη με το πνεύμα εκείνων που μας ελευθέρωσαν. Η σύγχρονη ελλαδική διανόηση προσπαθεί λυσσαλέα να μας πείσει πως ο εθνομηδενισμός συνιστά πρόοδο. Πως αποτελεί αναχρονισμό το ιερό «ἀμύνεσθαι περί πάτρης» και πως οφείλουμε να επαναπαυτούμε στις βάσεις, θεωρώντας τες ως επαρκή και ακλόνητη εγγύηση για την εδαφική μας ακεραιότητα έναντι του νεοοθωμανικού αναθεωρητισμού.
Όμως, όπως μας υπενθυμίζει με πόνο ο μεγάλος Γιώργος Σεφέρης, «όπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει». Και με πληγώνει βαθύτατα διότι βλέπω καθημερινά τον λαό μου να παραδίδεται άνευ όρων, να απεμπολεί την κυριαρχία του και να περιμένει ράθυμα τη σωτηρία από τα έξω, λησμονώντας το «σὺν Ἀθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει». Ο Κωνσταντίνος Καβάφης το έχει αποδώσει μνημειωδώς: «Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ, / μεγάλα κι υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη». Και εμείς σήμερα, όχι μόνο αφήνουμε πρόθυμα άλλους να μας χτίσουν τα τείχη του εγκλωβισμού μας, αλλά τους παραδίδουμε στοχαστικώς και τα κλειδιά της χώρας, με «ασπίδες» που εύκολα μετατρέπονται σε «Αχίλλειο Πτέρνα», θέτοντας τη χώρα σε καθεστώς στρατηγικής ομηρίας.
Ο Οδυσσέας Ελύτης προειδοποιούσε πως αν δεν στηριχθούμε στα δικά μας πόδια, στην πολιτισμική μας υπερδύναμη και στις ρίζες μας, θα χαθούμε ως έθνος. Το τρέχον, αιμαγμένο μάθημα της Μέσης Ανατολής, ο βίαιος θάνατος της συνθήκης Σάικς-Πικό και η παταγώδης κατάρρευση των ψευδαισθήσεων των πετρελαιομαρχιών, βροντοφωνάζουν το αυτονόητο: σε αυτόν τον κόσμο, τα σύνορα, η ελευθερία και η εθνική ασφάλεια δεν αγοράζονται με τον παρά των ευρωπαϊκών επιδοτήσεων, ούτε εξασφαλίζονται με υπογραφές και συνθήκες. Η ασφάλεια κατοχυρώνεται μόνο όταν το έθνος διαθέτει ισχυρό φρόνημα, συμπαγή κοινωνική ομοψυχία, στρατηγικό βάθος, και ένοπλες δυνάμεις αποφασισμένες και έτοιμες, ανά πάσα ώρα και στιγμή, να απαιτήσουν σεβασμό προτάσσοντας τα στήθη τους.
Αλλά τί λέμε; Για να γίνουν αυτά απαιτείται ανάστημα, το οποίο στερούνται οι θλιβεροί καρεκλοκένταυροι, οι κοντόθωροι μιζαδόροι πολιτικάντηδες, οι επαγγελματίες ραγιάδες της εξουσίας, παραλυμένοι από τη μόνιμη, αισχρή ρεμούλα. Τρέμουν την ευθύνη της ρήξης τόσο πολύ, που έχουν μετατρέψει τις Ένοπλες Δυνάμεις σε φιμωμένους θεατές, απαγορεύοντάς τους να επιτελέσουν το αυτονόητο καθήκον τους. Αλλά, πώς να πάρουν μια τέτοια απόφαση; Αφού είναι κατευθυνόμενοι από αυτούς που ανεβάζουν και κατεβάζουν κυβερνήσεις και δεν ντρέπονται ούτε να το ομολογούν; Και όσον αφορά στο ηθικό προσωπικό των ενόπλων δυνάμεων, εκεί η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καταθλιπτική, με τους μισθούς πείνας και τα ηλικιακά όρια να ανεβαίνουν επικίνδυνα, γιατί το έμψυχο δυναμικό, η καρδιά των ενόπλων δυνάμεων, δεν αποτελεί «επένδυση» στις Ατζέντες —γράφε φανφάρες— του «2030»…
Ο Κωστής Παλαμάς, μας άφησε μια παρακαταθήκη που πρέπει να ηχεί ως ιερός συναγερμός στα αυτιά μας: «Χρωστάμε σ’ όσους ήρθαν, πέρασαν, / θα ‘ρθουνε, θα περάσουν. / Κριτές θα μας δικάσουν / οι αγέννητοι, οι νεκροί». Εάν συνεχίσουμε να εναποθέτουμε τις ελπίδες της φυσικής μας επιβίωσης σε ξένους «προστάτες» και αλλότρια imperium, η ετυμηγορία τόσο των αγέννητων απογόνων μας όσο και των νεκρών ηρώων μας θα είναι αμείλικτος καταπέλτης. Ήρθε η ώρα να αφυπνιστούμε από τον κώμα του ωχαδερφισμού. Ήρθε η ώρα να σταματήσουμε να είμαστε οι δειλοί κομπάρσοι στα γεωπολιτικά παίγνια των άλλων, και να γίνουμε επιτέλους, σπαθί στο χέρι, οι περήφανοι πρωταγωνιστές της δικής μας, αδούλωτης μοίρας.
Ένα παιδί σχεδόν δύο ετών πέθανε στην Ολλανδία μετά από απόφαση τερματισμού της ζωής του. Δεν πρόκειται τυπικά για ευθανασία με την κλασική έννοια, αφού το παιδί δεν μπορούσε να ζητήσει κάτι τέτοιο. Πρόκειται για το ειδικό ολλανδικό πλαίσιο που επιτρέπει, υπό αυστηρές προϋποθέσεις, τον τερματισμό της ζωής παιδιών ηλικίας από ενός έως δώδεκα ετών που υποφέρουν ανυπόφορα και χωρίς προοπτική βελτίωσης.
Και εδώ αρχίζει για μένα το πραγματικό ερώτημα. Όχι το νομικό. Το ηθικό.
Το παιδί δεν μπορούσε να μιλήσει. Δεν μπορούσε να αποφασίσει. Δεν μπορούσε να πει «θέλω να ζήσω» ή «θέλω να τελειώσει αυτό». Άλλοι αποφάσισαν για εκείνο.
Οι πρώτες ανεξάρτητες ιατρικές εκτιμήσεις δεν θεώρησαν ότι πληρούνταν τότε όλες οι προϋποθέσεις, για να προχωρήσουν σε τερματισμό της ζωής του. Ακολούθησε νέα γνώμη και η τελική κρίση ήταν διαφορετική. Η αρμόδια επιτροπή έκρινε στη συνέχεια ότι ο γιατρός ενήργησε με τη δέουσα επιμέλεια.
Δεν αμφισβητώ την τραγικότητα της κατάστασης. Ούτε μπορώ να κρίνω εύκολα τους γονείς. Ένας γονιός που βλέπει το παιδί του να υποφέρει βρίσκεται μπροστά σε έναν πόνο που οι υπόλοιποι μπορούμε μόνο να φανταστούμε.
Αλλά ακριβώς εκεί βρίσκεται η ανάγκη για ένα όριο.
Ο γονιός μπορεί να αποφασίζει για πολλά πράγματα στη ζωή του παιδιού του. Δεν μπορεί όμως μόνος του να αποφασίσει αν η ζωή του παιδιού θα συνεχιστεί.
Γιατί τότε δεν μιλάμε πλέον για μια δύσκολη ιατρική απόφαση. Μιλάμε για μια απόφαση χωρίς επιστροφή.
Η ιατρική μπορεί να γνωρίζει πολλά. Δεν γνωρίζει όμως το αύριο. Μια πρόγνωση μπορεί να είναι εξαιρετικά δυσμενής, μια ασθένεια μπορεί να θεωρείται σήμερα ανίατη, αλλά κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί τι θα φέρει η επιστήμη σε έναν χρόνο, σε πέντε χρόνια, σε δέκα.
Όταν τερματίζεται μια ζωή, δεν χάνεται μόνο το παρόν, αλλά μαζί του χάνεται κάθε πιθανό αύριο και αυτό είναι το μοναδικό λάθος που δεν διορθώνεται.
Οι υποστηρικτές της διαδικασίας έχουν ένα σοβαρό επιχείρημα. Λένε ότι και η παράταση μιας ζωής γεμάτης ανυπόφορο πόνο είναι μια επιλογή. Ότι δεν μπορεί η κοινωνία να επικαλείται την προστασία της ζωής ενώ αφήνει ένα παιδί να υποφέρει χωρίς ελπίδα ανακούφισης.
Αυτό το επιχείρημα δεν μπορεί να αγνοηθεί, αλλά ούτε και η απάντηση μπορεί να είναι εύκολη.
Η παρηγορητική φροντίδα, η ανακούφιση του πόνου, η ανθρώπινη παρουσία πρέπει να εξαντλούνται πριν φτάσουμε στο σημείο όπου ο θάνατος γίνεται θεραπεία. Γιατί αν αρχίσουμε να θεωρούμε τον θάνατο λύση στον πόνο, τότε αλλάζει κάτι πολύ βαθύτερο στη σχέση μας με την ανθρώπινη ζωή.
Στο σημείο αυτο βρίσκεται ο δικός μου φόβος. Όχι ότι αύριο θα οδηγηθούμε μαζικά σε κάτι τέτοιο. Δεν υπάρχει τέτοιο στοιχείο. Ο φόβος μου είναι πολύ απλούστερος.
Πως ένα όριο που κάποτε θεωρούσαμε αδιανόητο μπορεί με τον χρόνο, να γίνει απλώς ένα ακόμη όριο που μετακινείται.
Η Ολλανδία ξεκίνησε με την ευθανασία ενηλίκων. Ακολούθησαν ειδικές ρυθμίσεις για νεογνά και από το 2024 το πλαίσιο επεκτάθηκε στα παιδιά από ενός έως δώδεκα ετών. Το Βέλγιο έχει ήδη επιλέξει διαφορετικό δρόμο, επιτρέποντας από το 2014 την ευθανασία ανηλίκων υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και χωρίς απόλυτο κατώτατο ηλικιακό όριο.
Δεν λέω ότι η μία απόφαση οδηγεί αναγκαστικά στην επόμενη. Λέω κάτι πιο απλό. Τα όρια των κοινωνιών δεν είναι αιώνια. Και για αυτό το λόγο πρέπει να ξέρουμε γιατί τα βάζουμε.
Ένα παιδί δύο ετών δεν ζήτησε να πεθάνει. Δεν μπορούσε να ζητήσει. Εμείς μπορούμε να ερμηνεύσουμε τον πόνο του. Μπορούμε να προσπαθήσουμε να τον ανακουφίσουμε. Μπορούμε να σταθούμε δίπλα του όταν όλα τα άλλα αποτυγχάνουν, αλλά το να αποφασίσουμε ότι η ζωή του πρέπει να τελειώσει είναι κάτι διαφορετικό.
Ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να το κάνουμε, αλλά αν πρέπει ποτέ να αποκτήσουμε την πεποίθηση ότι έχουμε το δικαίωμα να το κάνουμε!
Γιατί ένα παιδί που δεν μπορεί ακόμη να μιλήσει για τη ζωή του χρειάζεται περισσότερη προστασία, όχι λιγότερη!
Μια κοινωνία κρίνεται ίσως περισσότερο από τον τρόπο με τον οποίο προστατεύει εκείνους που δεν μπορούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους!
Υποστράτηγος ε.α. Αχιλλεύς Ταούξης
Απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων και με 43 χρόνια υπηρεσίας στις Ένοπλες Δυνάμεις, υπηρέτησε σε επιχειρησιακές και επιτελικές θέσεις στην Ελλάδα, στο ΝΑΤΟ και σε διεθνείς αποστολές. Διετέλεσε Εκπαιδευτής και Διευθυντής Σπουδών στη ΣΕΘΑ, Διευθυντής Κέντρου Επιχειρήσεων στο ΝΑΤΟϊκό Στρατηγείο Σκοπίων και στέλεχος του ΓΕΣ, του ΓΕΕΘΑ και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, με αντικείμενο την άμυνα, την αμυντική πολιτική, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις διεθνείς σχέσεις.
Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στην Εφαρμοσμένη Στρατηγική και Διεθνείς Σχέσεις από το University of Plymouth και έχει συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες και εκδηλώσεις. Αρθρογραφεί για θέματα εθνικής ασφάλειας, άμυνας, στρατηγικής και γεωπολιτικής.
του Στράτου Βασιλόπουλου*
του Δρ. Ηρακλή Γωνιάδη, Οικονομολόγου 
του Κωνσταντίνου Κούσαντα, Αντιστρατήγου ε.α.
του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.
Υποστράτηγος ε.α. Αχιλλεύς Ταούξης