Το Διπλό Παιχνίδι, με αγγλικό τίτλο Backstabbing for Beginners, είναι ένα πολιτικό θρίλερ του 2018 σε σκηνοθεσία Per Fly, με πρωταγωνιστές τον Theo James και τον Ben Kingsley. Η ταινία βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Michael Soussan, πρώην εργαζομένου στον ΟΗΕ, ο οποίος περιέγραψε εκ των έσω το σκάνδαλο του προγράμματος Oil-for-Food στο Ιράκ. Η υπόθεση, επομένως, δεν είναι απλώς μυθοπλασία· πατά πάνω σε ένα από τα πιο σκοτεινά επεισόδια της σύγχρονης διεθνούς γραφειοκρατίας.  Μπορείτε να την δείτε στην Cosmote.

Η υπόθεση

Ο νεαρός Michael, ιδεαλιστής και φιλόδοξος εργαζόμενος των Ηνωμένων Εθνών, πιάνει δουλειά στο πρόγραμμα Oil-for-Food, έναν μηχανισμό που υποτίθεται ότι επέτρεπε στο Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν να πουλά πετρέλαιο ώστε τα έσοδα να χρησιμοποιούνται για τρόφιμα, φάρμακα και βασικά αγαθά για τον ιρακινό λαό. Σύντομα, όμως, ο Michael ανακαλύπτει ότι πίσω από την ανθρωπιστική βιτρίνα λειτουργεί ένα τεράστιο δίκτυο μιζών, πολιτικών εξυπηρετήσεων, εταιρικών συμφερόντων και διεθνούς υποκρισίας.

Το δυνατό σημείο της ιστορίας είναι η αντίθεση ανάμεσα στην ηθική γλώσσα του ΟΗΕ και στην ωμή πραγματικότητα της εξουσίας. Η ταινία δείχνει έναν κόσμο όπου όλοι μιλούν για ανθρωπισμό, αλλά σχεδόν όλοι διαπραγματεύονται με όρους πετρελαίου, επιρροής και προσωπικής επιβίωσης. Το πρόγραμμα Oil-for-Food πράγματι συνδέθηκε με σοβαρό σκάνδαλο: σύμφωνα με το Council on Foreign Relations, ήταν το μεγαλύτερο ανθρωπιστικό πρόγραμμα στην ιστορία του ΟΗΕ, αλλά ταυτόχρονα θύμα του χειρότερου σκανδάλου διαφθοράς του οργανισμού.

Τα αληθινά γεγονότα

Η ταινία εμπνέεται από την πραγματική εμπειρία του Michael Soussan, ο οποίος εργάστηκε στο πρόγραμμα του ΟΗΕ για το Ιράκ και αργότερα έγινε πληροφοριοδότης/whistleblower. Το βιβλίο του παρουσιάζεται από τον εκδότη του ως η αληθινή ιστορία ενός νεαρού συντονιστή προγράμματος στον ΟΗΕ που ανακαλύπτει μια συνωμοσία γύρω από τα πετρελαϊκά αποθέματα του Ιράκ, με μίζες, kickbacks ( παράνομες προμήθειες) και εκβιασμούς σε διεθνή κλίμακα.

Πολιτικά, το σκάνδαλο είχε τεράστια σημασία γιατί εξέθεσε τις αδυναμίες της διεθνούς εποπτείας. Η έρευνα Volcker, όπως συνοψίζεται από το CFR, εντόπισε σοβαρές αδυναμίες ελέγχου, κακή εποπτεία από το Συμβούλιο Ασφαλείας, προβληματικές διαδικασίες προμηθειών και πρακτικές που επέτρεψαν στο καθεστώς Σαντάμ να αποκομίσει έως και 11 δισ. δολάρια υπό καθεστώς κυρώσεων.

Το cast και οι δύο «ελληνικές» συνδέσεις

Ο Theo James κρατά τον ρόλο του Michael. Η παρουσία του είναι συγκρατημένη, σχεδόν ψυχρή, όπως ταιριάζει σε έναν χαρακτήρα που ξεκινά ως ιδεαλιστής τεχνοκράτης και σταδιακά βλέπει τον κόσμο του να διαλύεται. Ο James δεν παίζει έναν ήρωα δράσης· παίζει έναν άνθρωπο που μπαίνει σε ένα σύστημα πιστεύοντας ότι θα υπηρετήσει το καλό και τελικά καταλαβαίνει ότι το ίδιο το σύστημα ξέρει να αφομοιώνει, να αποπροσανατολίζει ή να συνθλίβει όσους το αμφισβητούν.

Εδώ υπάρχει και η πρώτη ελληνική σύνδεση: ο Theo James, στην πραγματική ζωή, έχει ελληνικές ρίζες. Το TIME αναφέρει ότι ο Έλληνας παππούς του, Nicholas Taptiklis, έφυγε από την Αθήνα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και κατέληξε στη Δαμασκό, ενώ αργότερα εργάστηκε σε οργανισμό-πρόδρομο της UNHCR. Το Greek Reporter σημειώνει επίσης ότι το πλήρες όνομά του είναι Theodore Peter James Kinnaird Taptiklis και ότι ο ίδιος έχει αναφερθεί στο πόσο «ελληνικό» θεωρούνταν το επώνυμό του στον χώρο του θεάματος.

Ο Ben Kingsley είναι ο πραγματικός μαγνήτης της ταινίας. Υποδύεται τον Pasha Pasaris ή Costa Pasaris, έναν υψηλόβαθμο αξιωματούχο του ΟΗΕ, χαρισματικό, κυνικό, γοητευτικό και βαθιά αμφίσημο. Στον χαρακτήρα αυτόν βρίσκεται η δεύτερη «ελληνική» ή μάλλον κυπριακή σύνδεση: το όνομα Pasaris/Passaris παραπέμπει καθαρά σε ελληνόφωνο ή κυπριακό περιβάλλον, και ο χαρακτήρας παρουσιάζεται ως Κύπριος διπλωμάτης/αξιωματούχος. Στην πραγματικότητα, όμως, ο χαρακτήρας φαίνεται να είναι εμπνευσμένος από τον Benon Sevan, τον πραγματικό επικεφαλής του προγράμματος Oil-for-Food. Ο Sevan ήταν Κύπριος αρμενικής καταγωγής, όχι Έλληνας· σε συνέντευξή του στο Cyprus Mail μιλά για τους Αρμένιους παππούδες του που ήρθαν στην Κύπρο από τα Άδανα το 1922.

Άρα η ελληνική διάσταση είναι διπλή αλλά διαφορετική: ο Theo James έχει πραγματική ελληνική οικογενειακή καταγωγή, ενώ ο Pasha Pasaris έχει ελληνόφωνη/κυπριακή ταυτότητα μέσα στην ταινία, παρότι το ιστορικό πρόσωπο πίσω από τον χαρακτήρα ήταν Αρμένιος Κύπριος.

Στους υπόλοιπους ρόλους ξεχωρίζουν η Belçim Bilgin ως Nashim και η Jacqueline Bisset ως Christina Dupre. Το Rotten Tomatoes καταγράφει στο βασικό cast τους Ben Kingsley, Theo James, Jacqueline Bisset, Belçim Bilgin και Rossif Sutherland.

Κριτική της ταινίας

Το Διπλό Παιχνίδι έχει ένα εξαιρετικά δυνατό υλικό: ΟΗΕ, Ιράκ, πετρέλαιο, κυρώσεις, ανθρωπισμός, διαφθορά, διεθνείς εταιρείες, κρατικά συμφέροντα και προσωπικές ενοχές. Με τέτοιο θέμα, η ταινία θα μπορούσε να γίνει ένα μεγάλο πολιτικό θρίλερ, στο ύφος του The Constant Gardener ή του Syriana. Δεν φτάνει όμως σε αυτό το επίπεδο.

Το βασικό της πρόβλημα είναι ότι προσπαθεί να χωρέσει ένα πολύ σύνθετο σκάνδαλο σε μια συμβατική φόρμα θρίλερ. Έτσι, συχνά απλοποιεί καταστάσεις που στην πραγματικότητα ήταν πιο περίπλοκες: οι μηχανισμοί διαφθοράς, οι ισορροπίες στον ΟΗΕ, ο ρόλος των κρατών-μελών, οι εταιρείες, οι εργολάβοι, το καθεστώς Σαντάμ, όλα περνούν από την οθόνη, αλλά όχι πάντα με το βάθος που θα άξιζαν.

Από την άλλη, η ταινία έχει ατμόσφαιρα. Έχει την αίσθηση ενός κόσμου όπου όλοι ξέρουν περισσότερα από όσα λένε. Τα γραφεία, τα ξενοδοχεία, οι συσκέψεις, οι ψίθυροι, οι απειλές και οι διπλωματικές μισές αλήθειες δημιουργούν ένα περιβάλλον ηθικής ασφυξίας. Ο θεατής καταλαβαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι ένας «κακός» άνθρωπος, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα που επιτρέπει σε πολλούς να κρύβονται πίσω από τη νομιμότητα.

Ο Ben Kingsley σώζει πολλές σκηνές. Ο Pasha του είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να μιλήσει σαν πατέρας, σαν μέντορας, σαν απατεώνας και σαν κρατικός λειτουργός μέσα στην ίδια φράση. Είναι η ενσάρκωση της διπλωματίας όταν αυτή χάνει την ηθική της πυξίδα: ευγένεια στην επιφάνεια, βία στο βάθος. Ο Theo James είναι πιο αδύναμος δραματουργικά, όχι επειδή είναι κακός, αλλά επειδή ο ρόλος του είναι γραμμένος ως ηθικός παρατηρητής. Παρακολουθεί, σοκάρεται, ερευνά, αλλά σπάνια αποκτά το βάρος που θα έκανε τον χαρακτήρα του αξέχαστο.

Η ταινία αξίζει να τη δει κανείς, ιδίως αν ενδιαφέρεται για διεθνή πολιτική, ΟΗΕ, Μέση Ανατολή και διαφθορά. Δεν είναι αριστούργημα. Είναι όμως μια χρήσιμη, σκοτεινή και αρκετά τίμια υπενθύμιση ότι η διεθνής πολιτική δεν είναι μόνο ανακοινώσεις, ψηφίσματα και ανθρωπιστική ρητορική· είναι και συμφέροντα, φόβος, καριέρες, πετρέλαιο και σιωπή.

Πώς την είδαν οι κριτικοί

Οι κριτικοί ήταν μάλλον ψυχροί. Στο Rotten Tomatoes η ταινία έχει 41% στο Tomatometer, από 22 κριτικές, και 52% στο κοινό. Το consensus είναι σκληρό: θεωρεί ότι η ταινία μετατρέπει ένα συναρπαστικό πραγματικό σκάνδαλο σε μια άψυχη και στεγνή εμπειρία, την οποία ούτε ο πληθωρικός Ben Kingsley μπορεί να ζωντανέψει πλήρως. (Rotten Tomatoes)

Στο Metacritic έχει 48/100, δηλαδή «mixed or average reviews», με τις κριτικές να μοιράζονται ανάμεσα σε θετικές, μεικτές και αρνητικές. Το ίδιο site καταγράφει ότι οι Los Angeles Times και το Variety ήταν πιο επιεικείς: οι Los Angeles Times βρήκαν την ταινία έξυπνη και καλοδουλεμένη, παρά την έλλειψη έντονων συγκινήσεων, ενώ το Variety αναγνώρισε ότι η ταινία κρατά αίσθηση κινδύνου χωρίς να απλοποιεί πλήρως τα ηθικά διλήμματα. (metacritic.com)

Στο IMDb κινείται καλύτερα, με περίπου 6.3/10, δηλαδή σε μια ζώνη μέτριας αλλά όχι αποτυχημένης αποδοχής από το κοινό. (imdb.com) Αυτό συνοψίζει καλά την πραγματική εικόνα: οι κριτικοί περίμεναν κάτι πιο βαθύ, πιο αιχμηρό και πιο πολιτικά σύνθετο· το κοινό, ιδίως όσοι αγαπούν πολιτικά θρίλερ βασισμένα σε αληθινά γεγονότα, τη βρήκε πιο ενδιαφέρουσα.

Πολιτικό σχόλιο: ο ΟΗΕ, οι υπηρεσίες του και η παγίδα της αθωότητας

Το σημαντικότερο πολιτικό συμπέρασμα της ταινίας δεν είναι ότι «ο ΟΗΕ είναι κακός». Αυτό θα ήταν εύκολο και άδικο. Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι κανένας διεθνής οργανισμός δεν είναι ηθικά ανώτερος από τους μηχανισμούς ελέγχου του.

Ο ΟΗΕ δημιουργήθηκε για να περιορίζει τη βία, να οργανώνει τη διεθνή συνεργασία και να δίνει θεσμική μορφή στην ιδέα ότι υπάρχουν προβλήματα που κανένα κράτος δεν μπορεί να λύσει μόνο του. Όμως οι υπηρεσίες του λειτουργούν μέσα στον πραγματικό κόσμο: με κυβερνήσεις που έχουν συμφέροντα, με εταιρείες που κυνηγούν συμβόλαια, με αυταρχικά καθεστώτα που εκμεταλλεύονται τα κενά, με διπλωμάτες που προστατεύουν καριέρες και με γραφειοκρατίες που συχνά προτιμούν τη σιωπή από τη σύγκρουση.

Το Oil-for-Food είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ήταν ένα πρόγραμμα που είχε ανθρωπιστικό σκοπό: να ανακουφίσει έναν πληθυσμό που υπέφερε από τις κυρώσεις. Σύμφωνα με το CFR, η έρευνα αναγνώρισε ότι το πρόγραμμα πέτυχε τον βασικό του στόχο ως προς την τροφοδοσία των Ιρακινών και τον περιορισμό της δυνατότητας του Σαντάμ να επανεξοπλιστεί· ταυτόχρονα όμως αποκάλυψε κενά, αμέλεια και διαφθορά που επέτρεψαν τεράστια κατάχρηση. (cfr.org)

Άρα το πολιτικό μάθημα είναι διπλό. Πρώτον, χρειαζόμαστε διεθνείς οργανισμούς, γιατί χωρίς αυτούς ο κόσμος γίνεται ακόμη πιο ωμός και ανεξέλεγκτος. Δεύτερον, δεν πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε σαν ιερά ιδρύματα υπεράνω υποψίας. Ο ανθρωπισμός χωρίς διαφάνεια μπορεί να γίνει άλλοθι. Η ουδετερότητα χωρίς λογοδοσία μπορεί να γίνει συνενοχή. Και η διπλωματία, όταν λειτουργεί χωρίς δημόσιο έλεγχο, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε τέχνη συγκάλυψης.

Γι’ αυτό το Διπλό Παιχνίδι αξίζει όχι τόσο ως τέλεια ταινία, αλλά ως αφορμή. Μας θυμίζει ότι πίσω από κάθε διεθνές πρόγραμμα υπάρχουν άνθρωποι, συμφέροντα, αδυναμίες και πειρασμοί. Και ότι η πιο επικίνδυνη μορφή διαφθοράς δεν είναι πάντα η βαλίτσα με τα χρήματα· είναι η στιγμή που ένας θεσμός αρχίζει να πιστεύει ότι, επειδή υπηρετεί έναν καλό σκοπό, δεν χρειάζεται πια να ελέγχεται.

The Atlantic

Θα μπορούσε μια πολιτική γάμου που άρχισε να εφαρμόζει η Καθολική Εκκλησία πριν από μιάμιση χιλιετία να εξηγήσει τι έκανε τον βιομηχανικό κόσμο τόσο ισχυρό — και τόσο ιδιόρρυθμο;

Της Judith Shulevitz
Τεύχος Οκτωβρίου 2020

Εικονογράφηση: Tim Enthoven 

Γύρω στο 597 μ.Χ., ο Πάπας Γρηγόριος Α΄ έστειλε μια αποστολή στην Αγγλία για να προσηλυτίσει τον αγγλοσαξονικό βασιλιά του Κεντ και τους υπηκόους του. Επικεφαλής της αποστολής ήταν ένας μοναχός ονόματι Αυγουστίνος, ο οποίος είχε εντολή να εντάξει τους νέους χριστιανούς σε γάμους εγκεκριμένους από την Εκκλησία. Αυτό σήμαινε την καταστολή παγανιστικών πρακτικών όπως η πολυγαμία, οι κανονισμένοι γάμοι —ο χριστιανικός γάμος θεωρητικά προϋπέθετε συναίνεση, εξού και η φράση «δέχομαι»— και, πάνω απ’ όλα, οι γάμοι μεταξύ συγγενών, τους οποίους η Εκκλησία επαναπροσδιόριζε ως αιμομιξία. Ο Αυγουστίνος δεν ήταν βέβαιος ποιοι λογίζονταν ως συγγενείς, γι’ αυτό έγραψε στη Ρώμη ζητώντας διευκρινίσεις. Ένας δεύτερος ξάδελφος; Ένας τρίτος ξάδελφος; Μπορούσε ένας άνδρας να παντρευτεί τη χήρα μητριά του;

Δεν μπορούσε. Ο Πάπας Γρηγόριος απάντησε αποκλείοντας τις μητριές και άλλους στενούς συγγενείς που δεν συνδέονταν εξ αίματος — ένα ακόμη παράδειγμα ήταν οι χήρες των αδελφών. Ήταν πιο ελαστικός ως προς τους δεύτερους και τρίτους εξαδέλφους· μόνο τα παιδιά θείων και θειών ήταν απαγορευμένα. Ως τον 11ο αιώνα, όμως, δεν μπορούσε κανείς να αρραβωνιαστεί προτού μετρήσει επτά γενιές προς τα πίσω, μήπως και παντρευόταν έκτο ξάδελφο. Το ταμπού κατά των γάμων μεταξύ εξ αίματος συγγενών είχε επεκταθεί ώστε να περιλαμβάνει και την «πνευματική συγγένεια», δηλαδή κυρίως τους νονούς. Εννοούνταν, βέβαια, ότι έπρεπε να παντρευτείς χριστιανό. Οι επιστολές του Πάπα Γρηγορίου και του Αυγουστίνου καταγράφουν μια στιγμή σε μια μακρά διαδικασία —η οποία είχε αρχίσει τον 4ο αιώνα— κατά την οποία η Εκκλησία περιόριζε, και κατά διαστήματα χαλάρωνε, τους κανόνες σχετικά με το ποιος μπορούσε να παντρευτεί ποιον. Μόνο το 1983 επέτρεψε ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ τον γάμο μεταξύ δεύτερων εξαδέλφων.

Ίσως να υπέθετε κανείς ότι αυτή η παράξενη ιστορία, για το πώς η Εκκλησία περιόρισε τα κριτήρια του ποιος θεωρούνταν κατάλληλος για γάμο, θα κατέληγε σε μια υποσημείωση —μια πολύ ενδιαφέρουσα υποσημείωση, αναμφίβολα— όμως ο Joseph Henrich τοποθετεί αυτή την αφήγηση στο κέντρο του φιλόδοξου βιβλίου του, μιας σχεδόν «θεωρίας των πάντων», The WEIRDest People in the World: How the West Became Psychologically Peculiar and Particularly Prosperous. Θεωρήστε το ως την πιο πρόσφατη προσθήκη στην κατηγορία της Μεγάλης Ιστορίας, την οποία έκαναν δημοφιλή μπεστ σέλερ όπως το Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies του Jared Diamond και το Sapiens: A Brief History of Humankind του Yuval Noah Harari. Το βασικό χαρακτηριστικό του είδους είναι ότι προσπαθεί να χωρέσει ολόκληρη την ανθρώπινη ύπαρξη σε έναν ή δύο τόμους, ξεκινώντας από τους πρώτους ανθρωπίδες που σηκώθηκαν στα πίσω τους άκρα και καταλήγοντας σε εμάς, τους κάπως κυβερνοειδείς κατοίκους ενός δικτυωμένου πλανήτη. Η Μεγάλη Ιστορία θέτει Μεγάλα Ερωτήματα και προσφέρει σχεδόν μονοαιτιακές απαντήσεις. Γιατί και πώς κατέκτησαν οι άνθρωποι τον κόσμο; ρωτά ο Harari. Μέσω της συνεργασίας. Τι εξηγεί τις διαφορές και τις ανισότητες ανάμεσα στους πολιτισμούς; ρωτά ο Diamond. Το περιβάλλον — δηλαδή η γεωγραφία, το κλίμα, η χλωρίδα και η πανίδα. Ο Henrich θέλει επίσης να εξηγήσει τη διαφοροποίηση ανάμεσα στις κοινωνίες, ιδίως να εξηγήσει τον δυτικό, ευημερούντα τύπο κοινωνίας.

Η πρώτη αιτία, για τον Henrich, είναι ο πολιτισμός — μια λέξη που πρέπει να κατανοηθεί με πολύ ευρεία έννοια και όχι ως αναφορά, ας πούμε, στην όπερα. Ο Henrich, ο οποίος διευθύνει το Τμήμα Ανθρώπινης Εξελικτικής Βιολογίας του Χάρβαρντ, είναι θεωρητικός της πολιτισμικής εξέλιξης, πράγμα που σημαίνει ότι αποδίδει στην πολιτισμική κληρονομιά το ίδιο βάρος που οι παραδοσιακοί βιολόγοι αποδίδουν στη γενετική κληρονομιά. Οι γονείς μεταβιβάζουν το DNA τους στους απογόνους τους, αλλά —μαζί με άλλα πρότυπα που ασκούν επιρροή— μεταδίδουν επίσης δεξιότητες, γνώσεις, αξίες, εργαλεία και συνήθειες. Η ιδιοφυΐα μας ως είδους είναι ότι μαθαίνουμε και συσσωρεύουμε πολιτισμό με την πάροδο του χρόνου. Τα γονίδια από μόνα τους δεν καθορίζουν αν μια ομάδα θα επιβιώσει ή θα εξαφανιστεί. Το ίδιο ισχύει και για τις πρακτικές και τις πεποιθήσεις. Οι άνθρωποι δεν είναι «το γενετικά εξελιγμένο υλικό μιας υπολογιστικής μηχανής», γράφει. Είναι αγωγοί του πνεύματος, των συνηθειών και των ψυχολογικών μοτίβων του πολιτισμού τους, «τα φαντάσματα παλαιότερων θεσμών».

Ένας πολιτισμός, όμως, διαφέρει από τους άλλους: ο σύγχρονος WEIRD πολιτισμός —δηλαδή ο «δυτικός, μορφωμένος, βιομηχανικός, πλούσιος, δημοκρατικός» πολιτισμός (Western, educated, industrialized, rich, democratic). Κινούμενος μέσα στις ευρείες στατιστικές γενικεύσεις που αποτελούν το βασικό εργαλείο των θεωρητικών της πολιτισμικής εξέλιξης —πρόκειται για ανθρώπους που λένε «άνθρωποι», αλλά εννοούν «πληθυσμοί»— ο Henrich περιγράφει τις αντιθέσεις ως εξής: οι Δυτικοί είναι υπερ-ατομικιστές και υπερ-κινητικοί, ενώ σχεδόν όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι στον κόσμο ήταν, και εξακολουθούν να είναι, περισσότερο ενταγμένοι μέσα στην οικογένεια και πιθανότερο να παραμένουν στον τόπο τους. Οι Δυτικοί εμμονικά ενδιαφέρονται περισσότερο για τα προσωπικά επιτεύγματα και την επιτυχία παρά για την εκπλήρωση οικογενειακών υποχρεώσεων —πράγμα που δεν σημαίνει ότι οι άλλοι πολιτισμοί δεν εκτιμούν το επίτευγμα, αλλά ότι εκεί αυτό έρχεται μαζί με το πακέτο των οικογενειακών υποχρεώσεων. Οι Δυτικοί αυτοπροσδιορίζονται περισσότερο ως μέλη εθελοντικών κοινωνικών ομάδων —οδοντίατροι, καλλιτέχνες, Ρεπουμπλικανοί, Δημοκρατικοί, υποστηρικτές ενός Πράσινου Κόμματος— παρά ως μέλη διευρυμένων συγγενικών ομάδων.

Με λίγα λόγια, λέει ο Henrich, είναι παράξενοι. Είναι επίσης, σύμφωνα με τις τέσσερις τελευταίες λέξεις του ακρωνυμίου του, «μορφωμένοι, βιομηχανικοί, πλούσιοι, δημοκρατικοί». Και αυτό μας φέρνει στο Μεγάλο Ερώτημα του Henrich, το οποίο στην πραγματικότητα είναι δύο συνδεδεμένα ερωτήματα. Ξεκινώντας περίπου γύρω στο 1500, η Δύση έγινε ασυνήθιστα κυρίαρχη, επειδή προόδευσε με ασυνήθιστα γρήγορο ρυθμό. Τι εξηγεί την εξαιρετική πνευματική, τεχνολογική και πολιτική της πρόοδο κατά τους τελευταίους πέντε αιώνες; Και πώς η άνοδός της γέννησε την ιδιομορφία του δυτικού χαρακτήρα;

Δεδομένης της φύσης του εγχειρήματος, ίσως προκαλεί έκπληξη ότι ο Henrich φιλοδοξεί να κηρύξει ταπεινότητα, όχι υπερηφάνεια. Οι άνθρωποι WEIRD έχουν μια κακή συνήθεια: να καθολικοποιούν τις δικές τους ιδιαιτερότητες. Νομίζουν ότι όλοι σκέφτονται όπως εκείνοι, και ορισμένοι από αυτούς —όχι όλοι, φυσικά— ενισχύουν αυτή την υπόθεση μελετώντας τον ίδιο τους τον εαυτό. Κατά την προετοιμασία για τη συγγραφή του βιβλίου, ο Henrich και δύο συνάδελφοί του έκαναν μια επισκόπηση της βιβλιογραφίας της πειραματικής ψυχολογίας και διαπίστωσαν ότι το 96% των υποκειμένων που συμμετείχαν στις έρευνες προερχόταν από τη βόρεια Ευρώπη, τη Βόρεια Αμερική ή την Αυστραλία. Περίπου το 70% αυτών ήταν Αμερικανοί προπτυχιακοί φοιτητές. Τυφλωμένοι από αυτού του είδους τη μυωπία, πολλοί Δυτικοί υποθέτουν ότι αυτό που είναι καλό ή κακό για τους ίδιους είναι καλό ή κακό και για όλους τους άλλους.

Από την ύστερη αρχαιότητα, οι Ευρωπαίοι εξακολουθούσαν να ζουν σε φυλές, όπως και το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου. Όμως η Εκκλησία διέλυσε αυτές τις κοινωνίες που βασίζονταν στη συγγένεια.

Η φιλοδοξία του Henrich είναι δύσκολη: να εξηγήσει τη δυτική ιδιαιτερότητα, υπονομεύοντας ταυτόχρονα τη δυτική αλαζονεία. Θεμελιώνει τη μεγάλη θεωρία του περί πολιτισμικής διαφοράς πάνω σε ένα αναπόφευκτο γεγονός της ανθρώπινης κατάστασης: τη συγγένεια, έναν από τους «αρχαιότερους και πιο θεμελιώδεις θεσμούς» του είδους μας. Αν και βασίζεται σε πρωταρχικά ένστικτα —τον δεσμό ζεύγους, τον αλτρουισμό προς τους συγγενείς— η συγγένεια είναι κοινωνική κατασκευή, διαμορφωμένη από κανόνες που υπαγορεύουν ποιον μπορούν να παντρευτούν οι άνθρωποι, πόσους συζύγους μπορούν να έχουν, αν ορίζουν τη συγγένεια στενά ή ευρύτερα. Στο μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας επικρατούσαν ορισμένες συνθήκες: ο γάμος ήταν γενικά κοντά στην οικογένεια —ο όρος του Henrich είναι «γάμος μεταξύ εξαδέλφων»— γεγονός που ενίσχυε τους δεσμούς ανάμεσα στους συγγενείς. Η μονογραμμική καταγωγή —συνήθως μέσω του πατέρα— στερέωνε επίσης τις φατρίες, διευκολύνοντας τη συσσώρευση και τη διαγενεακή μεταβίβαση της περιουσίας. Θεσμοί ανώτερης τάξης —κυβερνήσεις και στρατοί, καθώς και θρησκείες— εξελίχθηκαν από θεσμούς βασισμένους στη συγγένεια. Καθώς οι οικογένειες μεγεθύνονταν σε φυλές, αρχηγίες και βασίλεια, δεν έσπαγαν με το παρελθόν· απλώς τοποθετούσαν νέες, πιο σύνθετες κοινωνίες πάνω σε παλαιότερες μορφές συγγένειας, γάμου και γενεαλογικής καταγωγής. Με λίγα λόγια, κατά την άποψη του Henrich, η ιδιαίτερη χροιά κάθε πολιτισμού μπορεί να ανιχνευθεί στους παλαιότερους θεσμούς συγγένειάς του.

Η Καθολική Εκκλησία τα άλλαξε όλα αυτά. Κατά την ύστερη αρχαιότητα, οι Ευρωπαίοι εξακολουθούσαν να ζουν σε φυλές, όπως και το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου. Όμως η Εκκλησία αποδόμησε αυτές τις κοινωνίες που βασίζονταν στη συγγένεια μέσω αυτού που ο Henrich αποκαλεί «Πρόγραμμα Γάμου και Οικογένειας» — Marriage and Family Program, ή MFP. Το MFP ήταν στην πραγματικότητα ένα πρόγραμμα εναντίον του γάμου και εναντίον της οικογένειας. Γιατί το υιοθέτησε η Εκκλησία; Από τη σκοπιά της πολιτισμικής εξέλιξης, το «γιατί» δεν έχει σημασία. Σε μια υποσημείωση, ο Henrich περνά επιφανειακά πάνω από τις συζητήσεις σχετικά με τα κίνητρα των ηγετών της Εκκλησίας. Το συμπέρασμά του, όμως, είναι ότι το «MFP εξελίχθηκε και διαδόθηκε επειδή “λειτούργησε”». Η αδιαφορία του Henrich για τις ατομικές και θεσμικές προθέσεις είναι βέβαιο ότι θα εξοργίσει τους ιστορικούς.

Αναγκασμένοι να βρουν χριστιανούς συντρόφους, οι χριστιανοί εγκατέλειπαν τις κοινότητές τους. Η επιμονή του χριστιανισμού στη μονογαμία διέλυσε τα διευρυμένα νοικοκυριά και τα μετέτρεψε σε πυρηνικές οικογένειες. Η Εκκλησία ξερίζωσε την οριζόντια, σχεσιακή ταυτότητα και την αντικατέστησε με μια κάθετη ταυτότητα, προσανατολισμένη προς τον ίδιο τον θεσμό της Εκκλησίας. Η Εκκλησία ήταν αυστηρή ως προς τις γαμικές της πολιτικές. Οι παραβιάσεις τιμωρούνταν με στέρηση της Θείας Κοινωνίας, αφορισμό και άρνηση κληρονομικών δικαιωμάτων στους απογόνους, οι οποίοι μπορούσαν πλέον να θεωρηθούν «νόθοι». Παλαιότερα, η περιουσία σχεδόν πάντοτε πήγαινε στα μέλη της οικογένειας. Τώρα άρχισε να εδραιώνεται η ιδέα ότι μπορούσε να καταλήξει αλλού. Ταυτόχρονα, η Εκκλησία παρότρυνε τους πλούσιους να εξασφαλίσουν τη θέση τους στον ουρανό κληροδοτώντας τα χρήματά τους στους φτωχούς —δηλαδή στην Εκκλησία, ως ευεργέτιδα των ενδεών. Με αυτόν τον τρόπο, γράφει ο Henrich, «το MFP της Εκκλησίας αφαιρούσε τον κύριο ανταγωνιστή της για την αφοσίωση των ανθρώπων και ταυτόχρονα δημιουργούσε μια ροή εσόδων». Έτσι πλουτισμένη, η Εκκλησία εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο.

Αποδεσμευμένοι από τις ρίζες τους, οι άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στις πόλεις. Εκεί ανέπτυξαν «απρόσωπη φιλοκοινωνικότητα» —δηλαδή δεσμούς με άλλους κατοίκους της πόλης. Συνέταξαν αστικούς χάρτες και συγκρότησαν επαγγελματικές συντεχνίες. Μερικές φορές εξέλεγαν ηγέτες, τα πρώτα σκιρτήματα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Οι έμποροι έπρεπε να μάθουν να συναλλάσσονται με αγνώστους. Η επιτυχία σε αυτό το νέο είδος εμπορίου απαιτούσε καλή φήμη, η οποία συνεπαγόταν νέους κανόνες, όπως η αμεροληψία. Δεν μπορούσες να εξαπατάς έναν ξένο και να ευνοείς τους συγγενείς σου, περιμένοντας ταυτόχρονα να τα καταφέρεις.

Όταν εμφανίστηκε ο προτεσταντισμός, οι άνθρωποι είχαν ήδη εσωτερικεύσει μια ατομικιστική κοσμοαντίληψη. Ο Henrich αποκαλεί τον προτεσταντισμό «την πιο WEIRD θρησκεία» και λέει ότι έδωσε μια «ενισχυτική δόση» στη διαδικασία που είχε θέσει σε κίνηση η Καθολική Εκκλησία. Αναπόσπαστο στοιχείο της Μεταρρύθμισης ήταν η ιδέα ότι η πίστη προϋπέθετε προσωπικό αγώνα και όχι απλώς προσκόλληση στο δόγμα. Οι μεταφράσεις της Βίβλου στις καθομιλούμενες γλώσσες επέτρεψαν στους ανθρώπους να ερμηνεύουν τις Γραφές με πιο ιδιοσυγκρασιακό τρόπο. Η εντολή να διαβάζουν τη Βίβλο εκδημοκράτισε τον γραμματισμό και την εκπαίδευση. Έπειτα ήρθε η διερεύνηση των θεόδοτων φυσικών —δηλαδή ατομικών— δικαιωμάτων και των συνταγματικών δημοκρατιών. Η προσπάθεια αποκάλυψης των νόμων της πολιτικής οργάνωσης ενίσχυσε το ενδιαφέρον για τους νόμους της φύσης —με άλλα λόγια, για την επιστήμη. Η επιστημονική μέθοδος κωδικοποίησε επιστημικούς κανόνες που διαχώρισαν τον κόσμο σε κατηγορίες και εξύψωσαν τις αφηρημένες αρχές. Όλες αυτές οι ψυχοκοινωνικές αλλαγές τροφοδότησαν μια άνευ προηγουμένου καινοτομία, τη Βιομηχανική Επανάσταση και την οικονομική ανάπτυξη.

Αν η ιστορία του Henrich για τον χριστιανισμό και τη Δύση μοιάζει βιαστική και κατά στιγμές παράγωγη —ο ίδιος αναγνωρίζει το χρέος του στον Max Weber— αυτό συμβαίνει επειδή βιάζεται να εξηγήσει τη δυτική ψυχολογία. Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου αποτελείται από δεδομένα πολλών επιστημονικών πεδίων πέραν της ιστορίας, συμπεριλαμβανομένης της ανθρωπολογίας και της διαπολιτισμικής ψυχολογίας, στα οποία ο ίδιος και οι συνεργάτες του έχουν συμβάλει σημαντικά. Ο Δείκτης Έντασης Συγγένειας (Kinship Intensity Index), για παράδειγμα, τους βοηθά να διατυπώσουν μια σχέση «δόσης-απόκρισης» ανάμεσα στο χρονικό διάστημα κατά το οποίο ένας πληθυσμός εκτέθηκε στο Πρόγραμμα Γάμου και Οικογένειας της Καθολικής Εκκλησίας και στον βαθμό WEIRD-ότητας του χαρακτήρα του.

Εδώ ο Henrich γίνεται διασκεδαστικά λεπτομερής στα στατιστικά του. «Κάθε αιώνας έκθεσης στη Δυτική Εκκλησία μειώνει το ποσοστό γάμων μεταξύ εξαδέλφων σχεδόν κατά 60%», γράφει. Μια χιλιετία του MFP καθιστά επίσης ένα άτομο λιγότερο πιθανό να πει ψέματα στο δικαστήριο υπέρ ενός φίλου — κατά 30 εκατοστιαίες μονάδες λιγότερο πιθανό. Ο Henrich προλαβαίνει μια πιθανή ένσταση σχετικά με αυτό που αποκαλεί «το ιταλικό αίνιγμα»: γιατί, αν η Ιταλία υπήρξε καθολική για τόσο μεγάλο διάστημα, η βόρεια Ιταλία έγινε ευημερούν τραπεζικό κέντρο, ενώ η νότια Ιταλία παρέμεινε φτωχή και μαστιζόταν από μαφιόζους; Η απάντηση, δηλώνει ο Henrich, είναι ότι η νότια Ιταλία δεν κατακτήθηκε ποτέ από την Καρολίγγεια αυτοκρατορία που υποστηριζόταν από την Εκκλησία. Η Σικελία παρέμεινε υπό μουσουλμανική κυριαρχία και μεγάλο μέρος της υπόλοιπης νότιας Ιταλίας ελεγχόταν από την Ορθόδοξη Εκκλησία, μέχρι που η παπική ιεραρχία τελικά αφομοίωσε και τις δύο περιοχές τον 11ο αιώνα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, σύμφωνα με τον Henrich, οι γάμοι μεταξύ εξαδέλφων στο «πόδι» της Ιταλίας και στη Σικελία είναι δέκα φορές συχνότεροι απ’ ό,τι στον βορρά, ενώ στις περισσότερες επαρχίες της Σικελίας σχεδόν κανείς δεν δωρίζει αίμα —ένα μέτρο προθυμίας να βοηθήσει κανείς αγνώστους— τη στιγμή που ορισμένες βόρειες επαρχίες δέχονται 105 δωρεές ασκών αίματος των 16 ουγκιών ανά 1.000 ανθρώπους τον χρόνο.

Για να πάμε ακόμη πιο μακριά: την εποχή που η Ευρώπη άρχιζε να συντάσσει τους πρώτους νομικούς της κώδικες, η Κίνα τιμωρούσε τα εγκλήματα που διαπράττονταν εναντίον συγγενών αυστηρότερα από εκείνα που διαπράττονταν εναντίον μη συγγενών· ιδιαιτέρως βαριές ποινές επιφυλάσσονταν για εγκλήματα εναντίον των πρεσβυτέρων της οικογένειας. Ακόμη και στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Κινέζοι πατέρες μπορούσαν να δολοφονήσουν τους γιους τους και να τη γλιτώσουν με μια προειδοποίηση· οι ποινές για πατροκτονία, αντιθέτως, ήταν αυστηρές. Ασυμμετρίες όπως αυτές, γράφει ο Henrich, «μπορούν να δικαιολογηθούν με βάση τις κομφουκιανές αρχές και με επίκληση ενός βαθύτατου σεβασμού προς τους πρεσβυτέρους», ακόμη κι αν ο WEIRD νους τις βρίσκει ενοχλητικές.

Ο πιο σημαντικός —και εντυπωσιακός— ισχυρισμός του Henrich είναι ότι οι άνθρωποι WEIRD και οι μη WEIRD άνθρωποι διαθέτουν αντίθετα γνωστικά ύφη. Σκέφτονται διαφορετικά. Επειδή στέκονται χωριστά από την κοινότητα, προδιατεθειμένοι να διασπούν τα όλον σε μέρη και να τα ταξινομούν, οι Δυτικοί είναι πιο αναλυτικοί. Οι άνθρωποι από πολιτισμούς με έντονη συγγενική δομή, συγκριτικά, τείνουν να σκέφτονται πιο ολιστικά. Εστιάζουν στις σχέσεις μάλλον παρά στις κατηγορίες. Ο Henrich υπερασπίζεται αυτή την ευρεία θέση με αρκετές μελέτες, μεταξύ των οποίων και ένα τεστ γνωστό ως Triad Task. Στα υποκείμενα δείχνουν τρεις εικόνες —ας πούμε, ένα κουνέλι, ένα καρότο και μια γάτα. Ο στόχος είναι να ταιριάξουν ένα «αντικείμενο-στόχο» —το κουνέλι— με ένα δεύτερο αντικείμενο. Ένα άτομο που ταιριάζει το κουνέλι με τη γάτα ταξινομεί: το κουνέλι και η γάτα είναι ζώα. Ένα άτομο που ταιριάζει το κουνέλι με το καρότο αναζητά σχέσεις μεταξύ των αντικειμένων: το κουνέλι τρώει το καρότο.

Αναρωτιέται κανείς αν το Triad Task αντανακλά πράγματι θεμελιωδώς διαφορετικές γνωστικές κλίσεις ή απλώς διαφορές στην προσωπική εμπειρία των υποκειμένων. Ο Henrich αναφέρει έναν Μαπούτσε, έναν αυτόχθονα Χιλιανό, ο οποίος ταίριαξε έναν σκύλο με ένα γουρούνι —μια «αναλυτική» επιλογή— μόνο που στη συνέχεια ο άνδρας εξήγησε ότι το έκανε για έναν «ολιστικό» λόγο: επειδή ο σκύλος φυλάει το γουρούνι. «Αυτό βγάζει απολύτως νόημα», συλλογίζεται ο Henrich. «Οι περισσότεροι αγρότες βασίζονται στους σκύλους για να προστατεύουν τα σπίτια και τα ζώα τους από ζωοκλέφτες». Ακριβώς! Μια Δυτική προπτυχιακή φοιτήτρια, που πιθανότατα δεν μεγάλωσε με σκύλους να προστατεύουν τα γουρούνια της, βλέπει τους σκύλους και τα γουρούνια απλώς ως ζώα.

Ο Henrich είναι πιο πειστικός όταν εφαρμόζει τη θεωρία του περί συσσωρευτικής κουλτούρας στην εξέλιξη των ιδεών. Η δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα «δεν ξεκίνησαν από φανταχτερούς διανοούμενους, φιλοσόφους ή θεολόγους», γράφει ο Henrich. «Αντίθετα, οι ιδέες διαμορφώθηκαν αργά, κομμάτι κομμάτι, καθώς συνηθισμένοι άνθρωποι με πιο ατομικιστικές ψυχολογίες —είτε ήταν μοναχοί, είτε έμποροι, είτε τεχνίτες— άρχισαν να συγκροτούν ανταγωνιστικές εθελοντικές ενώσεις» και έμαθαν πώς να τις κυβερνούν. Κατεβάζοντας τα επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού από τα βάθρα των μεγάλων ανδρών, ο Henrich διαγράφει την αξίωσή τους να θεωρούνται μνημεία ορθολογικότητας: όλα όσα θεωρούμε αιτίες του πολιτισμού είναι στην πραγματικότητα αποτελέσματα του πολιτισμού —συμπεριλαμβανομένων και ημών των ίδιων.

Ο μακρο-πολιτισμικός σχετικισμός του Henrich έχει τις αρετές του. Διευρύνει το οπτικό μας πεδίο καθώς αξιολογούμε δυτικές αξίες —όπως η αντικειμενικότητα, η ελευθερία του λόγου, η δημοκρατία και η επιστημονική μέθοδος— οι οποίες έχουν δεχθεί σφοδρή επίθεση. Η προσέγγιση της μεγάλης εικόνας υψώνεται πάνω από τα κυρίαρχα παραδείγματα στη μελέτη της ευρωπαϊκής ιστορίας, τα οποία συχνά καταρρέουν σε αφηγήσεις θυτών και θυμάτων. Ο Henrich προλαβαίνει τις προφανείς ενστάσεις με αυτή την ενοχλητικά πρόχειρη παρατήρηση: «Δεν αναδεικνύω τις απολύτως πραγματικές και διάχυτες φρικαλεότητες της δουλείας, του ρατσισμού, της λεηλασίας και της γενοκτονίας. Υπάρχουν πολλά βιβλία για αυτά τα θέματα». Απορρίπτει τις γενετικές θεωρίες περί ευρωπαϊκής ανωτερότητας και προβάλλει ένα ισχυρό επιχείρημα εναντίον του οικονομικού ντετερμινισμού. Ο στόχος του είναι οι «φωτισμένοι» Δυτικοί —οι επίδοξοι εκδημοκρατιστές, οι παγκοσμιοποιητές, οι καλοπροαίρετοι φορείς ανθρωπιστικής βοήθειας— οι οποίοι επιβάλλουν απρόσωπους θεσμούς και αφηρημένες πολιτικές αρχές σε κοινωνίες ριζωμένες σε οικογενειακά δίκτυα, χωρίς να φαίνεται ότι αντιλαμβάνονται τα προβλήματα που ακολουθούν.

Πρέπει όμως να ειπωθεί ότι ο Henrich μπορεί να κάνει κάποιον να αισθανθεί αρκετά αβοήθητος, με όλη αυτή τη συζήτηση για πληθυσμούς που παρασύρονται από πολιτισμικά υποθαλάσσια ρεύματα, τα οποία κινούνται «έξω από τη συνειδητή επίγνωση». Ο πολιτισμικός εξελικτικός ντετερμινισμός μπορεί τελικά να αποδειχθεί εξίσου αποδυναμωτικός με όλους τους άλλους ντετερμινισμούς· μια WEIRD αναγνώστρια μπορεί να αισθανθεί παγιδευμένη μέσα στις ίδιες της τις προκαταλήψεις. Ίσως, όμως, κάποια παρηγοριά να βρίσκεται στο εκθαμβωτικό, έστω όχι πάντοτε πειστικό, απόθεμα απρόθετων συνεπειών που παρουσιάζει ο Henrich. Ποιος θα φανταζόταν ότι η Καθολική Εκκλησία θα γεννούσε τόσους πολλούς εγωκεντρικούς αντικομφορμιστές; Τι άλλο μπορεί να αποδώσει η παράξενη ιστορία μας; Η ουδέτερη στάση του Henrich ως κοινωνικού επιστήμονα μπορεί επίσης να απαλλάξει τους Δυτικούς από ένα μέρος —ελπίζει κανείς όχι από όλο— του φορτίου της ενοχής τους. «Αναδεικνύοντας τις ιδιομορφίες των WEIRD ανθρώπων, δεν υποτιμώ αυτούς τους πληθυσμούς ούτε κανέναν άλλον», γράφει. Οι WEIRDos δεν είναι όλοι κακοί· είναι επαρχιώτες. Ο Henrich προσφέρει μια ευρύχωρη νέα προοπτική, η οποία θα μπορούσε να διευκολύνει το αναγκαίο έργο της διάκρισης ανάμεσα σε ό,τι είναι ανεπανόρθωτο και ό,τι είναι ανεκτίμητο μέσα στη μοναδική, εντυπωσιακή και εξαιρετικά προβληματική κληρονομιά της δυτικής κυριαρχίας.

Το άρθρο αυτό εμφανίζεται στην έντυπη έκδοση του τεύχους Οκτωβρίου 2020 με τον τίτλο: «Γιατί η Δύση είναι τόσο ισχυρή — και τόσο ιδιόρρυθμη;»

The Atlantic