Το Διπλό Παιχνίδι, με αγγλικό τίτλο Backstabbing for Beginners, είναι ένα πολιτικό θρίλερ του 2018 σε σκηνοθεσία Per Fly, με πρωταγωνιστές τον Theo James και τον Ben Kingsley. Η ταινία βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του Michael Soussan, πρώην εργαζομένου στον ΟΗΕ, ο οποίος περιέγραψε εκ των έσω το σκάνδαλο του προγράμματος Oil-for-Food στο Ιράκ. Η υπόθεση, επομένως, δεν είναι απλώς μυθοπλασία· πατά πάνω σε ένα από τα πιο σκοτεινά επεισόδια της σύγχρονης διεθνούς γραφειοκρατίας.  Μπορείτε να την δείτε στην Cosmote.

Η υπόθεση

Ο νεαρός Michael, ιδεαλιστής και φιλόδοξος εργαζόμενος των Ηνωμένων Εθνών, πιάνει δουλειά στο πρόγραμμα Oil-for-Food, έναν μηχανισμό που υποτίθεται ότι επέτρεπε στο Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν να πουλά πετρέλαιο ώστε τα έσοδα να χρησιμοποιούνται για τρόφιμα, φάρμακα και βασικά αγαθά για τον ιρακινό λαό. Σύντομα, όμως, ο Michael ανακαλύπτει ότι πίσω από την ανθρωπιστική βιτρίνα λειτουργεί ένα τεράστιο δίκτυο μιζών, πολιτικών εξυπηρετήσεων, εταιρικών συμφερόντων και διεθνούς υποκρισίας.

Το δυνατό σημείο της ιστορίας είναι η αντίθεση ανάμεσα στην ηθική γλώσσα του ΟΗΕ και στην ωμή πραγματικότητα της εξουσίας. Η ταινία δείχνει έναν κόσμο όπου όλοι μιλούν για ανθρωπισμό, αλλά σχεδόν όλοι διαπραγματεύονται με όρους πετρελαίου, επιρροής και προσωπικής επιβίωσης. Το πρόγραμμα Oil-for-Food πράγματι συνδέθηκε με σοβαρό σκάνδαλο: σύμφωνα με το Council on Foreign Relations, ήταν το μεγαλύτερο ανθρωπιστικό πρόγραμμα στην ιστορία του ΟΗΕ, αλλά ταυτόχρονα θύμα του χειρότερου σκανδάλου διαφθοράς του οργανισμού.

Τα αληθινά γεγονότα

Η ταινία εμπνέεται από την πραγματική εμπειρία του Michael Soussan, ο οποίος εργάστηκε στο πρόγραμμα του ΟΗΕ για το Ιράκ και αργότερα έγινε πληροφοριοδότης/whistleblower. Το βιβλίο του παρουσιάζεται από τον εκδότη του ως η αληθινή ιστορία ενός νεαρού συντονιστή προγράμματος στον ΟΗΕ που ανακαλύπτει μια συνωμοσία γύρω από τα πετρελαϊκά αποθέματα του Ιράκ, με μίζες, kickbacks ( παράνομες προμήθειες) και εκβιασμούς σε διεθνή κλίμακα.

Πολιτικά, το σκάνδαλο είχε τεράστια σημασία γιατί εξέθεσε τις αδυναμίες της διεθνούς εποπτείας. Η έρευνα Volcker, όπως συνοψίζεται από το CFR, εντόπισε σοβαρές αδυναμίες ελέγχου, κακή εποπτεία από το Συμβούλιο Ασφαλείας, προβληματικές διαδικασίες προμηθειών και πρακτικές που επέτρεψαν στο καθεστώς Σαντάμ να αποκομίσει έως και 11 δισ. δολάρια υπό καθεστώς κυρώσεων.

Το cast και οι δύο «ελληνικές» συνδέσεις

Ο Theo James κρατά τον ρόλο του Michael. Η παρουσία του είναι συγκρατημένη, σχεδόν ψυχρή, όπως ταιριάζει σε έναν χαρακτήρα που ξεκινά ως ιδεαλιστής τεχνοκράτης και σταδιακά βλέπει τον κόσμο του να διαλύεται. Ο James δεν παίζει έναν ήρωα δράσης· παίζει έναν άνθρωπο που μπαίνει σε ένα σύστημα πιστεύοντας ότι θα υπηρετήσει το καλό και τελικά καταλαβαίνει ότι το ίδιο το σύστημα ξέρει να αφομοιώνει, να αποπροσανατολίζει ή να συνθλίβει όσους το αμφισβητούν.

Εδώ υπάρχει και η πρώτη ελληνική σύνδεση: ο Theo James, στην πραγματική ζωή, έχει ελληνικές ρίζες. Το TIME αναφέρει ότι ο Έλληνας παππούς του, Nicholas Taptiklis, έφυγε από την Αθήνα κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και κατέληξε στη Δαμασκό, ενώ αργότερα εργάστηκε σε οργανισμό-πρόδρομο της UNHCR. Το Greek Reporter σημειώνει επίσης ότι το πλήρες όνομά του είναι Theodore Peter James Kinnaird Taptiklis και ότι ο ίδιος έχει αναφερθεί στο πόσο «ελληνικό» θεωρούνταν το επώνυμό του στον χώρο του θεάματος.

Ο Ben Kingsley είναι ο πραγματικός μαγνήτης της ταινίας. Υποδύεται τον Pasha Pasaris ή Costa Pasaris, έναν υψηλόβαθμο αξιωματούχο του ΟΗΕ, χαρισματικό, κυνικό, γοητευτικό και βαθιά αμφίσημο. Στον χαρακτήρα αυτόν βρίσκεται η δεύτερη «ελληνική» ή μάλλον κυπριακή σύνδεση: το όνομα Pasaris/Passaris παραπέμπει καθαρά σε ελληνόφωνο ή κυπριακό περιβάλλον, και ο χαρακτήρας παρουσιάζεται ως Κύπριος διπλωμάτης/αξιωματούχος. Στην πραγματικότητα, όμως, ο χαρακτήρας φαίνεται να είναι εμπνευσμένος από τον Benon Sevan, τον πραγματικό επικεφαλής του προγράμματος Oil-for-Food. Ο Sevan ήταν Κύπριος αρμενικής καταγωγής, όχι Έλληνας· σε συνέντευξή του στο Cyprus Mail μιλά για τους Αρμένιους παππούδες του που ήρθαν στην Κύπρο από τα Άδανα το 1922.

Άρα η ελληνική διάσταση είναι διπλή αλλά διαφορετική: ο Theo James έχει πραγματική ελληνική οικογενειακή καταγωγή, ενώ ο Pasha Pasaris έχει ελληνόφωνη/κυπριακή ταυτότητα μέσα στην ταινία, παρότι το ιστορικό πρόσωπο πίσω από τον χαρακτήρα ήταν Αρμένιος Κύπριος.

Στους υπόλοιπους ρόλους ξεχωρίζουν η Belçim Bilgin ως Nashim και η Jacqueline Bisset ως Christina Dupre. Το Rotten Tomatoes καταγράφει στο βασικό cast τους Ben Kingsley, Theo James, Jacqueline Bisset, Belçim Bilgin και Rossif Sutherland.

Κριτική της ταινίας

Το Διπλό Παιχνίδι έχει ένα εξαιρετικά δυνατό υλικό: ΟΗΕ, Ιράκ, πετρέλαιο, κυρώσεις, ανθρωπισμός, διαφθορά, διεθνείς εταιρείες, κρατικά συμφέροντα και προσωπικές ενοχές. Με τέτοιο θέμα, η ταινία θα μπορούσε να γίνει ένα μεγάλο πολιτικό θρίλερ, στο ύφος του The Constant Gardener ή του Syriana. Δεν φτάνει όμως σε αυτό το επίπεδο.

Το βασικό της πρόβλημα είναι ότι προσπαθεί να χωρέσει ένα πολύ σύνθετο σκάνδαλο σε μια συμβατική φόρμα θρίλερ. Έτσι, συχνά απλοποιεί καταστάσεις που στην πραγματικότητα ήταν πιο περίπλοκες: οι μηχανισμοί διαφθοράς, οι ισορροπίες στον ΟΗΕ, ο ρόλος των κρατών-μελών, οι εταιρείες, οι εργολάβοι, το καθεστώς Σαντάμ, όλα περνούν από την οθόνη, αλλά όχι πάντα με το βάθος που θα άξιζαν.

Από την άλλη, η ταινία έχει ατμόσφαιρα. Έχει την αίσθηση ενός κόσμου όπου όλοι ξέρουν περισσότερα από όσα λένε. Τα γραφεία, τα ξενοδοχεία, οι συσκέψεις, οι ψίθυροι, οι απειλές και οι διπλωματικές μισές αλήθειες δημιουργούν ένα περιβάλλον ηθικής ασφυξίας. Ο θεατής καταλαβαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι ένας «κακός» άνθρωπος, αλλά ένα ολόκληρο σύστημα που επιτρέπει σε πολλούς να κρύβονται πίσω από τη νομιμότητα.

Ο Ben Kingsley σώζει πολλές σκηνές. Ο Pasha του είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να μιλήσει σαν πατέρας, σαν μέντορας, σαν απατεώνας και σαν κρατικός λειτουργός μέσα στην ίδια φράση. Είναι η ενσάρκωση της διπλωματίας όταν αυτή χάνει την ηθική της πυξίδα: ευγένεια στην επιφάνεια, βία στο βάθος. Ο Theo James είναι πιο αδύναμος δραματουργικά, όχι επειδή είναι κακός, αλλά επειδή ο ρόλος του είναι γραμμένος ως ηθικός παρατηρητής. Παρακολουθεί, σοκάρεται, ερευνά, αλλά σπάνια αποκτά το βάρος που θα έκανε τον χαρακτήρα του αξέχαστο.

Η ταινία αξίζει να τη δει κανείς, ιδίως αν ενδιαφέρεται για διεθνή πολιτική, ΟΗΕ, Μέση Ανατολή και διαφθορά. Δεν είναι αριστούργημα. Είναι όμως μια χρήσιμη, σκοτεινή και αρκετά τίμια υπενθύμιση ότι η διεθνής πολιτική δεν είναι μόνο ανακοινώσεις, ψηφίσματα και ανθρωπιστική ρητορική· είναι και συμφέροντα, φόβος, καριέρες, πετρέλαιο και σιωπή.

Πώς την είδαν οι κριτικοί

Οι κριτικοί ήταν μάλλον ψυχροί. Στο Rotten Tomatoes η ταινία έχει 41% στο Tomatometer, από 22 κριτικές, και 52% στο κοινό. Το consensus είναι σκληρό: θεωρεί ότι η ταινία μετατρέπει ένα συναρπαστικό πραγματικό σκάνδαλο σε μια άψυχη και στεγνή εμπειρία, την οποία ούτε ο πληθωρικός Ben Kingsley μπορεί να ζωντανέψει πλήρως. (Rotten Tomatoes)

Στο Metacritic έχει 48/100, δηλαδή «mixed or average reviews», με τις κριτικές να μοιράζονται ανάμεσα σε θετικές, μεικτές και αρνητικές. Το ίδιο site καταγράφει ότι οι Los Angeles Times και το Variety ήταν πιο επιεικείς: οι Los Angeles Times βρήκαν την ταινία έξυπνη και καλοδουλεμένη, παρά την έλλειψη έντονων συγκινήσεων, ενώ το Variety αναγνώρισε ότι η ταινία κρατά αίσθηση κινδύνου χωρίς να απλοποιεί πλήρως τα ηθικά διλήμματα. (metacritic.com)

Στο IMDb κινείται καλύτερα, με περίπου 6.3/10, δηλαδή σε μια ζώνη μέτριας αλλά όχι αποτυχημένης αποδοχής από το κοινό. (imdb.com) Αυτό συνοψίζει καλά την πραγματική εικόνα: οι κριτικοί περίμεναν κάτι πιο βαθύ, πιο αιχμηρό και πιο πολιτικά σύνθετο· το κοινό, ιδίως όσοι αγαπούν πολιτικά θρίλερ βασισμένα σε αληθινά γεγονότα, τη βρήκε πιο ενδιαφέρουσα.

Πολιτικό σχόλιο: ο ΟΗΕ, οι υπηρεσίες του και η παγίδα της αθωότητας

Το σημαντικότερο πολιτικό συμπέρασμα της ταινίας δεν είναι ότι «ο ΟΗΕ είναι κακός». Αυτό θα ήταν εύκολο και άδικο. Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι κανένας διεθνής οργανισμός δεν είναι ηθικά ανώτερος από τους μηχανισμούς ελέγχου του.

Ο ΟΗΕ δημιουργήθηκε για να περιορίζει τη βία, να οργανώνει τη διεθνή συνεργασία και να δίνει θεσμική μορφή στην ιδέα ότι υπάρχουν προβλήματα που κανένα κράτος δεν μπορεί να λύσει μόνο του. Όμως οι υπηρεσίες του λειτουργούν μέσα στον πραγματικό κόσμο: με κυβερνήσεις που έχουν συμφέροντα, με εταιρείες που κυνηγούν συμβόλαια, με αυταρχικά καθεστώτα που εκμεταλλεύονται τα κενά, με διπλωμάτες που προστατεύουν καριέρες και με γραφειοκρατίες που συχνά προτιμούν τη σιωπή από τη σύγκρουση.

Το Oil-for-Food είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ήταν ένα πρόγραμμα που είχε ανθρωπιστικό σκοπό: να ανακουφίσει έναν πληθυσμό που υπέφερε από τις κυρώσεις. Σύμφωνα με το CFR, η έρευνα αναγνώρισε ότι το πρόγραμμα πέτυχε τον βασικό του στόχο ως προς την τροφοδοσία των Ιρακινών και τον περιορισμό της δυνατότητας του Σαντάμ να επανεξοπλιστεί· ταυτόχρονα όμως αποκάλυψε κενά, αμέλεια και διαφθορά που επέτρεψαν τεράστια κατάχρηση. (cfr.org)

Άρα το πολιτικό μάθημα είναι διπλό. Πρώτον, χρειαζόμαστε διεθνείς οργανισμούς, γιατί χωρίς αυτούς ο κόσμος γίνεται ακόμη πιο ωμός και ανεξέλεγκτος. Δεύτερον, δεν πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε σαν ιερά ιδρύματα υπεράνω υποψίας. Ο ανθρωπισμός χωρίς διαφάνεια μπορεί να γίνει άλλοθι. Η ουδετερότητα χωρίς λογοδοσία μπορεί να γίνει συνενοχή. Και η διπλωματία, όταν λειτουργεί χωρίς δημόσιο έλεγχο, μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε τέχνη συγκάλυψης.

Γι’ αυτό το Διπλό Παιχνίδι αξίζει όχι τόσο ως τέλεια ταινία, αλλά ως αφορμή. Μας θυμίζει ότι πίσω από κάθε διεθνές πρόγραμμα υπάρχουν άνθρωποι, συμφέροντα, αδυναμίες και πειρασμοί. Και ότι η πιο επικίνδυνη μορφή διαφθοράς δεν είναι πάντα η βαλίτσα με τα χρήματα· είναι η στιγμή που ένας θεσμός αρχίζει να πιστεύει ότι, επειδή υπηρετεί έναν καλό σκοπό, δεν χρειάζεται πια να ελέγχεται.