ΥΠΕΞ για τουρκολιβυκό μνημόνιο: Νομικά αβάσιμη απόφαση
του Γιώργου Κουτσούμη
Η έγκριση της θαλάσσιας συμφωνίας με την Τουρκία από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης, την οποία μεταδίδει σήμερα, 20 Οκτωβρίου, το Reuters, επικαλούμενο δύο βουλευτές, μεταφέρει την υπόθεση από τις παρασκηνιακές διαβουλεύσεις σε μια νέα πολιτική πραγματικότητα. Σύμφωνα με το πρακτορείο, το κοινοβούλιο ανακάλεσε παράλληλα τις αποφάσεις του 2020, με τις οποίες απέρριπτε την επικύρωση των μνημονίων με την Άγκυρα και διέκοπτε τις πολιτικές σχέσεις μαζί της. Η ακριβής διαδικασία και η ολοκλήρωση των απαιτούμενων εσωτερικών πράξεων μένει να αποσαφηνιστούν με την εξέταση του επίσημου κειμένου. Η πολιτική ανατροπή, ωστόσο, είναι ήδη σαφής.
Το στρατόπεδο που επί χρόνια αποτελούσε το βασικό λιβυκό αντίβαρο στην τουρκική παρουσία επιλέγει πλέον τη συνεννόηση με την Άγκυρα. Για την Ελλάδα, το δυσμενέστερο στοιχείο είναι ότι αμβλύνεται η αντίθεση μεταξύ ανατολικής και δυτικής Λιβύης, στην οποία είχε στηριχθεί μέρος της ελληνικής διπλωματικής προσέγγισης. Η Τουρκία επιχειρεί να καταστήσει τη συμφωνία του 2019 κοινό σημείο αναφοράς των αντίπαλων λιβυκών κέντρων εξουσίας, περιορίζοντας την εξάρτησή της από την πολιτική επιβίωση της κυβέρνησης της Τρίπολης.
Ανακοίνωση Υπουργείου Εξωτερικών σχετικά με την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης για το τουρκολιβυκό μνημόνιο (20.10.2026)
Η Ελλάδα απορρίπτει την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης περί έγκρισης του ψευδεπίγραφου τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 για την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών.
Η απόφαση αυτή δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο χαρακτήρα του μνημονίου, το οποίο αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών της περιοχής.
Η γεωγραφία και το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας δεν αλλάζουν με μονομερείς, νομικά αβάσιμες κοινοβουλευτικές αποφάσεις. Η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να παρέχουν νόμιμη βάση για την επιχειρούμενη οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών. Το μνημόνιο παραγνωρίζει, εξάλλου, τα ελληνικά νησιά και τα δικαιώματά τους σε θαλάσσιες ζώνες με βάση την UNCLOS και το διεθνές εθιμικό δίκαιο.
Έχοντας ήδη συνάψει συμφωνίες οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την Αίγυπτο και την Ιταλία, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, η Ελλάδα έχει αποδείξει τον σεβασμό της στο Διεθνές Δίκαιο και στα κυριαρχικά δικαιώματα γειτονικών κρατών. Καλούμε τη λιβυκή πλευρά να απόσχει από κάθε ενέργεια που αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο και υπονομεύει τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα έχει ήδη ενημερώσει τους εταίρους και συμμάχους της και θα προβεί σε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για τη διασφάλιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Η εξέλιξη αυτή δεν νομιμοποιεί διεθνώς τις τουρκολιβυκές διεκδικήσεις. Η ευρωπαϊκή θέση παραμένει ότι το μνημόνιο προσβάλλει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτες χώρες. Μια λιβυκή κοινοβουλευτική απόφαση δεν αίρει αυτές τις αντιρρήσεις. Αυξάνει, όμως, το πολιτικό βάρος της συμφωνίας και δυσχεραίνει την ελληνική προσπάθεια αποδόμησής της στο εσωτερικό της Λιβύης.
Η Άγκυρα επιδιώκει περισσότερα από την πρόσβαση σε ενδεχόμενα κοιτάσματα. Θέλει να διατηρήσει τη δυνατότητα παρέμβασης στις θαλάσσιες διευθετήσεις της Ανατολικής Μεσογείου, να αμφισβητήσει την επήρεια των ελληνικών νησιών και να εξασφαλίσει ότι οι περιφερειακές ενεργειακές συνεννοήσεις θα λαμβάνουν υπόψη τις δικές της αξιώσεις. Παράλληλα, οι σχέσεις με τη Βεγγάζη διευρύνουν τις οικονομικές και στρατιωτικές επιλογές της. Η τουρκική επιρροή αποκτά μεγαλύτερη ισχύ όταν στηρίζεται σε ανταγωνιστικές λιβυκές ηγεσίες, καθεμία από τις οποίες έχει διαφορετικούς λόγους να τη χρειάζεται.
Για τον Χαλίφα Χαφτάρ, η μεταστροφή εξηγείται πρωτίστως από την επιδίωξη διατήρησης της εξουσίας και διασφάλισης της διαδοχής του. Η αντιπαράθεση με την Τουρκία υπήρξε χρήσιμη όσο συνέβαλλε στη συσπείρωση του ανατολικού στρατοπέδου και στην προσέλκυση εξωτερικής στήριξης. Σήμερα, η συνεννόηση μπορεί να αποφέρει συμβάσεις ανοικοδόμησης, στρατιωτική συνεργασία και ευρύτερη αποδοχή του ίδιου και της οικογένειάς του ως αναγκαίων συνομιλητών. Το μνημόνιο μετατρέπεται έτσι σε διαπραγματευτικό αντάλλαγμα, μέσω του οποίου η ανατολική ηγεσία διεκδικεί μερίδιο στα οφέλη της τουρκικής παρουσίας.
Στους υπολογισμούς αυτούς αποκτά ιδιαίτερη σημασία ο Σαντάμ Χαφτάρ. Η ανάπτυξη δικών του διαύλων με την Άγκυρα ενισχύει την αυτονομία του έναντι των παραδοσιακών προστατών της οικογένειας και το βάρος του στις συζητήσεις για την επόμενη πολιτική διευθέτηση στη Λιβύη. Δεν προκύπτει ότι έχει εξασφαλίσει τουρκική εγγύηση για τη διαδοχή. Η πολιτική λογική, όμως, είναι ευδιάκριτη: επιδιώκει να καταστεί αποδεκτός και από δυνάμεις που προηγουμένως υποστήριζαν τους αντιπάλους του.
Η αλλαγή στην προεδρία της Βουλής εντάσσεται σε αυτή την προσπάθεια συγκέντρωσης επιρροής. Η Al-Araby Al-Jadeed συνδέει την απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ και την ανάδειξη του Αλ-Σαλχίν Αμπντέλ Νάμπι με τη στήριξη της ηγεσίας Χαφτάρ. Η προηγούμενη συμμετοχή του νέου προέδρου στην επιτροπή Τουρκολιβικής κοινοβουλευτικής φιλίας προσδίδει στην επιλογή πρόσθετη σημασία. Η αλλαγή δεν περιορίζεται στην αντικατάσταση ενός αξιωματούχου, σηματοδοτεί την εξασθένηση ενός θεσμικού πόλου που διατηρούσε αυτοτελή περιθώρια ελιγμών.
Η Τρίπολη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια αντίφαση. Η διεύρυνση της λιβυκής αποδοχής του μνημονίου ενισχύει μια συμφωνία που προήλθε από τη δική της πλευρά. Ταυτόχρονα, περιορίζει την αποκλειστικότητα της σχέσης της με την Τουρκία. Εφόσον η Άγκυρα εξασφαλίζει συνεργασία και στην ανατολή, η κυβέρνηση του Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα χάνει μέρος της αξίας της ως μοναδικού αξιόπιστου τουρκικού εταίρου. Η σύγκλιση στο θαλάσσιο ζήτημα μπορεί, επομένως, να συνυπάρχει με οξύτερο ανταγωνισμό για την εξουσία, τα έσοδα και την εξωτερική στήριξη.
Το δυσκολότερο περιφερειακό δίλημμα αφορά την Αίγυπτο. Το Κάιρο ενδιαφέρεται για την ασφάλεια των δυτικών συνόρων του, τη διατήρηση της επιρροής του στην Κυρηναϊκή και την αποτροπή της εγκατάστασης εχθρικών στρατιωτικών δυνάμεων στη γειτονική χώρα. Παράλληλα, έχει επενδύσει στη συνεργασία με την Ελλάδα και στη συμφωνία οριοθέτησης του 2020. Η ενίσχυση της Τουρκίας στην ανατολική Λιβύη επηρεάζει, συνεπώς, τόσο τη χερσαία ασφάλεια όσο και τη θέση της Αιγύπτου στη Μεσόγειο.
Αυτό που κινδυνεύει να χάσει το Κάιρο είναι κυρίως η προνομιακή πρόσβαση στην ανατολική λιβυκή ηγεσία. Ένας Χαφτάρ που διαθέτει περισσότερους εξωτερικούς υποστηρικτές εξαρτάται λιγότερο από τις αιγυπτιακές επιλογές. Η αποδυνάμωση του Αγκίλα Σάλεχ περιορίζει επίσης έναν διακριτό δίαυλο επιρροής. Στη θάλασσα, η αναβάθμιση του μνημονίου ενισχύει μια ανταγωνιστική προσέγγιση των περιφερειακών οριοθετήσεων.
Η συγκεκριμένη ψηφοφορία, πάντως, δεν συνεπάγεται αυτομάτως απώλεια συγκεκριμένης αιγυπτιακής θαλάσσιας έκτασης ούτε ανατροπή της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας.
Θα μπορούσε η αιγυπτιακή στάση να υποκρύπτει ευρύτερη συνεννόηση με την Τουρκία; Πρόκειται για ενδεχόμενο που αξίζει να διερευνηθεί, χωρίς να παρουσιάζεται ως γεγονός. Το Κάιρο μπορεί να επιδιώκει τον περιορισμό του ανταγωνισμού στη Λιβύη, εφόσον εξασφαλίζει εγγυήσεις για την ασφάλεια των συνόρων του, πρόσβαση σε οικονομικές ευκαιρίες και διατήρηση λόγου στις πολιτικές εξελίξεις. Η ανοχή μιας επιμέρους τουρκικής επιτυχίας θα μπορούσε να αποτελεί το τίμημα μιας ευρύτερης εξισορρόπησης. Δεν έχει, όμως, γίνει γνωστή μυστική αιγυπτιακή αποδοχή του μνημονίου. Η αδυναμία παρεμπόδισης του Χαφτάρ, η προσωρινή ανοχή και μια συμφωνημένη συναλλαγή αποτελούν διαφορετικές καταστάσεις.
Στο παρασκήνιο κινούνται και άλλοι παίκτες, με συμφέροντα που δεν συμπίπτουν πλήρως. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η λιβυκή διευθέτηση συνδέεται με την ενεργειακή σταθερότητα και τον περιορισμό της ρωσικής επιρροής. Για τη Ρωσία, η σχέση με την ανατολική Λιβύη αποτελεί μέσο διατήρησης στρατηγικής παρουσίας στη Μεσόγειο και πρόσβασης στην Αφρική. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ενδιαφέρονται για τη διατήρηση της επιρροής τους στις δομές εξουσίας που έχουν στηρίξει. Οι παράγοντες αυτοί μπορούν να επηρεάζουν τις επιλογές του Χαφτάρ, χωρίς να εμπλέκονται δημόσια στη θαλάσσια διαφορά. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, επαρκή στοιχεία ότι συνδιαμόρφωσαν τη συγκεκριμένη ψηφοφορία.
Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο θαλάσσιος φάκελος συζητείται παράλληλα με ευρύτερες οικονομικές διευθετήσεις. Διπλωματική πηγή συνέδεσε συνάντηση του Σαντάμ Χαφτάρ με τον Ιμπραήμ Ντμπέιμπα στη Ρώμη, υπό αμερικανική διαμεσολάβηση, με συζητήσεις για την ενέργεια και τη συγκρότηση πιθανού εταιρικού σχήματος με συμμετοχή περιφερειακών κρατών. Η πληροφορία αποδίδεται σε ανώνυμη πηγή και δεν τεκμηριώνει την ύπαρξη ολοκληρωμένης συμφωνίας. Υποδεικνύει, όμως, την κατεύθυνση προς την οποία πρέπει να στραφεί η έρευνα: στη σύνδεση της κατανομής εξουσίας με τις οικονομικές προσόδους και την εξωτερική υποστήριξη.
Αντίστοιχα, η Ιταλία και η Γαλλία δεν μπορούν να θεωρούνται δεδομένοι υποστηρικτές κάθε ελληνικού χειρισμού. Η Ρώμη δίνει ιδιαίτερο βάρος στην ενέργεια και στον έλεγχο των μεταναστευτικών διαδρομών. Το Παρίσι ενδιαφέρεται για τη στρατηγική ισορροπία, την ασφάλεια και την παρουσία του στη Βόρεια Αφρική. Η ευρωπαϊκή απόρριψη του μνημονίου προσφέρει στην Αθήνα ισχυρό έρεισμα. Η μετατροπή της, όμως, σε συγκεκριμένη πίεση προϋποθέτει διαπραγμάτευση με εταίρους που διατηρούν δικές τους προτεραιότητες στη Λιβύη.
Για την Ελλάδα, η αναγκαία αυτοκριτική αφορά την προσδοκία ότι η αντιτουρκική στάση της ανατολικής Λιβύης θα παρέμενε σταθερή. Η επαφή με τον Χαφτάρ και τον Σάλεχ είχε διπλωματική χρησιμότητα. Δεν μπορούσε, ωστόσο, να υποκαταστήσει μια πολιτική που θα κάλυπτε το σύνολο του λιβυκού πεδίου.
Εξαρχής απαιτούνταν διαρκής παρουσία και στους δύο λιβυκούς πόλους, συνέχεια στις τεχνικές συνομιλίες για τις θαλάσσιες ζώνες και συγκεκριμένη οικονομική πρόταση συνεργασίας. Η διατήρηση διαύλων με την Τρίπολη θα επέτρεπε καλύτερη πρόσβαση στις διεργασίες, εκεί ακριβώς όπου είχε υπογραφεί το μνημόνιο.
Σήμερα, η ελληνική πολιτική χρειάζεται να συνδυάσει νομική επιμονή και διπλωματική κινητικότητα. Προέχει ο συντονισμός με το Κάιρο για συγκεκριμένες ενέργειες. Η Αθήνα οφείλει να αποσαφηνίσει κατά πόσον η Αίγυπτος επιθυμεί να προχωρήσει σε περαιτέρω οριοθέτηση ή προτιμά να διατηρεί την εκκρεμότητα ως περιθώριο ελιγμών. Οι διαβεβαιώσεις φιλίας έχουν σημασία, ακόμη μεγαλύτερη έχουν οι συγκεκριμένες δεσμεύσεις που τις συνοδεύουν.
Εξίσου κρίσιμη είναι η συνέχιση των επαφών με την Τρίπολη και την ανατολική ηγεσία, με στόχο μια οριοθέτηση σύμφωνη με το διεθνές δίκαιο. Οι ενεργειακές πρωτοβουλίες μπορούν να ενισχύσουν την ελληνική παρουσία, αλλά οι άδειες έρευνας δεν επιλύουν από μόνες τους μια εκκρεμή οριοθέτηση. Απαιτούν διπλωματική υποστήριξη, σαφή νομική τεκμηρίωση και συνέχεια στον διάλογο. Αντίστοιχα, η συνεργασία για το μεταναστευτικό πρέπει να υπηρετεί συγκεκριμένους στόχους, χωρίς να καλλιεργεί την προσδοκία ότι ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα στη θάλασσα μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ανταλλαγής.
Ο Χαφτάρ επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική και στρατιωτική του ισχύ σε διεθνή αποδοχή. Η στάση του προκαλεί ιδιαίτερο προβληματισμό. Άραβας αναλυτής που βρίσκεται στο πεδίο, σε συνομιλία με τον υπογράφοντα, τον χαρακτήρισε «ανθέλληνα». Η Αθήνα φαίνεται να επένδυσε περισσότερο στην αντιπαλότητά του με την Τουρκία παρά σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις του έναντι της Ελλάδας. Στη Λιβύη, οι χθεσινές διαβεβαιώσεις έχουν μικρή αξία όταν οι σημερινοί συσχετισμοί προσφέρουν ισχυρότερα ανταλλάγματα.
Το δίδαγμα για την ελληνική πολιτική είναι σαφές. Η στρατηγική σχέση με την Αίγυπτο απαιτεί συνεχή επένδυση, χωρίς να θεωρείται αυτονόητη η σύμπτωση των συμφερόντων των δύο χωρών σε κάθε ζήτημα. Αντίστοιχα, η παρουσία στη Λιβύη χρειάζεται βάθος, συνέχεια και δίκτυο επαφών που να υπερβαίνει πρόσωπα τα οποία αναπροσαρμόζουν τις επιλογές τους ανάλογα με τα προσφερόμενα ανταλλάγματα.
Εάν Κάιρο και Άγκυρα κατορθώσουν να διαχειριστούν τον ανταγωνισμό τους, εξασφαλίζοντας το καθένα τα βασικά του συμφέροντα, η Ελλάδα θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα απαιτητικότερο περιβάλλον. Ο κίνδυνος για την Αθήνα είναι να κληθεί να τοποθετηθεί εκ των υστέρων σε διευθετήσεις που θα έχουν διαμορφωθεί χωρίς τη συμμετοχή της.
