Δρ Daniela Portella Sampaio
14 Οκτωβρίου 2026
Ο Φλάβιο Μπολσονάρου, υποψήφιος για την προεδρία της Βραζιλίας, ψηφίζει στο σχολείο Barão Homem de Mello, στη Βίλα Ιζαμπέλ, συνοικία στη βόρεια ζώνη του Ρίο ντε Τζανέιρο.
Είτε κερδίσει ο Λούλα είτε ο Φλάβιο Μπολσονάρου στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών της Βραζιλίας, ένα Κογκρέσο με δεξιό προσανατολισμό και οι πιέσεις από την Κίνα, τις ΗΠΑ και την Ευρώπη θα περιορίσουν τα περιθώρια άσκησης της εξωτερικής πολιτικής της χώρας.
«Η Βραζιλία δεν είναι για αρχάριους». Η φράση που διατύπωσε ο Βραζιλιάνος συνθέτης Τομ Ζομπίμ τη δεκαετία του 1960 είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Καθώς πλησιάζουμε στον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών του 2026, όλοι —από τους χρηματοοικονομικούς αναλυτές στη Φαρία Λίμα, τη χρηματοπιστωτική καρδιά της Βραζιλίας, έως τους κατοίκους της μικρής πόλης Ουμπαΐρα, όπου βρίσκονται μεγάλα κοιτάσματα σπάνιων γαιών— περιμένουν το εκλογικό αποτέλεσμα. Όποια και αν είναι η έκβαση της κάλπης, προμηνύει βαθιές αλλαγές στη ζωή τους.
Δύο πολιτικά σχέδια, κοινός πραγματισμός
Στο επίκεντρο βρίσκονται δύο πολιτικά, οικονομικά, θεσμικά και κοινωνικά σχέδια που, με την πρώτη ματιά, διαφέρουν ριζικά. Από τη μία πλευρά βρίσκεται ο πρόεδρος Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, ο οποίος συμπληρώνει τα 81 του χρόνια και διεκδικεί τέταρτη θητεία. Ο Λούλα είναι ένας έμπειρος και επιδέξιος πολιτικός, ο οποίος συνίδρυσε το Κόμμα των Εργαζομένων (PT) το 1980. Πριν εκλεγεί πρόεδρος το 2002, είχε ηττηθεί στις εκλογές του 1989, του 1994 και του 1998.
Η φήμη του Λούλα στηρίζεται στην ικανότητά του να οικοδομεί πραγματιστικές συμμαχίες και να ανανεώνει το πολιτικό του πρόσωπο, διατηρώντας παράλληλα τη δυνατότητα να επικοινωνεί με ένα ευρύ φάσμα της βραζιλιάνικης κοινωνίας. Οι κυβερνήσεις του βρήκαν υποστήριξη σε προοδευτικά στρώματα που επιδίωκαν την οικονομική ανάπτυξη σε συνδυασμό με τη μείωση των ανισοτήτων και την προάσπιση των δικαιωμάτων των μειονοτήτων.
Η εξωτερική πολιτική του Λούλα επιδίωξε τη διαφοροποίηση των διεθνών συνεργασιών και την ενίσχυση των περιφερειακών δεσμών μέσω περιφερειακών οργανισμών. Σε αυτό το πλαίσιο εντάχθηκαν η ίδρυση της UNASUR, της Ένωσης Νοτιοαμερικανικών Εθνών, σε συνεργασία με τον Ούγκο Τσάβες, καθώς και η χρηματοδότηση έργων υποδομής στη Βενεζουέλα και στην Κούβα μέσω της Βραζιλιάνικης Αναπτυξιακής Τράπεζας.
Από την άλλη πλευρά βρίσκεται ο 45χρονος Φλάβιο Μπολσονάρου. Εξελέγη τέσσερις φορές βουλευτής στην πολιτειακή νομοθετική συνέλευση του Ρίο ντε Τζανέιρο και το 2018 εξελέγη γερουσιαστής, συγκεντρώνοντας τον τέταρτο μεγαλύτερο αριθμό ψήφων στη χώρα. Όπως και ο πατέρας του, ο πρώην πρόεδρος Ζαΐχ Μπολσονάρου, ο Φλάβιο έχει περάσει από πολλά κόμματα.
Κατά το μεγαλύτερο μέρος της θητείας του στην πολιτειακή συνέλευση ανήκε στο Προοδευτικό Κόμμα (PP). Το PP είναι ένα παραδοσιακό κεντροδεξιό κόμμα, το οποίο συμμετείχε στον κυβερνητικό συνασπισμό του PT από το 2003 έως το 2016 και είχε άμεση εμπλοκή σε σκάνδαλα διαφθοράς.
Ο Φλάβιο αποχώρησε από το PP το 2016 και προσχώρησε στο Κοινωνικό Χριστιανικό Κόμμα, όταν διεκδίκησε τη δημαρχία του Ρίο ντε Τζανέιρο. Το 2018 εντάχθηκε στο Κοινωνικό Φιλελεύθερο Κόμμα, με το οποίο εξελέγη στη Γερουσία. Μετά την αποτυχία της προσπάθειάς τους να ιδρύσουν δικό τους κόμμα, ο Φλάβιο και ο Ζαΐχ Μπολσονάρου πέρασαν για σύντομα διαστήματα από τους Republicanos (2020–2021) και το Patriota (2021), προτού ενταχθούν στο Φιλελεύθερο Κόμμα (PL) το 2021.
Όπως και το PP, το PL ήταν στο παρελθόν ένα κεντροδεξιό κόμμα του centrão («μεγάλο κέντρο») και είχε συμμετάσχει στην κοινοβουλευτική βάση στήριξης των κυβερνήσεων του PT. Η Βραζιλία είναι γνωστή για τον «προεδρισμό των συνασπισμών», ένα σύστημα στο οποίο οι πρόεδροι χρειάζονται κοινοβουλευτική υποστήριξη για να μπορέσουν να κυβερνήσουν. Αυτή η βάση στήριξης αποτελείται από κόμματα που λειτουργούν με συναλλακτική λογική: ανταλλάσσουν τη στήριξή τους προς την εκάστοτε κυβέρνηση με μεγαλύτερες πιστώσεις από τον προϋπολογισμό και καίριες θέσεις στα υπουργεία.
Η κομματική σύνθεση του 2027 αποκαλύπτει μια διχασμένη χώρα, η οποία, από το 2018, στρέφεται σταδιακά προς μια δεξιά συντηρητική ατζέντα — ή, τουλάχιστον, απομακρύνεται από την προοδευτική Αριστερά.
Υπάρχει, επομένως, ένα ενδιαφέρον κοινό στοιχείο ανάμεσα στον Λούλα και τον Φλάβιο: ο πολιτικός πραγματισμός τους. Οι κυβερνήσεις του Λούλα σχημάτισαν συμμαχίες με το «μεγάλο κέντρο», ενώ ο Φλάβιο και ο πατέρας του υπήρξαν μέρος του για πολλά χρόνια της πολιτικής τους σταδιοδρομίας.
Ωστόσο, οι διαφορές τους φαίνεται να έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία για τις αγορές και για ξένους ηγέτες, όπως ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ. Το προβάδισμα του Φλάβιο στον πρώτο γύρο των εκλογών του 2026 έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από τον Τραμπ, ο οποίος χαρακτήρισε το αποτέλεσμα «μια πολύ, πολύ μεγάλη νίκη. Εκπληκτική, πραγματικά».
Για τις ΗΠΑ, μια ενδεχόμενη νίκη του Φλάβιο θα επιβεβαίωνε τη στενότερη ευθυγράμμιση της Βραζιλίας με την αμερικανική εξωτερική πολιτική και την προώθηση του «Δόγματος Ντονρόε» στη Λατινική Αμερική.
Στις αγορές επικράτησε επίσης έντονη αισιοδοξία: ο Ibovespa, ο βασικός χρηματιστηριακός δείκτης της Βραζιλίας, σημείωσε άνοδο 7,7% την επόμενη ημέρα και κατέγραψε ιστορικό ρεκόρ, ξεπερνώντας τις 200.000 μονάδες.
Η προοπτική μιας κυβέρνησης που θα μπορεί να εξασφαλίζει κοινοβουλευτική στήριξη και να εφαρμόζει την πολιτική της μπορεί να εξηγήσει αυτόν τον ενθουσιασμό των αγορών, ο οποίος συνδέεται με όσα θα σήμαινε μια πιθανή νίκη του Φλάβιο Μπολσονάρου για τη Βραζιλία, την περιοχή και τον κόσμο.
Μια ισχυρότερη Δεξιά
Το Φιλελεύθερο Κόμμα (PL), στο οποίο ανήκει ο Φλάβιο, μετασχηματίστηκε το 2021, όταν υποδέχθηκε την οικογένεια Μπολσονάρου στις τάξεις του. Από κόμμα του κέντρου, το PL εξελίχθηκε στον θεσμικό εκφραστή του μπολσοναρισμού, υιοθετώντας μια πολύ πιο συντηρητική πολιτική ατζέντα. Στις εκλογές του 2022 κατέγραψε εντυπωσιακή επίδοση, αυξάνοντας τους εκπροσώπους του στη Βουλή από 33 σε 99. Το 2026 έφθασε τις 121 από τις 513 έδρες. Στη Γερουσία εξασφάλισε 28 από τις 81 έδρες. Αυτό σημαίνει ότι το κόμμα ελέγχει πλέον μόνο του σχεδόν το ένα τέταρτο της Βουλής και το ένα τρίτο της Γερουσίας.
Καθώς άλλα δεξιά και κεντροδεξιά κόμματα δήλωσαν τη στήριξή τους στον Φλάβιο Μπολσονάρου ενόψει του δεύτερου γύρου, μια ενδεχόμενη κυβέρνησή του θα μπορούσε να στηριχθεί σε κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Αυτό θα του έδινε πολύ μεγαλύτερη ευχέρεια διακυβέρνησης από ό,τι στον Λούλα, ο οποίος κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπος με πλήρες κυβερνητικό αδιέξοδο.
Την προοπτική αυτή ενισχύει και το ευνοϊκό κλίμα στην κοινή γνώμη. Καθώς ο Λούλα διεκδικεί τέταρτη θητεία, αυξάνεται σταδιακά η κόπωση απέναντι στο πολιτικό σχέδιο του PT — ένα αίσθημα που έχει τις ρίζες του στις διαδηλώσεις του 2013 κατά του υψηλού κόστους ζωής.
Οι κυβερνήσεις του Λούλα την περίοδο 2003–2010 κληρονόμησαν οικονομική σταθερότητα, ύστερα από χρόνια υπερπληθωρισμού και προβλημάτων εσωτερικού και εξωτερικού χρέους. Οι ισχυρές οικονομικές επιδόσεις, που τροφοδοτήθηκαν από τις ευνοϊκές τιμές των βασικών εμπορευμάτων και την ακμάζουσα κινεζική οικονομία που τα απορροφούσε, αναβάθμισαν τη θέση της Βραζιλίας ως «αναδυόμενης οικονομίας».
Μια νέα μεσαία τάξη επιθυμούσε να αποκτήσει πρόσβαση σε χώρους και να καταναλώσει προϊόντα που προηγουμένως ήταν απρόσιτα. Αυτή η ευνοϊκή συγκυρία έδωσε στον Λούλα το πολιτικό κεφάλαιο για να εξασφαλίσει την εκλογή της διαδόχου του, Ντίλμα Ρούσεφ, για την περίοδο 2011–2014.
Ωστόσο, η κυβέρνηση της Ντίλμα Ρούσεφ επλήγη από την επιδείνωση των οικονομικών επιδόσεων της Βραζιλίας. Τα αρνητικά οικονομικά αποτελέσματα, σε συνδυασμό με τα σκάνδαλα διαφθοράς, ανέδειξαν το χάσμα ανάμεσα στις φιλοδοξίες της χώρας και στις πραγματικές επιδόσεις της, τόσο στα μάτια της κοινωνίας όσο και στα διεθνή φόρα.
Η λαϊκή δυσαρέσκεια διοχετεύθηκε γρήγορα μέσα από αναδυόμενες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, όπως το Movimento Brasil Livre («Κίνημα Ελεύθερη Βραζιλία») και το Vem Pra Rua («Βγες στον δρόμο»). Οι οργανώσεις αυτές δεν συγκρότησαν μόνο ένα κίνημα κατά της διαφθοράς, αλλά ανέδειξαν και νέα πολιτικά πρόσωπα στη βραζιλιάνικη Δεξιά, με κοινό σημείο αναφοράς την ευθεία αντιπαράθεση με το PT και την κυβέρνηση Ρούσεφ.
Η Ρούσεφ κέρδισε τον δεύτερο γύρο με μικρή διαφορά, εξασφαλίζοντας μια εύθραυστη δεύτερη θητεία, η οποία αντιμετώπισε αμέσως προβλήματα εξαιτίας της έλλειψης κοινοβουλευτικής στήριξης. Δεν ολοκλήρωσε τη θητεία της, καθώς καθαιρέθηκε το 2016.
Το ιδεολογικό ρήγμα βάθυνε με την πάροδο των χρόνων. Ο Λούλα αποκλείστηκε από τις εκλογές του 2018, έπειτα από καταδικαστικές αποφάσεις που αργότερα ακυρώθηκαν. Το πολιτικό του κεφάλαιο δεν στάθηκε αρκετό για να εξασφαλίσει τη νίκη του PT ούτε με υποψήφιο τον Φερνάντο Χαντάντ, και ο Ζαΐχ Μπολσονάρου επικράτησε ως αντισυστημικός υποψήφιος.
Μόλις ανέλαβε την εξουσία, συγκρότησε γρήγορα την κοινοβουλευτική του βάση και ανέδειξε τη δικαστική εξουσία σε νέο βασικό αντίπαλό του. Η θητεία του, από το 2019 έως το 2022, σημαδεύτηκε από πολιτικές συγκρούσεις με το Ανώτατο Ομοσπονδιακό Δικαστήριο και από αμφισβήτηση του εκλογικού συστήματος.
Στο διεθνές πεδίο, ο Λούλα και η Ντίλμα επιδίωξαν να αυξήσουν την επιρροή της Βραζιλίας στα σημαντικότερα διεθνή φόρα, αναδεικνύοντάς την σε ηγετική φωνή του Παγκόσμιου Νότου. Αυτό επιχείρησαν μέσω της συμμετοχής σε ειρηνευτικές επιχειρήσεις του ΟΗΕ —τη MINUSTAH στην Αϊτή και την UNIFIL στον Λίβανο— και μέσω της συνεργασίας στο πλαίσιο των BRICS από το 2006, ως αντιστάθμισμα στους δυτικούς θεσμούς.
Αντίθετα, η κυβέρνηση Μπολσονάρου χαρακτηρίστηκε από την υποχώρηση της συμμετοχής της Βραζιλίας στους διεθνείς οργανισμούς, την άμεση ευθυγράμμιση με τις ΗΠΑ επί προεδρίας Τραμπ και την ισχυρή υποστήριξη προς το Ισραήλ.
Η κομματική σύνθεση του 2027 αποκαλύπτει, επομένως, μια διχασμένη χώρα, η οποία, από το 2018, στρέφεται σταδιακά προς μια δεξιά συντηρητική ατζέντα — ή, τουλάχιστον, απομακρύνεται από την προοδευτική Αριστερά.
Το βασικό ερώτημα για την επόμενη ημέρα είναι, ωστόσο, το εξής: θα διέφερε ουσιαστικά μια ενδεχόμενη προεδρική θητεία του Φλάβιο Μπολσονάρου από εκείνη του πατέρα του; Ή θα μπορούσε ο Λούλα να συνεχίσει να προωθεί την ατζέντα του μέσα σε ένα τόσο δυσμενές πλαίσιο διακυβέρνησης το 2027;
Εάν κερδίσει ο Φλάβιο, θα συναντήσει πολύ ευνοϊκότερη στάση από τις αγορές και τα δύο νομοθετικά σώματα —τη Βουλή και τη Γερουσία— απέναντι στα σχέδιά του. Έχει καταστήσει σαφές ότι επιδιώκει την ακύρωση της καταδικαστικής απόφασης που εκδόθηκε το 2025 κατά του πατέρα του για τον σχεδιασμό πραξικοπήματος. Παράλληλα, σύμμαχοί του προβλέπουν την παροχή αμνηστίας σε όσους συμμετείχαν στην εισβολή στο Κογκρέσο στις 8 Ιανουαρίου 2023.
Ορισμένοι ειδικοί έχουν εκφράσει ανησυχίες για το μέλλον της ανεξαρτησίας της δικαστικής εξουσίας, καθώς η Γερουσία έχει τη δυνατότητα να καθαιρεί δικαστές του Ανώτατου Δικαστηρίου, ενώ το PL κατέχει πλέον το ένα τρίτο των εδρών της.
Σε περιφερειακό επίπεδο, ο Φλάβιο θα βρεθεί επίσης σε ένα πολύ ευνοϊκότερο ιδεολογικό περιβάλλον, καθώς οι περισσότερες χώρες της Νότιας Αμερικής κυβερνώνται πλέον από δεξιές κυβερνήσεις.
Διεθνείς περιορισμοί
Στο διεθνές πεδίο, η εικόνα είναι πιο ασαφής. Η Κίνα βρίσκεται σε άμεσο ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ στους τομείς της τεχνολογίας, των φυσικών πόρων και του εμπορίου, ιδιαίτερα στη Λατινική Αμερική. Το 2009 αναδείχθηκε στον κυριότερο εμπορικό εταίρο της Βραζιλίας.
Τα τελευταία χρόνια, η Κίνα έχει διευρύνει το ενδιαφέρον της στους τομείς των εξορύξεων, των υποδομών και της ενέργειας. Το 2025, η κινεζική MMG συμφώνησε να εξαγοράσει τις δραστηριότητες νικελίου της Anglo American, ενώ η China Nonferrous Metal Mining Group εξαγόρασε τη Mineração Taboca, η οποία δραστηριοποιείται στην εξόρυξη κασσίτερου και νιοβίου. Στον τομέα των υποδομών, η κινεζική CRRC, σε κοινοπραξία με βραζιλιάνικη εταιρεία, θα κατασκευάσει υπεραστική σιδηροδρομική γραμμή μεταξύ του Σάο Πάολο και της Καμπίνας.
Επομένως, ο περιορισμός των κινεζικών επενδυτικών εισροών προς όφελος των ΗΠΑ, ιδιαίτερα στον τομέα των κρίσιμων ορυκτών, θα αποτελέσει δύσκολο εγχείρημα σε περίπτωση νίκης του Φλάβιο. Αντίστοιχα, η επέκταση των κινεζικών επενδύσεων σε περίπτωση νίκης του Λούλα θα μπορούσε επίσης να αποδειχθεί ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς η κυβέρνησή του θα αντιμετωπίσει την ευρύτερη μέχρι τότε αντιπολίτευση.
Οι σχέσεις με την Ευρώπη θα καθοριστούν από την εφαρμογή της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–Mercosur, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο η επόμενη κυβέρνηση θα προωθήσει την προστασία του περιβάλλοντος, καθώς η αποψίλωση των δασών αποτελεί μη δασμολογικό φραγμό για την πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ.
Στις σχέσεις με τις ΗΠΑ, το οργανωμένο έγκλημα και οι διαπραγματεύσεις για τους δασμούς ενδέχεται να κυριαρχήσουν στον διμερή διάλογο. Το 2025, ο Τραμπ επέβαλε δασμούς 50% σε σειρά βραζιλιάνικων εξαγωγών, επικαλούμενος εμπορικές ανισορροπίες και πολιτική δίωξη του Ζαΐχ Μπολσονάρου.
Παρότι το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ ακύρωσε το προεδρικό διάταγμα του Τραμπ, οι δασμοί επανήλθαν το 2026. Οι δύο χώρες συμφώνησαν να συγκροτήσουν ομάδα εργασίας, με στόχο τη διαπραγμάτευση συμφωνίας για την ελάφρυνση των δασμών.
Η ισχυρή κυριαρχία των δεξιών κομμάτων στα νομοθετικά σώματα και η ενδεχόμενη αποδυνάμωση της δικαστικής εξουσίας ως θεσμικού αντιβάρου αφήνουν ανοιχτό τον δρόμο για την προώθηση μιας συντηρητικής ατζέντας, ανεξάρτητα από το ποιος θα εγκατασταθεί στο προεδρικό μέγαρο Αλβοράντα.
Μια νίκη του Φλάβιο θα μπορούσε να καταστήσει τις σχέσεις νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας πολύ λιγότερο περίπλοκες απ’ ό,τι μια νίκη του Λούλα. Ωστόσο, οι συγκρούσεις με τη δικαστική εξουσία αναμένεται να αποτελέσουν την κύρια εστία έντασης. Σε κάθε περίπτωση, τα επόμενα χρόνια στη Βραζιλία προμηνύονται γεμάτα καταιγιστικές εξελίξεις, με επιπτώσεις τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και διεθνώς.
© RUSI, 2026.
Οι απόψεις που εκφράζονται στο παρόν άρθρο ανήκουν στη συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν τις θέσεις του RUSI ή οποιουδήποτε άλλου οργανισμού.
