του Δρ. Ηρακλή Γωνιάδη, Οικονομολόγου
Η δημοσίευση της υπερψήφισης του νέου κανονισμού για τα «μεταλλαγμένα» στην Ε. Ένωση από την «βολική και πρόθυμη» κυβέρνηση Μητσοτάκη (παρά τις έντονες αντιδράσεις οργανώσεων όπως ο Αιγίλοπας και το ΙΝΚΑ, αλλά και περιβαλλοντικών φορέων όπως η Greenpeace κ.ά.), επαναφέρει στην επικαιρότητα μια μάχη ετών. Ή, μάλλον, έναν πόλεμο με μακρά ιστορία αλλά και συνέπειες στις χώρες του λεγόμενου «τρίτου ή τέταρτου κόσμου» όπου υιοθετήθηκαν με τη συνδρομή διεφθαρμένων κυβερνήσεων οι οποίες υιοθέτησαν το δόγμα «ό,τι συμφέρει την εταιρία –και στις ίδιες- συμφέρει και στην κοινωνία» αντί για το αντίθετο.
Μολονότι ο όρος επικράτησε στην καθομιλούμενη, αναφέρεται στους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς (Genetically Modified Organism/GMO) με τεχνικές της Γενετικής Μηχανικής που χρησιμοποιούνται στη γεωργία κυρίως, αλλά και στην ιατρική και τη βιομηχανία. Πρόκειται για μια τεχνική κατά την οποία μεταφέρεται το DNA ενός οργανισμού σε άλλον (συχνά διαφορετικού είδους) με σκοπό την εξάλειψη αδυναμιών ή την ενίσχυση των δυνατοτήτων του, σε αντίθεση με τη «μετάλλαξη» που αποτελεί μια μακράς διάρκειας εξελικτική διαδικασία της Φύσης.
Παρά την υποστήριξη των διεθνών οργανισμών, όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) του οποίου αμφισβητείται η ανεξαρτησία λόγω των δωρητών του (π.χ., το Ίδρυμα Bill & Melinda Gates/ BMGF) ή των λόμπι ιδιωτών χρηματοδοτών και διαφόρων φαρμακευτικών κλπ. εταιριών, παραμένει υψηλή η δυσπιστία του κόσμου, ιδιαίτερα στην Ευρώπη. Επιπλέον, είναι έντονος και ο προβληματισμός για το δικαίωμα του ανθρώπου να «επεμβαίνει» τόσο δραστικά στον γενετικό κώδικα της Φύσης του οποίου η εξέλιξη είναι αποτέλεσμα εκατομμυρίων ετών.
Τα κυριότερα εκατέρωθεν επιχειρήματα ενός αρκετά πολύπλοκου θέματος στο οποίο περιλαμβάνονται επιστημονικά, οικονομικά και ηθικά ζητήματα, παρατίθενται στον ακόλουθο πίνακα:
| Πλεονεκτήματα & Μειονεκτήματα Γενετικά Τροποποιημένων Οργανισμούς (ΓΤΟ/GMO) | ||
| Τομέας | Πλεονεκτήματα | Μειονεκτήματα |
| Γεωργία & Παραγωγή | Αυξημένη απόδοση: Σπόροι ανθεκτικοί σε παράσιτα και ασθένειες.
Ανθεκτικότητα στο Κλίμα: Καλλιέργειες ανθεκτικές στην ξηρασία, τον παγετό και τα «αλμυρά» εδάφη με συνέπεια την αύξηση της παραγωγής. |
Ανάπτυξη Ζιζανίων/Εντόμων: Ικανών να αποκτήσουν ανθεκτικότητα στα φυτοφάρμακα.
Εξάρτηση των αγροτών: Από λίγες πολυεθνικές* εταιρίες με πατέντες στους σπόρους. |
| Περιβάλλον | Λιγότερα ψεκασμοί λόγω μείωσης της ανάγκης για χημικά εντομοκτόνα (μιας και το φυτό θα τα παράγει μόνο του). | Γενετική Ρύπανση: Διασταύρωση ΓΤΟ με άγρια φυτά διαταράσσοντας την τοπική βιοποικιλότητα.
Βλάβη σε ωφέλιμα έντομα: Πιθανές επιπτώσεις σε μέλισσες ή πεταλούδες κ.ά. |
| Διατροφή & Υγεία | Βελτιωμένα χαρακτηριστικά: Τρόφιμα με περισσότερες βιταμίνες (π.χ. «Χρυσό Ρύζι»**) ή μεγαλύτερη διάρκεια ζωής.
Ιατρικές εφαρμογές: Παραγωγή φαρμάκων, όπως η Ινσουλίνη, μέσω γενετικά τροποποιημένων μικροοργανισμών. |
Αλλεργίες: Φόβος για δημιουργία νέων αλλεργιογόνων ουσιών.
Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις: Έλλειψη επαρκών μελετών για τις επιδράσεις (π.χ., αλλεργίες) στην ανθρώπινη υγεία μετά από δεκαετίες (μακροχρόνιες επιπτώσεις). Ηθικά ζητήματα: Παρεμβάσεις στη φύση και ανησυχίες για «έλεγχο» της τροφής. |
| Οικονομία & Νομικά Εμπόδια | Χαμηλότερο κόστος παραγωγής: Λόγω λιγότερων απωλειών από παράσιτα και, συνεπώς, φθηνότερα τρόφιμα. Αν και το κόστος των σπόρων κάθε καλλιέργειας δεν είναι αμελητέο. | Ολιγοπώλιο: Έλεγχος της παγκόσμιας τροφικής αλυσίδας από 3-4 μεγάλες εταιρίες μέσω πατεντών.
Προσπάθεια επιβολής της απαγόρευσης χρήσης αρχέγονων σπόρων που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν (το γνωστό «γέννημα»). |
*«Big Four»: 1) Bayer + Monsanto: Ο μεγαλύτερος παίκτης στην παγκόσμια αγορά σπόρων (Καλαμπόκι, Σόγια, Βαμβάκι, Ελαιοκράμβη), 2) Corteva Agriscience (=Dow + DuPont) ανάπτυξη σπόρων ανθεκτικών σε ζιζανιοκτόνα ή έντομα, 3) Syngenta (του ομίλου ChemChina) «ελβετική» κινεζικής ιδιοκτησίας, παγκόσμιος ηγέτης στην παραγωγή σπόρων και αγροχημικών, με σημαντικές επενδύσεις στη βιοτεχνολογία αύξησης της απόδοσης των καλλιεργειών, και 4) BASF η οποία, μέσω του τμήματός της Agricultural Solutions, επεκτάθηκε στην ανάπτυξη γενετικά τροποποιημένων καλλιέργειών με κύρια εστίαση στην ανθεκτικότητα των σπόρων.
** Golden Rice, ποικιλία ρυζιού δημιουργημένη μέσω γενετικής μηχανικής στοχεύοντας στην άρση της έλλειψης βιταμίνης Α σε αναπτυσσόμενες χώρες.
Τα μεταλλαγμένα στην Ε. Ένωση και την Ελλάδα
Επιτρέπονται εντός ενός αυστηρού πλαισίου και όχι «ελεύθερα» όπως σε άλλες χώρες (π.χ., ΗΠΑ), έπειτα από αυστηρή έγκριση ενός εκάστου «μεταλλαγμένου» οργανισμού, μέσω μιας χρονοβόρας και δύσκολης διαδικασίας επιστημονικής αξιολόγησης (ασφάλεια υγείας & περιβάλλοντος), με υποχρεωτική σήμανση στη συσκευασία του τρόφιμου όταν περιέχει ποσοστό μεγαλύτερο του 0,9% προς ενημέρωση του καταναλωτή. Βέβαια, τα κράτη-μέλη μπορούν να απαγορεύσουν την καλλιέργεια στο έδαφός τους, ακόμα και αν έχουν εγκριθεί σε επίπεδο ΕΕ. Ενώ στην πράξη καλλιεργούνται ελάχιστα μεταλλαγμένα φυτά, οι περισσότερες χρήσεις αφορούν σε εισαγόμενες ζωοτροφές (π.χ., σόγια) που δεν παύουν να συνιστούν πιθανή κερκόπορτα της τροφικής αλυσίδας. Σχετικά με τη χώρα μας, η οποία έκανε χρήση-μέχρι τώρα- του δικαιώματος εξαίρεσης, επιτρέπονται οι εισαγωγές προϊόντων με την παραπάνω σήμανση (μπισκότα, κέικ, γλυκίσματα, δημητριακά, σνακ, έτοιμα φαγητά) ή από ζώα σιτισμένα με μεταλλαγμένες ζωοτροφές (κρέας, γάλα, αυγά).
Από τις αρχές του Απριλίου 2026 το καθεστώς στην ΕΕ βρίσκεται σε φάση αλλαγής-άρα και στη χώρα μας-λόγω της υιοθέτησης νέων κανονισμών για τις «Νέες Γενετικές Τεχνικές» (NGTs)[1] και συγκεκριμένα εκείνου βάσει του οποίου τα μεταλλαγμένα διακρίνονται σε δύο κατηγορίες:
- NGT-1: Περιλαμβάνει φυτά θεωρούμενα ως ισοδύναμα προς τις συμβατικές καλλιέργειες (επειδή οι γενετικές αλλαγές θα μπορούσαν να συμβούν και στη φύση) χωρίς τη σήμανση του «μεταλλαγμένου» στο ράφι αλλά μόνο στους σπόρους. Κατηγορία η οποία χαλαρώνει τους κανόνες για ένα σημαντικό τους μέρος.
- NGT-2: Περιλαμβάνει φυτά με συνθετότερες τροποποιήσεις εξακολουθώντας να υπόκεινται στους αυστηρούς κανόνες των παλιών GMOs (έγκριση, σήμανση, ιχνηλασιμότητα), όπως και εκείνα που τροποποιήθηκαν για να αντέχουν σε ζιζανιοκτόνα.
Στις χώρες-μέλη της Mercosour (Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη, Ουρουγουάη, Βολιβία) καλλιεργούνται γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί, όπως σόγια, καλαμπόκι, βαμβάκι και ζαχαροκάλαμο, χωρίς να σημαίνει ότι όλα τα προϊόντα τους είναι «μεταλλαγμένα». Η κοινή αυτή αγορά της Ν. Αμερικής αποτελεί παγκόσμιο κέντρο καλλιέργειας και εξαγωγής, με ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία στη σόγια και το καλαμπόκι, ενισχύοντας περαιτέρω την ανησυχία για τη συμφωνία της με την Ε. Ένωση. Εκτός, δηλαδή, από τον κατακλυσμό των γεωργοκτηνοτροφικών τους προϊόντων που απειλεί εμφανώς τον ευρωπαϊκό πρωτογενή τομέα, φοβίζει και η δυνατότητα αύξησης της παραγωγής και χρήσης τους στις χώρες αυτές, παρά τη δήλωση διατήρησης των προτύπων ασφάλειας των εισαγόμενων τροφίμων.
Παρότι η πρόσφατη απόφαση του Δικαστηρίου της Ε. Ένωσης (Φεβρουάριος 2026) επιβεβαίωσε ότι τα κράτη-μέλη διατηρούν το δικαίωμα απαγόρευσης καλλιεργειών στην επικράτειά τους υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, η νέα νομοθεσία για τα NGT-1 ενδέχεται να περιορίσει αυτή την ευχέρεια στο μέλλον. Η μάχη ανάμεσα στην τεχνολογική αισιοδοξία (πανάκεια) επίλυσης πρακτικών προβλημάτων (επισιτιστικής ασφάλειας, μείωσης φυτοφαρμάκων, ενισχυμένης θρεπτικότητας) και την οικολογική επιφύλαξη (επιζήμια λύση) λόγω κινδύνων για το φυσικό οικοσύστημα (οικολογικής ισορροπίας, βιοποικιλότητας) μαζί με την οικονομική εξάρτηση από το ολιγοπώλιο, συνεχίζεται με τους Τέσσερις Κολοσσούς που ελέγχουν την τεχνολογία να διασφαλίζουν πλεονέκτημα μπροστά στην υποχώρηση της πολιτικής.
[1] Όπως το CRISPR, ένα «μοριακό ψαλίδι» το οποίο επιτρέπει στους επιστήμονες να κόβουν και να τροποποιούν το DNA με μεγάλη ακρίβεια, χωρίς απαραίτητα την εισαγωγή γονιδίων από άλλους οργανισμούς.
