Απειλές Ερντογάν και αναφορές για αποστρατιωτικοποίηση των νησιών. Τουρκικό διάβημα για τα Χωροταξικά Πλαίσια που ανακοινώθηκαν τον Αύγουστο. Χαμηλοί τόνοι από την Αθήνα που ενημερώνει εταίρους και συμμάχους.
Πού το πάει η Άγκυρα; Αυτό προσπαθούν να αποκρυπτογραφήσουν οι αρμόδιοι επιτελείς στην Αθήνα που από τα τέλη Ιουλίου (πρώτη τουρκική υπέρπτηση πάνω από ελληνικό νησί μετά από 3,5 χρόνια) παρακολουθούν την κλιμάκωση των προκλήσεων και της παραβατικότητας της γείτονος.
Μετά από καιρό, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απείλησε ευθέως την Ελλάδα, επαναφέροντας εμφατικά τους ισχυρισμούς περί «αποστρατιωτικοποιημένων» νησιών.
Προς ώρας, η Αθήνα κρατά χαμηλούς τόνους. Επιχειρεί να εκπέμψει στην Άγκυρα το μήνυμα ότι δεν θα υποχωρήσει και ταυτόχρονα προβαίνει στη διεθνοποίηση των παράνομων τουρκικών ενεργειών, ενημερώνοντας εταίρους και συμμάχους.
Μια ημέρα μετά την υπογραφή της συμφωνίας Αθήνας και Τελ Αβίβ για την Ασπίδα του Αχιλλέα, ο Τούρκος πρόεδρος καταφέρθηκε εναντίον της Ελλάδας σημειώνοντας ότι «πρέπει να επιστρέψει από αυτόν τον λανθασμένο δρόμο στον οποίο έχει εισέλθει και να σταματήσει τον πολεμικό εξοπλισμό των νησιών με αποστρατιωτικοποιημένο καθεστώς».
Ο ίδιος προσέθεσε ότι «η ιστορία αποτελεί εξαιρετικό οδηγό για όσους αντλούν διδάγματα από αυτήν» και επισήμανε ότι η χώρα του «θα κάνει ό,τι χρειάζεται».
Παράλληλα, ισχυρίστηκε ότι η Ελλάδα παραβιάζει τις διεθνείς συμφωνίες, υποστήριξε ότι η Τουρκία «δεν εποφθαλμιά το έδαφος κανενός, αλλά ούτε και θα επιτρέψει σε κανέναν να καταπατήσει τα δικαιώματά της», ενώ στοχοποίησε το Καστελόριζο (δίχως να το κατονομάσει).
Πόλεμος διαβημάτων
Των δηλώσεων Ερντογάν προηγήθηκε η αποστολή μιας τουρκικής ρηματικής διακοίνωσης στην Αθήνα, την οποία αποκάλυψαν χθες οι Milliyet και Yeni Şafak.
Το διάβημα της Άγκυρας, σύμφωνα με τις τουρκικές εφημερίδες, αφορούσε τα Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια (Τουρισμός, ΑΠΕ, Βιομηχανία) που ανακοίνωσε η Αθήνα τον Αύγουστο. Σημειωτέον ότι και στις τρεις περιπτώσεις η γείτων είχε αντιδράσει για παραβίαση των «γκρίζων ζωνών».
Βάσει της ίδιας γραμμής ενημέρωσης, στο τουρκικό διάβημα υπογραμμιζόταν ότι «δεν θα γίνουν αποδεκτά τυχόν τετελεσμένα που θα μπορούσαν να επιχειρηθούν σε γεωγραφικούς σχηματισμούς στο Αιγαίο των οποίων η κυριαρχία δεν έχει μεταβιβαστεί στην Ελλάδα μέσω διεθνών συμφωνιών» και πως οι «μονομερείς» ενέργειες της Αθήνας «δεν επηρεάζουν το υφιστάμενο νομικό καθεστώς στο Αιγαίο ή τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της Τουρκίας».
Νωρίτερα, η Αθήνα είχε αποστείλει διαβήματα διαμαρτυρίας στην Άγκυρα για τα δύο παράνομα θαλάσσια της πάρκα σε Βόρειο Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο. Επισήμως, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών τήρησε σιγή ιχθύος για το περιεχόμενό τους.
Σύμφωνα με πληροφορίες του BusinessDaily, στο κείμενο των διακοινώσεων οι ενέργειες της Άγκυρας απορρίπτονταν συλλήβδην ως παράνομες και αντίθετες στο διεθνές δίκαιο. Εξάλλου, όπως τονίζονταν, μεγάλο μέρος της τουρκικής χωροθέτησης καταλαμβάνει διεθνή ύδατα σε μη οριοθετημένη ελληνική υφαλοκρηπίδα.
NAVTEX και αντι-NAVTEX στο «πάρκο»
Ωστόσο, τα διαβήματα της Αθήνας δεν επηρέασαν την Άγκυρα, η οποία την 1η Σεπτεμβρίου εξέδωσε NAVTEX μέσω της υδρογραφικής υπηρεσίας της Αττάλειας, στέλνοντας στη συνέχεια το ερευνητικό «Tubitak Marmara» νοτίως του Καστελόριζου, στην περιοχή του λεγόμενου πάρκου «Φετιγιέ-Κας».
Η Αθήνα εξέδωσε αντι-NAVTEX μέσω του σταθμού Ηρακλείου της Υδρογραφικής Υπηρεσίας του Πολεμικού Ναυτικού. Στην οδηγία αφενός απορριπτόταν η τουρκική αρμοδιότητα για την έκδοση ναυτικών αναγγελιών, αφετέρου τονιζόταν ότι η συγκεκριμένη περιοχή που επιχείρησε να δεσμεύσει η Τουρκία βρίσκεται εντός ελληνικής (μη οριοθετημένης) υφαλοκρηπίδας.
Μη υποχώρηση και ενημέρωση
Χθες, ο Γιώργος Γεραπετρίτης μετείχε στην άτυπη συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών της ΕΕ στην Ιρλανδία, στο πλαίσιο της οποίας ενημέρωσε τους ομολόγους για την τουρκική προκλητικότητα.
«Δεν υπάρχει καμία πιθανότητα να δεχθούμε οποιαδήποτε υποχώρηση σε σχέση με την κυριαρχία και τα κυριαρχικά μας δικαιώματα», δήλωσε ο κ. Γεραπετρίτης μετά τη συνάντηση.
Για την κατάσταση στα Ελληνοτουρκικά ενημέρωσε την Αμερικανή υφυπουργό Εξωτερικών για τις Πολιτικές Υποθέσεις, Άλισον Χούκερ, ο υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, στο Πεντάγωνο. Μια ημέρα νωρίτερα, ο κ. Δένδιας ενημέρωσε και τους ομολόγους του στην άτυπη Σύνοδο των υπουργών Άμυνας της ΕΕ.
Οπωσδήποτε, οι υψηλοί τόνοι της Άγκυρας προμηνύουν ότι το επόμενο διάστημα θα είναι κρίσιμο για τα Ελληνοτουρκικά, ενώ φαίνεται να προκαταβάλουν την στάση της στην ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου, οι εργασίες για την οποία θεωρητικώς θα επανεκκινήσουν μέχρι το τέλος του έτους.
«Το έργο θα προχωρήσει, όπως έχει προβλέψει ο σχεδιασμός του και σύμφωνα με όσα προβλέπονται στο Διεθνές Δίκαιο», απάντησε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης ερωτηθείς σχετικά στον ΣΚΑΙ, ενώ υποστήριξε ότι δεν συντρέχει λόγος άδειας ή ερώτησης της Τουρκίας για το καλώδιο.
Mυστήριο
Υπό αυτό το πρίσμα, εντύπωση προκάλεσε η αποκάλυψη των «ΝΕΩΝ» για την επίσκεψη του επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών (ΜΙΤ), Ιμπραήμ Καλίν. Ο άλλοτε εξ απορρήτων του προέδρου Ερντογάν επισκέφθηκε προ ημερών τη χώρα μας, πραγματοποιώντας συναντήσεις με διάφορους Έλληνες αξιωματούχους.
Πηγές από την Εθνική Υπηρεσία Πληροφορίων (ΕΥΠ) υπογράμμιζαν ότι ο κ. Καλίν συναντήθηκε την περασμένη Παρασκευή 28 Αυγούστου, υπό καθεστώς άκρας μυστικότητας, με τον διοικητή της Υπηρεσίας, Πρέσβη Θεμιστοκλή Δεμίρη. Η συνομιλία μεταξύ των δύο έλαβε χώρα στα γραφεία της ΕΥΠ και φέρεται πως κάλυψε ευρύ φάσμα θεμάτων.
Η επίσκεψη Καλίν μόνο τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί, καθώς η επαναφορά της έντασης από την Άγκυρα φέρεται να έχει δυσχεράνει τους διαύλους επικοινωνίας μεταξύ των δύο πλευρών. Ως γνωστόν, όμως, τα κανάλια μεταξύ των υπηρεσιών πληροφοριών παραμένουν πάντοτε ανοιχτά.
Η ταχεία αναδιάταξη των συμμαχιών στη Μέση Ανατολή φέρνει την Αίγυπτο στο επίκεντρο του ελληνικού στρατηγικού ενδιαφέροντος. Το Κάιρο επιχειρεί να διατηρήσει την αυτονομία των κινήσεών του, παραμένοντας εκτός της «Συμφωνίας της Μέκκας», ενώ ταυτόχρονα εμβαθύνει την εξομάλυνση των σχέσεών του με την Τουρκία και διατηρεί ανοικτούς διαύλους με τη Σαουδική Αραβία, το Ισραήλ και το Ιράν. Για την Αθήνα, η εξέλιξη αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία υπό το ενδεχόμενο μιας μελλοντικής επαναπροσέγγισης Τουρκίας-Ισραήλ, ιδιαίτερα σε μια μετα-Νετανιάχου περίοδο.
Η Ελλάδα καλείται επομένως να θωρακίσει εγκαίρως τη στρατηγική της σχέση με την Αίγυπτο, όχι στη βάση της κοινής επιφυλακτικότητας απέναντι στην Άγκυρα, αλλά μέσα από ένα μόνιμο πλέγμα αμοιβαίων συμφερόντων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Στον ελληνικό σχεδιασμό για τη Μέση Ανατολή, η Αίγυπτος πρέπει να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερο βάρος. Η απόφαση του Καΐρου να παραμείνει, τουλάχιστον προς το παρόν, εκτός της «Συμφωνίας της Μέκκας» δεν σημαίνει απομάκρυνση από τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία και το Πακιστάν. Η Αίγυπτος συμμετέχει στον τετραμερή μηχανισμό διαβουλεύσεων R-4 και έχει δηλώσει ότι εξετάζει σοβαρά τη συμφωνία, αλλά αποφεύγει τη ρήτρα συλλογικής άμυνας που θα μπορούσε να περιορίσει την ελευθερία κινήσεών της.
Η στάση αυτή εξυπηρετεί μια ευρύτερη αιγυπτιακή στρατηγική ισορροπιών. Το Κάιρο θέλει να διατηρεί ταυτόχρονα τη στρατηγική σχέση με τη Σαουδική Αραβία, την εξομάλυνση με την Τουρκία, τη συνθήκη ειρήνης με το Ισραήλ, τις σχέσεις με Ελλάδα και Κύπρο και ανοικτούς διαύλους με το Ιράν. Παράλληλα διευρύνει τις σχέσεις του με την Κίνα, με τον Σι Τζινπίνγκ και τον Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι να συμφωνούν μόλις στις 2 Σεπτεμβρίου σε βαθύτερη συνεργασία στους τομείς ασφάλειας, οικονομίας και άμυνας.
Για την Ελλάδα, αυτή η αιγυπτιακή αυτονομία αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα. Η Αθήνα πρέπει να επιδιώξει να παραμείνει η σχέση Ελλάδας-Αιγύπτου ένας από τους σταθερότερους άξονες της αιγυπτιακής εξωτερικής πολιτικής, ανεξάρτητα από την πορεία των σχέσεων Καΐρου-Άγκυρας.
Το δυσμενέστερο σενάριο για την Αθήνα
Το μεγαλύτερο μεσοπρόθεσμο ερώτημα δεν είναι όμως μόνο τι θα κάνει η Αίγυπτος με τη «Μέκκα». Είναι τι θα συμβεί εάν μετά τις ισραηλινές εκλογές και ενδεχόμενη αποχώρηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου υπάρξει επαναπροσέγγιση Τουρκίας-Ισραήλ.
Σήμερα η ένταση Άγκυρας-Ιερουσαλήμ ευνοεί αντικειμενικά τη στρατηγική σημασία της Ελλάδας και της Κύπρου για το Ισραήλ. Οι διαφορές όμως δεν είναι αποκλειστικά προσωπικές μεταξύ Νετανιάχου και Ερντογάν. Αφορούν τη Συρία, την τουρκική στρατιωτική παρουσία, τη Χαμάς, τη Γάζα και τον ανταγωνισμό για την περιφερειακή επιρροή. Επομένως, η αποχώρηση Νετανιάχου δεν θα τις εξαφανίσει αυτομάτως.
Θα μπορούσε, ωστόσο, να αφαιρέσει ένα σημαντικό πολιτικό και προσωπικό εμπόδιο και να επιτρέψει την επανέναρξη μιας πραγματιστικής συνεννόησης Άγκυρας-Ιερουσαλήμ.
Για την Αθήνα αυτό θα ήταν πολύ σημαντικό. Η Ελλάδα δεν πρέπει να οικοδομήσει τη στρατηγική της στην υπόθεση ότι η σημερινή ισραηλινοτουρκική αντιπαράθεση είναι μόνιμη.
Εάν Τουρκία και Ισραήλ καταλήξουν σε συμβιβασμό για τη Συρία, περιορίσουν τις διαφορές τους στη Γάζα και αποκαταστήσουν την αμυντική και οικονομική συνεργασία τους, η Τουρκία θα μπορούσε να βρεθεί ταυτόχρονα μέσα στη «Μέκκα», σε στρατηγική προσέγγιση με την Αίγυπτο και ξανά σε λειτουργική σχέση με το Ισραήλ.
Αυτό θα αποτελούσε σαφώς το δυσμενέστερο περιφερειακό περιβάλλον για την Ελλάδα.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να εξαρτάται από τις αντιθέσεις των άλλων
Από εδώ προκύπτει και το βασικό ελληνικό στρατηγικό συμπέρασμα. Η Αθήνα δεν πρέπει να στηρίζει τη θέση της στη Μέση Ανατολή στην αντιπαράθεση Τουρκίας-Ισραήλ ούτε στις επιφυλάξεις Αιγύπτου-Τουρκίας. Και τα δύο μπορούν να μεταβληθούν.
Η σχέση με το Ισραήλ πρέπει συνεπώς να αποκτήσει τέτοιο θεσμικό, τεχνολογικό, αμυντικό και οικονομικό βάθος, ώστε να παραμένει στρατηγική για το Ισραήλ ακόμη και εάν αυτό αποκαταστήσει τις σχέσεις του με την Τουρκία. Η «Ασπίδα του Αχιλλέα», οι κοινές ασκήσεις, η αμυντική βιομηχανία, η ενέργεια και η συνεργασία Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ πρέπει να αντιμετωπισθούν ακριβώς υπό αυτό το πρίσμα.
Αντίστοιχα, η σχέση με την Αίγυπτο πρέπει να θωρακιστεί περισσότερο. Η προσέγγιση Καΐρου–Άγκυρας είναι ήδη πραγματικότητα: τον Φεβρουάριο του 2026 οι δύο χώρες συμφώνησαν να εμβαθύνουν τον στρατηγικό συντονισμό τους σε σειρά περιφερειακών ζητημάτων. Η ελληνική απάντηση δεν πρέπει να είναι η προσπάθεια ανακοπής αυτής της σχέσης, αλλά η δημιουργία τέτοιου πλέγματος κοινών συμφερόντων με την Αίγυπτο ώστε η συνεργασία με την Ελλάδα να παραμείνει χρήσιμη.
Σε αυτό το πλαίσιο αποκτούν μεγαλύτερη σημασία η οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών, οι ενεργειακές διασυνδέσεις, η ηλεκτρική σύνδεση Ελλάδας-Αιγύπτου, η αμυντική συνεργασία και κυρίως η διατήρηση της τριμερούς Ελλάδας-Αιγύπτου-Κύπρου ως μόνιμου θεσμικού σχήματος της Ανατολικής Μεσογείου.
Το ελληνικό ζητούμενο
Η Ελλάδα πρέπει τελικά να προετοιμάζεται όχι για τη σημερινή Μέση Ανατολή, αλλά για εκείνη που μπορεί να προκύψει μετά τις ισραηλινές εκλογές.
Το δυσκολότερο σενάριο για την Αθήνα θα ήταν μια Τουρκία που θα διατηρεί τη θεσμική αμυντική σχέση της με Σαουδική Αραβία και Πακιστάν μέσω της «Μέκκας», θα έχει ολοκληρώσει την εξομάλυνση με την Αίγυπτο και ταυτόχρονα θα έχει αποκαταστήσει μια πραγματιστική σχέση με το Ισραήλ.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η Ελλάδα δεν μπορεί να ανταγωνιστεί την Τουρκία μόνο γεωγραφικά ή στρατιωτικά. Πρέπει να καταστεί χρήσιμος εταίρος: για το Ισραήλ στην άμυνα, την τεχνολογία και την ευρωπαϊκή του σύνδεση· για την Αίγυπτο στην Ανατολική Μεσόγειο, την ενέργεια και την ΕΕ· για τη Σαουδική Αραβία στην ασφάλεια και στις ευρωπαϊκές διασυνδέσεις· και για τον Λίβανο στην ενίσχυση των κρατικών του θεσμών.
Αυτή πρέπει να είναι η ελληνική απάντηση στη «Μέκκα»: όχι η δημιουργία ενός αντιτουρκικού άξονα που εξαρτάται από τις συγκρούσεις της Άγκυρας με τρίτους, αλλά ένα πλέγμα μόνιμων ελληνικών συμφερόντων που θα επιβιώνει ακόμη και εάν Τουρκία, Ισραήλ και Αίγυπτος βελτιώσουν τις μεταξύ τους σχέσεις.
Η κρίσιμη αρχή για την Αθήνα είναι απλή: η Ελλάδα πρέπει να είναι απαραίτητη στους εταίρους της για όσα η ίδια προσφέρει και όχι επειδή εκείνοι βρίσκονται σε σύγκρουση με την Τουρκία.
Προϋπόθεση, ωστόσο, για την αποτελεσματικότητα οποιασδήποτε ελληνικής στρατηγικής είναι η ύπαρξη σταθερής πολιτικής βούλησης. Η οικοδόμηση συμμαχιών και η ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος χάνουν μέρος της αξίας τους εάν, όταν εκδηλώνονται τουρκικές προκλήσεις, η Αθήνα εμφανίζεται διστακτική στην αξιοποίηση των διπλωματικών, πολιτικών και αμυντικών εργαλείων που διαθέτει. Η Ελλάδα οφείλει να συνδυάζει την επιδίωξη του διαλόγου με σαφή όρια και συνέπεια στην υπεράσπιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων και των στρατηγικών της συμφερόντων. Η αξιοπιστία της έναντι συμμάχων και αντιπάλων εξαρτάται τελικά όχι μόνο από τις δυνατότητες που διαθέτει, αλλά και από την αποφασιστικότητα με την οποία είναι διατεθειμένη να τις αξιοποιήσει.
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίασε την ιδρυτική διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ. Δεν ανακοίνωσε απλώς τη δημιουργία ενός ακόμη κόμματος. Επιχείρησε να δώσει πολιτική φωνή σε κοινωνικές δυνάμεις που, παρά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, παρέμεναν στο περιθώριο της εξουσίας: εργαζομένους, αγρότες, μικρομεσαίους, νέους, γυναίκες και πολίτες σημαδεμένους από τις διώξεις του μετεμφυλιακού κράτους.
Η μεγάλη δύναμη του Ανδρέα Παπανδρέου ήταν ότι κατάλαβε την εποχή του. Μίλησε σε μια κοινωνία που δεν ζητούσε μόνο καλύτερη διαχείριση, αλλά αναγνώριση, αξιοπρέπεια και συμμετοχή. Μετέτρεψε το «μη προνομιούχο» τμήμα της Ελλάδας από εκλογικό ακροατήριο σε πρωταγωνιστή της πολιτικής ζωής. Έδωσε στους αποκλεισμένους την αίσθηση ότι το κράτος μπορούσε, επιτέλους, να γίνει και δικό τους.
Το ΠΑΣΟΚ του 1974 δεν γεννήθηκε ως συμπλήρωμα του υπάρχοντος συστήματος. Αυτοπροσδιορίστηκε ως κίνημα ρήξης και αλλαγής, με αιτήματα την εθνική ανεξαρτησία, τη λαϊκή κυριαρχία, την κοινωνική απελευθέρωση και τη δημοκρατική διαδικασία. Πολλές από τις διακηρύξεις του αναπροσαρμόστηκαν όταν το κόμμα ανέλαβε την εξουσία. Ωστόσο, η κοινωνική κατεύθυνση της πρώτης περιόδου άφησε βαθύ αποτύπωμα: αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, δημιουργία του Εθνικού Συστήματος Υγείας, μεταρρύθμιση του οικογενειακού δικαίου, ενίσχυση της περιφέρειας και διεύρυνση των κοινωνικών δικαιωμάτων.
Ο Ανδρέας δεν υπήρξε αλάνθαστος. Η διακυβέρνησή του είχε αντιφάσεις, υπερβολές και πρακτικές που επιβάρυναν το κράτος. Δεν κρίνεται όμως μόνο από τους οικονομικούς δείκτες ή τα λάθη της εξουσίας. Κρίνεται και από το γεγονός ότι άλλαξε τον κοινωνικό συσχετισμό, νομιμοποίησε ιστορικά αποκλεισμένους πολίτες και επέβαλε μια νέα γλώσσα συμμετοχής στη δημόσια ζωή.
Οι διάδοχοί του κληρονόμησαν ένα μεγάλο κόμμα, αλλά όχι πάντοτε την πολιτική του τόλμη. Σταδιακά, το ΠΑΣΟΚ απομακρύνθηκε από τον χαρακτήρα του κοινωνικού κινήματος και πλησίασε το πρότυπο ενός κλασικού ευρωπαϊκού αστικού κόμματος: περισσότερο τεχνοκρατικό, περισσότερο προβλέψιμο και στενότερα συνδεδεμένο με τους μηχανισμούς διαχείρισης της εξουσίας. Ο εκσυγχρονισμός έφερε σημαντικές επιτυχίες, αλλά αποδυνάμωσε τον δεσμό με εκείνους που δεν χωρούσαν εύκολα στους αριθμούς της οικονομικής σύγκλισης.
Με τον χρόνο, το κόμμα που υποσχέθηκε να αλλάξει το σύστημα έγινε ένας από τους βασικούς διαχειριστές του. Η ιστορική του ταυτότητα μετατράπηκε συχνά σε επετειακό σύμβολο και ο πράσινος ήλιος σε ανάμνηση μιας κοινωνικής κινητικότητας που δεν ήταν πλέον αυτονόητη. Η μετέπειτα υιοθέτηση του ονόματος «Κίνημα Αλλαγής» δεν μπορούσε από μόνη της να επαναφέρει τον κινηματικό χαρακτήρα που είχε χαθεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κληρονομιά του ΠΑΣΟΚ εξαντλήθηκε. Σημαίνει ότι δεν αρκεί η επίκλησή της. Η 3η του Σεπτέμβρη δεν είναι ιδιοκτησία ενός κομματικού μηχανισμού ούτε οικογενειακό κειμήλιο. Είναι η υπενθύμιση ότι ένα κόμμα αποκτά ιστορική σημασία όταν εκφράζει πραγματικές κοινωνικές ανάγκες και όχι όταν περιορίζεται στην αναζήτηση μιας καλύτερης θέσης μέσα στο υπάρχον σύστημα.
Η ουσιαστικότερη τιμή στον Ανδρέα Παπανδρέου δεν είναι η νοσταλγία. Είναι η επαναφορά της πολιτικής στο πεδίο της κοινωνικής αλλαγής. Γιατί το ΠΑΣΟΚ έγινε μεγάλο όταν υποσχέθηκε να μεταμορφώσει την Ελλάδα — όχι όταν έμαθε απλώς να τη διαχειρίζεται.
Κατά την πρόσφατη επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα (ΓΓ) του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουντέρες στην Κύπρο,καθορίστηκαν οι προϋποθέσεις σύγκλισης μιας νέας πενταμερούς διάσκεψης για το Κυπριακό.Ο πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας (ΚΔ) και τα κόμματα που υποστηρίζουν την λύση ΔΔΟ, εξέφρασαν την ικανοποίησή τους και τη συγκρατημένη αισιοδοξία τους επειδή συμφωνήθηκε να διεξαχθούν οι συνομιλίες στη βάση του κεκτημένου των συνομιλιών (συγκλίσεις των συνομιλιών).
Οι συγκλίσεις συνιστούν ουσιαστικά τη βάση του περιεχομένου της λύσης ΔΔΟ ,αλλά δεν έχουν κοινοποιηθεί επίσημα στο λαό.Όσες γνωρίζουμε προέρχονται από διαρροές στα ΜΜΕ, όπως το 77 σελίδων κείμενο των συγκλίσεων Ντάουνερ (περιόδου 2008-2012) που διέρρευσε το 2013 (οι συγκλίσεις με μαύρα γράμματα και οι αποκλίσεις με μπλε και κόκκινα).Η ανάγνωση του κειμένου τρομάζει τον αναγνώστη.Οικοδομείται ένα πολύπλοκο, διχοτομικό και δυσλειτουργικό κράτος το οποίο διέπεται από συγκρουσιακές θέσεις,απόρροια τού γεγονότος ότι η Τουρκοκυπριακή(ΤΚ) διοίκηση είναι υποτελής στην Τουρκία και υποστηρίζει τα συμφέροντα τής χώρας αυτής, σε βάρος εκείνων τού Κυπριακού κράτους.Το ιδιο συμβαίνει και με τίς θέσεις τής ΤΚ διοίκησης στο θέμα των ΜΟΕ, οι οποίες υπαγορεύονται από τίς τουρκικές δυνάμεις κατοχής(ΤΔΚ),οι οποίες ενισχύουν συνεχώς τις επιθετικές δυνατότητες τους.
Οι κυβερνήσεις μας δεν κοινοποιούν στα λαό τις συγκλίσεις των συνομιλιών επικαλούμενες το απόρρητό τους.Αυτό είναι αδικαιολόγητο γιατί οι συγκλίσεις είναι γνωστές στην Τουρκία και Βρετανία και δεν τίθεται θέμα εθνικής ασφάλειας να τις γνωρίζει και ο λαός,που θα υποστεί τις συνέπειες τής λύσης.
Η έκφραση ικανοποίησης και συγκρατημένης αισιοδοξίας ,για την προοπτική επανέναρξης των συνομιλιών για το Κυπριακό στη βάση του κεκτημένου των συνομιλιών (συγκλίσεις)για λύση ΔΔΟ, δεν δικαιολογείται για τους εξής λόγους:(1) Η ΔΔΟ απορρίφθηκε από τον Κυπριακό Ελληνισμό στο δημοψήφισμα του 2004 για το σχέδιο Ανάν και η εμμονή στη λύση αυτή αποτελεί έλλειψη σεβασμού προς τη λαϊκή ετυμηγορία (2) Οι συγκλίσεις των συνομιλιών, όσες τουλάχιστον γνωρίζουμε από τις διαρροές στα ΜΜΕ, είναι βασικά οι δικέςμας υποχωρήσεις προς στις τουρκικές απαιτήσεις, με αποτέλεσμα το περιεχόμενο της ΔΔΟ να μην συνάδει με τo κοινοτικό κεκτημένο .Μειονεκτήματα τής ΔΔΟ ,η οποία ουσιαστικά είναι συγκαλυμμένη μορφή συνομοσπονδίας δύο κρατών και δεν διαφέρει πολύ από τη συνομοσπονδία δύο κρατών που υποστηρίζει σήμερα η Τουρκία:(1) Γεωγραφικός και εθνοτικός διαχωρισμός και παραβίαση βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων (επιβολή εδαφικών ζωνών με εγγυημένες πλειοψηφίες κατοίκων και περιουσιών που παραβιάζουν τα δικαιώματα της ατομικής ιδιοκτησίας, τού εκλέγειν και εκλέγεσθαι και τής ελεύθερης εγκατάστασης, καταλύουν την ΚΔ την αντικαθιστούν με δύο συνιστώντα κρατίδια και νομιμοποιούν τη διχοτόμηση)(2)Παραβίαση δημοκρατικών αρχών, δυσλειτουργία του κράτους (βέτο μειοψηφίας και πολιτική ισότητα,που θα οδηγεί σε αναρίθμητα αδιέξοδα και παράλυση του κράτους,λόγω παραβίασης της δημοκρατικής αρχής τής πλειοψηφίας στη λήψη αποφάσεων) (3) Έλλειψηασφάλειας (το Κυπριακό κράτος μετά τη λύση, δεν θα έχει δικαίωμα να έχει ένοπλες δυνάμεις ούτε τη δυνατότητα αυτοάμυνας και θα είναι εύκολη λεία στην επεκτατική βουλιμία της Τουρκίας)(4)Έλλειψη λειτουργικής καιοικονομικής βιωσιμότητας ( πολυπλοκότητα κράτους, υπερβολικά μεγάλο μέγεθος, διχοτομικός χαρακτήρας και δυαρχία αξιωματούχων.Υπερβολικό κόστος συντήρησης του κράτους και αποζημιώσεων σε όσους θα απωλέσουν τις περιουσίες τους.) (5)Κίνδυνος ελέγχου του Κυπριακού κράτους από την Τουρκία (η Τουρκία μέσω τού βέτο των Τουρκοκυπρίων , θα επιβάλλει τις αποφάσεις στο Κυπριακό κράτος και θα αδρανοποιήσει το ενεργειακό πρόγραμμά του,την οριοθέτηση τής ΑΟΖ του και τις στρατηγικές συνεργασίες του με φίλες χώρες,επειδή έρχονται σε σύγκρουση με τα συμφέροντα της Τουρκίας).
Παρά την απόρριψη του σχεδίου Ανάν για λύση ΔΔΟ,που εξυπηρετούσε τήν νομιμοποίηση τής Τουρκικής εισβολής/κατοχής και τη διαιώνιση τής παραμονής των Βρετανικών βάσεων στην Κύπρο,Βρετανία και Τουρκία φρόντισαν να παραμείνει η λύση αυτή στην τράπεζα τών διαπραγματεύσεων και πέτυχαν να πέσει στην παγίδα η πολιτική μας ηγεσία και να υποστηρίζει την ΔΔΟ ως τήν μόνη λύση για το Κυπριακό .Ουσιαστικά οι εχθροί μας ,τεχνούργησαν μεραδιουργία ένα είδος δούρειου ίππου ,τήν ΔΔΟ, προς εξυπηρέτηση των δικών τους συμφερόντων και πέτυχαν να υποστηρίζεται από τήν πολιτική μας ηγεσία ,η οποία διαπράττει μέγα πολιτικό λάθος .Το κυπριακό πρόβλημα, από διεθνες έγκλημα τουρκικής εισβολής, κατοχής,εποικισμού,εθνοκάθαρσης, μεθοδεύτηκε να αντιμετωπίζεται ώς δικοινοτική διαφορά.Ο Θουκυδίδης στο Α144 (Δημηγορία Περικλέους) προβάλλει τον κίνδυνο από τη διάπραξη δικών μαςλαθών«μάλλον γαρ πεφόβημαι τας οικείας,ημών αμαρτίας ή τας των εναντίον διανοίας» (γιατίπιο πολύ φοβάμαι τα δικά μας λάθη παρά των εχθρών τα σχέδια).Tα λάθη που διέπραξε ο Ελληνισμός στη Κύπρο ήταν θανατηφόρα και αν υιοθετηθεί λύση ΔΔΟ θα αποτελέσει συνέχεια εκείνων τού 1974(πραξικόπημα ,μη εφαρμογή τού σχεδίου αμύνης Κύπρου).
Η Κυβέρνησή μας και τα κόμματα που υποστηρίζουν την ΔΔΟ ,καλλιεργούν ψευδαισθήσεις στο λαό ότι η ΔΔΟ «επανενώνει και απελευθερώνει την Κύπρο,>>ενώ αυτή καταλύει την ΚΔ,νομιμοποιεί την διχοτόμηση και επεκτείνει τον έλεγχο της Τουρκίας σε όλο το νησί(στρατηγικός στόχος Τουρκίας) .Δυστυχώς ούτε η Ελληνικήκυβέρνηση συνειδητοποιεί ότι η ΔΔΟ θα τουρκοποιήσει την Κύπρο και θα υποστούν σοβαρό πλήγμα και τα συμφέροντα τής Ελλάδας στην Ανατ.Μεσόγειο.Είναι χρέος της κυβέρνησής μας να ενημερώσει επίσημα τον λαό για τις συγκλίσεις των συνομιλιών και δικαίωμα του λαού να το απαιτήσει .Ισως η γνώση τών συγκλίσεων αφυπνίσει τον λαό, αντιληφθεί τον θανάσιμο κίνδυνο και ασκήσει πίεση στην πολιτική μας ηγεσία,νά αναθεωρήσει την στρατηγική της στο κυπριακό.Νά απορρίψει την ΔΔΟ και να τεθεί ώς στρατηγικός στόχος η προστασία των ελευθέρων περιοχών(ενίσχυση στρατιωτικής ισχύος )και η απελευθέρωση των κατεχομένων(αγώνας με όλα τα πολιτικά, διπλωματικά και νομικά μέσα για εφαρμογή τού διεθνούς δικαίου στη Κύπρο και των ψηφισμάτων τού ΣΑ/ΟΗΕ ήτοι απομάκρυνση των τουρκιών κατοχικών δυνάμεων και εποίκων ,επιστροφή των προσφύγων.)Αν δεν υπάρξει αναθεώρηση τής στρατηγικής τού Ελληνισμού(Ελλάδας-Κύπρου) στο κυπριακό, κινδυνεύουμε με νέα εθνική καταστροφή.
Πραγματοποιήθηκε με την αναμενόμενη επιτυχία το 5ο Διεθνές Θερινό Σχολείο Καβάλας (5th Kavala International Summer School), από τις 24 έως τις 28 Αυγούστου, με θέμα «Γεωπολιτική, Συμφιλίωση και Σχέσεις Καλής Γειτονίας στην Ανατολική Μεσόγειο».
Η γεωπολιτική θέση της Καβάλας, στο σταυροδρόμι της Ανατολικής Μακεδονίας, της Θράκης, των Βαλκανίων και της Ανατολικής Μεσογείου, ανεδείχθη σε φυσικό υπόβαθρο διεθνούς διαλόγου για τις σχέσεις καλής γειτονίας, τη συμφιλίωση, την ειρήνη και τη σταθερότητα στην περιοχή σε μία σημαντική εκδήλωση – ας μας επιτραπεί η φράση – “εκπαιδευτικής διπλωματίας”, η οποία προκαλεί την πολύτιμη δημόσια συζήτηση και την εξοικείωση της κοινωνίας με θέματα που την αφορούν άμεσα … κι ας μην φαίνεται πως τούτο ισχύει.
Η διοργάνωση έφερε στο προσκήνιο τις σχέσεις Ελλάδας, Τουρκίας και Κύπρου, καθώς και ευρύτερα ζητήματα ασφάλειας, γεωπολιτικής, διπλωματίας και οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Ακαδημαϊκοί, ερευνητές, διπλωμάτες, επαγγελματίες και φοιτητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό αντήλλαξαν απόψεις, με στόχο ο διάλογος να αποτελέσει εργαλείο κατανόησης και περιφερειακής συνεργασίας.
Το φετινό Θερινό Σχολείο, που φιλοξενήθηκε στη Μεγάλη Λέσχη, διοργανώθηκε από το Αμερικανικό Πανεπιστήμιο ΑΝΑΤΟΛΙΑ (ΝΠΠΕ), το Ινστιτούτο Εξωτερικών Υποθέσεων (Foreign Affairs Institute – FAINST) και το γερμανικό πανεπιστήμιο Friedrich Schiller University of Jena.
Οι εργασίες διεξήχθησαν στην αγγλική γλώσσα και απευθύνθηκαν κυρίως σε προχωρημένους προπτυχιακούς, μεταπτυχιακούς και υποψήφιους διδάκτορες, καθώς και σε επαγγελματίες των πολιτικών επιστημών, διεθνών σχέσεων, νομικής, ιστορίας και διπλωματία
Υπενθυμίζεται ότι στην εν λόγω ανοιχτή εκδήλωση για τους προπτυχιακούς φοιτητές, τους υποψήφιους διδάκτορες και τους πολίτες της περιοχής, έλαβαν το λόγο επαγγελματίες από τους χώρους της πολιτικής επιστήμης, των διεθνών σχέσεων, της νομικής, της ιστορίας και της διπλωματίας. Η θεματολογία, μεταξύ άλλων, περιελάμβανε, τη συμφιλίωση σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο, τον ρόλο των γυναικών στην οικοδόμηση της ειρήνης, τη σημασία του τουρισμού ως μορφή ήπιας πολιτικής και τη σύνδεση της εκπαίδευσης με την πρακτική διάσταση της εξωτερικής πολιτικής.
Δηλώσεις Θεόδωρου Θεοδώρου, ανώτερου συμβούλου του Ινστιτούτου Εξωτερικών Υποθέσεων και συνδιοργανωτή του Σχολείου
Όπως τόνισε σε δηλώσεις του στο ΑΠΕ καθώς και στον τοπικό τύπο ο Θεόδωρος Θεοδώρου, Πληρεξούσιος Υπουργός Α’ ε.τ. και ανώτερος σύμβουλος του Ινστιτούτου Εξωτερικών Υποθέσεων, «στόχος μας είναι να συζητάμε δύσκολα και απαιτητικά θέματα της εξωτερικής πολιτικής μέσα από μια ήπια διαδικασία που στηρίζεται στον καλό και γόνιμο διάλογο και την καλή επικοινωνία».
Η φετινή διοργάνωση εστίασε ιδιαίτερα στις σχέσεις Ελλάδας, Τουρκίας και Κύπρου, καθώς – σύμφωνα με το 5th Kavala International Summer School – οι τρεις χώρες μπορούν να λειτουργήσουν ως «τρίγωνο σταθερότητας» για την περιοχή. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στον τουρισμό, όχι μόνο ως οικονομική δραστηριότητα, αλλά και ως μορφή ήπιας πολιτικής και ως αφορμή επικοινωνίας λαών και πολιτισμών.
Η επιλογή της Καβάλας συνδέεται, σύμφωνα με τον κ. Θεοδώρου, με τα γεωπολιτικά και γεωγραφικά πλεονεκτήματα της πόλης. Όπως διαχρονικά σημειώνει, «η βόρεια Ελλάδα διαδραμάτιζε διαχρονικά σημαντικό ρόλο στη σύνδεση Ανατολής και Δύσης, ενώ η Καβάλα αποτελεί κομβικό σημείο με πρόσβαση προς τη θάλασσα και την ευρύτερη περιοχή… Κυρίως, το μεγάλο λιμάνι, είναι πολύ κοντά στον κεντρικό οδικό άξονα και έχει πολλά συγκριτικά πλεονεκτήματα που δεν τα έχουν άλλα λιμάνια στη βόρεια Ελλάδα».
Η φετινή διοργάνωση συνεχίζει μια προσπάθεια που ξεκίνησε το 2022. Τις προηγούμενες χρονιές οι συζητήσεις αφορούσαν ζητήματα μειονότητας, τη Συνθήκη της Λοζάνης, τη διαχείριση του νερού, και τον ρόλο της Κύπρου στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.
Ο κ. Θεοδώρου επεσήμανε με δηλώσεις του στον τοπικό Τύπο ότι «κοινό χαρακτηριστικό όλων των διοργανώσεων είναι η επιλογή μιας ήπιας προσέγγισης στα δύσκολα ζητήματα, ώστε οι ομιλητές… να παρουσιάζουν ελεύθερα τις θέσεις τους και να ακολουθεί ανοιχτή συζήτηση με τους συμμετέχοντες».
Έμφαση δίνεται κάθε χρόνο στη σύνδεση της εκπαίδευσης με την πρακτική διάσταση της εξωτερικής πολιτικής. «Το μεγάλο ζητούμενο για εμάς δεν είναι μόνο ο διάλογος, είναι και η δράση», σύμφωνα με τον κ. Θεοδώρου, ο οποίος υπογράμμισε την ανάγκη οι συζητήσεις να οδηγούν σε πρωτοβουλίες και αξιοποίηση των ευρωπαϊκών εργαλείων.
Με το πέρας των εργασιών συντάσσεται πάντα η διακήρυξη με τα συμπεράσματα της δράσης, η οποία αποστέλλεται σε κρατικούς φορείς, κυβερνήσεις και πρεσβείες χωρών που συμμετείχαν.
Με επίκεντρο την Ανατολική Μεσόγειο και τη συμμετοχή πολλών γενεών και ειδικοτήτων, το 5ο Διεθνές Θερινό Σχολείο Καβάλας στοχεύει να μεταφέρει τη συζήτηση για τη γεωπολιτική από το επίπεδο της αντιπαράθεσης στο πεδίο της γνώσης, του διαλόγου και της αναζήτησης πρακτικών δρόμων συνεργασίας.
Η διοργάνωση στηρίζεται αποκλειστικά σε ιδιωτική χρηματοδότηση, ενώ η συνεργασία των τριών φορέων αποτελεί τον πυρήνα της προσπάθειας.
Πρέσβυς ε.τ. και ανώτερος σύμβουλος του Ινστιτούτου Εξωτερικών Υποθέσεων Θεόδωρος Θεοδώρου
Τα θέματα των ομιλητών
Ο Δρ. Μιχάλης Σαρλής για το ζήτημα της ανθεκτικής συνύπαρξης σε περιόδους συγκρούσεων στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, ενώ η Δρ. Τίνα Μαυρίκου για το ρόλο της Ελλάδας ως κομβικού μικρού κράτους και άγκυρας ήπιας ισχύος. Η Δρ. Laura Villanueva, ιδρύτρια του Satoyama for Peace, για τη συμφιλίωση με τα οικοσυστήματα.
Η Δρ. Μαρία Κυριακίδου για τον ρόλο των γυναικών στην οικοδόμηση της ειρήνης, ενώ ο Δρ. Χρήστος Αλιπράντης για τον ρόλο των μεγάλων δυνάμεων στη γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου. Ο καθηγητής Ιωάννης Σαριδάκης για τις έννοιες της εχθροποίησης, του εξανθρωπισμού και της προσέγγισης.
Ο Δρ. Κωνσταντίνος Γώγος για το μέλλον του Ισλάμ και των μουσουλμάνων στην Ευρώπη, ενώ η καθηγήτρια Zuhal Mert-Uzuner για τους δρόμους της διπλωματίας για την περιφερειακή συμφιλίωση, με έμφαση στη διπλωματία δεύτερου επιπέδου και τους διαύλους διαλόγου μεταξύ των λαών.
Επίσης ιδιαίτερη η σημασία της δημόσιας εκδήλωσης στην ελληνική γλώσσα, ώστε να διευρυνθεί η πρόσβαση της τοπικής κοινωνίας στη θεματική του Kavala International Summer School.
Οι τοποθετήσεις των Αυτοδιοικητικών παραγόντων
ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΡΧΗ ΧΑΡΗ ΔΑΛΚΙΤΖΗ
«… Πρόκειται για μια σημαντική πρωτοβουλία η οποία συγκεντρώνει φοιτητές από όλο τον κόσμο, οι οποίοι για 5 ημέρες συζητούν επίκαιρα ζητήματα τα οποία έχουν να κάνουν με την θεωρία των διεθνών σχέσεων. Η πραγματικότητα είναι ότι ο κόσμος μας αλλάζει και ειδικά στον τομέα των διεθνών σχέσεων και της διεθνούς τάξης και τις εξελίξεις τις συζητούμε ανά εβδομάδα ή ακόμα και ανά ημέρα καθώς αμφισβητούν καθιερωμένες λογικές και πρακτικές στο διεθνές σύστημα. Ακόμα και την προηγούμενη εβδομάδα είχαμε θέματα μεταξύ Καναδά και Ηνωμένων Πολιτειών στο επίπεδο των εμπορικών συμφωνιών. Οποιοσδήποτε διάλογος γίνεται λοιπόν για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής είναι πάντα επίκαιρος όταν ειδικά συνδυάζεται και με την παρουσία καθηγητών διεθνών σχέσεων, την εμπειρία τους και το πώς αντιλαμβάνονται το διεθνές σύστημα μέσα από την θεωρία» όπως δήλωσε ο κ. Δαλκιτζής.
Ολοκληρώνοντας ο κ. Δαλκιτζής πρόσθεσε πως «φέτος η συζήτηση περιστράφηκε γύρω από το κατά πόσο ο διάλογος και η συμφιλίωση μεταξύ των λαών της Ανατολικής Μεσογείου είναι σημαντικός και μπορούν να φέρουν ειρήνη και σταθερότητα στην περιοχή. Άποψη μου είναι πως σίγουρα ο διάλογος παίζει σημαντικό ρόλο, πάντα όμως υπό το πλαίσιο του σεβασμού του διεθνούς δικαίου, των διεθνών συνθηκών και της καλής πίστης, όπως αυτή ισχύει στις διαπροσωπικές σχέσεις, έτσι ισχύει και στο ζήτημα των διακρατικών σχέσεων. Είναι ένα ζήτημα το οποίο εξασφαλίζεται στην πορεία του χρόνου. Ήταν μια συζήτηση με αρκετό ενδιαφέρον κι ενώ το πρόγραμμα ήταν στα αγγλικά, την Πέμπτη είχαμε 2 ώρες την δυνατότητα να συζητήσουμε στα ελληνικά για θέματα οικονομικής πολιτικής. Εύχομαι του χρόνου το θερινό σχολείο να έχει την ίδια επιτυχία με την φετινή».
“Καταρχάς, επιτρέψτε μου να συγχαρώ όλους τους διοργανωτές του 5ου Διεθνούς Θερινού Σχολείου Καβάλας.
Η συνεργασία του Αμερικανικού Πανεπιστημίου «ΑΝΑΤΟΛΙΑ», του Ινστιτούτου Εξωτερικών Υποθέσεων, του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και του Γερμανικού Πανεπιστημίου «Φρίντριχ Σίλερ», αποτελούν την τελευταία περίοδο μία νησίδα ελπίδας και αισιοδοξίας, μέσα σε ένα πέλαγος αβεβαιοτήτων, συγκρούσεων και συνεχών γεωπολιτικών ανακατατάξεων.
Εκτιμώ πως ήρθε η στιγμή κατά την οποία τα οφέλη της ειρηνικής συνύπαρξης Ελλήνων και Τούρκων, πρέπει να γίνουν μέρος του δημόσιου διαλόγου ανάμεσα στις κυβερνήσεις της Αθήνας και της Άγκυρας, καθώς και στους φορείς των δύο λαών που διακρίνονται στα πεδία του πολιτισμού, της παιδείας και των όποιων οικονομικών συναλλαγών.
Διαβάζοντας προσεκτικά το πρόγραμμα του 5ου Διεθνούς Θερινού Σχολείου Καβάλας, παρατήρησα ότι τόσο η δομή, όσο και η θεματολογία του, υπηρέτησαν αυτόν τον στόχο και ανταποκρίθηκαν πλήρως στις ανάγκες συνέχισης ενός γόνιμου διαλόγου για την οικοδόμηση σχέσεων αμοιβαίας εμπιστοσύνης.
Η Καβάλα, ως σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης και σημείο αναζήτησης κοινών ιστορικών καταβολών, ευνοεί και την ανάπτυξη χαμηλής πολιτικής, μέσω της σημαντικής αύξησης του τουριστικού ρεύματος.
Οι επισκέπτες από την Τουρκία έχουν την ευκαιρία να επικοινωνήσουν με τους ανθρώπους της περιοχής μας, χωρίς εθνικιστικές παρωπίδες, υπερβολές και ακραίες προσεγγίσεις που διακινούν διάφορα κέντρα εκατέρωθεν.
Το ευρύ πνεύμα των πρωταγωνιστών της διοργάνωσης και το επίπεδο σπουδών όσων θα την παρακολούθησαν, μάς επέτρεψαν να αγγίξουμε και αρκετά ζητήματα που θεωρούνται ταμπού για τον πολιτικό και όχι μόνο κόσμο της Ελλάδας και της Τουρκίας.
Η κατάσταση στην Κύπρο και το μέλλον των μουσουλμάνων στην Ευρώπη, επί παραδείγματι, έτυχαν μιας ώριμης αναψηλάφησης, με την παράθεση λογικών επιχειρημάτων και την ανάδειξη των πραγματικών τους διαστάσεων.
Με βασικά εργαλεία τον ρεαλισμό και την αντικειμενικότητα, μπορούμε να διαμορφώσουμε ένα νέο πλαίσιο συζήτησης για όλα εκείνα που κληθήκαμε να αντιμετωπίσουμε ή να μοιραστούμε, σε περιόδους κρίσεων και διαρκών ανατροπών.
Για τον επίλογο, θα δανειστώ την τόσο απλή και μεστή φράση του κορυφαίου Έλληνα συνθέτη, Μίκη Θεοδωράκη, ο όποιος επί σειρά ετών ηγήθηκε των πρωτοβουλιών για την ενδυνάμωση της ελληνοτουρκικής φιλίας: «Εκτός από το Αιγαίο, μάς ενώνουν πάρα πολλά»!
Αντπεριφερειάρχης Χάρης Δαλκιτζής
Αντιδήμαρχος Πολιτισμού Απόστολος Μουμτσάκης
Δεξιά ο σχεδόν πάντοτε αφανής Πρόεδρος του δραστήριου Ινστιτούτου Εξωτερικών Υποθέσεων Λουκάς Κατσώνης
Μέχρι πριν από τον πόλεμο στη Γάζα, ο ναυτικός αποκλεισμός του Ισραήλ δεν θεωρούνταν απτή απειλή. Εν μέσω της αυξανόμενης έντασης με την Τουρκία, η οποία διαθέτει έναν από τους ισχυρότερους στόλους στην περιοχή, οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις εκτιμούν πλέον ότι ένα τέτοιο σενάριο θα μπορούσε να γίνει πραγματικότητα.
Πλοίο του ισραηλινού Πολεμικού Ναυτικού, νωρίτερα αυτόν τον μήνα. Φωτογραφία: Εκπρόσωπος των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων
Γιάνιβ Κούμποβιτς
1 Σεπτεμβρίου 2026, 15:23, ώρα Ισραήλ
Ισραηλινοί αξιωματούχοι του αμυντικού τομέα εκτιμούν ότι το δόγμα ασφαλείας του Πολεμικού Ναυτικού χρειάζεται αναπροσαρμογή, εν μέσω της αυξανόμενης έντασης με την Τουρκία και έπειτα από τρία χρόνια πρωτοφανών και σύνθετων επιχειρησιακών προκλήσεων κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι συνθήκες αυτές έχουν επιδεινώσει τη σοβαρή έλλειψη προσωπικού, σύμφωνα με πληροφορίες της Haaretz.
Πηγές του ισραηλινού Πολεμικού Ναυτικού αναφέρουν ότι, μολονότι το Ισραήλ έχει επιβάλει αυστηρό ναυτικό αποκλεισμό στη Λωρίδα της Γάζας και οι ναυτικές δυνατότητες της Χαμάς έχουν σχεδόν εξουδετερωθεί, η συνεχιζόμενη δραστηριότητα στην περιοχή προκαλεί αυξανόμενη ανησυχία. Στην επιβάρυνση συμβάλλουν και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στα βόρεια μέτωπα και στην Ερυθρά Θάλασσα.
Παράλληλα με αυτές τις περιφερειακές εξελίξεις, όμως, οι πηγές επισημαίνουν ότι η σημαντικότερη πρόκληση για το Πολεμικό Ναυτικό είναι η πρωτοφανής έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού.
Αξιωματικοί και μέλη των πληρωμάτων αναλαμβάνουν αποστολές που διαρκούν μήνες. Πρόκειται για επιχειρήσεις οι οποίες απαιτούν έντονη σωματική καταπόνηση και συνεπάγονται παρατεταμένο αποχωρισμό από τις οικογένειές τους, ενώ το προσωπικό έχει στη διάθεσή του μόνο σύντομα διαστήματα ανάπαυσης μία φορά τον μήνα.
Η επιχειρησιακή πίεση επιβαρύνει σοβαρά και τη διοικητική δομή του Πολεμικού Ναυτικού. Αξιωματούχοι παραδέχονται ότι μόνο περίπου το 40% των αξιωματικών που η υπηρεσία επιθυμεί να διατηρήσει επιλέγει τελικά να παραμείνει και να συνεχίσει ως μόνιμο στέλεχος.
Οι υπόλοιποι αποχωρούν, επικαλούμενοι τόσο την επαγγελματική εξουθένωση όσο και τις ελκυστικές ευκαιρίες απασχόλησης εκτός στρατεύματος. Εκτός από τους αξιωματικούς, το Πολεμικό Ναυτικό δυσκολεύεται να συγκρατήσει μηχανικούς, ειδικούς και άλλους επαγγελματίες υψηλής κατάρτισης.
Οι επιχειρησιακές δυνάμεις του βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις γυναίκες που υπηρετούν σε κρίσιμες θέσεις. Αυτό ακολουθεί τη μαζική ένταξη γυναικών σε μάχιμες ειδικότητες και στο σώμα των αξιωματικών του Πολεμικού Ναυτικού. Οι γυναίκες αποτελούν πλέον σημαντικό ποσοστό του προσωπικού που υπηρετεί στα ισραηλινά πολεμικά πλοία.
Δυνάμεις του ισραηλινού Πολεμικού Ναυτικού κατά τη διάρκεια άσκησης στην Ερυθρά Θάλασσα, νωρίτερα αυτόν τον μήνα. Φωτογραφία: Εκπρόσωπος των Ισραηλινών Ενόπλων Δυνάμεων
Ωστόσο, παρότι το ενδιαφέρον των γυναικών για υπηρεσία σε μάχιμες μονάδες παραμένει υψηλό, το ποσοστό των γυναικών αξιωματικών που επιλέγουν να αποχωρήσουν αντί να συνεχίσουν μια μακροχρόνια σταδιοδρομία στο Πολεμικό Ναυτικό είναι πλέον παρόμοιο με εκείνο των ανδρών συναδέλφων τους.
Τα στοιχεία αυτά δημιουργούν σύνθετες προκλήσεις για την ανώτατη διοίκηση του Πολεμικού Ναυτικού ως προς τη διατήρηση προσωπικού υψηλής ποιότητας.
Παρόλο που η διάταξη μάχης του Πολεμικού Ναυτικού έχει ενισχυθεί μετά την έναρξη του πολέμου, εξακολουθεί να πρόκειται για έναν σχετικά μικρό κλάδο των Ενόπλων Δυνάμεων, ο οποίος δεν διαθέτει την απαιτούμενη δυναμικότητα για να καλύψει όλες τις αποστολές στις κοντινές και στις απομακρυσμένες θαλάσσιες ζώνες του Ισραήλ.
Για να καλύψει μέρος αυτού του κενού, το Πολεμικό Ναυτικό επιδιώκει να διευρύνει σημαντικά τον στόλο των μη επανδρωμένων σκαφών του.
Την ίδια στιγμή, οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις τονίζουν την κρίσιμη σημασία των περιφερειακών σχέσεων που οικοδομήθηκαν μέσω των Συμφωνιών του Αβραάμ. Στρατιωτικοί αξιωματούχοι περιγράφουν αυτές τις σχέσεις ως ζωτικής σημασίας στρατηγικό πλεονέκτημα, το οποίο πρέπει να καλλιεργείται με ιδιαίτερη προσοχή. Παράλληλα, προειδοποιούν για την ανάγκη αποφυγής περιστατικών που θα μπορούσαν να τις θέσουν σε κίνδυνο.
Τουρκία, Περσικός Κόλπος και Ερυθρά Θάλασσα
Μέχρι πριν από τρία χρόνια, το ενδεχόμενο επιβολής ναυτικού αποκλεισμού στο Ισραήλ δεν θεωρούνταν άμεση απειλή. Οι παραδοσιακοί αντίπαλοί του, μεταξύ των οποίων η Χαμάς και η Χεζμπολάχ, δεν διέθεταν ναυτικές δυνατότητες ικανές να αμφισβητήσουν την υπεροχή του ισραηλινού Πολεμικού Ναυτικού.
Οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις αναγνωρίζουν πλέον, ωστόσο, την ανάγκη να προετοιμαστούν για το ενδεχόμενο άλλοι περιφερειακοί παράγοντες να επιχειρήσουν να παρεμποδίσουν τη θαλάσσια πρόσβαση του Ισραήλ.
Προς το παρόν, δεν υπάρχουν πληροφορίες των υπηρεσιών ασφαλείας που να υποδεικνύουν πρόθεση ή σχέδιο επιβολής ναυτικού αποκλεισμού στη Χάιφα, το κυριότερο λιμάνι του Ισραήλ.
Έπειτα όμως από τρία χρόνια πολέμου, την κλιμάκωση της ρητορικής περιφερειακών ηγετών και τη διάβρωση της διεθνούς θέσης του Ισραήλ, αξιωματούχοι του αμυντικού τομέα εκτιμούν ότι τέτοια σενάρια δεν μπορούν πλέον να αποκλειστούν.
Η Τουρκία συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος της προσοχής σε αυτό το ζήτημα. Οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις αποφεύγουν να τη χαρακτηρίσουν εχθρικό κράτος ή να την αντιμετωπίσουν ως άμεση στρατιωτική απειλή. Επισήμως, περιγράφουν την κατάσταση με τον πιο συγκρατημένο όρο «μεταβολή του περιβάλλοντος ασφαλείας».
Πλοίο του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού κοντά στην Κωνσταντινούπολη. Φωτογραφία: Murad Sezer/Reuters
Αξιωματούχοι του ισραηλινού αμυντικού τομέα φοβούνται ότι, εάν οι διπλωματικές εντάσεις συνεχίσουν να κλιμακώνονται και η ρητορική της κυβέρνησης του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απέναντι στο Ισραήλ γίνεται ολοένα πιο εχθρική, η Τουρκία θα μπορούσε τελικά να θεωρηθεί συγκεκριμένη απειλή για την ασφάλεια της χώρας.
Την ίδια στιγμή, οι αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ανοικτά ότι, εάν μια ισχυρή ναυτική δύναμη όπως το τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό επιχειρούσε να επιβάλει θαλάσσιο αποκλεισμό στο Ισραήλ, το ισραηλινό Πολεμικό Ναυτικό πιθανότατα δεν θα ήταν σε θέση να τον αντιμετωπίσει πλήρως.
Προς το παρόν, οι ισραηλινές αμυντικές αρχές δεν διαπιστώνουν στρατιωτικές κινήσεις ή επιθετικές προθέσεις της Τουρκίας εναντίον ισραηλινών πλοίων. Οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις, ωστόσο, σχεδιάζουν με ορίζοντα αρκετών ετών και προετοιμάζονται για πιθανά μελλοντικά σενάρια.
Το πιο ακραίο σενάριο που απασχολεί τα ανώτατα στελέχη του ισραηλινού αμυντικού μηχανισμού αφορά μια ενδεχόμενη τουρκική πρόκληση, κατά την οποία πολεμικά πλοία θα αναπτύσσονταν σε κάποιο από τα λιμάνια της Συρίας.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η ισραηλινή αντίδραση θα έπρεπε να είναι διπλωματική και όχι στρατιωτική, καθώς το τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό διαθέτει σαφές πλεονέκτημα έναντι του ισραηλινού ως προς το μέγεθος των δυνάμεων και τις επιχειρησιακές δυνατότητες.
Πλοία στα Στενά του Ορμούζ, κοντά στο Ομάν, την Τρίτη. Φωτογραφία: Stringer/Reuters
Το τουρκικό Πολεμικό Ναυτικό θεωρείται μία από τις ισχυρότερες και τεχνολογικά πιο προηγμένες ναυτικές δυνάμεις στη Μεσόγειο και στα Βαλκάνια.
Κατά την τελευταία δεκαετία έχει υποβληθεί σε εκτεταμένο εκσυγχρονισμό, στηριζόμενο σε μεγάλο βαθμό σε μια αυτοδύναμη εγχώρια αμυντική βιομηχανία, και διαθέτει πλέον εκατοντάδες σκάφη. Αυτό δημιουργεί σημαντική πρόκληση για το ισραηλινό Πολεμικό Ναυτικό, το οποίο δεν σχεδιάστηκε για να αντιμετωπίσει στόλο τέτοιου μεγέθους.
Οι ενέργειες του Ιράν στον Περσικό Κόλπο ανέδειξαν επίσης την πολυπλοκότητα του θαλάσσιου επιχειρησιακού πεδίου. Ανώτατοι αξιωματούχοι του ισραηλινού αμυντικού μηχανισμού αιφνιδιάστηκαν από την ευκολία με την οποία η Τεχεράνη κατάφερε να διαταράξει τη θαλάσσια κυκλοφορία μέσω των Στενών του Ορμούζ.
Επί χρόνια, οι εκτιμήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών θεωρούσαν ότι το Ιράν θα προχωρούσε σε μια τέτοια ενέργεια μόνο ως έσχατη λύση και ως απάντηση σε μια υπαρξιακή απειλή.
Στην πράξη, όμως, το Ιράν απέδειξε ότι μπορεί να επιβάλει αποτελεσματικό αποκλεισμό χρησιμοποιώντας οπλικά συστήματα εγκατεστημένα στην ξηρά, χωρίς να χρειάζεται να αναπτύξει μεγάλη ναυτική δύναμη.
Η Ερυθρά Θάλασσα παρουσιάζει μια ακόμη πρόκληση. Η μικρή απόσταση ανάμεσα στην Άκαμπα της Ιορδανίας και τη νοτιότερη ισραηλινή πόλη, το Εϊλάτ, δεν αφήνει ουσιαστικά κανένα περιθώριο αντίδρασης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
Για την αντιμετώπιση μιας τέτοιας απειλής, το Πολεμικό Ναυτικό έχει αναπτύξει εξειδικευμένα σκάφη στην περιοχή, ενώ ταυτόχρονα επιταχύνει την ανάπτυξη αντιαεροπορικών συστημάτων εγκατεστημένων σε πλοία.
Οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις αναγνωρίζουν, ωστόσο, ότι θα απαιτηθεί περισσότερος χρόνος προτού αυτές οι δυνατότητες αναχαίτισης αξιοποιηθούν στο μέγιστο των επιχειρησιακών τους δυνατοτήτων.
Λέγεται πως κάποιος Έλληνας πολεμιστής στην Κύπρο, όταν του είπαν, πόσο πολλοί είναι οι εχθροί, απάντησε κοφτά: ”Δεν σε ρώτησα πόσοι είναι, ρώτησα πού είναι”. Ο αριθμός δεν άλλαζε την απόφασή του, άλλαζε μόνο προς τα που θα κατευθυνθεί, για να τους αντιμετωπίσει. (Σημείωση Ανιχνεύσεων: η φράση αποδίδεται στον Νικόλαο Κατούντα)
Αυτή η ψυχολογία δεν είναι πια προνόμιο του πολεμιστή. Έχει γίνει η ψυχολογία του απλού Έλληνα πολίτη, ο οποίος βλέπει τουρκικά «θαλάσσια πάρκα» γύρω από το Καστελλόριζο, μνημόνιο με τη Λιβύη που περνάει, στα χαρτιά, μέσα από την Κρήτη, νομοσχέδιο «Γαλάζιας Πατρίδας» που έρχεται τον Οκτώβριο. Δεν ρωτάει πια πόσο σοβαρή είναι η κάθε πρόκληση ξεχωριστά. Ρωτάει το μόνο που έχει σημασία. Πού χτυπάει, και τι κάνουμε εμείς για αυτό! Η ερώτηση δεν είναι αμυντική, αλλά ερώτηση αποφασισμένου ανθρώπου. Το πρόβλημα είναι ότι η απάντηση της πολιτείας παραμένει ένα ευχολόγιο.
Στις 15 Αυγούστου 2026 ο Ερντογάν υπέγραψε δύο Προεδρικές Αποφάσεις που ίδρυσαν τα πρώτα τουρκικά «εθνικά θαλάσσια πάρκα». Το ένα 21.706 τ.χλμ. ανάμεσα σε Φέτιγιε και Κας, που περικυκλώνει ουσιαστικά όλη τη θάλασσα γύρω από το Καστελλόριζο πέρα από τα 6 ν.μ. τουρκικών χωρικών υδάτων και ένα δεύτερο στο Βόρειο Αιγαίο, ανάμεσα σε Σαμοθράκη και Λήμνο, πάνω σε ελληνική υφαλοκρηπίδα και δυνητική ΑΟΖ.
Το ΥΠΕΞ αντέδρασε με δηλώσεις του τύπου ”κανένα κράτος δεν δικαιούται να ιδρύει μονομερώς προστατευόμενες περιοχές πέρα από τη δική του δικαιοδοσία”, και η ενέργεια ”δεν παράγει κανένα απολύτως έννομο αποτέλεσμα”.
Νομικά, ίσως να στέκονται οι δηλώσεις, όμως στην πράξη, ένας χάρτης με τουρκική υπογραφή που δημοσιεύεται, μεταφράζεται, κυκλοφορεί, και καταλήγει σε γραφήματα, ακαδημαϊκές αναφορές και βάσεις παρακολούθησης, δεν χρειάζεται νομική αναγνώριση για να αρχίσει να λειτουργεί σαν γεγονός. Το τετελεσμένο δεν είναι η νομιμότητα, αλλά η επανάληψη. Δεν είναι φυσικά το πρώτο τετελεσμένο. Το 2019 η Τουρκία υπέγραψε μνημόνιο με τη Λιβύη που χαράσσει ΑΟΖ αγνοώντας την Κρήτη, μνημόνιο που η Ελλάδα, η Αίγυπτος και η Συρία θεωρούν άκυρο, αφού δεν κυρώθηκε καν από το λιβυκό κοινοβούλιο και όμως κατατέθηκε επίσημα στον ΟΗΕ ως χάρτης-παράρτημα. Υπάρχει πια εκεί, μόνιμα, χωρίς να χρειάστηκε καμία αναγνώριση.
Τώρα έρχεται το τρίτο στάδιο. Ο νόμος «Γαλάζιας Πατρίδας», που αναβλήθηκε δύο φορές και προγραμματίζεται πλέον για τον Οκτώβριο. Δεν είναι απλώς νομοσχέδιο, αλλά είναι η στιγμή που η Άγκυρα παίρνει πάρκα, μνημόνια, διεκδικήσεις και τα ντύνει με εσωτερικό δίκαιο. Κι αυτό δεν είναι διαχειριστικό βήμα, αφού η Τουρκία διατηρεί ακέραιη την απόφαση του 1995, που ορίζει ως casus belli την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. Η νομοθέτηση της Γαλάζιας Πατρίδας είναι η ίδια απειλή, με άλλο όνομα.
Όμως ας είμαστε ακριβείς, γιατί η ακρίβεια είναι το ίδιο το επιχείρημα. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο είναι κατατεθειμένο στη Διεύθυνση Θαλάσσιων Υποθέσεων και Δικαίου της Θάλασσας του ΟΗΕ (UN DOALOS), με τον ναυτικό χάρτη «INT 308» που δείχνει τη γραμμή να διασχίζει έδαφος της Κρήτης και αποτελεί δημόσιο, μόνιμο, αναζητήσιμο έγγραφο. Η περιοχή Fethiye-Kaş επικαλύπτεται επίσης με προϋπάρχουσα διάκριση της IUCN ως Important Marine Mammal Area, μια διάκριση που δεν δημιούργησε η Τουρκία, αλλά που της δίνει άλλοθι «επιστημονικής επικύρωσης», για όρια πολύ ευρύτερα από όσα δικαιολογεί η προστασία θαλάσσιων θηλαστικών.
Oμως υπάρχει κάτι πιο σοβαρό μπροστά μας. Η πλέον χρησιμοποιούμενη ακαδημαϊκή βάση ΑΟΖ παγκοσμίως, το Marine Regions του Φλαμανδικού Ινστιτούτου Θάλασσας (VLIZ), τροφοδοτεί απευθείας την επίσημη ευρωπαϊκή υπηρεσία θαλάσσιων δεδομένων, την Copernicus Marine Service της ΕΕ. Η τουρκική ΑΟΖ φέρει εκεί ακόμη τη σήμανση «προτεινόμενο πρότυπο», όχι «καθιερωμένο», δεν έχει ενσωματώσει ακόμη πλήρως τη γραμμή του μνημονίου. Ο δίαυλος όμως υπάρχει ήδη, έτοιμος και αρκεί μια τεχνική ενημέρωση βάσης δεδομένων, όχι νέα πολιτική απόφαση, για να περάσει η αμφισβητούμενη γραμμή σε επίσημο ευρωπαϊκό εργαλείο. Τα δύο νέα πάρκα δεν έχουν ακόμη βρεθεί καταχωρημένα στην Παγκόσμια Βάση Προστατευόμενων Περιοχών (WDPA/Protected Planet, IUCN–UNEP), απλώς επειδή η απόφαση είναι νωπή και η βάση ενημερώνεται μηνιαία. Το ερώτημα δεν είναι αν θα καταχωρηθούν, είναι πότε και αν θα έχουμε καταθέσει την ελληνική αντίρρηση πριν συμβεί. Η πραγματική ζημιά δεν είναι ό,τι έχει ήδη αναγνωριστεί, είναι οι δίαυλοι που έχουν ήδη ανοίξει και περιμένουν μόνο τον χρόνο να τους γεμίσει.
Υπάρχει λογική όμως πίσω από αυτή την κλιμάκωση. Ζητάς περισσότερο απ’ όσο σου ανήκει, ξέροντας ότι δεν θα το πάρεις όλο, αλλά ό,τι κρατήσεις θα είναι πάντα περισσότερο απ’ όσο θα σου έδιναν. Αυτή είναι η τακτική του «σαλαμιού», όταν κόβεις τη διεκδίκηση σε φέτες, καμία αρκετά μεγάλη ώστε να αξίζει πόλεμο, αλλά το άθροισμά τους αλλάζει τον χάρτη. Αποστρατικοποίηση νησιών, πάρκα, μνημόνιο, νομοσχέδιο, καθένα από αυτά μοιάζει διαχειρίσιμο, αλλά μαζί συνθέτουν στρατηγική που δεν σταμάτησε ποτέ, γιατί καμία από αυτές τις διεκδικήσεις, δεν τους κόστισε ποτέ πραγματικά.
Η ελληνική απάντηση παραμένει η ίδια, δηλαδή ανακοίνωση, επίκληση δικαίου, «ήρεμα νερά». Νομικά ορθή, στρατηγικά ανίσχυρη, αφού απαντά σε πράξη με λόγο. Η Τουρκία δημιουργεί τετελεσμένα, χαράσσει χάρτη και η Ελλάδα εκδίδει δελτίο τύπου. Ο χάρτης μένει, το μνημόνιο μένει καταχωρημένο, η διαμαρτυρία ξεχνιέται. Αυτό δεν είναι σύνεση, είναι το πρώτο βήμα προς κάτι σοβαρότερο. Η στρατηγική αδράνεια απέναντι σε πραγματικές εχθρικές κινήσεις δεν διατηρεί το καθεστώς, το διαβρώνει. Κάθε τετελεσμένο που περνάει χωρίς αντίβαρο κάνει το επόμενο πιο εύκολο. Δεν υπάρχει σημείο όπου η αδράνεια γίνεται ασφάλεια, αλλά μόνο το σημείο όπου η επόμενη πρόκληση παύει να είναι διαπραγματεύσιμη και γίνεται κεκτημένη.
Αν η ερώτηση του πολίτη είναι πού χτυπάει ο εχθρός, η πολιτεία οφείλει απάντηση που χωράει μόνο σε πράξη.
Τα 12 ναυτικά μίλια πρώτα, αφού η Ελλάδα έχει το δικαίωμα, αναγνωρισμένο από το Δίκαιο της Θάλασσας, να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα. Το casus belli του 1995 δεν είναι νομικό επιχείρημα, είναι απειλή και οι απειλές δεν αναιρούν δικαιώματα, μόνο αυξάνουν το κόστος άσκησής τους. Η επέκταση, έστω σταδιακή από το Ιόνιο, είναι το πρώτο ελληνικό τετελεσμένο, μετά από δεκαετίες αμυντικής στάσης.
Δεύτερον, η οριστικοποίηση ΑΟΖ με την Κύπρο. Το τουρκολιβυκό μνημόνιο υπάρχει επειδή κανείς δεν έσπευσε να καταθέσει την αντίθετη γραμμή με την ίδια ταχύτητα.
Τρίτον, μόνιμη ελληνική αεροναυτική παρουσία στην Κύπρο και όχι οι περιοδικές ασκήσεις, προσωρινές μετασταθμεύσεις αλλά μόνιμες. Η Κύπρος είναι το σημείο όπου συναντιούνται η Γαλάζια Πατρίδα και το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Αν δεν υπάρξει εκεί πραγματική αποτρεπτική παρουσία, η υπεράσπιση της κυπριακής ΑΟΖ μένει δέσμευση στα χαρτιά.
Τέταρτον, ευρωπαϊκή μόχλευση ιδιαίτερα με την ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ το 2027, με την οποία πρέπει να συνδεθεί η πρόσβαση της Τουρκίας σε ευρωπαϊκά κονδύλια, μόνο ανάλογα με τη συμπεριφορά της στη θάλασσα. Όχι τιμωρία αλλά συνέπεια.
Τέλος στο σημείο αυτό θα ήθελα να παραθέσω μια προσωπική πεποίθηση, όχι απλώς ανάλυση. Ο Ελληνικός λαός έχει ήδη αυτή την αποφασιστικότητα. Την είχε το 1821, χωρίς στρατό, χωρίς πλοία, χωρίς καμία εγγύηση επιτυχίας. Την είχε το 1940, απέναντι σε στρατό ασύγκριτα ισχυρότερο. Σε καμία από τις δύο στιγμές ο λαός δεν περίμενε να έχει υπεροχή για να πάρει θέση. Αν περίμενε, θα ήμασταν σήμερα σκλαβωμένοι. Η αποφασιστικότητα δεν είναι κάτι που πρέπει να αποκτήσουμε, αλλά υπάρχει ήδη, εκεί όπου υπήρχε πάντα, στον λαό. Το ξέρω γιατί το είδα ο ίδιος, όχι στα βιβλία, αλλά στα 44 χρόνια υπηρεσίας στα μάτια στρατιωτών και επιτελών μου. Το είδα στην κρίση του 1987, στα Ίμια, στην κρίση του 2020, σε κάθε κρίση που δημιούργησαν οι γείτονες. Η ίδια αδιαπραγμάτευτη ετοιμότητα, ανεξάρτητα από την ένταση της στιγμής. Και θέλω να πω κάτι ακόμη, γιατί το πιστεύω βαθιά.
Η σημερινή νεολαία μας είναι πολύ καλύτερη από εμάς. Όσο κι αν δείχνει διαφορετική εικόνα προς τα έξω, το ελληνικό DNA βράζει μέσα της το ίδιο. Η αποφασιστικότητα δεν είναι κάτι που πρέπει να αποκτήσουμε αλλά υπάρχει ήδη, εκεί όπου υπήρχε πάντα, στον λαό. Αυτό που λείπει δεν είναι η θέληση του πολίτη. Είναι η πολιτική βούληση να τη μεταφράσει σε πράξη.
Με αυτό δεν εννοώ ότι πρέπει να πάμε σε πόλεμο, αλλά πρέπει να απαντάμε με την δημιουργία τετελεσμένων, με πράξεις και να πετάξουμε από πάνω μας τη φοβία που μας καλλιεργούν χρόνια, και να πιστέψουμε ότι αν χρειαστεί, αν δεν υπάρχει άλλος τρόπος, θα είμαστε έτοιμοι και για αυτόν!
Ο εχθρός δεν κρύβεται. Είναι ορατός σε χάρτες, σε μνημόνια καταχωρημένα στον ΟΗΕ, σε νομοσχέδιο που έρχεται τον Οκτώβριο. Ξέρουμε πού είναι, άλλωστε αυτό δεν ήταν ποτέ το δύσκολο ερώτημα, ούτε για τον πολεμιστή στην Κύπρο, ούτε για τον σημερινό πολίτη.Το δύσκολο ερώτημα είναι αν η πολιτεία θα κινηθεί με την ίδια αποφασιστικότητα που έχει ήδη ο λαός. Μέχρι τότε, η ερώτηση του πολεμιστή παραμένει ανοιχτή. Και η σιωπή δεν είναι ποτέ ουδέτερη απάντηση σε πόλεμο θέσεων. Ο δε πρόεδρος Ερντογάν να έχει υπόψη του, ότι αν παρακολουθήσουμε την Ιστορία, όπως μας προέτρεψε να κάνουμε μόλις σήμερα, να προσέξει, γιατί μπορεί να βρεθούν ξανά στο μέρος από όπου ήρθαν…στα βάθη της Ανατολής!
Αχιλλεύς Ταουξής
Ο Αχιλλέας Ταουξής είναι Υποστράτηγος ε.α. του Ελληνικού Στρατού, με πολυετή εμπειρία στους τομείς της αμυντικής πολιτικής, της στρατηγικής και των διεθνών σχέσεων. Έχει διατελέσει Αναπληρωτής Γενικός Διευθυντής Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, καθώς και Διευθυντής της ελληνικής Προεδρίας της Συντονιστικής Επιτροπής της Διαβαλκανικής Υπουργικής Άμυνας (SEDM-CC/PMSC). Το 2023, ως στέλεχος του ΓΕΕΘΑ, διηύθυνε τη Γραμματεία Συντονισμού Διασκέψεων Διεθνών Οργανισμών και εκπροσώπησε τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ στην έναρξη του NATO Training Technology Conference στην Αθήνα. Έχει επίσης συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες για τη διεθνή ασφάλεια, το ΝΑΤΟ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Ο Γάλλος ιστορικός Εντουάρ Ισόν υποστηρίζει ότι οι εντάσεις στην Ουκρανία, το Ιράν και την Άπω Ανατολή αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας διατήρησης της δυτικής επιρροής στην Ευρασία.
Την άποψη ότι οι κυβερνήσεις της Δύσης οδηγούνται σε αυξανόμενη στρατιωτική κλιμάκωση επειδή δεν μπορούν να αποδεχθούν την απώλεια της πρόσβασης στους φυσικούς πόρους της Ευρασίας διατυπώνει ο Γάλλος ιστορικός και αρθρογράφος Εντουάρ Ισόν.
Σε άρθρο γνώμης που δημοσιεύθηκε στο προσωπικό του ιστολόγιο Libre Propos στην πλατφόρμα Substack, ο Ισόν συνδέει τις εξελίξεις στη Ρωσία, το Ιράν και την Κίνα με μια συνολικότερη αντιπαράθεση ανάμεσα στις δυτικές δυνάμεις και την Ευρασία.
Ο αρθρογράφος υποστηρίζει ότι, παρά τη στρατιωτική υποχώρηση που ο ίδιος θεωρεί ότι διαφαίνεται κατά μήκος ολόκληρης της αποκαλούμενης «γραμμής του Μάκιντερ», οι διατλαντικές κυβερνήσεις επιλέγουν να ανεβάσουν περαιτέρω τους τόνους.
Ο όρος παραπέμπει στις γεωπολιτικές θεωρίες του Βρετανού γεωγράφου Χάλφορντ Μάκιντερ, ο οποίος απέδιδε κεντρική στρατηγική σημασία στον έλεγχο της ευρασιατικής ενδοχώρας. Στη σύγχρονη πολιτική αρθρογραφία, η θεωρία χρησιμοποιείται συχνά ως πλαίσιο ερμηνείας του ανταγωνισμού ανάμεσα στις ναυτικές δυνάμεις της Δύσης και τις ηπειρωτικές δυνάμεις της Ευρασίας.
Ο Ισόν αποδίδει τη στρατηγική αυτή σε οικονομικά συμφέροντα τα οποία περιγράφει ως «ολιγάρχες του δυτικού χρήματος και της χρηματοπιστωτικής οικονομίας». Χρησιμοποιεί μάλιστα τον δικό του πολεμικό όρο, «SuperMafia», για να χαρακτηρίσει αυτό που θεωρεί καρτέλ ισχυρών οικονομικών παραγόντων.
Κατά τον ισχυρισμό του, οι παράγοντες αυτοί δεν μπορούν να εγκαταλείψουν την προοπτική ελέγχου των ευρασιατικών φυσικών πόρων, επειδή μια τέτοια εξέλιξη θα απειλούσε τα θεμέλια του πλούτου και της ισχύος τους. Ως εκ τούτου, υποστηρίζει, οι κυβερνήσεις έχουν φθάσει σε ένα σημείο όπου η υποχώρηση έχει καταστεί αδύνατη και είναι διατεθειμένες να αναλάβουν όλο και μεγαλύτερους κινδύνους.
Το διαθέσιμο απόσπασμα δεν προσδιορίζει ποιοι ακριβώς αποτελούν τη λεγόμενη «SuperMafia», ούτε παρουσιάζει οικονομικά δεδομένα, επίσημα έγγραφα ή ανεξάρτητες πηγές που να επιβεβαιώνουν την ύπαρξη συντονισμένου σχεδίου για την κατάληψη των φυσικών πόρων της Ευρασίας.
Δεν εξηγεί επίσης ποιες συγκεκριμένες εξελίξεις στην Ουκρανία, το Ιράν ή την Άπω Ανατολή θεωρούνται ενδείξεις της υποτιθέμενης κλιμάκωσης. Για τον λόγο αυτό, οι θέσεις του Ισόν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως προσωπική γεωπολιτική ερμηνεία και όχι ως διαπιστωμένα γεγονότα.
Η βασική θέση του κειμένου αντανακλά πάντως μια ευρύτερη σχολή σκέψης, σύμφωνα με την οποία οι διεθνείς συγκρούσεις δεν καθορίζονται μόνο από ζητήματα ασφάλειας ή ιδεολογίας, αλλά και από τον ανταγωνισμό για ενέργεια, πρώτες ύλες, εμπορικές διαδρομές και χρηματοπιστωτική ισχύ.
Πηγή: Άρθρο γνώμης του Εντουάρ Ισόν στο ιστολόγιο «Libre Propos». Οι απόψεις και οι χαρακτηρισμοί αποδίδονται στον συντάκτη του πρωτοτύπου.
Ο πολιτικός στοχαστής έγινε διάσημος διακηρύσσοντας τον θρίαμβο της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Τριάντα επτά χρόνια αργότερα, εξηγεί τι πραγματικά εννοούσε και γιατί πραγματοποίησε τη σπάνια πολιτική διαδρομή από τη Δεξιά προς την Αριστερά.
Τζόναθαν Φρίντλαντ
Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου 2026, 11.00 CEST
Δεν υπάρχουν πολλοί δημόσιοι διανοούμενοι που μπορούν να πουν ότι τους έχει επικαλεστεί ο κυβερνήτης Τζέιμς Τ. Κερκ του διαστημοπλοίου Enterprise. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα, όμως, είναι ένας από αυτούς.
Στην ταινία Star Trek VI: The Undiscovered Country, ο χαρακτήρας του Γουίλιαμ Σάτνερ βρίσκεται σε διάθεση περισυλλογής και συνομιλεί με τον καγκελάριο των Κλίνγκον.
«Ορισμένοι πιστεύουν ότι το μέλλον σημαίνει το τέλος της Ιστορίας», συλλογίζεται ο Κερκ. «Λοιπόν, δεν έχουμε ξεμείνει ακόμη από Ιστορία».
Όταν η ταινία κυκλοφόρησε, το 1991, αλλά και κατά τα χρόνια που ακολούθησαν, σχόλια σαν κι αυτό ακούγονταν συχνά. Παρέπεμπαν σε μια θεωρία τόσο διάσημη, ώστε σχεδόν δεν χρειαζόταν επεξήγηση.
Η θεωρία παρουσιάστηκε για πρώτη φορά σε ένα δοκίμιο 15 σελίδων, γραμμένο από τον Φουκουγιάμα, ο οποίος ήταν τότε ένας 36χρονος ερευνητής δεξαμενής σκέψης. Το κείμενο δημοσιεύτηκε το καλοκαίρι του 1989 στο National Interest, ένα περιοδικό για την αμερικανική εξωτερική πολιτική με προσανατολισμό προς τη Δεξιά.
Ο τίτλος του περιείχε ένα ερωτηματικό: Το τέλος της Ιστορίας; Τρία χρόνια αργότερα, όταν κυκλοφόρησε σε μορφή βιβλίου, ο τίτλος έγινε Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος. Επρόκειτο, ωστόσο, για λεπτές διακρίσεις οι οποίες, όπως θα δούμε, χάθηκαν στην πορεία.
Το δοκίμιο έκανε τον συγγραφέα του διεθνώς γνωστό και έδωσε ώθηση στη σταδιοδρομία του ως πολιτικού επιστήμονα, φιλοσόφου και αναλυτή με ειδίκευση στην εξωτερική πολιτική και την πολιτική οικονομία.
Τις συμβουλές του Φουκουγιάμα αναζήτησαν κυβερνήσεις και διοικητικά συμβούλια σε ολόκληρο τον κόσμο — από τα ανώτατα στελέχη της Ford μέχρι τη σκηνή του Λίβυου δικτάτορα Μουαμάρ Καντάφι.
Ωστόσο, όπως γίνεται σαφές από τα νέα απομνημονεύματά του, το διάσημο δοκίμιο εξελίχθηκε επίσης σε ένα είδος βάρους που τον ακολουθούσε. Το βιβλίο δεν αποτελεί τόσο μια συμβατική αυτοβιογραφία όσο την ιστορία μιας ζωής αφιερωμένης στις ιδέες. Επανεξετάζει τις διανοητικές μετατοπίσεις και τα ακαδημαϊκά σχίσματα, ενώ, αντιθέτως, αναφέρεται ελάχιστα στον 40ετή γάμο του συγγραφέα.
Τον ρωτώ πώς αισθάνεται σήμερα για εκείνο το άρθρο. Ίσως όπως θα μπορούσαν να αισθάνονται οι Beatles για την πρώτη μεγάλη επιτυχία τους, το She Loves You: ευγνώμονες για την επιτυχία, αλλά κουρασμένοι επειδή πρέπει να την παίζουν ξανά και ξανά.
«Λίγο και από τα δύο», λέει ο Φουκουγιάμα, σήμερα 73 ετών, κατά τη διάρκεια βιντεοκλήσης από την Καλιφόρνια, χρησιμοποιώντας έναν υπολογιστή τον οποίο, παρεμπιπτόντως, συναρμολόγησε ο ίδιος.
«Πιστεύω ασφαλώς ότι δεν θα είχα συγκεντρώσει την προσοχή που συγκέντρωσα εάν είχα χρησιμοποιήσει διαφορετικό τίτλο. Επομένως, αυτό έπαιξε ρόλο».
Υπήρξε, όμως, και μια αρνητική πλευρά.
«Ξέρετε, δέχομαι αυτά τα γελοία σχόλια στο διαδίκτυο. Αν δημοσιεύσω μια φωτογραφία των εγγονιών μου, γράφουν: “Α, νόμιζα ότι ήταν το τέλος των εγγονιών”».
Άνθρωπος των ιδεών: Ο Φράνσις Φουκουγιάμα στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ. Φωτογραφία: Winni Wintermeyer/The Guardian
Το πρόβλημα, όπως το αντιλαμβάνεται ο Φουκουγιάμα, είναι μια παρανόηση ηλικίας 37 ετών, η οποία ρίζωσε αμέσως μόλις δημοσιεύτηκε το δοκίμιο.
Εξαιτίας εκείνης της απλής και αξιομνημόνευτης φράσης —«το τέλος της Ιστορίας»— ο κόσμος υπέθεσε ότι ο Φουκουγιάμα υποστήριζε πως, καθώς ο Ψυχρός Πόλεμος πλησίαζε στο τέλος του και το Τείχος του Βερολίνου επρόκειτο να πέσει, οι ανθρώπινες συγκρούσεις, ακόμη και τα ίδια τα ανθρώπινα γεγονότα, έφθαναν στο τέλος τους.
Θεωρήθηκε ότι υποστήριζε πως όλες οι μεγάλες αντιπαραθέσεις είχαν επιλυθεί, ότι δεν θα γίνονταν πλέον πόλεμοι και ότι ολόκληρος ο κόσμος επρόκειτο να ζήσει υπό ένα σύστημα φιλελεύθερης δημοκρατίας αμερικανικού τύπου.
Όπως γράφει στο νέο του βιβλίο, In the Realm of the Last Man, η θεωρία του εκλήφθηκε ως έκφραση «αφελούς φιλελεύθερου θριαμβολογισμού».
«Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες με ρωτούν αρκετές φορές την εβδομάδα εάν θα ήθελα να ανακαλέσω το επιχείρημά μου. Έχω γράψει χιλιάδες λέξεις και έχω παραχωρήσει δεκάδες συνεντεύξεις προσπαθώντας να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα», αναφέρει.
Αυτός ήταν πράγματι, όπως μου λέει, «ένας από τους λόγους για τους οποίους έγραψα τα απομνημονεύματα: για να καταγράψω επιτέλους, με απολύτως σαφή τρόπο, τι εννοούσα, σε ποια σημεία έκανα λάθος και σε ποια πιστεύω ότι εξακολουθώ να έχω δίκιο».
Το βιβλίο καθιστά σαφές ότι το επιχείρημά του ήταν πιο σύνθετο. Αντλούσε από την εγελιανή σκέψη και είχε εμπνευστεί από έναν παλαιότερο ερμηνευτή του Χέγκελ, τον Αλεξάντρ Κοζέβ, από τον οποίο ο Φουκουγιάμα δανείστηκε εκείνον τον τόσο σημαντικό τίτλο.
Σύμφωνα με τον Κοζέβ, το τέλος της Ιστορίας ήταν η στιγμή κατά την οποία εμφανίστηκε μια αρχή ή ένα σύνολο ιδεών που δεν μπορούσε να βελτιωθεί περαιτέρω ως προς την ικανότητά του να ικανοποιεί τους ανθρώπους που ζούσαν μέσα σε ένα σύστημα διαμορφωμένο από αυτές.
Ο ίδιος ο Κοζέβ είχε προτείνει, με παιγνιώδη διάθεση, το 1806 ως το έτος του τέλους της Ιστορίας. Εκείνη τη χρονιά, νικώντας την πρωσική μοναρχία στη μάχη της Ιένας-Άουερστεντ, ο Ναπολέων έφερε στην καρδιά της παλαιάς Ευρώπης τον νομικό κώδικα που έφερε το όνομά του — το θεσμικό πλαίσιο που είχε προκύψει από τη Γαλλική Επανάσταση.
Όπως γράφει ο Φουκουγιάμα, η επανάσταση του 1789 «θέσπισε τις θεμελιώδεις αρχές μιας σύγχρονης φιλελεύθερης τάξης, δηλαδή τις δύο αρχές της ελευθερίας και της ισότητας — ή της ίσης ελευθερίας».
Ο Φράνσις Φουκουγιάμα στο Μόναχο, το 1992. Φωτογραφία: Interfoto/Alamy
Ασφαλώς, οι αρχές αυτές δεν εφαρμόστηκαν αμέσως ούτε στο σύνολό τους. Την ώρα που ο Ναπολέων προέλαυνε στην κεντρική Ευρώπη, οι γαλλικές αποικιακές αρχές κατέστελλαν μια εξέγερση σκλάβων στην Αϊτή.
«Η θέση του Κοζέβ, όμως, ήταν ότι από τη στιγμή που η ιδέα της καθολικής ελευθερίας βγήκε στον κόσμο, ήταν απλώς ζήτημα χρόνου μέχρι οι αρχές αυτές να γίνουν αποδεκτές και να εφαρμοστούν σε ολόκληρη την υφήλιο».
Ακόμη και αν ο απαιτούμενος χρόνος επρόκειτο να μετρηθεί σε αιώνες, με πλήθος γεγονότων —μεταξύ των οποίων και δύο παγκόσμιοι πόλεμοι— να μεσολαβούν.
Αυτή ήταν η ουσία του επιχειρήματος που διατύπωνε ο Φουκουγιάμα το 1989. Δεν υποστήριζε ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία ήταν τέλεια, ότι είχε επικρατήσει παντού ή ότι όλες οι συγκρούσεις είχαν τερματιστεί. Υποστήριζε, αντιθέτως, ότι τα στοιχεία είχαν γίνει πλέον ακαταμάχητα: δεν υπήρχε καλύτερη κατευθυντήρια αρχή ή καλύτερο σύστημα. Και ο Φουκουγιάμα εξακολουθεί να διατηρεί αυτή την άποψη.
«Εδώ και πάνω από 30 χρόνια λέω ότι αναζητώ ένα εναλλακτικό σύστημα το οποίο να ισχυρίζεται ότι μπορεί να προσφέρει στους ανθρώπους μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Έχουν παρουσιαστεί αρκετές υποψηφιότητες. Ορισμένες από αυτές, κατά τη γνώμη μου, είναι εξαιρετικά απίθανες».
Ως ένα τέτοιο υποψήφιο σύστημα αναφέρει τη θεοκρατία ιρανικού τύπου. Το κινεζικό μοντέλο αποτελεί σοβαρότερο ανταγωνιστή. Ως αυταρχικό σύστημα, λέει, μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις αποτελεσματικότερα από μια φιλελεύθερη δημοκρατία.
«Επομένως, το ερώτημα για εμένα είναι το εξής: πρόκειται και για ένα βιώσιμο σύστημα; Θα το δούμε να αναπαράγεται και σε άλλα μέρη έπειτα από 30 χρόνια; Αυτό παραμένει ανοικτό ερώτημα».
Εάν, μέσα στην επόμενη γενιά περίπου, η Κίνα αποδειχθεί πολύ πιο επιτυχημένη από τις Ηνωμένες Πολιτείες, διαθέτοντας ένα εξαγώγιμο μοντέλο που ικανοποιεί τις ανθρώπινες ανάγκες, τότε ο Φουκουγιάμα υπόσχεται ότι θα είναι «απολύτως πρόθυμος να παραδεχθεί ότι έκανα λάθος ως προς τη θεμελιώδη παραδοχή».
Αποδέχεται επίσης ότι η σημερινή συναίνεση γύρω από τη φιλελεύθερη δημοκρατία απέχει πολύ από το να είναι καθολική και ότι το «φιλελεύθερο» σκέλος αυτής της ιδέας —η πίστη στους περιορισμούς και στους θεσμικούς ελέγχους της εκλεγμένης εξουσίας— είναι ιδιαίτερα ευάλωτο.
Γράφει ότι αυτό συμβαίνει εν μέρει επειδή η υποστήριξη προς αυτούς τους περιορισμούς εξαρτιόταν συχνά από τη συλλογική μνήμη τού πόσο επικίνδυνος μπορεί να γίνει ο κόσμος όταν εκείνοι απουσιάζουν.
Μια νεότερη γενιά, η οποία έχει γνωρίσει μόνο την ειρήνη και την ευημερία και για την οποία οι τυραννίες των μέσων του 20ού αιώνα αποτελούν μακρινή ιστορία, θα έχει μόνο αμυδρή επίγνωση των κινδύνων που εγκυμονεί μια ανεξέλεγκτη, ανελεύθερη εξουσία.
Τέλος εποχής… το Τείχος του Βερολίνου πέφτει κοντά στην πλατεία Πότσνταμερ τον Νοέμβριο του 1989. Φωτογραφία: Gerard Malie/AFP/Getty Images
Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος γεννήθηκε μόλις έναν χρόνο μετά την ήττα του ναζισμού, δεν αποτελεί αδιάσειστη απόδειξη ότι η χρονική εγγύτητα προς εκείνη τη σκοτεινή Ιστορία κάθε άλλο παρά συνεπάγεται σεβασμό προς τα θεσμικά αναχώματα της φιλελεύθερης δημοκρατίας; Πώς εξηγείται η αδιαφορία του Αμερικανού προέδρου απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο;
«Ξέρετε, αυτό είναι ένα από τα μεγάλα ψυχολογικά ερωτήματα στα οποία θα κληθούν να απαντήσουν οι ιστορικοί του μέλλοντος. Τρέφει αυτή την παράξενη έλξη όχι μόνο για τη σημερινή Ρωσία και τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Ήδη από τη δεκαετία του 1980 είχε επισκεφθεί τη Μόσχα. Τότε είχε δημοσιεύσει ολοσέλιδες διαφημίσεις στις οποίες επιτιθόταν στο ΝΑΤΟ, ενώ βρισκόμασταν ακόμη στη μέση του Ψυχρού Πολέμου.
»Θέλω να πω ότι αυτό πρέπει, με κάποιον τρόπο, να σχετίζεται με την απουσία οποιασδήποτε ηθικής πυξίδας πέρα από το προσωπικό του συμφέρον. Ουσιαστικά, το μόνο που τον απασχολεί είναι αν μπορεί να βγάλει χρήματα. Και αν μπορεί κανείς να βγάλει χρήματα μέσα σε μια τυραννία, εκείνος δεν έχει κανένα πρόβλημα».
Αξίζει να εξετάσουμε σε βάθος τι εννοούσε ο Φουκουγιάμα πριν από τόσα χρόνια, επειδή, μόλις φθάσουμε στην ουσία του επιχειρήματός του, ανακαλύπτουμε μια ιδέα πολύ πιο ενδιαφέρουσα από όσο άφηναν να φανεί οι απλουστευμένες, συνθηματολογικές εκδοχές της θεωρίας του.
Η τελευταία παράγραφος του αρχικού δοκιμίου του διακήρυσσε: «Το τέλος της Ιστορίας θα είναι μια πολύ θλιβερή εποχή».
Με το θεμελιώδες ζήτημα της πολιτικής να έχει ουσιαστικά επιλυθεί, έστω και αν η λύση του απείχε πολύ από την πλήρη πραγμάτωσή της, «ο παγκόσμιος ιδεολογικός αγώνας, ο οποίος κινητοποιούσε την τόλμη, το θάρρος, τη φαντασία και τον ιδεαλισμό, θα αντικατασταθεί από τον οικονομικό υπολογισμό, την ατέρμονη επίλυση τεχνικών προβλημάτων, τις περιβαλλοντικές ανησυχίες και την ικανοποίηση εκλεπτυσμένων καταναλωτικών απαιτήσεων».
Όπως γράφει σήμερα ο Φουκουγιάμα: «Το ον που αναδύεται στο τέλος της Ιστορίας είναι συνήθως κάποιος απογυμνωμένος από τον αγώνα, το ρίσκο και τη φιλοδοξία — κάποιος τον οποίο ο φιλόσοφος Νίτσε αποκάλεσε “Τελευταίο Άνθρωπο”. Ζούμε εδώ και αρκετό καιρό στην επικράτεια του Τελευταίου Ανθρώπου».
Όταν αναλυθεί αυτή η ιδέα, ακόμη και όσοι αμφισβητούν την ερμηνεία του Φουκουγιάμα για το 1989 θα παραδεχθούν ότι είχε διαισθανθεί, με σχεδόν απόκοσμη ακρίβεια, όσα επρόκειτο να ακολουθήσουν.
Αυτό που προέβλεπε ήταν ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατικές κοινωνίες θα μπορούσαν να αποδειχθούν ικανές να προσφέρουν σταθερότητα και σχετική υλική άνεση, αφήνοντας όμως ανικανοποίημένη μια βαθύτερη ανθρώπινη ανάγκη.
Επικαλείται τη σωκρατική έννοια του θυμού — του thymos, δηλαδή της ψυχικής ορμής: εκείνου του μέρους της ψυχής που επιθυμεί τον σεβασμό ή την εκτίμηση των άλλων ανθρώπων.
Ο Τελευταίος Άνθρωπος μπορεί να έχει καλύψει τις βασικές οικονομικές του ανάγκες, αλλά θα εξοργιστεί εάν πιστεύει ότι δεν λαμβάνει την αναγνώριση που δικαιούται. Πρόκειται, στην ουσία, για την απλή ανθρώπινη λαχτάρα να γίνεται σεβαστή η ίση αξιοπρέπεια του καθενός.
«Αν μπορεί να βγάλει χρήματα μέσα σε μια τυραννία, δεν τον ενοχλεί» — Ο Ντόναλντ Τραμπ σε συγκέντρωση του κινήματος MAGA στη Βόρεια Καρολίνα. Φωτογραφία: Brendan Smialowski/AFP/Getty Images
Διαβάζοντας αυτά τα αποσπάσματα, είναι δύσκολο να μη σκεφτεί κανείς την παγκόσμια άνοδο του εθνικιστικού λαϊκισμού και, ειδικότερα, το κίνημα MAGA.
«Η μεγάλη μάζα όσων προσέρχονται στις συγκεντρώσεις του Ντόναλντ Τραμπ αισθάνεται ότι οι φιλελεύθερες ελίτ δεν τους σέβονται», λέει ο Φουκουγιάμα.
«Ένας από τους παράγοντες που ώθησαν τον Τραμπ στην κορυφή του αμερικανικού πολιτικού συστήματος ήταν ότι αντιλήφθηκε πως αυτοί οι άνθρωποι ένιωθαν απαξιωμένοι. Βρήκε έναν τρόπο να τους μιλά χωρίς να εκδηλώνει αυτού του είδους την περιφρόνηση. Δεν χρησιμοποιεί βαρύγδουπες λέξεις. Διηγείται ανόητες ιστορίες, τις οποίες εκείνοι θεωρούν πολύ αστείες και οι μορφωμένοι άνθρωποι βρίσκουν αποκρουστικές».
Αυτό, λέει, αποτελεί βασική πρόκληση για τους Δημοκρατικούς.
«Αν θέλεις πραγματικά να επιλύσεις αυτό το πρόβλημα της ισότιμης κατανομής του σεβασμού, πρέπει και να ακούς και να μιλάς. Νομίζω ότι πολλοί πολιτικοί της ελίτ δεν ακούν πραγματικά ανθρώπους που δεν τους μοιάζουν. Δεν ακούν κατ’ ανάγκην τους απλούς ανθρώπους, αλλά ούτε και γνωρίζουν πώς να τους μιλήσουν».
Επισημαίνει την αγωνιώδη προσπάθεια των Δημοκρατικών να βρουν «υποψηφίους από την εργατική τάξη, τους οποίους θα μπορούσαν να προωθήσουν» στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου. Υποστηρίζει, ωστόσο, ότι «η ισότιμη κατανομή του σεβασμού απαιτεί τόσο πολιτικές που κατανέμουν δικαιότερα τα πραγματικά υλικά οφέλη όσο και ένα διαφορετικό είδος πολιτικού λόγου».
Στο πλαίσιο αυτό, βλέπει θετικά τον πρώην δήμαρχο του Σικάγου και πιθανό υποψήφιο για την προεδρία το 2028, Ραμ Εμάνουελ — έναν άνθρωπο με συμπεριφορά μαχητή του δρόμου, ο οποίος είναι επίσης, σύμφωνα με τον Φουκουγιάμα, «πολύ αστείος».
Το άλλο καθοριστικό γνώρισμα του Τελευταίου Ανθρώπου είναι η λαχτάρα για έναν σκοπό, για έναν αγώνα ζωής ή θανάτου που θα μπορούσε να προσδώσει νόημα στη ζωή του. Το 1989, ο Φουκουγιάμα είχε προβλέψει την εμφάνιση «μιας ισχυρής νοσταλγίας» για την εποχή κατά την οποία μαίνονταν τέτοιες μάχες. Και αυτή η πρόβλεψη διαβάζεται σήμερα σαν προμήνυμα της δικής μας εποχής.
«Κατά βάθος, ζούμε σε μια πραγματικά παράξενη περίοδο», λέει τώρα.
Ανατρέχει στη Γερμανία της δεκαετίας του 1930.
«Είχαν μόλις χάσει έναν φρικτό πόλεμο, με εκατομμύρια θύματα. Ακολούθησε ο υπερπληθωρισμός. Οι αποταμιεύσεις όλων εξανεμίστηκαν. Υπήρχε αστάθεια στους δρόμους της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Επομένως —χωρίς αυτό να αποτελεί δικαιολογία— μπορεί κανείς κατά κάποιον τρόπο να καταλάβει γιατί οι άνθρωποι έλκονταν τότε από εξτρεμιστικές ιδεολογίες.
»Αυτός, όμως, δεν είναι ο κόσμος στον οποίο ζούμε το 2026. Στην πραγματικότητα, επικρατεί αρκετή σταθερότητα και ειρήνη. Κι όμως, βρίσκεις ανθρώπους τόσο στην Αριστερά όσο και στη Δεξιά να λένε: “Αυτός είναι ο χειρότερος δυνατός κόσμος”.
»Στην Αμερική έχουμε τη Δεξιά του MAGA, η οποία λέει ότι η Αμερική πεθαίνει — ότι την εξοντώνει η άλλη πλευρά. Είναι πολύ δύσκολο να καταλάβει κανείς πώς μπορούν να το υποστηρίζουν αυτό, εφόσον διαθέτουν έστω και στοιχειώδη ιστορική επίγνωση».
«Οι πολιτικοί της ελίτ δεν ακούν ανθρώπους που δεν είναι σαν τους ίδιους» … Φράνσις Φουκουγιάμα στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ. Φωτογραφία: Winni Wintermeyer/The Guardian
Για την Αριστερά, τουλάχιστον, δεν έχει συμβάλει η κλιματική κρίση σε αυτή την αίσθηση υπαρξιακής καταστροφής; Ο Φουκουγιάμα αμφιβάλλει.
«Βρίσκομαι στην Καλιφόρνια. Η θερμοκρασία είναι στους ευχάριστους 70 βαθμούς Φαρενάιτ [21 βαθμούς Κελσίου]. Δεν ψήνομαι όπως εσείς στην Ευρώπη, επομένως ίσως να φταίει απλώς η προσωπική μου κατάσταση. Νομίζω, όμως, ότι για πολλούς ανθρώπους το κλίμα εξακολουθεί να αποτελεί κάτι μάλλον αφηρημένο».
Ο ίδιος στρέφει την προσοχή του προς διαφορετική κατεύθυνση.
«Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και γενικότερα το διαδίκτυο έχουν επιτρέψει να δημιουργηθεί αυτό το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στην πραγματική, υλική βιωμένη εμπειρία και σε όσα βιώνουν οι άνθρωποι στο διαδίκτυο».
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει τις λεγεώνες νεαρών ανδρών στη λεγόμενη «μανόσφαιρα», οι οποίοι περνούν τις ημέρες τους παίζοντας βιντεοπαιχνίδια. Την ίδια στιγμή, τροφοδοτούνται με μια ψευδώς ζοφερή εικόνα του κόσμου και λαχταρούν έναν σκοπό για τον οποίο θα άξιζε να πεθάνουν.
Πρόκειται για μια απεικόνιση του φαινομένου για το οποίο είχε προειδοποιήσει ο Φουκουγιάμα στην τελευταία ακριβώς πρόταση του δοκιμίου του το 1989:
«Ίσως αυτή ακριβώς η προοπτική αιώνων πλήξης στο τέλος της Ιστορίας να αποτελέσει την αφορμή για να ξεκινήσει και πάλι η Ιστορία».
Ένα κεφάλαιο του νέου βιβλίου φέρει έναν τίτλο που προϊδεάζει για τη δεύτερη ιστορία την οποία αφηγούνται αυτά τα απομνημονεύματα: Για την αλλαγή γνώμης.
Ο Φουκουγιάμα έχει πραγματοποιήσει τη σχετικά σπάνια πολιτική διαδρομή από τη Δεξιά προς την Αριστερά. Πρώην αξιωματούχος των κυβερνήσεων Ρίγκαν και Μπους, περιγράφει την περίοδο κατά την οποία υπήρξε μαθητής του διακεκριμένου συντηρητικού ακαδημαϊκού Άλαν Μπλουμ, καθώς και μέλος της ομάδας νεοσυντηρητικών διανοουμένων που προετοίμασε το ιδεολογικό έδαφος για την εισβολή στο Ιράκ το 2003.
Ο Φουκουγιάμα αποκήρυξε την υποστήριξή του προς εκείνον τον πόλεμο τον Φεβρουάριο του 2004. Στο βιβλίο παραδέχεται με ειλικρίνεια ότι αυτό που τον εμπόδισε να αποστασιοποιηθεί νωρίτερα δεν ήταν μόνο ιδεολογικό, αλλά εν μέρει κοινωνικό και ανθρώπινο: δεν ήθελε να τερματίσει φιλίες τις οποίες θεωρούσε πολύτιμες.
Ωστόσο, η αποχώρησή του από τη Δεξιά δεν περιοριζόταν αποκλειστικά στην εξωτερική πολιτική. Ενώ οι πρώην συνάδελφοί του έβλεπαν το κράτος μόνο ως εμπόδιο που έπρεπε να παραμεριστεί, η δική του μελέτη κοινωνιών από ολόκληρο τον κόσμο τον οδήγησε στο συμπέρασμα ότι ένα ικανό και αποτελεσματικό κράτος είναι απαραίτητο.
Σαν να θέλει να επιβεβαιώσει πόσο μακριά έχει ταξιδέψει πολιτικά, ένα από τα κεφάλαια του βιβλίου τιτλοφορείται Μαθαίνοντας να αγαπώ τους γραφειοκράτες.
Η Ελευθερία οδηγεί τον λαό, Ευγένιος Ντελακρουά, περ. 1830-31, ελαιογραφία σε καμβά, Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι. Φωτογραφία: Alamy
Τον ρωτώ εάν η οπτική του για τον κόσμο ενδέχεται να διέφερε από εκείνη άλλων Ρεπουμπλικανών και συντηρητικών εξαιτίας της ιαπωνοαμερικανικής καταγωγής του, η οποία παρουσιάζεται με συγκινητικό τρόπο στο βιβλίο.
Αφηγείται την ιστορία της γιαγιάς του, μιας «νύφης μέσω φωτογραφίας», η οποία εγκατέλειψε την Ιαπωνία σε ηλικία 21 ετών, όταν την έβαλαν «ολομόναχη σε ένα ατμόπλοιο με προορισμό το Λος Άντζελες, όπου επρόκειτο να παντρευτεί έναν άγνωστο, δέκα χρόνια μεγαλύτερό της».
Αναφέρεται επίσης σε έναν θείο του, ο οποίος έμεινε «απένταρος» όταν το κατάστημα που είχε δημιουργήσει ουσιαστικά κατασχέθηκε. Ο ίδιος, όπως όλοι οι Ιαπωνοαμερικανοί της δυτικής ακτής, εγκλείστηκε σε στρατόπεδο κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Έβλεπε, λοιπόν, τα πράγματα διαφορετικά επειδή ανήκε σε μια εθνοτική μειονότητα με μια οδυνηρή ιστορία αποκλεισμού;
«Όχι, δεν το νομίζω», απαντά αμέσως.
«Σε όλη μου τη ζωή προσπάθησα να αποφεύγω να σκέφτομαι τον εαυτό μου ως Ασιάτη Αμερικανό, επειδή απλώς δεν μου αρέσει αυτού του είδους η πολιτική των ταυτοτήτων. Είναι αλήθεια ότι, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, υπήρχαν ορισμένοι δεξιοί στις Ηνωμένες Πολιτείες που έλεγαν: “Θα έπρεπε να βάλουμε τους Αραβοαμερικανούς σε στρατόπεδα”.
»Και ναι, ασφαλώς θεωρούσα ότι αυτό ήταν εντελώς λάθος, με βάση την ιστορία της οικογένειάς μου. Δεν πιστεύω, όμως, ότι αυτό με έκανε ιδιαίτερα ευαίσθητο απέναντι σε τέτοιου είδους ζητήματα».
Αυτό που τον έκανε να αλλάξει γνώμη ήταν ένας κόσμος που άλλαζε. Ακόμη και αν εξακολουθεί να πιστεύει ότι το μεγάλο ερώτημα έχει απαντηθεί, τα γεγονότα έχουν σημασία. Ο πόλεμος στο Ιράκ και η οικονομική κατάρρευση του 2008 ανέτρεψαν την κοσμοθεωρία του.
Όπως το διατυπώνει ο ίδιος:
«Αν είσαι διανοούμενος και πιστεύεις ορισμένα πράγματα για τη χρήση στρατιωτικής ισχύος στην εξωτερική πολιτική και για τις ανεξέλεγκτες αγορές στην οικονομία, και αν και τα δύο οδηγήσουν σε μεγάλες καταστροφές, τότε οφείλεις να επανεξετάσεις ορισμένες από αυτές τις παραδοχές».
Για τον Φράνσις Φουκουγιάμα, το τέλος της Ιστορίας δεν σήμαινε ποτέ το τέλος της σκέψης.
Το βιβλίο In the Realm of the Last Man του Φράνσις Φουκουγιάμα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Profile Books, στην τιμή των 20 λιρών, και θα είναι διαθέσιμο από τις 8 Σεπτεμβρίου. Για την υποστήριξη του Guardian, μπορείτε να παραγγείλετε αντίτυπο από το guardianbookshop.com. Ενδέχεται να ισχύουν έξοδα αποστολής.
Παρά τις διαφορές στην προσωπικότητα και τη στρατηγική τους, ο διευθύνων σύμβουλος της Anthropic, Ντάριο Αμοντέι, και ο διευθύνων σύμβουλος της OpenAI, Σαμ Άλτμαν, φαίνεται να συγκλίνουν σε μία άποψη: η υπολογιστική ισχύς δεν είναι ποτέ αρκετή.
Αυτή δεν ήταν πάντοτε η στάση της Anthropic. Πριν από έναν χρόνο, ο Αμοντέι εμφανιζόταν δύσπιστος απέναντι σε ορισμένες από τις τεράστιες και κυκλικές συμφωνίες υποδομών που πολλαπλασιάζονταν στον κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης. Είχε προειδοποιήσει για «παράλογες συμφωνίες» και για ριψοκίνδυνες επενδύσεις σε υπολογιστική ισχύ προτού αποδειχθεί ότι υπάρχει η ανάλογη ζήτηση.
Ωστόσο, η ανάπτυξη της ίδιας της Anthropic άλλαξε τόσο τους υπολογισμούς όσο και την άποψη του Αμοντέι. Καθώς τα έσοδα από το Claude αυξήθηκαν απότομα φέτος, η εταιρεία επιδόθηκε στη δική της κούρσα εξασφάλισης υπολογιστικής ισχύος. Ανέλαβε δέσμευση ύψους 30 δισ. δολαρίων για υπηρεσίες Azure, η οποία συνδέεται με τη Microsoft και τη Nvidia, υπέγραψε συμφωνία υποδομών περίπου 45 δισ. δολαρίων με τη βρετανική εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης Nscale και σύναψε μηνιαία συμφωνία ύψους 1,25 δισ. δολαρίων με τη SpaceX για πρόσβαση σε υπολογιστικούς πόρους.
Η στρατηγική θυμίζει όλο και περισσότερο εκείνη που ακολουθούσε η OpenAI το περασμένο καλοκαίρι: εξασφάλιση διαθέσιμης δυναμικότητας από όσο το δυνατόν περισσότερους παρόχους.
Στελέχη της OpenAI επέκριναν μάλιστα την προηγούμενη επιφυλακτικότητα του Αμοντέι σε ενημερωτικό σημείωμα προς επενδυτές φέτος. «Εκ των υστέρων, αυτή η επιφυλακτικότητα μοιάζει λιγότερο με πειθαρχία και περισσότερο με υποτίμηση της ταχύτητας με την οποία θα ερχόταν η ζήτηση», ανέφεραν.
Η OpenAI προβάλλει εδώ και καιρό την ικανότητά της να εξασφαλίζει τεράστιους όγκους υπολογιστικής ισχύος ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Η Anthropic φαίνεται τώρα να καταλήγει σε παρόμοιο συμπέρασμα.
Το άλλο σκέλος της στρατηγικής υποδομών της OpenAI είναι τα ειδικά σχεδιασμένα μικροκυκλώματα — και η Anthropic κινείται πλέον και προς αυτή την κατεύθυνση.
Τον περασμένο μήνα αποκαλύψαμε ότι η Anthropic είχε συγκροτήσει μια «Ομάδα Εξειδικευμένων Μικροκυκλωμάτων», με σκοπό τη σχεδίαση ολοκληρωμένων κυκλωμάτων ειδικών εφαρμογών, γνωστών ως ASIC, προσαρμοσμένων στα μοντέλα Claude.
Η εταιρεία προσέλαβε τον Κλάιβ Τσαν, πρώην μηχανικό του προγράμματος ανάπτυξης μικροκυκλωμάτων της OpenAI, και πραγματοποίησε συνομιλίες για συνεργασία με τη νεοφυή επιχείρηση MatX, η οποία διαθέτει εμπειρία στις μονάδες επεξεργασίας Tensor, ή TPU.
Η Anthropic προσπαθεί να καλύψει μια διαφορά περίπου δύο ετών. Η OpenAI έχει ήδη στα χέρια της το πρώτο μικροκύκλωμα που σχεδίασε εσωτερικά, ενώ η Anthropic μόλις τώρα συγκροτεί την ομάδα και τις σχέσεις με τους προμηθευτές που απαιτούνται για την ανάπτυξη του δικού της.
Βεβαίως, η προσέγγιση της Anthropic υπήρξε περισσότερο μετρημένη. Η εταιρεία περίμενε να εμφανιστούν τα έσοδα και η ζήτηση από τους πελάτες προτού αναλάβει ορισμένες από αυτές τις τεράστιες δεσμεύσεις. Μόλις ήρθε η ανάπτυξη, η εξασφάλιση μελλοντικής δυναμικότητας απέκτησε περισσότερο νόημα.
Η OpenAI έχει επίσης υιοθετήσει ένα μοντέλο με μεγαλύτερη εξάρτηση από ιδιόκτητα περιουσιακά στοιχεία, συμμετέχοντας πιο άμεσα στη χρηματοδότηση κέντρων δεδομένων, στην ενέργεια και στον εξοπλισμό. Η Anthropic εξακολουθεί να βασίζεται περισσότερο σε εταίρους για την παροχή υποδομών, διατηρώντας έτσι μεγαλύτερη ευελιξία.
Το αντάλλαγμα είναι ότι η Anthropic διαθέτει μικρότερο έλεγχο επί της προσφοράς και καλείται τώρα να ανταγωνιστεί σε πραγματικό χρόνο για τη δυσεύρετη υπολογιστική ισχύ. Συχνά πληρώνει υψηλότερο τίμημα για δυναμικότητα που ενδέχεται να μην τεθεί σε λειτουργία παρά μόνο έπειτα από αρκετά χρόνια.
Ίσως αυτό να είναι το δίδαγμα από τη λειτουργία ενός εργαστηρίου αιχμής: η υπολογιστική ισχύς πρέπει να εξασφαλίζεται χρόνια προτού καταστεί πραγματικά αναγκαία. Όλοι στοιχηματίζουν όχι μόνο στο πόση ισχύ χρειάζονται σήμερα οι πελάτες, αλλά και στο επίπεδο της ζήτησης έπειτα από αρκετές νέες γενιές μοντέλων.
Τα δύο εργαστήρια καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα ακολουθώντας αντίθετες διαδρομές: η OpenAI δημιούργησε υποδομές πριν εμφανιστεί η ζήτηση, ενώ η Anthropic περίμενε πρώτα τη ζήτηση και τώρα αγωνίζεται να αναπτύξει εγκαίρως την απαιτούμενη δυναμικότητα.
Το ερώτημα είναι εάν έχει ήδη αργήσει.
Το γράφημα της εβδομάδας
Όσο μεγαλώνει η έκρηξη των επενδύσεων σε υποδομές τεχνητής νοημοσύνης, τόσο αυξάνονται και οι πιθανές συγκρούσεις συμφερόντων. Ο συνάδελφός μου Ρόμπερτ Σάιραν εξέτασε πρόσφατες εταιρικές καταθέσεις και μέτρησε πόσες σελίδες αφιερώνουν οι εταιρείες στα ενημερωτικά δελτία των αρχικών δημόσιων προσφορών τους για τη γνωστοποίηση «ορισμένων σχέσεων και συναλλαγών με συνδεδεμένα μέρη».
Η SB Energy ξεχωρίζει με 14 σελίδες, έναντι 10 της CoreWeave. Η ενεργειακή εταιρεία που ελέγχεται από τη SoftBank μετασχηματίζεται σε διαχειριστή κέντρων δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης και ενδέχεται να επιδιώξει αποτίμηση περίπου 50 δισ. δολαρίων.
Η SoftBank είναι ταυτόχρονα ο ελέγχων μέτοχος, η μητρική εταιρεία, πελάτης και εγγυητής της SB Energy. Την ίδια στιγμή, η OpenAI είναι τόσο σημαντικός μισθωτής όσο και προμηθευτής λογισμικού, ενώ έχει λάβει δικαιώματα αγοράς μετοχών που συνδέονται με τη σύμβασή της.
Η OpenAI αντιπροσωπεύει περίπου 8,753 γιγαβάτ από το συνολικό χαρτοφυλάκιο συμβασιοποιημένης ισχύος 8,8 γιγαβάτ της SB Energy — δηλαδή περίπου το 99% της δυναμικότητας.
Η Nvidia προσθέτει έναν ακόμη κρίκο σε αυτή την αλυσίδα: επενδύει 3 δισ. δολάρια, ενώ παράλληλα εγγυάται μέρος των υποχρεώσεων της OpenAI από τις μισθώσεις.
Αυτές οι κυκλικές συμφωνίες μπορούν να διευκολύνουν τη χρηματοδότηση και την ταχεία κατασκευή τεράστιων έργων τεχνητής νοημοσύνης. Δοκιμάζουν, όμως, και τη διάθεση των επενδυτών για ανάληψη κινδύνου, καθώς καθιστούν δυσκολότερη τη διάκριση μεταξύ της ανεξάρτητης ζήτησης και εκείνης που υποστηρίζεται από εταιρείες με οικονομικά συμφέροντα σε περισσότερες από μία πλευρές της ίδιας συναλλαγής.
Την επιμέλεια του ενημερωτικού δελτίου είχαν οι Κεν Λι και Ροζάλμπα Ο’Μπράιεν.
ΣΑΝ ΦΡΑΝΣΙΣΚΟ, 3 Σεπτεμβρίου — Η ταχεία επέκταση των εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης μεταβάλλει την αγορά ακινήτων του Σαν Φρανσίσκο, καθώς η ζήτηση για γραφεία και κατοικίες αυξάνεται, ενώ οι προσδοκίες για μεγάλες χρηματιστηριακές εισαγωγές ενισχύουν το επενδυτικό ενδιαφέρον.
Οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης αντιπροσώπευαν περίπου το 30% των μισθώσεων γραφειακών χώρων στην πόλη κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026, σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας παροχής υπηρεσιών ακινήτων CBRE που επικαλείται το Reuters.
Η έντονη ζήτηση συνοδεύεται από νέες απαιτήσεις για τους επαγγελματικούς χώρους. Μεσίτες αναφέρουν ότι νεοφυείς επιχειρήσεις του κλάδου ζητούν ολοένα συχνότερα αυτόνομα συστήματα θέρμανσης και κλιματισμού με δυνατότητα λειτουργίας όλο το εικοσιτετράωρο, ώστε να υποστηρίζονται εργάσιμες ημέρες διάρκειας έως και 12 ωρών. Σε ορισμένες περιπτώσεις ζητούνται ακόμη και ντους μέσα στα γραφεία.
Παράλληλα, εταιρείες προσφέρουν κίνητρα προκειμένου οι εργαζόμενοί τους να κατοικούν κοντά στον χώρο εργασίας. Ορισμένες φέρονται να παρέχουν επιδόματα στέγασης ύψους έως 10.000 δολαρίων σε υπαλλήλους που επιλέγουν να μείνουν σε ακτίνα μικρότερη του μισού μιλίου από τα γραφεία τους.
Οι εξελίξεις έχουν αρχίσει να επηρεάζουν και την αγορά κατοικίας. Κάτοικοι του κέντρου του Σαν Φρανσίσκο αναφέρουν αυξήσεις ενοικίων που σε ορισμένες περιπτώσεις φθάνουν το 40% σε ετήσια βάση. Μεσίτες λένε επίσης ότι, αν και οι προσφορές με μετρητά εξακολουθούν να έχουν το μεγαλύτερο βάρος, ιδιωτικές μετοχές εταιρειών όπως η OpenAI και η Anthropic μπορούν να καταστήσουν ελκυστικότερη μια πρόταση αγοράς ακινήτου.
Η αποδοχή τέτοιων τίτλων συνδέεται με τις προσδοκίες για ενδεχόμενες χρηματιστηριακές εισαγωγές εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης, οι οποίες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν σημαντικό νέο πλούτο στην περιοχή. Ωστόσο, παραμένει αβέβαιο εάν η σημερινή άνθηση της αγοράς ακινήτων μπορεί να διατηρηθεί σε βάθος χρόνου.
Επενδύσεις, ανταγωνισμός και ρυθμιστικές πιέσεις
Η επέκταση του κλάδου δεν περιορίζεται στην αγορά ακινήτων. Η Anthropic προχωρεί σε ολοένα πιο φιλόδοξες συμφωνίες υπολογιστικής ισχύος, ακολουθώντας σε ορισμένα σημεία το μοντέλο ανάπτυξης της OpenAI. Οι αυξανόμενες οικονομικές δεσμεύσεις και γνωστοποιήσεις των εταιρειών καταδεικνύουν το μέγεθος της κούρσας για κέντρα δεδομένων, προηγμένα μικροκυκλώματα και την απαραίτητη υποδομή εκπαίδευσης νέων μοντέλων.
Στον τομέα των ημιαγωγών, η Nvidia ανακοίνωσε επένδυση 3,5 δισ. δολαρίων στην ταϊβανέζικη MediaTek μέσω μετατρέψιμων ομολογιών, διευρύνοντας τη μεταξύ τους συνεργασία. Η κίνηση εντάσσεται στον ευρύτερο ανταγωνισμό για την εξασφάλιση τεχνολογίας και παραγωγικής δυναμικότητας που θα υποστηρίξουν την ανάπτυξη εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης.
Την ίδια στιγμή, οι επιχειρηματικές αντιπαραθέσεις οξύνονται. Η OpenAI κινήθηκε προς τη διακοπή της παροχής μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης στο Cursor που ανήκει στη SpaceX, κλιμακώνοντας τη διαμάχη της με τον Ίλον Μασκ.
Η Anthropic βρέθηκε επίσης στο επίκεντρο σύγκρουσης με το αμερικανικό Πεντάγωνο σχετικά με τις δικλίδες ασφαλείας στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Η ένταξή της σε μαύρη λίστα του υπουργείου Άμυνας ακυρώθηκε, προσθέτοντας ακόμη ένα επεισόδιο στη συζήτηση για τους όρους υπό τους οποίους τα ισχυρά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να αξιοποιούνται για στρατιωτικούς σκοπούς.
Σε διεθνές επίπεδο, οι Ηνωμένες Πολιτείες προέτρεψαν τις χώρες της Ομάδας των 20 να υιοθετήσουν μια περιορισμένη και μη παρεμβατική προσέγγιση στη ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης. Η θέση αυτή αναδεικνύει τη διαφορά μεταξύ κυβερνήσεων που δίνουν προτεραιότητα στην ταχεία καινοτομία και εκείνων που επιδιώκουν αυστηρότερους κανόνες για την ασφάλεια και τη λογοδοσία.
Οι κοινωνικές επιπτώσεις της τεχνολογίας παραμένουν επίσης στο προσκήνιο. Συμφωνία που αφορά τη Meta προβλέπει ελέγχους ηλικίας για τους νεότερους χρήστες, εγείροντας πρακτικά ερωτήματα για τον τρόπο εφαρμογής τους και την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Οι κεντρικοί τραπεζίτες, τέλος, εξετάζουν τις ευρύτερες συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης για την απασχόληση, την παραγωγικότητα και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα. Στο οικονομικό συμπόσιο του Τζάκσον Χολ διατυπώθηκαν ανησυχίες για ένα ενδεχόμενο δυστοπικό μέλλον, εάν η τεχνολογική μετάβαση εξελιχθεί ταχύτερα από την προσαρμογή των εργαζομένων, των επιχειρήσεων και των θεσμών.
Από τις τιμές των κατοικιών στο Σαν Φρανσίσκο έως τη γεωπολιτική και τη νομισματική πολιτική, η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται πλέον σε δύναμη με άμεσες επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία. Η διάρκεια της σημερινής άνθησης θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις τεχνολογικές επιδόσεις των νέων μοντέλων, αλλά και από το κατά πόσο οι τεράστιες επενδύσεις του κλάδου θα αποδώσουν βιώσιμα οικονομικά αποτελέσματα.
Πηγή: Reuters — σύνθεση και απόδοση στα ελληνικά βάσει του ενημερωτικού δελτίου «Artificial Intelligencer».
Αυτονόητη είναι η χαρά των κατοίκων της Καλαμαριάς, αλλά και όλης της Θεσσαλονίκης, από την επέκταση της γραμμής του Μετρό Θεσσαλονίκης στην Καλαμαριά. Τα οφέλη πολλά, είναι γνωστά και ήδη τα ζούμε.
Κάθε άλλη προσέγγιση, πιστεύω είναι λάθος, ανεξάρτητα απο τους λόγους που επικαλείται αυτός που την εκφράζει.
Θέλω, όμως να τονίσω, με ακόμη πιο μεγάλη έμφαση σήμερα, που η γραμμή δόθηκε σε λειτουργία, αυτό που είχα τονίσει στην ανακοίνωση του υπουργείου υποδομών και μεταφορών, στα τέλη του 2011, την ημέρα της δημοπράτησης του έργου, προϋπολογισμού για την κατασκευή 450 εκ. Ευρώ, με προγραμματισμένη την προκήρυξη του διαγωνισμού των συστημάτων ασφαλείας και των συρμών για το 2013, με προϋπολογισμό περίπου 200 εκ. Ευρώ:
“Η επέκταση της γραμμής του Μετρό Θεσσαλονίκης στην Καλαμαριά θα φέρει πολλαπλά οφέλη σε αυτήν και στην Θεσσαλονίκη.
Όμως υπάρχει και ένας κίνδυνος για την Καλαμαριά, πού πρέπει σύντομα να αντιμετωπιστεί.
Η γρήγορη, ασφαλής και πολύ φθηνή μετακίνηση, που θα προσφέρει, από και προς την Καλαμαριά, μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην αγορά της Καλαμαριάς και στους επαγγελματίες, γιατρούς δικηγόρους και όχι μόνο, που έχουν την επαγγελματική έδρα τους στην Καλαμαριά.
Το ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης μπορεί να κερδίσει σημαντικό μέρος αυτών των δραστηριοτήτων, επειδή στην Καλαμαριά κατοικούν οικογένειες μεσαίων εισοδημάτων, που θα αναζητήσουν λύσεις στο κέντρο, το οποίο έχει περισσότερες επιλογές.
Δυστυχώς, τίποτα δεν έχει γίνει μέχρι σήμερα, παρ’ ότι, ιδέες, προτάσεις και σχέδια έχουν κατατεθεί τα τελευταία χρόνια και η σημερινή διοίκηση του Δήμου, οι παρατάξεις της αντιπολίτευσης και ο Εμπορικός Σύλλογος Καλαμαριάς, έδειξαν σχετικό ενδιαφέρον.
Όμως όλα αυτά, δεν πρέπει να αποτρέψουν και την κριτική που πρέπει να αναπτυχθεί για την μεγάλη καθυστέρηση ολοκλήρωσης του έργου, την σημαντική αύξηση του κόστους κατασκευής του και τις εκκρεμότητες που έχει στην στάση Αρετσού και την διάνοιξη της οδού Πόντου, ακόμη περισσότερο στον τερματικό σταθμό στην Μίκρα, ακόμη και για λόγους αυτογνωσίας. Και, αν τα προβλήματα στην σταθμό Αρετσού και στην οδό Πόντου, έχουν μπει σε δρόμο επίλυσης, στην Μίκρα, δεν υπάρχει ούτε σοβαρή μελέτη, ούτε διασφαλισμένοι πόροι, ούτε ορατό και δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα επίλυσης των μεγάλων προβλημάτων.
Η κριτική δεν γίνεται για να μειωθεί η προσφορά της σημερινής κυβέρνησης, αλλά για να υπάρξει εξήγηση, γιατί υπήρξαν οι μεγάλες καθυστερήσεις, οι μεγάλες υπερβάσεις του κόστους κατασκευής και γιατί υπάρχουν οι μεγάλες εκκρεμότητες.
Κάθε έργο, ειδικά τα μεγάλα και σημαντικά, έχουν την ταυτότητά τους, την αρχή, την εξέλιξη και την ολοκλήρωση.
Συνήθως όμως, οι κυβερνήσεις που παραδίδουν σε χρήση ένα μεγάλο έργο, θέλουν να καρπωθούν όλη την επιτυχία και τα προβλήματα να τα χρεώσουν στις προηγούμενες.
Συνήθως συμπεριφέρονται, πιστεύοντας ότι η ιστορία ξεκίνησε από την στιγμή που κέρδισαν αυτές την εξουσία.
Η σημερινή κυβέρνηση, ειδικά ο Πρωθυπουργός, έχει επαυξημένο αυτό το χαρακτηριστικό.
Για να γίνει κατανοητό αυτό, αρκεί να αναφέρω την πορεία του έργου, από την μελέτη, που είναι η κρίσιμη αφετηρία, μέχρι την ολοκλήρωση, που είναι τελικός στόχος και συνήθως, αυτό θυμούνται οι πολίτες και γιαυτό ο πειρασμός κάθε κυβέρνησης, που παραδίδει ένα μεγάλο έργο, πολύ μεγάλος.
α). Για την Κεντρική γραμμή στο δήμο Θεσσαλονίκης:
Η κυβέρνηση της ΝΔ δεν περίμενε να ολοκληρωθούν οι μελέτες, που δημοπρατήθηκαν το 2003, για να κατασκευαστεί το Μετρό ως δημόσιο έργο, για να προλάβει τις δημοτικές και νομαρχιακές του 2006, δημοπράτησε το έργο το 2005. Αυτή η επιλογή, είναι και η πηγή των μεγάλων προβλημάτων που ακολούθησαν. Πέρασαν δύο χρόνια για να ξεκινήσει το πρώτο εργοτάξιο. Τον Οκτώβριο του 2009, όταν ανέλαβε η νέα κυβέρνηση, είχε κατασκευαστεί το 8% του έργου, ενώ είχε περάσει το 60% του συμβατικού χρόνου κατασκευής, που ήταν 5,5 χρόνια και η κατασκευάστρια εταιρεία ζητούσε 360 εκ. ευρώ αποζημιώσεις για καθυστερήσεις με ευθύνη του δημοσίου. Η ημερομηνία λειτουργίας του Μετρό είχε συμφωνηθεί να γίνει στις 3/10/12, για να γιορτάσει με Μετρό η Θεσσαλονίκη τα 100 χρόνια της απελευθέρωσής της., όπως είχε δηλώσει, ο τότε αρμόδιος Υπουργός. Το έργο παραδόθηκε μετά από 18 χρόνια.
β). Για την επέκταση στην Καλαμαριά: Η επέκταση του Μετρό στην Καλαμαριά, μελετήθηκε, δεσμεύτηκαν οι Κοινοτικοί πόροι κατασκευής του και δημοπρατήθηκε, από το 2010 έως τις αρχές του 2012. Οι μελέτες ήταν πλήρης, όπως δήλωσαν όλοι οι αρμόδιοι αξιωματούχοι, που διαχειρίστηκαν το έργο, και ο χρόνος κατασκευής του 4,5 χρόνια, δηλαδή, έπρεπε να τελειώσει το 2018.
Μέχρι το 2019 είχε κατασκευαστεί το 80%. Την καθυστέρηση την πλήρωσε και θα την πληρώσει ο Έλληνας φορολογούμενος με μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ. Δηλαδή, αντί για 4,5 χρόνια για την κατασκευή του, χρειάστηκαν 14 περίπου και πολλά εκατομμύρια ευρώ περισσότερα.
γ). Για τις δυο γραμμές στην Δυτική Θεσσαλονίκη και την επέκταση στο αεροδρόμιο: Το 2012 είχε ετοιμαστεί ο διαγωνισμός για τις μελέτες τους και ξεκίνησαν πρόδρομες εργασίες για να βοηθήσουν τις μελέτες.
Η πρώτη γραμμή είχε προγραμματιστεί να δημοπρατηθεί το 2015, με τους πόρους του ΕΣΠΑ 2014-2021. Η δεύτερη στο ΕΣΠΑ του 2021-2028.
Στην ίδια περίοδο θα κατασκευαζόταν και η επέκταση στο αεροδρόμιο.
Δυστυχώς, από το 2012 μέχρι σήμερα έχουμε μόνο φωτογραφίες από συσκέψεις, εξαγγελίες και υποσχέσεις. Δηλαδή, το 2027, έπρεπε να ολοκληρώνεται το βασικό δίκτυο του Μετρό Θεσσαλονίκης.
Οι πόροι του ΕΣΠΑ, που ήταν προγραμματισμένοι για τις γραμμές τις Θεσσαλονίκης, πήγαν όλοι στις επεκτάσεις του Μετρό Αθήνας.
Τέλος, επειδή, πάλι θα υποσχεθούν ότι: Σύντομα θα ξεκινήσει η κατασκευή των επεκτάσεων του Μετρό Θεσσαλονίκης, με κατηγορηματικό τρόπο, θέλω να πω, ότι:
Το ΕΣΠΑ, που τελειώνει το 2028, έχει δεσμευμένους όλους τους πόρους για έργα Μετρό, για το Μετρό της Αθήνας.
Στο δε ΕΣΠΑ 2028-2034, οι προγραμματισμένοι πόροι, είναι πολλοί λιγότεροι από το προηγούμενο και θα χρησιμοποιηθούν όλοι, όπως έχει δηλώσει η κυβέρνηση, για την ολοκλήρωση της γραμμής 4 της Αθήνας.
Φυσικά, τα δισεκατομμύρια του Ταμείου Ανάκαμψης δεν ακούμπησαν την Θεσσαλονίκη, με πρόσχημα: Δεν υπήρχαν μελέτες. Ποιοι και πότε έπρεπε να κάνουν τις μελέτες και γιατί δεν τις έκαναν μέχρι τώρα;
Γεώργιος Κουτσούμης Αναλυτής Μέσης Ανατολής
Γιάνιβ Κούμποβιτς
του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.
Τζόναθαν Φρίντλαντ
