Project Syndicate
3 Απριλίου 2026
Brahma Chellaney

Το μοντέλο του «ασύμμετρου κόστους» — ένας πόλεμος που ξεκινούν οι ΗΠΑ θα κοστίσει τελικά πολύ περισσότερο στην άλλη πλευρά — αποδείχθηκε καθοριστικό για τη διατήρηση της ψευδαίσθησης του αμερικανικού αήττητου και για τον περιορισμό της εσωτερικής πολιτικής αντίστασης απέναντι στον αμερικανικό στρατιωτικό τυχοδιωκτισμό. Τώρα, το Ιράν το έχει ανατρέψει. 

ΝΕΟ ΔΕΛΧΙ — Σε μια ασυνάρτητη ομιλία προς τον αμερικανικό λαό την 1η Απριλίου, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ισχυρίστηκε ότι ο αμερικανικός πόλεμος κατά του Ιράν υπήρξε επιτυχημένος, υποσχόμενος να «τελειώσει τη δουλειά … πολύ γρήγορα». Ήταν μια δήλωση προφανώς αντίθετη με τα γεγονότα. Ο Τραμπ εξακολουθεί να προσποιείται ότι το Ιράν είναι απλώς ένας ακόμη μικρός αντίπαλος των ΗΠΑ, που μπορεί μόνο να απορροφά πλήγματα, να αντιδρά τοπικά και τελικά να λυγίζει υπό παρατεταμένο στρατιωτικό και οικονομικό εξαναγκασμό. Στην πραγματικότητα, το Ιράν έχει ανατρέψει το μοντέλο πάνω στο οποίο η αμερικανική παρεμβατικότητα στηριζόταν επί μακρόν.

Για δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες καλλιεργούσαν την πεποίθηση ότι μπορούσαν να διεξάγουν πολέμους στο εξωτερικό χωρίς να εκτίθενται στον κίνδυνο σοβαρών αντιποίνων. Αυτό κατέστη δυνατό χάρη στην προσεκτική επιλογή στόχων — όπως η Γρενάδα, ο Παναμάς, το Ιράκ, η Λιβύη και ακόμη και η Βενεζουέλα — που δεν διέθεταν την ικανότητα να επιβάλουν σημαντικό κόστος πέρα από τα σύνορά τους, για παράδειγμα πλήττοντας αμερικανικά μέσα ή συμμάχους με διαρκή ή ουσιαστικό τρόπο. Ακόμη και όταν εξεγέρσεις φθείραν τις αμερικανικές δυνάμεις, όπως στο Βιετνάμ και το Αφγανιστάν, οι συγκρούσεις παρέμειναν γεωγραφικά περιορισμένες.

Αυτό το μοντέλο του «ασύμμετρου κόστους» — ένας πόλεμος που ξεκινούν οι ΗΠΑ θα κοστίσει τελικά πολύ περισσότερο στην άλλη πλευρά — αποδείχθηκε ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση της ψευδαίσθησης του αμερικανικού αήττητου και για τον περιορισμό της εσωτερικής πολιτικής αντίστασης απέναντι στον αμερικανικό στρατιωτικό τυχοδιωκτισμό. Τώρα, το Ιράν το έχει σπάσει.

Το δόγμα ασφάλειας του Ιράν βασίζεται στην «προωθημένη άμυνα», η οποία αξιοποιεί ασύμμετρες στρατιωτικές δυνατότητες — συμπεριλαμβανομένων βαλλιστικών και πυραύλων cruise, drones και ενός δικτύου εταίρων και πληρεξουσίων — για να προστατεύει τον εαυτό του και να προβάλλει ισχύ πέρα από τα σύνορά του. Όταν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επιτέθηκαν, το Ιράν μπόρεσε να αξιοποιήσει αυτό το στρατηγικό βάθος για να αντεπιτεθεί άμεσα εναντίον στόχων σε ολόκληρη την περιοχή, συμπεριλαμβανομένων συμμάχων των ΗΠΑ, στρατιωτικών βάσεων και προωθημένων μέσων.

Απειλώντας υποδομές, αεροπορικές βάσεις και οικονομικά σημεία ασφυξίας, όπως το Στενό του Ορμούζ και το Μπαμπ αλ-Μαντέμπ στον Κόλπο, το Ιράν ουσιαστικά εξαναγκάζει τους εταίρους των ΗΠΑ να μοιραστούν το κόστος της σύγκρουσης. Καθώς τα κράτη του Κόλπου, τα οποία επί μακρόν φιλοξενούσαν αμερικανικές βάσεις με αντάλλαγμα μια θέση κάτω από την περιώνυμη αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, υφίστανται το κύριο βάρος της ιρανικής απάντησης, η στρατηγική τριβή αυξάνεται μέσα στον αμερικανικό συνασπισμό. Χάρη στο Ιράν, σύμμαχοι που κάποτε επέτρεπαν στις ΗΠΑ να προβάλλουν ισχύ στη Μέση Ανατολή έχουν πλέον ισχυρό κίνητρο να τις συγκρατήσουν.

Οι ΗΠΑ έπρεπε να το είχαν δει να έρχεται. Μετά τη δολοφονία από τις ΗΠΑ του Ιρανού υποστράτηγου Κασέμ Σουλεϊμανί το 2020, το Ιράν απάντησε όχι με ενέργεια μέσω πληρεξουσίων ή με συγκαλυμμένη κλιμάκωση, αλλά με άμεση βαλλιστική πυραυλική επίθεση εναντίον αμερικανικής στρατιωτικής εγκατάστασης: της αεροπορικής βάσης Αλ-Άσαντ στο Ιράκ. Αυτό θα έπρεπε να είχε διαλύσει κάθε αμφιβολία ότι το Ιράν μπορούσε να ανταποδώσει πλήττοντας αμερικανικές δυνάμεις με ακρίβεια και χωρίς φόβο άμεσης ανταπόδοσης. Έκτοτε, το Ιράν έχει απλώς τελειοποιήσει τη στρατηγική του της διασπαρμένης αντεκδίκησης.

Η κυβέρνηση Τραμπ απέτυχε να προβλέψει αυτή την απολύτως προβλέψιμη αντίδραση εν μέρει λόγω μιας άλλης μακρόχρονης ψευδαίσθησης ανάμεσα στους Αμερικανούς στρατιωτικούς σχεδιαστές και πολιτικούς: ότι οι υψηλότερες στρατιωτικές δαπάνες συνεπάγονται αυτομάτως υπεροχή στο πεδίο της μάχης. Ότι η Αμερική μπορούσε να πλήξει τους «εχθρούς» της με τόσο συντριπτική ισχύ ώστε εκείνοι να μην έχουν άλλη επιλογή παρά να υπακούσουν στις απαιτήσεις της σχεδόν αμέσως. Ωστόσο, από τον πόλεμο του Βιετνάμ έως τον εικοσαετή πόλεμο στο Αφγανιστάν, οι ΗΠΑ βρέθηκαν αντιθέτως παγιδευμένες σε δαπανηρούς πολέμους φθοράς, τους οποίους δεν μπορούσαν ούτε να κερδίσουν αποφασιστικά ούτε να διατηρήσουν πολιτικά, με αποτέλεσμα την ταπεινωτική αποχώρησή τους.

Κι όμως, η ψευδαίσθηση αυτή επέμεινε. Με τον αμυντικό προϋπολογισμό του Ιράν να ανέρχεται σε ένα μικρό κλάσμα του αμερικανικού, η κυβέρνηση Τραμπ προφανώς υπέθεσε ότι η χώρα δεν θα μπορούσε να προβάλλει ιδιαίτερη αντίσταση. Αυτό που απέτυχε να αναγνωρίσει είναι ότι το Ιράν δεν χρειάζεται ισοτιμία· χρειάζεται αποδιοργάνωση. Το οπλοστάσιό του από χαμηλού κόστους, υψηλού αντίκτυπου συστήματα είναι σχεδιασμένο όχι για μια συμβατική νίκη, αλλά για στρατηγική άρνηση. Σμήνη από σχετικά φθηνά drones ή πυραύλους μπορούν να υπερκεράσουν ακόμη και τα πιο εξελιγμένα συστήματα αεράμυνας, όπως μαθαίνει το Ισραήλ.

Με αυτή τη στρατηγική, το Ιράν έχει μετατρέψει το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Αμερικής — το παγκόσμιο στρατιωτικό της αποτύπωμα — σε πηγή ευαλωτότητας. Έχει επίσης αποκαλύψει μια θεμελιώδη αδυναμία στον αμερικανικό τρόπο πολέμου: την εξάρτηση από μέσα υψηλής αξίας και υψηλού κόστους που μπορούν να υποβαθμιστούν μέσω επίμονης ασύμμετρης πίεσης. Η ανισορροπία είναι τόσο τακτική όσο και οικονομική. Οι ΗΠΑ αναγκάζονται τώρα να δαπανούν τεράστια ποσά για να υπερασπιστούν τα μέσα και τους συμμάχους τους απέναντι σε όπλα που κοστίζουν ελάχιστα για να κατασκευαστούν και να εκτοξευθούν.

Οι ΗΠΑ διεξήγαγαν πόλεμο εναντίον του Ιράν με ένα πλαίσιο διαμορφωμένο απέναντι σε πιο αδύναμους και πιο απομονωμένους αντιπάλους. Υπέθεσαν ότι η στρατιωτική ισχύς, σε συνδυασμό με την οικονομική πίεση, θα εξασφάλιζε την υποταγή. Αντί γι’ αυτό, βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα κράτος που είχε περάσει χρόνια προετοιμαζόμενο ακριβώς για αυτού του είδους τη σύγκρουση και μπορούσε να απορροφά τα πλήγματα ενώ σταθερά αύξανε το κόστος της κλιμάκωσης. Κι όμως, ο Τραμπ εξακολουθεί να αναμένει μια γρήγορη συνθηκολόγηση.

Το στρατηγικό σφάλμα υπολογισμού της κυβέρνησης Τραμπ εκτείνεται πέρα από την υποτίμηση των ιρανικών ικανοτήτων αντιποίνων. Αντανακλά μια θεμελιώδη παρερμηνεία της φύσης της σύγχρονης σύγκρουσης. Σε έναν κόσμο οικονομικής αλληλεξάρτησης, γεωγραφικά διασπαρμένων στρατιωτικών δυνατοτήτων και χαμηλού κόστους οπλικών συστημάτων, μια χώρα που φαίνεται αδύναμη με συμβατικούς όρους μπορεί να προκαλέσει σοβαρή ζημιά. Το μήνυμα είναι σαφές: η εποχή των σχετικά ανέξοδων αμερικανικών πολέμων έχει τελειώσει.

Οι ΗΠΑ μπορούν ακόμη να εξαπολύσουν συντριπτική ισχύ και να προκαλέσουν τεράστια καταστροφή. Όμως δεν μπορούν πλέον να ελέγχουν τις συνέπειες ή να περιορίζουν τις επιπτώσεις. Αυτό που απέδειξε το Ιράν δεν είναι μόνο ανθεκτικότητα, αλλά και η ικανότητα ενός ασθενέστερου κράτους να διαβρώνει σταδιακά τα πλεονεκτήματα μιας υπερδύναμης. Μια υπερδύναμη που κάποτε ένιωθε άτρωτη πρέπει τώρα να αναμετρηθεί με αντιπάλους που μπορούν να εξαντλήσουν τα ταμεία της, να αιμορραγήσουν τους συμμάχους της και να ανατρέψουν τους στρατηγικούς της υπολογισμούς.

Το μέλλον της Μέσης Ανατολής — και της αμερικανικής ισχύος — εξαρτάται από το αν οι ΗΠΑ θα εσωτερικεύσουν τα διδάγματα του λανθασμένου υπολογισμού τους στην περίπτωση του Ιράν. Αν αποτύχουν να το πράξουν, θα συνεχίσουν να παραπατούν σε πολέμους που δεν μπορούν ούτε να κερδίσουν αποφασιστικά, ούτε να συντηρήσουν φθηνά, ούτε να δικαιολογήσουν στρατηγικά.

 Brahma Chellaney
Γράφει για το PS από το 2009

Ο Brahma Chellaney, Ομότιμος Καθηγητής Στρατηγικών Σπουδών στο Κέντρο Ερευνών Πολιτικής με έδρα το Νέο Δελχί και υπότροφος της Ακαδημίας Robert Bosch στο Βερολίνο, είναι συγγραφέας εννέα βιβλίων, μεταξύ των οποίων το Water: Asia’s New Battleground (Georgetown University Press, 2011), για το οποίο τιμήθηκε το 2012 με το Βραβείο Βιβλίου Bernard Schwartz της Asia Society.

Project Syndicate

FDD

1 Απριλίου 2026  

Sinan Ciddi
Ανώτερος Ερευνητής

William Doran
Πρώην Ασκούμενος

«Ο Ερντογάν είναι, κατά κάποιον τρόπο, ο σημερινός χαλίφης των μουσουλμάνων και η Κωνσταντινούπολη είναι αναμφίβολα η πρωτεύουσα του ισλαμικού χαλιφάτου.»
— Yusuf al-Qaradawi, εκλιπών πνευματικός ηγέτης της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, 2014

Ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ ίδρυσε την Τουρκική Δημοκρατία το 1923 πάνω στις αρχές του ρεπουμπλικανισμού και της κοσμικότητας, θέτοντάς την σε μια πορεία διαφορετική από μεγάλο μέρος της Μέσης Ανατολής. Για δεκαετίες, η Άγκυρα ακολούθησε ένα ειλικρινές, αν και ατελές, πείραμα κοσμικής-φιλελεύθερης και φιλοδυτικής διακυβέρνησης. Από τότε που ήρθε στην εξουσία το 2003, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιχείρησε να αντικαταστήσει αυτό το πείραμα με μια σουλτανικού τύπου εκδοχή ισλαμισμού. Άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτό είναι η ιδεολογική του συγγένεια με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, καθώς και η εκτεταμένη πολιτική και οικονομική του στήριξη προς τα πιο σκοτεινά μέλη του διεθνούς ισλαμιστικού κινήματος.

Οι δυτικές κυβερνήσεις ήλπιζαν ότι ο Ερντογάν δεν επιθυμούσε τίποτε περισσότερο από το να οικοδομήσει ένα ήπιο είδος δημοκρατικού συστήματος εμπνευσμένου από τον ισλαμισμό. Ωστόσο, ως πρωθυπουργός που έγινε πρόεδρος, ο Ερντογάν έχει στηρίξει τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως υπερεθνική δύναμη, φιλοξενώντας ηγέτες που εκδιώχθηκαν από άλλα κράτη, υποστηρίζοντας κυβερνήσεις και κόμματα της Αδελφότητας και ακόμη και χρηματοδοτώντας τρομοκρατικά δίκτυα.

Η Μουσουλμανική Αδελφότητα δεν διαθέτει επίσημο παράρτημα στην Τουρκία, αλλά το ιδεολογικό της αντίστοιχο, το κίνημα Milli Gorus (Εθνική Άποψη), έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Ερντογάν (Adalet ve Kalkinma Partisi, ή AKP). Από την ίδρυσή του στα τέλη της δεκαετίας του 1960, το Milli Gorus υιοθέτησε το όραμα της Αδελφότητας και αργότερα προετοίμασε το έδαφος για την πολιτική και υλική υποστήριξη του AKP προς συνδεδεμένες ομάδες, συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς. Επιπλέον, η Άγκυρα έχει στηρίξει διάφορες βίαιες τζιχαντιστικές οργανώσεις, κυρίως την αλ Κάιντα στη Συρία. Καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής του στην εξουσία, ο Ερντογάν έχει προωθήσει μια σταδιακή ισλαμοποίηση της τουρκικής κοινωνίας, διαβρώνοντας στο εσωτερικό τον διαχωρισμό κράτους και θρησκείας, ενώ παράλληλα υποστήριξε την άνοδο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης.

Οι απαρχές του πολιτικού Ισλάμ στην Τουρκία

Το Milli Gorus — ο πρόδρομος του σύγχρονου τουρκικού ισλαμισμού — αναδείχθηκε σε σημαντική πολιτική δύναμη στα τέλη της δεκαετίας του 1960, ιδρυμένο από τον φυσικό που στράφηκε στην πολιτική, Νετσμεττίν Ερμπακάν. Στον πυρήνα του ήταν πάντοτε ένα πανισλαμιστικό κίνημα, του οποίου ο τελικός στόχος είναι η ενοποίηση του μουσουλμανικού κόσμου υπό την ηγεσία της Άγκυρας. Το κίνημα του Ερμπακάν ήταν από την αρχή διαποτισμένο από έντονη δυσπιστία και περιφρόνηση προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Δύση γενικότερα και κάθε άλλο εμπόδιο στην εγκαθίδρυση ισλαμιστικής διακυβέρνησης και τουρκικής υπεροχής. Το μανιφέστο του κινήματος Milli Gorus το αποτυπώνει αυτό, υποστηρίζοντας ότι «οι μουσουλμάνοι διαφορετικών δογμάτων πρέπει να ενωθούν απέναντι στην επέκταση της Δύσης» και παρουσιάζοντας τον σιωνισμό ως «τη δύναμη που ελέγχει τον κόσμο μετατρέποντάς τον σε φυλακή».

Η ιδεολογία του Ερμπακάν απορρίπτει επίσης ρητά τόσο την έννοια της αυτοκρατορίας υπό ισλαμική διακυβέρνηση όσο και την αντίληψη του Ατατούρκ περί κρατικού πατριωτισμού, προβάλλοντας έναν εναλλακτικό «εθνικισμό» που αντλεί σε μεγάλο βαθμό από τη «σελτζουκο-οθωμανική κληρονομιά». Παράλληλα, το κίνημα του Ερμπακάν κατήγγελλε το μετριοπαθές Ισλάμ επειδή παρήγαγε «έναν τύπο μουσουλμάνου υποδουλωμένου, χωρίς την έννοια της τζιχάντ». Έτσι, δεν προκαλεί έκπληξη ότι ο Ερμπακάν εξυμνούσε την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 και αντιμετώπιζε με θερμότητα την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν επί δεκαετίες. Μάλιστα, επισκέφθηκε το Ιράν τον Απρίλιο του 2009 για να επαναβεβαιώσει την αλληλεγγύη του προς το καθεστώς της Τεχεράνης και τον αγώνα του ενάντια στον «δυτικό ιμπεριαλισμό και τον σιωνισμό».

Υπό την ηγεσία του Ερμπακάν, το Milli Gorus ίδρυσε διαδοχικά ισλαμιστικά κόμματα — μεταξύ αυτών το Κόμμα Εθνικής Τάξης, το Κόμμα Εθνικής Σωτηρίας και το Κόμμα Ευημερίας. Μεταξύ 1961 και 1998, τα τουρκικά δικαστήρια διέλυσαν το καθένα από αυτά, επικαλούμενα την αντικοσμική τους στάση και την απειλή που συνιστούσαν για τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Παρ’ όλα αυτά, η ατζέντα του κινήματος παρέμεινε σταθερή: αντίθεση στο ΝΑΤΟ, στην ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην κοσμικότητα, σε συνδυασμό με υποστήριξη προς τη σαρία και την οθωμανική αναβίωση. Μετρίασε την αντιαμερικανική και αντιδυτική του ρητορική μόνο στα μέσα της δεκαετίας του 1990, υιοθετώντας μια πιο διακριτική προσέγγιση για να αποκτήσει πολιτική επιρροή στην Τουρκία της μεταψυχροπολεμικής περιόδου.

Ο Ερμπακάν διατήρησε στενή και διαρκή σχέση με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα σε όλη τη διάρκεια της πολιτικής του σταδιοδρομίας. Τον Ιούλιο του 1996, κατά τη σύντομη θητεία του ως πρωθυπουργού, συναντήθηκε με τον Αιγύπτιο πρόεδρο Χόσνι Μουμπάρακ, δηλωμένο εχθρό της Αδελφότητας. Κατηγόρησε τον Μουμπάρακ για την καταστολή που ασκούσε, εν μέσω ενός κύματος τρομοκρατικών επιθέσεων που είχαν διαπραχθεί στην Αίγυπτο από ριζοσπαστικοποιημένα μέλη της Αδελφότητας. «Αυτοί είναι φίλοι μας, να τους φέρεστε καλύτερα», είπε ο Ερμπακάν. Η επιλογή της λέξης dostlar μαρτυρούσε μια στενή και ιδιαίτερη σχέση με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, και όχι απλώς ιδεολογική συγγένεια. Η ειλικρίνεια και η χρονική συγκυρία των δηλώσεών του αποδείχθηκαν επιβαρυντικές, καθώς επανεμφανίστηκαν ως αποδεικτικά στοιχεία σε δίκη που οδήγησε στη διάλυση του Κόμματος Ευημερίας.

Όπως και σημαντικοί ηγέτες και ιδεολόγοι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, έτσι και ο Ερμπακάν αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τις πιο ακραίες εκφράσεις της τζιχαντιστικής τρομοκρατίας. Σημειώσεις που ανακτήθηκαν από το ημερολόγιο του Οσάμα μπιν Λάντεν μετά την επιδρομή στο Αμποταμπάντ το 2011 ανέφεραν ένα ταξίδι στην Τουρκία που πραγματοποίησε το 1976 ο μελλοντικός ιδρυτής της αλ Κάιντα, προφανώς με έξοδα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Σύμφωνα με το ημερολόγιο, στόχος του μπιν Λάντεν ήταν να συναντήσει τον Ερμπακάν, τον οποίο θεωρούσε πηγή έμπνευσης.

Ο Ερμπακάν υπήρξε επίσης μέντορας του Ερντογάν, ο οποίος αναδείχθηκε πολιτικά ως δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης (1994-1998) υπό το Κόμμα Ευημερίας. Ο νεαρός Ερντογάν ήταν γνήσιος πιστός του Milli Gorus και ένθερμος υποστηρικτής των ζηλωτικών εκκλήσεών του για ισλαμιστική κινητοποίηση. Το 1998 δημοσίευσε ένα ποίημα που τον οδήγησε στη φυλακή για εμπρηστική ρητορική: «τα τζαμιά είναι οι στρατώνες μας, οι τρούλοι τα κράνη μας, οι μιναρέδες οι ξιφολόγχες μας και οι πιστοί οι στρατιώτες μας».

Μετά από μια σύντομη περίοδο φυλάκισης, ο Ερντογάν αποστασιοποιήθηκε από τον Ερμπακάν και ίδρυσε το AKP το 2000, ισχυριζόμενος ότι υιοθετεί την κοσμική δημοκρατία. Μετά τη νίκη του στις εκλογές του 2002, ο Ερντογάν — ως πρωθυπουργός από το 2003 έως το 2014 — προώθησε την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο, η αρχή της νέας δεκαετίας — που κορυφώθηκε με τη σαρωτική εκλογική νίκη του AKP το 2011 — αποτέλεσε σημείο καμπής. Με σταθερό πλέον έλεγχο της πολιτικής εξουσίας, ο Ερντογάν άρχισε να προωθεί μια ισλαμιστική ατζέντα. Στο εσωτερικό, αυτό σηματοδότησε την έναρξη μιας μακράς εκστρατείας για τη διάβρωση της κοσμικής εκπαίδευσης και της κοινωνίας των πολιτών προς όφελος ενός ισλαμιστικού κοινωνικού οικοσυστήματος. Στο εξωτερικό, σήμαινε πιο επιθετική στήριξη προς ισλαμιστικές κυβερνήσεις, πολιτοφυλακές και ακόμη και τρομοκρατικές οργανώσεις, παρουσιάζοντας την κυβέρνησή του ως όχημα προώθησης της διεθνούς Μουσουλμανικής Αδελφότητας.

Το AKP: ο τουρκικός ισλαμισμός στην εξουσία

Το AKP κυβερνά την Τουρκία από το 2002. Από την αρχή της πρώτης πρωθυπουργικής θητείας του το 2003, ο Ερντογάν έχει μεταβάλει ριζικά τη διακυβέρνηση της χώρας. Το AKP αντανακλά πτυχές του πυρήνα της ιδεολογίας της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, απορρίπτοντας τη θεσμική κοσμικότητα και προωθώντας τις δημοκρατικές νόρμες μόνο στον βαθμό που αυτές εξυπηρετούν την ενίσχυση των ισλαμικών προτύπων. Η ιδεολογία του AKP δεν αναγνωρίζει καμία εγγενή υποχρέωση απέναντι στα δημοκρατικά ιδεώδη — αυτά θεωρούνται αναλώσιμα μόλις πάψουν να είναι χρήσιμα για την εδραίωση της εξουσίας ή αρχίσουν να συγκρούονται με τους ισλαμιστικούς στόχους. Ο Ερντογάν είχε χαρακτηριστικά δηλώσει το 1996 ότι «η δημοκρατία είναι σαν το τραμ. Το χρησιμοποιείς μέχρι να φτάσεις στον προορισμό σου και μετά κατεβαίνεις».

Ο Ερντογάν και η κυβέρνησή του έχουν αποσπάσει μεγάλη επιδοκιμασία από τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, ιδιαίτερα από το 2013 και μετά — τη χρονιά κατά την οποία η κυβέρνησή του κινήθηκε ακόμη περισσότερο προς τον ισλαμιστικό αυταρχισμό και άρχισε να προβάλλει την Αδελφότητα στο εξωτερικό. Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων στο Κάιρο εναντίον της ανατροπής του Μοχάμεντ Μόρσι το 2013, φιλοαδελφικά πλήθη κρατούσαν αφίσες του Ερντογάν και ευχαριστούσαν τον Τούρκο πρόεδρο για την αλληλεγγύη του. Το 2017, όταν ο Ερντογάν υπερασπίστηκε ξανά τη Μουσουλμανική Αδελφότητα σε επίσκεψή του στη Σαουδική Αραβία, ο Ιμπραήμ Μουνίρ εξήρε τον Τούρκο πρόεδρο, λέγοντας ότι «η Αδελφότητα δεν θα απογοητεύσει ποτέ τον Ερντογάν — ούτε οποιονδήποτε άλλο υπερασπιστή του κινήματος — όποιες κι αν είναι οι πιέσεις».

Ο Ερντογάν έχει επί μακρόν αντιληφθεί τη θέση που κατείχε ο κοσμικός ρεπουμπλικανισμός στο τουρκικό κράτος και, στη διάρκεια των 23 ετών της κυριαρχίας του, επιδίωξε να τον υποκαταστήσει σταδιακά. Ιδίως, έδωσε προτεραιότητα στη διαμόρφωση μιας ευλαβικής και θρησκευόμενης νεολαίας που θα αντικαθιστούσε την ιστορικά κοσμική άρχουσα ελίτ της Τουρκίας, ώστε αυτή η ανερχόμενη γενιά να μετατραπεί στην πρωτοπορία αυτού που ο ίδιος αποκαλεί «Νέα Τουρκία». Αυτή η λογική μηδενικού αθροίσματος συνοψίζεται σε μια παλαιότερη δήλωσή του ως δημάρχου Κωνσταντινούπολης:

«Δεν μπορείς να είσαι ταυτόχρονα κοσμικός και μουσουλμάνος! Ή θα είσαι μουσουλμάνος ή κοσμικός! Όταν συνυπάρχουν, δημιουργούν αντίστροφο μαγνητισμό. Δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν μαζί. Επομένως, δεν είναι δυνατόν ένας άνθρωπος που λέει “είμαι μουσουλμάνος” να συνεχίζει και να λέει “είμαι και κοσμικός”. Και γιατί συμβαίνει αυτό; Επειδή ο Αλλάχ, ο δημιουργός του μουσουλμάνου, έχει απόλυτη δύναμη και εξουσία!»

Μεγάλο μέρος της προόδου του Ερντογάν στην αποδόμηση της κοσμικότητας επιτεύχθηκε με τη βοήθεια ενός ξεχωριστού ισλαμιστικού κινήματος υπό τον Τούρκο ιεροκήρυκα Φετουλάχ Γκιουλέν. Αν και ο Γκιουλέν δεν ήταν παράγοντας της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, το ισχυρό του δίκτυο προώθησε στην εξουσία την ισλαμιστική, φιλο-αδελφική ατζέντα του Ερντογάν και εδραίωσε τον έλεγχό του πάνω στην τουρκική κοινωνία.

Ο Γκιουλέν επιδίωκε να καταστρέψει την κοσμική τάξη του Ατατούρκ και να δημιουργήσει μια νέα ισλαμιστική, αν και περισσότερο πιστή στον ίδιο παρά στη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Ο Ερντογάν και οι πιστοί του βοήθησαν τους γκιουλενιστές να εξασφαλίσουν περιζήτητες και ισχυρές θέσεις στην αστυνομία, στον στρατό, στη δικαιοσύνη και στο υπουργείο Εξωτερικών, ενώ ταυτόχρονα καταδίωκαν και φυλάκιζαν κοσμικούς ηγέτες και κρατικούς αξιωματούχους μέσω στημένων δικών. Η συνεργασία Ερντογάν-Γκιουλέν άρχισε να φθείρεται όταν ο Γκιουλέν άρχισε να θεωρεί δεδομένη την ισχύ του — ιδίως μετά την απόπειρά του να οδηγήσει σε σύλληψη το 2012 τον τότε επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Χακάν Φιντάν. Αυτό εγκαινίασε χρόνια εσωτερικής σύγκρουσης, που επιτάχυναν τη διάβρωση της τουρκικής δημοκρατίας και επέτρεψαν στον Ερντογάν να εδραιώσει την εξουσία του, επεκτείνοντας τις αρμοδιότητές του στο όνομα της εξάλειψης της «γκιουλενιστικής τρομοκρατικής οργάνωσης», γνωστής ως FETO. Μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος του Ιουλίου 2016, ο Ερντογάν αφιέρωσε τεράστιους πόρους στην εκκαθάριση του κράτους και των ενόπλων δυνάμεων από κάθε αντιπολίτευση — γκιουλενιστές και κοσμικούς φιλελεύθερους εξίσου — καθώς και στην τροποποίηση του τουρκικού Συντάγματος ώστε να διασφαλίσει τη συνέχιση της κυριαρχίας του.

Επαναϊσλαμοποίηση της εκπαίδευσης και της κοινωνίας

Ο Ερντογάν επιδίωξε επιθετικά να αναμορφώσει το κοσμικό εκπαιδευτικό σύστημα της Τουρκίας, κάτι κεντρικό στην ισλαμιστική κοσμοθεωρία που θέλει πίστη και κράτος άρρηκτα συνδεδεμένα. Η διαδικασία αυτή άρχισε το 2010, όταν η Άγκυρα ψήφισε διατάξεις που επέτρεπαν σε κοσμικά δημόσια λύκεια να μετατραπούν σε θρησκευτικά σχολεία Imam Hatip — κρατικά επαγγελματικά ιδρύματα για την εκπαίδευση κληρικών και ιεροκηρύκων. Έως το 2015, οι εγγραφές στα σχολεία Imam Hatip ξεπέρασαν το 1 εκατομμύριο μαθητές, κάτι που ο Ερντογάν παρουσίασε ως εκπλήρωση της υπόσχεσής του να αναθρέψει μια «ευσεβή γενιά». Δεκάδες χιλιάδες από αυτούς τους μαθητές προέρχονταν από οικογένειες που δεν είχαν άλλη επιλογή από το να εγγράψουν τα παιδιά τους στα Imam Hatip, αδυνατώντας να πληρώσουν για κοσμική ιδιωτική εκπαίδευση στις σχολικές τους περιφέρειες.

Όταν η πράξη μετατροπής σχολείων του Ερντογάν τέθηκε σε ισχύ το 2010, πολλοί παρατηρητές τη χαιρέτισαν ως ένα υγιές εκπαιδευτικό πρότυπο για την αντιμετώπιση του ισλαμικού εξτρεμισμού. Ωστόσο, με τα χρόνια, αυτή η ωραιοποιημένη εικόνα έγινε πιο επιφυλακτική τόσο στην Τουρκία όσο και στο εξωτερικό. Το 2017, κρατικά εγκεκριμένα σχολικά βιβλία εισήγαγαν μαθήματα για την τζιχάντ στα σχολεία Imam Hatip, με την καθολική εφαρμογή τους στα δημόσια λύκεια έως το 2019. Αν και ο όρος έχει διάφορες ερμηνείες στο Ισλάμ, πολλές από τις οποίες είναι πνευματικές και μη βίαιες, η κρατική Τουρκική Γλωσσική Εταιρεία τον ορίζει ως θρησκευτικό πόλεμο.

Συμπληρωματικά προς αυτό, χιλιάδες μαθητές φοιτούσαν σε μαντράσες συνδεδεμένες με νακσμπαντικές σουφικές θρησκευτικές αδελφότητες που προσχωρούν στη σαρία, καθώς και με την υποστηριζόμενη από το Ιράν τουρκική Χεζμπολάχ, μια σουνιτική ένοπλη οργάνωση. Δικαστικά αρχεία αποκαλύπτουν ότι ορισμένοι απόφοιτοι εντάχθηκαν αργότερα στο Ισλαμικό Κράτος.

Παράλληλα με τη διάβρωση της κοσμικής δημόσιας εκπαίδευσης, ο Ερντογάν εισήγαγε πολυάριθμες αλλαγές που ανέτρεψαν τον κοσμικό-φιλελεύθερο χαρακτήρα της τουρκικής κοινωνίας. Η πιο αμφιλεγόμενη από αυτές ήταν η επιτυχημένη προσπάθειά του να μετατρέψει εκ νέου την Αγία Σοφία — τη φημισμένη βυζαντινή εκκλησία του 6ου αιώνα — σε τζαμί, το καλοκαίρι του 2020. Ο Ατατούρκ είχε μετατρέψει την Αγία Σοφία σε δημόσιο μουσείο το 1934, ως χειρονομία κοσμικότητας και θρησκευτικής ισότητας. Τα δικαστήρια του Ερντογάν ακύρωσαν το διάταγμα του 1934, αποφαινόμενα ότι ένα οθωμανικό έγγραφο ιδιοκτησίας σχεδόν 600 ετών για τον χώρο είχε μεγαλύτερη νομική ισχύ από το σύγχρονο τουρκικό δίκαιο.

Η κίνηση του Ερντογάν να επανισλαμοποιήσει την Αγία Σοφία προκάλεσε οργή μεταξύ κοσμικών και μετριοπαθών μουσουλμάνων Τούρκων στο εσωτερικό, καθώς και μεταξύ ανθρώπων πολλών θρησκειών παγκοσμίως. Παρά το κύμα διεθνούς καταδίκης, η Μουσουλμανική Αδελφότητα επαίνεσε τον Ερντογάν για την απόφασή του. Ο εκπρόσωπος της αιγυπτιακής Μουσουλμανικής Αδελφότητας, Ταλάατ Φάχμι, τη χαρακτήρισε «ιστορικό βήμα» και πανηγύρισε αυτό που θεώρησε αποκατάσταση παλαιών αδικιών εις βάρος των μουσουλμάνων.

Διεθνής στήριξη προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα

Μεταξύ 2009 και 2014, ο Ερντογάν και ο τότε υπουργός Εξωτερικών Αχμέτ Νταβούτογλου τοποθέτησαν την Τουρκία ως κορυφαίο προστάτη καθεστώτων συνδεδεμένων με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα στον απόηχο της Αραβικής Άνοιξης. Ο Ερντογάν και ο κύκλος του πίστευαν ότι αυτές οι πολιτικές αναταράξεις προσέφεραν μια ευκαιρία να αντικατασταθούν τα εύθραυστα κοσμικά αραβικά εθνικιστικά στρατιωτικά καθεστώτα από ισλαμιστικά. Όταν οι νεοπαγείς κυβερνήσεις της Αδελφότητας απέτυχαν, ο Ερντογάν επέτρεψε σε πολλούς από τους ηγέτες τους να καταφύγουν στην Τουρκία, η οποία μετατράπηκε σε νέα βάση για τη χρηματοδότησή τους και την ιδεολογική τους δράση. Για τους ισλαμιστές που παρέμειναν επί τόπου στις πατρίδες τους, ο Ερντογάν λειτούργησε ως χορηγός και προστάτης, σε συμφωνία με την επιθυμία του να αναλάβει η Άγκυρα την ηγεσία του διεθνούς ισλαμιστικού κινήματος.

Μετά την πτώση του Μουμπάρακ, ο Αμπντουλάχ Γκιουλ — στενός σύμμαχος του Ερντογάν και συνιδρυτής του AKP — έγινε ο πρώτος ξένος ηγέτης που επισκέφθηκε τον πρόεδρο της Αιγύπτου Μόρσι και στήριξε την άνοδό του με βοήθεια ύψους 2 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η κυβέρνηση της Μουσουλμανικής Αδελφότητας υπό τον Μόρσι, ωστόσο, δεν διήρκεσε πολύ. Η Άγκυρα μετατράπηκε στη συνέχεια σε προορισμό για ισλαμιστές που διέφευγαν από την αντι-Αδελφική καταστολή του Καΐρου υπό τον στρατηγό Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι. Το 2020, Τούρκος πολιτικός της αντιπολίτευσης υποστήριξε ότι τα μέλη της αιγυπτιακής Μουσουλμανικής Αδελφότητας και οι συγγενείς τους που ζούσαν στην Τουρκία ανέρχονταν μεταξύ 15.000 και 30.000. Ο Ερντογάν κινητοποίησε το AKP σε ένδειξη αλληλεγγύης προς τον ανατραπέντα Μόρσι, οργανώνοντας στην Τουρκία διαδηλώσεις υπέρ της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στην Αίγυπτο. Μέλη των πιο ακραίων πτερύγων της Αδελφότητας βρήκαν καταφύγιο υπό την προστασία του. Ανάμεσά τους ήταν συνεργαζόμενοι με την αλ Κάιντα, καθώς και ανώτερα στελέχη της Gamaa Islamiya.

Τον Μάρτιο του 2023, η αιγυπτιακή Μουσουλμανική Αδελφότητα ανακοίνωσε ότι εξέλεξε τον Σάλαχ Αμπντουλχάκ ως νέο μεταβατικό ηγέτη της, μετά τον θάνατο στο Λονδίνο του προκατόχου του Ιμπραήμ Μουνίρ. Ο Αμπντουλχάκ διέμενε στην Κωνσταντινούπολη κατά τον χρόνο του διορισμού του, ωστόσο η τωρινή τοποθεσία του δεν είναι γνωστή.

Ο Ερντογάν άνοιξε επίσης την Τουρκία ως καταφύγιο για την ηγεσία και τις ελίτ της οργάνωσης στην Υεμένη στα μέσα της δεκαετίας του 2010, επιτρέποντάς τους να διαχειρίζονται χρηματοδοτικά σχήματα και να αποφεύγουν διώξεις. Μεταξύ των πτερύγων της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στην Τουρκία, το κόμμα al-Islah της Υεμένης έχει αποκτήσει βαθιές ρίζες στην Κωνσταντινούπολη, αποτελώντας σημαντικό ποσοστό των 25.000 Υεμενιτών που ζουν σήμερα στην Τουρκία. Τα μέλη αυτά της Αδελφότητας έχουν προκαλέσει την εχθρότητα Τούρκων πολιτών, οι οποίοι δυσανασχετούν με τα κρατικά χρηματοδοτούμενα προνόμιά τους και με τους εύπορους θύλακές τους στα προάστια της Κωνσταντινούπολης.

Μέχρι τον θάνατό του το 2024, ο ηγέτης του Islah, αλ-Ζιντάνι — χαρακτηρισμένος από το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών ως Ειδικά Καθορισμένος Παγκόσμιος Τρομοκράτης — διέμενε στην Τουρκία υπό κρατική προστασία ασφαλείας. Οι γιοι του εξακολουθούν να διαχειρίζονται τα επιχειρηματικά του συμφέροντα και τα οικονομικά του στην Τουρκία. Άλλοι Υεμενίτες «Αδελφοί» στην Τουρκία περιλαμβάνουν τον Χαμούντ αλ-Μεκλάφι και τον υπό αμερικανικές κυρώσεις αλ-Χασάν Άλι Άμπκαρ.

Στη Λιβύη, μετά την πτώση του Μουαμάρ Καντάφι το 2011, η Τουρκία προσέφερε πιστωτική γραμμή ύψους 300 εκατομμυρίων δολαρίων στο Μεταβατικό Εθνικό Συμβούλιο και στήριξε το συνδεδεμένο με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα Κόμμα Δικαιοσύνης και Οικοδόμησης. Ακόμη και αφού η Λιβύη βυθίστηκε στον εμφύλιο πόλεμο, η τουρκική υποστήριξη προς τις ισλαμιστικές παρατάξεις επέτρεψε τελικά τον έλεγχο της Τρίπολης. Μετά την έναρξη του δεύτερου εμφυλίου το 2014, η Τουρκία αναδείχθηκε στον βασικό προστάτη της παράταξης της Τρίπολης, με την οποία κατέληξε το 2019 σε μια «θαλάσσια συμφωνία» που παραβίαζε τα αποκλειστικά οικονομικά δικαιώματα της Ελλάδας, της Κύπρου και της Αιγύπτου. Μέχρι τα τέλη του 2025, η Άγκυρα είχε ασκήσει σημαντική επιρροή στην κυβέρνηση της Τρίπολης, παρατείνοντας την εντολή για στρατιωτική ανάπτυξη της Τουρκίας στη Λιβύη έως τις αρχές του 2028. Αν και η ισλαμιστική κλίση της Τρίπολης έχει αμβλυνθεί, ήταν η πρώιμη σύνδεσή της με το μοντέλο της Μουσουλμανικής Αδελφότητας που κατέστησε τον Ερντογάν βασικό ρυθμιστή ισχύος στη Λιβύη.

Η ιδεολογική επιρροή της Τουρκίας επεκτάθηκε και πέρα από χώρες στις οποίες έπαιξε άμεσο ρόλο. Στην Τυνησία, ο ηγέτης του κόμματος Ennahda, Ρασίντ Γκαννούτσι, διαμόρφωσε ρητά το κίνημά του με πρότυπο το AKP του Ερντογάν. Εκείνη την περίοδο, η Ennahda δεν είχε ακόμη αποστασιοποιηθεί από βίαιες τζιχαντιστικές ομάδες. Η κυβέρνηση που είχε εμπνευστεί από το AKP παρακολούθησε αδρανής ενώ φιλοτρομοκρατικός όχλος επιτέθηκε στην πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τύνιδα το 2012. Σε ολόκληρη την περιοχή, η στήριξη του Ερντογάν προς λαϊκιστές ισλαμιστές είναι πλέον ευρέως γνωστή.

Στήριξη προς βίαια κινήματα

Η στήριξη της Τουρκίας προς τη Χαμάς — κύριο παλαιστινιακό παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας — είναι μακροχρόνια. Ακόμη και πριν από τη σαφή στροφή του Ερντογάν προς τον ανοιχτό ισλαμισμό το 2011, η κυβέρνηση του AKP υποστήριζε σιωπηρά την οργάνωση και υποδεχόταν τους ηγέτες της στην Άγκυρα. Ο Ερντογάν δέχθηκε έντονη κριτική από το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες όταν επέτρεψε την είσοδο στην Τουρκία αντιπροσωπείας της Χαμάς υπό τον Χάλεντ Μεσάαλ το 2006. Ο Γκιουλ, τότε υπουργός Εξωτερικών, δικαιολόγησε την απόφαση επικαλούμενος τη νίκη της Χαμάς στις παλαιστινιακές εκλογές και δηλώνοντας ότι ανέμενε από τη Χαμάς να «ενεργήσει με δημοκρατικό τρόπο».

Ενδεικτική είναι και η απόφαση του Ερντογάν να στηρίξει το ανθρωπιστικό δίκτυο βοήθειας της Χαμάς. Ανώτερα στελέχη της Τουρκικής Υπηρεσίας Συνεργασίας και Συντονισμού (TIKA) έχουν εδώ και καιρό ευθυγραμμιστεί με τη Χαμάς. Οι ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών διαπίστωσαν ότι ο επικεφαλής της TIKA στη Γάζα, Μοχάμαντ Μουρτάτζα, άρχισε να εργάζεται για τη Χαμάς το 2008 και πέρασε σχεδόν μια δεκαετία διοχετεύοντας χρήματα απευθείας στα ταμεία της. Η TIKA εξακολουθεί να δραστηριοποιείται στη Δυτική Όχθη και την Ιερουσαλήμ, και τα προγράμματά της στα παλαιστινιακά εδάφη έχουν λειτουργήσει ως υλικοτεχνικές βάσεις και τακτική κάλυψη για μαχητές της Χαμάς.

Μετά το περιστατικό του Mavi Marmara το 2010 — κατά το οποίο ισραηλινές δυνάμεις επιβιβάστηκαν σε μη εξουσιοδοτημένο στολίσκο που επιχειρούσε να σπάσει τον ισραηλινό ναυτικό αποκλεισμό της Γάζας — ο Ερντογάν μετακινήθηκε από τη θέση ενός ασταθούς επικριτή του Ισραήλ σε εκείνη του υποστηρικτή της Χαμάς. Ο στολίσκος είχε οργανωθεί από το Ίδρυμα Ανθρωπιστικής Βοήθειας IHH, μια τουρκική «κρατικά οργανωμένη» μη κυβερνητική οργάνωση, με ιστορικό διοχέτευσης χρημάτων προς τη Χαμάς και διακίνησης όπλων και στρατολογημένων μαχητών προς βίαια τζιχαντιστικά δίκτυα. Ο συνιδρυτής και πρόεδρός της, Fehmi Bulent Yildirim, είχε ηγηθεί του πανεπιστημιακού δικτύου του Milli Gorus πριν ιδρύσει την IHH κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία. Κατά τη διάρκεια της αντιπαράθεσης για τον στολίσκο, ο Ερντογάν τάχθηκε στο πλευρό των υποστηρικτών της Χαμάς, υποστηρίζοντας ότι η ισραηλινή επιχείρηση ήταν «πράξη πολέμου» και δεσμευόμενος ότι το Ισραήλ «δεν θα μείνει ατιμώρητο».

Ότι η Άγκυρα παρείχε σιωπηρή στήριξη στη Χαμάς και στους Τούρκους διευκολυντές της δεν αφήνει πλέον αμφιβολία το γεγονός ότι και ο ίδιος ο Ερντογάν προσέφερε στην οργάνωση πολιτική και οικονομική υποστήριξη, συμπεριλαμβανομένης, σύμφωνα με καταγγελίες, μιας δέσμευσης ύψους 300 εκατομμυρίων δολαρίων το 2011. Μετά την ανταλλαγή κρατουμένων για τον Γκιλάντ Σαλίτ, πολυάριθμα στελέχη της Χαμάς, μεταξύ αυτών και ο Saleh al-Arouri, εγκαταστάθηκαν στην Τουρκία. Ο Ερντογάν στήριξε δημόσια τη Χαμάς, δηλώνοντας: «Δεν βλέπω τη Χαμάς ως τρομοκρατική οργάνωση. Η Χαμάς είναι πολιτικό κόμμα».

Η μετεγκατάσταση στελεχών της Χαμάς και συμμάχων της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στην Τουρκία προσέφερε στην οργάνωση μια βάση για άντληση κεφαλαίων πέρα από την εμβέλεια των διεθνών αντιτρομοκρατικών μηχανισμών. Έρευνα των New York Times το 2023 ανέδειξε το βάθος της τουρκικής κάλυψης που απολάμβανε η Χαμάς για τη διατήρηση του χρηματοδοτικού της δικτύου, από τη χρήση φαινομενικά «καθαρών» τουρκικών εταιρικών σχημάτων έως την εκμετάλλευση φορολογικών παραθύρων της Άγκυρας. Το μέλος της Υεμενίτικης Μουσουλμανικής Αδελφότητας Hamid Abdullah al-Ahmar ίδρυσε την Trend GYO, μια τουρκική κατασκευαστική εταιρεία ύψους 500 εκατομμυρίων δολαρίων, και προεδρεύει επίσης σε ένα βιτρινικό σχήμα της Χαμάς, το Al-Quds International Foundation. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών επέβαλε κυρώσεις στην Trend GYO το 2022. Το 2024, το ίδιο υπουργείο χαρακτήρισε επίσης την τουρκική εταιρεία Al Aman Cargo και αρκετά ανταλλακτήρια συναλλάγματος ως οντότητες που διακινούσαν χρήματα και όπλα για λογαριασμό της Δύναμης Κουντς των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν και των Χούθι.

Η στήριξη του Ερντογάν προς τη Χαμάς εμβαθύνθηκε ακόμη περισσότερο μετά τη σφαγή στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023. Αντί να καταδικάσει τη δολοφονία 1.200 Ισραηλινών — οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν άμαχοι — ο Ερντογάν υποδέχθηκε στην Κωνσταντινούπολη τον πολιτικό ηγέτη της Χαμάς Ισμαήλ Χανίγια. Πληροφορίες αναφέρουν ότι οι δύο άνδρες συζήτησαν τη μεταφορά του πολιτικού γραφείου της Χαμάς από το Κατάρ στην Τουρκία. Κατά την πρώτη επέτειο των επιθέσεων της 7ης Οκτωβρίου, το 2024, ο Ερντογάν δεν προέβη σε καμία καταδίκη των εγκλημάτων της Χαμάς, αλλά αντιθέτως δήλωσε ότι η Τουρκία «θα συνεχίσει να στέκεται απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση, مهما κι αν είναι το κόστος».

Τζιχαντιστικά πρόσωπα και οντότητες εντός της Τουρκίας

Αξιωματούχοι του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών έχουν καταστήσει σαφές ότι η Ουάσιγκτον ανησυχεί όλο και περισσότερο για τη συνεχιζόμενη οικονομική δραστηριότητα της Χαμάς επί τουρκικού εδάφους. Ο υφυπουργός για την Τρομοκρατία και τη Χρηματοοικονομική Πληροφόρηση Brian Nelson προειδοποίησε τον Νοέμβριο του 2023 ότι η Χαμάς διατηρεί ακόμη την ικανότητα να συγκεντρώνει χρήματα και να προετοιμάζει μελλοντικές επιθέσεις από το εσωτερικό της Τουρκίας. Σε απάντηση, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξέδωσαν διαδοχικά πακέτα κυρώσεων που στοχοποιούν πρόσωπα, μη κερδοσκοπικούς φορείς και εταιρείες που διευκολύνουν την παρουσία της Χαμάς και τον χρηματοδοτικό της μηχανισμό στη χώρα.

Ένα τέτοιο πρόσωπο είναι ο Jihad Yaghmour, ο οποίος απελάθηκε στην Τουρκία το 2011 στο πλαίσιο της ανταλλαγής κρατουμένων για τον Σαλίτ και έκτοτε κατέστη κομβικός για τις επιχειρήσεις της Χαμάς στη Δυτική Όχθη. Έχει χρησιμοποιήσει μια μη κυβερνητική οργάνωση με έδρα την Κωνσταντινούπολη και την Άγκυρα, την KUTAD, για να φιλοξενεί ανώτερα στελέχη της Χαμάς και να λειτουργεί ως δίαυλος με τις τουρκικές μυστικές υπηρεσίες. Τον Δεκέμβριο του 2023, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν κυρώσεις στον Yaghmour και σε άλλα επτά πρόσωπα για την προώθηση των συμφερόντων της Χαμάς σε διεθνές επίπεδο και για τη διαχείριση των οικονομικών της.

Μεταξύ των στελεχών της Χαμάς στην Τουρκία περιλαμβάνεται επίσης ο Haroun Nasser al-Din, επικεφαλής του γραφείου της οργάνωσης για την Ιερουσαλήμ και στενός συνεργάτης του Zaher Jabarin και του Saleh al-Arouri. Ως βασικός διευκολυντής της τρομοκρατικής δράσης της Χαμάς στη Δυτική Όχθη, ο Nasser al-Din ξεπλένει κεφάλαια στην Τουρκία για χρήση από την οργάνωση στη Χεβρώνα. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών επέβαλε κυρώσεις σε βάρος του τον Δεκέμβριο του 2023.

Ένα ακόμη κομβικό πρόσωπο είναι ο Amer al-Shawa, ο οποίος συμμετέχει στα διοικητικά συμβούλια πολλών εταιρειών με έδρα την Τουρκία που παρέχουν οικονομική στήριξη στη Χαμάς. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών τον ενέταξε στις κυρώσεις τον Οκτώβριο του 2023 και, λίγους μήνες αργότερα, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ επικύρηξε με αμοιβή έως και 10 εκατομμύρια δολάρια αρκετούς χρηματοδοτικούς διαμεσολαβητές της Χαμάς, μεταξύ αυτών και τον al-Shawa.

Κυρώσεις έχουν επίσης στοχοποιήσει πρόσωπα όπως ο Musa Daud Muhammad Akari, χρηματοδότης της Χαμάς στην Τουρκία τουλάχιστον από το 2011. Ο Akari είχε καταδικαστεί για την απαγωγή και δολοφονία του Ισραηλινού αστυνομικού της Συνοριοφυλακής Nissim Toledano, αλλά αφέθηκε ελεύθερος במסגרת της ανταλλαγής Σαλίτ και απελάθηκε στην Τουρκία. Αποτελεί βασικό διακινητή κεφαλαίων από την Τουρκία προς τη Χαμάς στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη.

Το δίκτυο επεκτείνεται και σε τουρκικούς πολιτικούς κύκλους. Ο Hasan Turan, ανώτερο στέλεχος του AKP που ηγείται της Κοινοβουλευτικής Ομάδας Φιλίας Τουρκίας-Παλαιστίνης, έχει φιλοξενήσει πολλές υψηλού επιπέδου αντιπροσωπείες της Χαμάς τόσο πριν όσο και μετά την 7η Οκτωβρίου. Στις 12 Οκτωβρίου 2023, ο Turan υποδέχθηκε τον Bassem Naim στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση. Ο Turan διαδραματίζει επίσης ηγετικό ρόλο στη Λίγκα Κοινοβουλευτικών για την Αλ-Κουντς και την Παλαιστίνη, έναν οργανισμό στις τάξεις του οποίου έχουν περιληφθεί χρηματοδότες της Χαμάς που τελούν υπό κυρώσεις.

Αρκετές μη κυβερνητικές οργανώσεις με έδρα την Τουρκία λειτουργούν ως πρόσθετα σημεία πρόσβασης για τη Χαμάς. Η FIDDER, η «Τουρκική Εταιρεία Αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη», είναι γνωστό ότι φιλοξενεί υψηλόβαθμους επισκέπτες της Χαμάς. Μια άλλη ΜΚΟ, η Khir Ummah με έδρα την Κωνσταντινούπολη, έχει αναγνωριστεί από τις ισραηλινές αρχές ως φιλανθρωπική οργάνωση-βιτρίνα, στις τάξεις της οποίας συγκαταλέγονται στελέχη της Χαμάς. Το 2021, η Khir Ummah έλαβε 110.000 δολάρια από την Igatha 48 Association, τον χρηματοδοτικό βραχίονα του Ισλαμικού Κινήματος στο Ισραήλ.

Η Τουρκία ως προωθημένη βάση για τζιχαντισμό ευθυγραμμισμένο με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα

Ανησυχία προκαλεί και η κρατική τουρκική υποστήριξη προς συριακές τζιχαντιστικές οργανώσεις που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Το 2016, αμερικανικό πλήγμα με drone σκότωσε το ανώτερο αιγυπτιακό στέλεχος της Μουσουλμανικής Αδελφότητας Rifai Ahmed Taha, ο οποίος φιλοξενούνταν στην Τουρκία από το 2013. Ο Taha ήταν ανώτερος ηγέτης της Gamaa Islamiya και εγκέφαλος της σφαγής στο Λούξορ το 1996. Τη στιγμή του θανάτου του, βρισκόταν στη Συρία για να παρέχει συμβουλές στη στηριζόμενη από την Τουρκία Jabhat al-Nusra, το παρακλάδι της αλ Κάιντα στη Συρία εκείνη την περίοδο.

Μεταξύ όσων παραμένουν εν ζωή, ο al-Islambouli, μακροχρόνιος συνεργάτης του μπιν Λάντεν και συναρχηγός της Gamaa Islamiya, έχει παραμείνει στην Τουρκία από την ανατροπή του Μόρσι. Από το καταφύγιό του στην Κωνσταντινούπολη διαχειριζόταν επιχειρήσεις της Khorasan Group της αλ Κάιντα στη Συρία. Οι τουρκικές αρχές τον έθεσαν σε κατ’ οίκον περιορισμό το 2016, κάτι που εμπόδισε την έκδοση και τη δίκη του, επιτρέποντάς του να ζει άνετα στην Κωνσταντινούπολη.

Πέρα από τη στήριξή της προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και τη Χαμάς, η Τουρκία έχει επίσης υποστηρίξει τζιχαντιστικές οργανώσεις στη Συρία, κυρίως την Hayat Tahrir al-Sham (HTS), η οποία απορρόφησε το παρακλάδι της αλ Κάιντα Jabhat al-Nusra. Το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η HTS ήταν απλώς μια μετονομασμένη εκδοχή της Nusra, με επικεφαλής να παραμένει ο Ahmad al-Sharaa — τότε γνωστός ως Abu Muhammad al-Jolani και σήμερα πρόεδρος της Συρίας. Τον Δεκέμβριο του 2024, η HTS ανέτρεψε το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ, τερματίζοντας τον συριακό εμφύλιο με όρους ευνοϊκούς για την Άγκυρα. Στη συνέχεια, ο Sharaa άρχισε να επιδιώκει θερμές σχέσεις με την κυβέρνηση Τραμπ, η οποία ήρε τις κυρώσεις εναντίον του ίδιου, της HTS και της Συρίας.

Το πώς φτάσαμε ως εδώ είναι σημαντικό. Το 2012, η Άγκυρα, μαζί με το Κατάρ και τη Σαουδική Αραβία, συνέβαλε στη δημιουργία ενός μυστικού επιχειρησιακού κέντρου για τον συντονισμό τζιχαντιστικών επιθέσεων εναντίον του Άσαντ. Οι τουρκικές πολιτικές στα σύνορα ήταν διαβόητα χαλαρές — μαχητές, όπλα και εφόδια περνούσαν ελεύθερα. Το 2017, η Τουρκία δημιούργησε τον λεγόμενο Συριακό Εθνικό Στρατό (SNA) — μια δύναμη ανταρτών-αντιπροσώπων, διακριτή από την HTS, που συγκέντρωνε ένοπλες κοσμικές και τζιχαντιστικές ομάδες της αντιπολίτευσης. Παρότι ωφελήθηκαν από τη στήριξη της Άγκυρας, μαχητές του SNA διέπραξαν σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εις βάρος κουρδικών κοινοτήτων στη βόρεια Συρία που τελεί υπό τουρκική κατοχή. Τον Αύγουστο του 2024, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών επέβαλε κυρώσεις σε δύο εξέχουσες πολιτοφυλακές του SNA, την Ταξιαρχία Suleiman Shah και την Ταξιαρχία Hamza, για απαγωγές, εκβιασμούς, βασανιστήρια και σεξουαλική βία.

Ο SNA και η HTS διαλύθηκαν τυπικά μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Sharaa, όμως τον Μάρτιο του 2025 τα μέλη τους σφαγίασαν περίπου 1.500 μέλη της συριακής αλαουιτικής μειονότητας. Οι μαχητές της HTS και του SNA αποτελούν πλέον τη ραχοκοκαλιά του νέου συριακού στρατού, τον οποίο η Άγκυρα στηρίζει παρέχοντας εκπαίδευση, βοήθεια και στρατιωτικό εξοπλισμό.

Συμπέρασμα και προτάσεις πολιτικής

Ο εναγκαλισμός της Μουσουλμανικής Αδελφότητας από τον Ερντογάν έχει βλάψει τον κοσμικό-φιλελεύθερο δημοκρατικό χαρακτήρα της Τουρκίας, καθώς και την προθυμία της να αντιμετωπίσει την τρομοκρατία και τις συναφείς ανησυχίες ασφαλείας. Εγκαταλείποντας τη μετριοπάθεια των πρώτων χρόνων του AKP υπέρ μιας σκληροπυρηνικής ισλαμιστικής κυριαρχίας, η Άγκυρα πλέον εξυμνεί αντιδυτικές και αντι-ΝΑΤΟϊκές πολιτικές, ακριβώς όπως επιδίωκαν για δεκαετίες οι πρόδρομοί της στο Milli Gorus. Παράλληλα, έχει μετατρέψει την Τουρκία σε διεθνή κόμβο χρηματοδότησης και παροχής καταφυγίου σε τρομοκρατικές οργανώσεις. Από το τουρκικό έδαφος, βίαια στοιχεία της Μουσουλμανικής Αδελφότητας μπορούν να εξάγουν βία και να στηρίζουν την τρομοκρατία σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και την υποσαχάρια Αφρική. Ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν ακόμη να εξαναγκάσουν την τουρκική κυβέρνηση να περιορίσει τη διεθνή Μουσουλμανική Αδελφότητα και τα πιο βίαια τμήματά της.

Πρώτον, η Ουάσιγκτον θα πρέπει να επιδιώξει την επιβολή κυρώσεων Global Magnitsky σε στόχους στην Τουρκία που εμπλέκονται σε μεγάλης κλίμακας διαφθορά και παρέμβαση στις εκλογές. Τους τελευταίους μήνες, ο Ερντογάν και το κυβερνών κόμμα του έχουν κινηθεί ποινικά κατά πολιτικών ακτιβιστών και προσώπων της αντιπολίτευσης, οδηγώντας εκατοντάδες στη φυλακή. Ο νόμος Global Magnitsky Act επιτρέπει την επιβολή κυρώσεων σε άτομα που εμπλέκονται σε σημαντική διαφθορά, δωροδοκία, υφαρπαγή περιουσιακών στοιχείων ή διευκόλυνση παράνομων εσόδων. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να επιδιώξουν ενεργά δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων και περιορισμούς έκδοσης βίζας σε στόχους στην Τουρκία που εμπλέκονται σε τέτοιες πρακτικές.

Δεύτερον, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να αξιοποιήσουν τις εξουσίες του Global Magnitsky για να στοχοποιήσουν Τούρκους υπεύθυνους για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Συρία. Η Τουρκία έχει αναλάβει ενεργό ρόλο στη στήριξη συριακών ομάδων όπως η Ταξιαρχία Suleiman Shah και η Ταξιαρχία Hamza του SNA — ακόμη και της HTS στα χρόνια που προηγήθηκαν της κατάληψης της εξουσίας από αυτήν. Οι ομάδες αυτές ενεπλάκησαν σε τρομοκρατικές ενέργειες και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδιαίτερα ενώ λάμβαναν χορηγία και βοήθεια από την Τουρκία. Παρότι οι Ηνωμένες Πολιτείες στηρίζουν τη νέα κεντρική αρχή στη Συρία, θα πρέπει να συνεχίσουν να παρακολουθούν εξτρεμιστικά στοιχεία στη χώρα που η Τουρκία έχει στηρίξει και κατευθύνει.

Τρίτον, ο Λευκός Οίκος θα πρέπει να εφαρμόσει πλήρως το εκτελεστικό διάταγμα του Νοεμβρίου 2025, το οποίο στοχεύει στον χαρακτηρισμό παραρτημάτων της Μουσουλμανικής Αδελφότητας ως τρομοκρατικών οργανώσεων. Στη συνέχεια, ο Λευκός Οίκος χαρακτήρισε τέσσερα παραρτήματα — στον Λίβανο, την Ιορδανία, την Αίγυπτο και το Σουδάν — για τρομοκρατικές πράξεις ή για παροχή υποστήριξης προς τη Χαμάς. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και το υπουργείο Οικονομικών θα πρέπει με ανάλογο τρόπο να αξιολογήσουν πρόσωπα στην Τουρκία — συμπεριλαμβανομένων κρατικών αξιωματούχων — καθώς και υπηρεσίες που შესაძლოა να πληρούν τα κριτήρια για τέτοιο χαρακτηρισμό.

Τέταρτον, οι αξιωματούχοι του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών θα πρέπει να εξετάσουν τον τουρκικό χρηματοπιστωτικό τομέα ως δικαιοδοσία που προκαλεί ανησυχία για ξέπλυμα χρήματος. Η Τουρκία φιλοξενεί και υποστηρίζει ενεργά τη Χαμάς. Ανώτατα στελέχη της Χαμάς γίνονται τακτικά δεκτά στην Κωνσταντινούπολη και την Άγκυρα και συναντώνται δημοσίως με ανώτερα στελέχη του AKP και με τον υπουργό Εξωτερικών. Περιφερειακές εκθέσεις πληροφοριών δείχνουν ότι κεφάλαια έχουν διακινηθεί μέσω του τουρκικού τραπεζικού συστήματος καθ’ οδόν προς τρομοκρατικές οργανώσεις στον Λίβανο, τη Συρία, τη Δυτική Όχθη και το Ιράκ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να προστατεύσουν τον διεθνή χρηματοπιστωτικό τομέα συνιστώντας αυξημένο έλεγχο και αυστηρότερη διαλογή για συναλλαγές που αφορούν τουρκικά χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

Τέλος, η Ουάσιγκτον θα πρέπει να συντονιστεί με την G7 ώστε να επανέλθει η Τουρκία στη «γκρίζα λίστα» της Financial Action Task Force (FATF) έως ότου υπάρξουν περαιτέρω βελτιώσεις στην καταπολέμηση της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας. Το 2021, η Τουρκία προστέθηκε στον κατάλογο των χωρών με ανεπαρκείς ελέγχους και αδύναμη εποπτεία του τραπεζικού τους τομέα σε σχέση με το ξέπλυμα χρήματος και τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας. Η Τουρκία εξακολουθεί να μην ελέγχει μεγάλα τμήματα του χρηματοπιστωτικού της τομέα, ο οποίος παραμένει αδιαφανής και στερείται διαφάνειας. Μέχρι να εφαρμόσει επαρκείς νόμους και κανονισμούς, θα πρέπει να επιστρέψει στη γκρίζα λίστα της FATF ώστε να προειδοποιούνται τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα για ανεπαρκή παρακολούθηση σε θέματα κατά του ξεπλύματος χρήματος και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας.

Η τουρκική στήριξη προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα δεν περιορίζεται πλέον σε δηλώσεις συγγένειας και κοινής ισλαμιστικής ιδεολογίας. Υπό τον Ερντογάν, η χορηγία της Τουρκίας προς την Αδελφότητα έχει πλέον μετατραπεί σε ένα βαριά θεσμοποιημένο δίκτυο που ακτινοβολεί από την Άγκυρα. Καθώς αυτό το δίκτυο απειλεί να προκαλέσει περαιτέρω αναταραχή στη Συρία, στα παλαιστινιακά εδάφη, στη Λιβύη και αλλού, η Ουάσιγκτον δεν θα πρέπει να εξαιρέσει τον Ερντογάν από τις συνέπειες της παροχής καταφυγίου, χρηματοδότησης και υπεράσπισης τρομοκρατών.

FDD