Ενω το κόμμα Σαμαρά παραμένει εν αναμονή, τα ψηφοδελτια για τις εκλογές ειναι σχεδόν έτοιμα.
Ο Αντώνης Σαμαράς καταρτίζει ψηφοδέλτια με τους πρώην υπουργούς Κώστα Τζαβάρα, Μάριο Σαλμά και Κώστα Μαρκόπουλο, ενισχύοντας τον νέο σχηματισμό.
Στην Πελοπόννησο συμπράττει ο Πέτρος Τατούλης, ενώ στην Αχαΐα προκρίνεται ο Αντώνης Κουνάβης και στη Βόρεια Ελλάδα η Βούλα Πατουλίδου.
Ο Σεραφείμ Τσόκας ηγείται της οργάνωσης, ενώ ακαδημαϊκοί όπως ο Ιωάννης Μάζης στοχεύουν στη δυσαρέσκεια της Θεσσαλίας μετά τον Daniel.
Μπορεί ο Αντ. Σαμαράς να μην ανοίγει τα χαρτιά του για τον χρόνο ίδρυσης του νέου κόμματος υπό την ηγεσία του και να συνεχίζεται το παιχνίδι της γάτας με το ποντίκι με τη ΝΔ, που από την πλευρά της έχει «παγώσει» την ανακοίνωση νέων υποψηφίων, πλην μεμονωμένων ονομάτων αναμένοντας το επόμενο βήμα από τον πρώην πρωθυπουργό, αλλά οι επαφές του Μεσσήνιου για την κατάρτιση των ψηφοδελτίων συνεχίζεται με ένταση.
Εκτός από τους πρώην υπουργούς Κώστα Τζαβάρα, Μάριο Σαλμά και Κώστα Μαρκόπουλο που βρίσκονται στον πυρήνα των προσώπων που θα βγουν μπροστά, μαζί με τους Θ. Σκορδά, Ακη Γεροντόπουλο, Χρήστο Ζώη, Αργύρη Ντινόπουλο, Παν. Παναγιωτόπουλο, Μαν. Αγγελάκα, Θ. Φορτσάκη, Αντ. Μπέζα, Ζωή Ρούσσου και Ιωάννα Γκελεστάθη, τις τελευταίες μέρες γίνονται αλλεπάλληλες επαφές σε όλη την Πελοπόννησο, που θεωρείται και το ορμητήριο του κ. Σαμαρά, με τους Δημ. Σχοινοχωρίτη, τον Γιώργο Μαγκλάρα και τον Αποστ. Καλογιάννη, ενώ έχει κλείσει η υποψηφιότητα της κ. Φεβρωνίας Πατριανάκου στη Λακωνία. Σημαντικό ρόλο στη συμπλήρωση των ψηφοδελτίων στην κρίσιμη αυτή περιφέρεια φέρεται να διαδραματίσει ο πρώην περιφερειάρχης Πέτρος Τατούλης, χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει ακόμα αν θα είναι ο ίδιος υποψήφιος στην Αρκαδία ή η κόρη του Εύη Τατούλη.
Στην Αχαία, όπου το 2023 η ΝΔ κατόρθωσε για πρώτη φορά να βγει πρώτη, υπάρχει πληθώρα υποψηφιοτήτων, με τον επί σειρά ετών πρόεδρο της Νομαρχιακής Επιτροπής Αντ. Κουνάβη, να θεωρείται η πιο δυνατή υποψηφιότητα, τον πρώην βουλευτή της ΝΔ Αγγ. Τσιγκρή, τον γιατρό Νικ. Οικονομόπουλο, τον κόρη του πρώην βουλευτή κ. Νταβλούρου Βίκυ Νταβλούρου και την κ. Γεωργία Ντάτσικα, ενώ σε εξέλιξη βρίσκονται οι συζητήσεις για πιθανή συμμετοχή στο ψηφοδέλτιο, του γιού του Νίκου Νικολόπουλου, ο οποίος στηρίζει ένθερμα το εγχείρημα.
Στην Ηλεία, τον πρώτο λόγο στην κατάρτιση των ψηφοδελτίων έχει ο πρώην υπουργός Πολιτισμού Κώστας Τζαβάρας, ο οποίος προορίζεται για το ψηφοδέλτο Επικρατείας. Τα ονόματα που είναι στο τραπέζι είναι αυτά του κ. Οδυσσέα Ζώρα και της κ. Χριστίνας Λευκαδίτη Καραγιάννη.
Στην Αιτωλοακαρνανία συζητήσεις γίνονται με τους κ. Νίκο Καζαντζή και Κώστα Πλούμη.
Στη Βόρεια Ελλάδα, το πιο ηχηρό όνομα είναι αυτό της Βούλας Πατουλίδου, αλλά και των Ν. Καραγιαννακίδη, Βεν. Καρακωστάνογλου, Δημ. Πανοζάχο, Κώστα Ανεστίδη, Π. Αταμιάν, Ν. Αναστασιάδη, Κώστα Ζιώγα, Μεν. Βλάχβεη, Δημ. Χριστογιάννη, Σταθ. Σαρηγιαννίδη και τις Αριάνδη Νούκα και Δημ. Μπιδέλη.
Στην Κοζάνη είναι σε εξέλιξη συζητήσεις με την κ. Χρυσούλα Μαρκούση, στα Γρεβενά με τον κ. Δημ. Τσακνάκη, στη Φλώρινα με τους κ. Βας. Τσέπα και Παντ. Αργυριάδη . Επίσης μένει να αποφασιστεί αν θα διεκδικήσει μία έδρα ο πρώην βουλευτής της ΝΔ Ζήσης Τζηκαλάγιας, ή ο γιός του Άγις Τζηκαλάγιας.
Για το επιτελείο του κ. Σαμαρά, πολύ σημαντική περιφέρεια είναι και η Θεσσαλία, καθώς μετά τον Daniel, υπάρχει διάχυτη δυσαρέσκεια για την κυβέρνηση, ιδιαίτερα από τον αγροτικό κόσμο που αντιμετωπίζει προβλήματα επιβίωσης λόγω της ακρίβειας. Στο τραπέζι βρίσκονται τα ονόματα των κ. Κώστα Μαραβέγια, Σωτ. Κουλοκτσή, Γιώργο Αδαμούλη, Ορέστη Ψαχούλα, Αλ. Πολυμερόπουλου, Βαλ. Τσιούτσια, Στ. Λιάσκου, Ορέστη Ψαχούλα καθώς και της κ. Μένης Πράντζου.
Στα Ιωάννινα προχωρημένες είναι οι συζητήσεις με τους κ. Παν. Κολόκα και Γιάν. Καραμπίνα και στην Πρέβεζα με τον Στεργ. Γιαννάκη.
Στην Εύβοια έχει ξεκινήσει ήδη δυναμικά τον αγώνα ο πρώην υπουργός Κώστας Μαρκόπουλος, ενώ λέγεται ότι θα συμπεριληφθεί στα ψηφοδέλτια και ο Γιανν. Κατσιαμάκας.
Στη Βοιωτία έχει «κλειδώσει» η υποψηφιότητα του δημοσιογράφου Λουκά Κατσώνη και στη Φθιώτιδα της Αλίκης Λιάσκα και του Ν. Σταυρογιάννη.
Στην Κρήτη υπάρχουν ακόμα πολλά κενά, με τον κ. Γρηγ. Πασπάτη να προκρίνεται για τον νομό Ηρακλείου, ενώ στη Σάμο πιθανότατα θα διεκδικήσει μία έδρα ο κ. Στρ. Καπώλης.
Το οργανωτικό σκέλος του υπό ίδρυση κόμματος φέρονται να στηρίζουν οι Κ. Τσιμάρας, Σέργιος Τσίφτης και Σερ. Τσόκας, ενώ από τον ακαδημαϊκό χώρο, ενδιαφέρονται για συμμετοχή στο εγχείρημα οι Ιωάννης Μάζης, Γιάννης Παναγιωτόπουλος, Μάριος Ευθυμιόπουλος και Μελέτης Μελετόπουλος.
Η συντριπτική πλειονότητα των προσώπων που θα στελεχώσουν το νέο εγχείρημα προέρχονται από τη ΝΔ, με πολλούς εξ αυτών να έχουν μακρά πορεία στη γαλάζια παράταξη, είτε ως βουλευτές είτε ως υψηλόβαθμα μέλη του κομματικού μηχανισμού.
Η πενταετής προεδρική θητεία, η απαγόρευση εκλογών υπό στρατιωτικό νόμο και η συνταγματική πρόβλεψη που επιτρέπει στον Ουκρανό πρόεδρο να συνεχίζει να ασκεί τα καθήκοντά του – Πού τελειώνει η νομική επιχειρηματολογία και πού αρχίζει η πολιτική αντιπαράθεση
Η θητεία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στην προεδρία της Ουκρανίας έχει υπερβεί πλέον τα επτά χρόνια, χωρίς στο διάστημα αυτό να έχει πραγματοποιηθεί νέα εκλογική διαδικασία για την ανάδειξη του αρχηγού του κράτους. Ο Ουκρανός Πρόεδρος, ο οποίος εξελέγη την άνοιξη του 2019 με ποσοστό που ξεπέρασε το 73% στον δεύτερο γύρο, θα έπρεπε, υπό κανονικές συνθήκες, να έχει ζητήσει την ανανέωση της λαϊκής εντολής τον Μάρτιο του 2024.
Η ρωσική εισβολή της 24ης Φεβρουαρίου 2022 και η επιβολή στρατιωτικού νόμου ανέτρεψαν, ωστόσο, το εκλογικό χρονοδιάγραμμα της χώρας, δημιουργώντας μία πρωτόγνωρη πολιτική πραγματικότητα για την Ουκρανία μετά την ανεξαρτητοποίησή της το 1991.
Η παραμονή του Ζελένσκι στην εξουσία έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα ζητήματα γύρω από το πολιτικό μέλλον της Ουκρανίας. Η Μόσχα αμφισβητεί τη νομιμοποίησή του, χρησιμοποιώντας τη λήξη της προβλεπόμενης πενταετούς θητείας ως επιχείρημα για να θέσει υπό αμφισβήτηση ακόμη και τη δυνατότητά του να υπογράψει μία μελλοντική ειρηνευτική συμφωνία.
Η ουκρανική κυβέρνηση αντιτείνει ότι η αναβολή των εκλογών δεν αποτελεί πολιτική επιλογή του Προέδρου αλλά υποχρέωση που απορρέει από το ισχύον νομικό καθεστώς. Η απάντηση βρίσκεται στις διατάξεις του ουκρανικού Συντάγματος, οι οποίες διαχωρίζουν τη διάρκεια της προεδρικής θητείας από τη συνέχιση της άσκησης των προεδρικών αρμοδιοτήτων, καθώς και στη νομοθεσία που διέπει τη λειτουργία του κράτους σε συνθήκες πολέμου.
Τι προβλέπει το Σύνταγμα για την εκλογή και τη θητεία του προέδρου
Το άρθρο 103 του ουκρανικού Συντάγματος ορίζει ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται με καθολική, άμεση και μυστική ψηφοφορία για θητεία πέντε ετών. Προβλέπει επίσης ότι οι τακτικές προεδρικές εκλογές διεξάγονται την τελευταία Κυριακή του Μαρτίου του πέμπτου έτους της προεδρικής θητείας. Στην περίπτωση του Ζελένσκι, ο οποίος ανέλαβε επισήμως τα καθήκοντά του στις 20 Μαΐου 2019, η προβλεπόμενη ημερομηνία των επόμενων εκλογών ήταν η 31η Μαρτίου 2024.
Η συγκεκριμένη διάταξη δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης ως προς την κανονική διάρκεια της προεδρικής θητείας. Η πενταετία αποτελεί συνταγματικά κατοχυρωμένο όριο και δεν μπορεί να παραταθεί κατά βούληση από τον ίδιο τον Πρόεδρο, την κυβέρνηση ή το Κοινοβούλιο. Ωστόσο, το ουκρανικό Σύνταγμα περιλαμβάνει μία δεύτερη διάταξη, εξίσου καθοριστική για την ερμηνεία της σημερινής κατάστασης.
Το άρθρο 108 ορίζει ότι ο Πρόεδρος της Ουκρανίας ασκεί τις αρμοδιότητές του μέχρι την ανάληψη των καθηκόντων από τον νεοεκλεγέντα Πρόεδρο. Πρόκειται για πρόβλεψη που αποσκοπεί στη διασφάλιση της συνέχειας της κρατικής εξουσίας, αποτρέποντας τη δημιουργία θεσμικού κενού ανάμεσα στη λήξη μιας προεδρικής θητείας και στην εγκατάσταση της επόμενης ηγεσίας.
Αυτή ακριβώς η διάταξη αποτελεί το κεντρικό συνταγματικό επιχείρημα της ουκρανικής πλευράς. Εφόσον δεν έχει εκλεγεί νέος Πρόεδρος, ο εν ενεργεία αρχηγός του κράτους εξακολουθεί να ασκεί τα καθήκοντά του. Η παρέλευση της πενταετίας δεν ενεργοποιεί αυτομάτως διαδικασία απομάκρυνσής του ούτε προβλέπεται ότι οι προεδρικές αρμοδιότητες μεταφέρονται στον πρόεδρο της Βερχόβνα Ράντα αποκλειστικά λόγω της λήξης της κανονικής θητείας.
Το άρθρο 112, το οποίο ρυθμίζει την προσωρινή άσκηση των προεδρικών καθηκόντων από τον πρόεδρο του Κοινοβουλίου, αφορά συγκεκριμένες περιπτώσεις πρόωρης λήξης της προεδρικής θητείας, όπως η παραίτηση, η αδυναμία άσκησης καθηκόντων για λόγους υγείας, η απομάκρυνση μέσω της προβλεπόμενης συνταγματικής διαδικασίας ή ο θάνατος του Προέδρου. Δεν προβλέπει την αυτοδίκαιη μεταβίβαση της εξουσίας επειδή δεν κατέστη δυνατή η πραγματοποίηση εκλογών στην προβλεπόμενη ημερομηνία.
Η διαφορά έχει ουσιαστική νομική σημασία. Η λήξη της κανονικής διάρκειας μιας θητείας και η παύση άσκησης των αρμοδιοτήτων ενός συνταγματικού οργάνου δεν αποτελούν, σύμφωνα με τη συγκεκριμένη ερμηνεία, ταυτόσημα γεγονότα. Ο στρατιωτικός νόμος και η απαγόρευση των εκλογών
Η ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022 οδήγησε την ουκρανική ηγεσία στην κήρυξη στρατιωτικού νόμου σε ολόκληρη την επικράτεια. Το καθεστώς αυτό, το οποίο παρατείνεται με τις προβλεπόμενες θεσμικές διαδικασίες, επιτρέπει την εφαρμογή έκτακτων μέτρων για την άμυνα και τη λειτουργία του κράτους, περιορίζοντας παράλληλα ορισμένα δικαιώματα και ελευθερίες.
Το άρθρο 64 του Συντάγματος επιτρέπει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, προσωρινούς περιορισμούς συνταγματικών δικαιωμάτων κατά τη διάρκεια στρατιωτικού νόμου ή κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Η ίδια η συνταγματική διάταξη δεν περιλαμβάνει, ωστόσο, μία αυτοτελή και γενική απαγόρευση διεξαγωγής εκλογών.
Η απαγόρευση αποτυπώνεται ρητά στο άρθρο 19 του νόμου 389-VIII του 2015 περί του νομικού καθεστώτος του στρατιωτικού νόμου. Η συγκεκριμένη νομοθεσία απαγορεύει τη διεξαγωγή προεδρικών, βουλευτικών και αυτοδιοικητικών εκλογών, καθώς και εθνικών ή τοπικών δημοψηφισμάτων, όσο το έκτακτο καθεστώς παραμένει σε ισχύ. Απαγορεύει επίσης την τροποποίηση του Συντάγματος κατά την ίδια περίοδο.
Η απαγόρευση έχει γενικό χαρακτήρα και δεν αφορά αποκλειστικά την προεδρία. Οι τελευταίες βουλευτικές εκλογές πραγματοποιήθηκαν τον Ιούλιο του 2019, ενώ οι επόμενες, οι οποίες κανονικά θα διεξάγονταν τον Οκτώβριο του 2023, επίσης αναβλήθηκαν. Αντίστοιχα, δεν πραγματοποιήθηκαν οι προγραμματισμένες προεδρικές εκλογές του 2024.
Πέρα από το νομικό σκέλος, η διεξαγωγή εκλογών σε μία χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο δημιουργεί σοβαρά πρακτικά και πολιτικά προβλήματα. Εκατομμύρια Ουκρανοί έχουν εγκαταλείψει τις εστίες τους, σημαντικός αριθμός πολιτών βρίσκεται στο εξωτερικό, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες στρατιωτικοί υπηρετούν στις ένοπλες δυνάμεις. Παράλληλα, τμήματα της ουκρανικής επικράτειας παραμένουν υπό ρωσικό έλεγχο, γεγονός που καθιστά αδύνατη την ομαλή λειτουργία εκλογικών μηχανισμών στις συγκεκριμένες περιοχές.
Η διασφάλιση της καθολικότητας της ψήφου, της ισότιμης συμμετοχής των υποψηφίων, της ελεύθερης προεκλογικής δραστηριότητας και της μυστικότητας της ψηφοφορίας αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα όταν μία χώρα καλείται να οργανώσει εκλογές υπό συνθήκες συνεχών στρατιωτικών επιχειρήσεων. Πρόκειται για ζητήματα που δεν αντιμετωπίζονται αποκλειστικά με μία νομοθετική τροποποίηση, καθώς συνδέονται άμεσα με την αξιοπιστία και τη διεθνή αναγνώριση του εκλογικού αποτελέσματος.
Η διαφορετική συνταγματική μεταχείριση του Κοινοβουλίου
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συζήτησης αφορά τη διαφορετική διατύπωση που χρησιμοποιεί το ουκρανικό Σύνταγμα για τη συνέχιση της θητείας του Προέδρου και του Κοινοβουλίου.
Στην περίπτωση της Βερχόβνα Ράντα, το άρθρο 83 περιλαμβάνει ρητή πρόβλεψη σύμφωνα με την οποία, εάν η πενταετής κοινοβουλευτική θητεία λήξει κατά τη διάρκεια στρατιωτικού νόμου ή κατάστασης έκτακτης ανάγκης, οι αρμοδιότητες του Κοινοβουλίου παρατείνονται μέχρι την πρώτη συνεδρίαση της νέας Βουλής που θα εκλεγεί μετά την άρση του έκτακτου καθεστώτος.
Η διατύπωση είναι σαφής και συνδέει ευθέως την παράταση της κοινοβουλευτικής θητείας με τις συνθήκες πολέμου. Για την προεδρία, αντίθετα, δεν υπάρχει αντίστοιχη διάταξη που να αναφέρει ρητά ότι η πενταετής θητεία παρατείνεται λόγω στρατιωτικού νόμου.
Αυτή η διαφοροποίηση αποτελεί το βασικό σημείο πάνω στο οποίο στηρίζεται η αντίθετη νομική επιχειρηματολογία. Όσοι αμφισβητούν τη συνέχιση της προεδρικής θητείας υποστηρίζουν ότι ο συνταγματικός νομοθέτης προέβλεψε ειδικά την παράταση της θητείας του Κοινοβουλίου, χωρίς να θεσπίσει αντίστοιχο κανόνα για τον αρχηγό του κράτους. Κατά την άποψη αυτή, η απουσία ρητής πρόβλεψης δεν μπορεί να θεωρηθεί αμελητέα.
Η επικρατούσα θεσμική ερμηνεία στην Ουκρανία είναι διαφορετική. Το άρθρο 108 δεν παρατείνει τυπικά την πενταετή θητεία αλλά επιτρέπει τη συνέχιση της άσκησης των προεδρικών αρμοδιοτήτων μέχρι να αναλάβει καθήκοντα ο διάδοχος. Σε συνδυασμό με τη νομοθετική απαγόρευση διεξαγωγής εκλογών υπό στρατιωτικό νόμο, δημιουργεί το νομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εξακολουθεί να λειτουργεί η προεδρία.
Η διάκριση αυτή δεν εξαλείφει κάθε ερμηνευτικό ζήτημα, αποδυναμώνει όμως τον ισχυρισμό ότι η συμπλήρωση της πενταετίας συνεπάγεται αυτομάτως απώλεια όλων των προεδρικών εξουσιών.
Η αμφισβήτηση από τη Μόσχα και το ζήτημα της νομιμοποίησης
Η Ρωσία έχει αξιοποιήσει επανειλημμένα τη μη διεξαγωγή εκλογών για να αμφισβητήσει την πολιτική και θεσμική νομιμοποίηση του Ζελένσκι. Η επιχειρηματολογία της Μόσχας στηρίζεται κυρίως στο γεγονός ότι η κανονική πενταετής προεδρική θητεία ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 2024, χωρίς να έχει προηγηθεί νέα εκλογική διαδικασία.
Η αμφισβήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πεδίο των ενδεχόμενων ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων. Η ρωσική πλευρά έχει θέσει ζήτημα νομιμότητας της ουκρανικής ηγεσίας και, κατ’ επέκταση, της δυνατότητάς της να αναλάβει δεσμεύσεις στο πλαίσιο μιας συμφωνίας για τον τερματισμό του πολέμου.
Ωστόσο, η πολιτική αμφισβήτηση από ένα άλλο κράτος δεν συνιστά από μόνη της νομική διαπίστωση ότι ένας Πρόεδρος έχει απολέσει τις συνταγματικές του αρμοδιότητες. Η ερμηνεία του ουκρανικού Συντάγματος και η λειτουργία των ουκρανικών θεσμών αποτελούν ζητήματα της εσωτερικής συνταγματικής τάξης της χώρας. Η διεθνής αναγνώριση της κυβέρνησης και η δυνατότητα του κράτους να συνάπτει διεθνείς συμφωνίες δεν παύουν αυτομάτως επειδή οι τακτικές εκλογές αναβλήθηκαν υπό συνθήκες πολέμου.
Παράλληλα, πρέπει να διαχωριστεί η συνταγματική νομιμότητα από την πολιτική νομιμοποίηση. Η πρώτη αφορά τη δυνατότητα ενός κρατικού οργάνου να συνεχίζει να ασκεί τις αρμοδιότητές του βάσει των ισχυουσών διατάξεων. Η δεύτερη συνδέεται με την ανανέωση της λαϊκής εντολής μέσω εκλογών, στοιχείο θεμελιώδες για κάθε δημοκρατικό σύστημα.
Η αναβολή των εκλογών μπορεί να δικαιολογείται νομικά από τις έκτακτες συνθήκες, δεν αναιρεί όμως το γεγονός ότι όσο παρατείνεται ο πόλεμος τόσο μεγαλώνει η χρονική απόσταση από την τελευταία εκλογική αναμέτρηση. Πρόκειται για μία πραγματική θεσμική δυσκολία, την οποία η Ουκρανία θα κληθεί να αντιμετωπίσει ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα των στρατιωτικών επιχειρήσεων.
Τι πρέπει να συμβεί για να πραγματοποιηθούν εκλογές
Το ενδεχόμενο μιας εκεχειρίας ή μιας συμφωνίας τερματισμού των εχθροπραξιών δεν συνεπάγεται αυτομάτως την προκήρυξη εκλογών. Η καθοριστική νομική προϋπόθεση είναι η αντιμετώπιση του καθεστώτος στρατιωτικού νόμου, καθώς όσο αυτό παραμένει σε ισχύ η σημερινή νομοθεσία απαγορεύει τη διεξαγωγή τους.
Ακόμη και στην περίπτωση άρσης του στρατιωτικού νόμου, η επιστροφή στην εκλογική κανονικότητα θα απαιτούσε σημαντική προετοιμασία. Θα έπρεπε να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα των εκλογικών καταλόγων, της συμμετοχής των εκτοπισμένων και των Ουκρανών που ζουν στο εξωτερικό, της ψήφου των στρατιωτικών, της λειτουργίας των εκλογικών επιτροπών και της ασφάλειας των πολιτών.
Ιδιαίτερα δύσκολο παραμένει το ζήτημα των κατεχόμενων εδαφών. Η αδυναμία διεξαγωγής εκλογών σε περιοχές που δεν ελέγχονται από το Κίεβο δημιουργεί ερωτήματα για την εκπροσώπηση των κατοίκων τους και την ισότιμη συμμετοχή τους στην πολιτική διαδικασία. Αντίστοιχα, η επιστροφή εκατομμυρίων προσφύγων δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη ακόμη και μετά από μία ενδεχόμενη συμφωνία ειρήνης.
Οι ουκρανικές αρχές θα πρέπει επίσης να καθορίσουν ένα εκλογικό χρονοδιάγραμμα που θα επιτρέπει την ουσιαστική προεκλογική αντιπαράθεση. Η ύπαρξη περισσότερων υποψηφίων και κομμάτων δεν αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει μία ελεύθερη εκλογική διαδικασία, εάν δεν υπάρχουν οι αναγκαίες προϋποθέσεις για την ανεμπόδιστη πολιτική δραστηριότητα, την ενημέρωση των ψηφοφόρων και την αποτελεσματική εποπτεία της ψηφοφορίας.
Το ζήτημα δεν είναι, συνεπώς, μόνο πότε θα επιτραπούν νομικά οι εκλογές αλλά και υπό ποιες συνθήκες θα μπορούν να διεξαχθούν με τρόπο που να διασφαλίζει την αξιοπιστία του αποτελέσματος.
Η επόμενη ημέρα για την ουκρανική δημοκρατία
Η Ουκρανία βρίσκεται αντιμέτωπη με μία συνταγματική και πολιτική πραγματικότητα που το υφιστάμενο θεσμικό της πλαίσιο καλείται να διαχειριστεί υπό εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες. Από τη μία πλευρά, το Σύνταγμα κατοχυρώνει την περιοδική ανανέωση της λαϊκής εντολής και προσδιορίζει με σαφήνεια τη διάρκεια των προεδρικών και κοινοβουλευτικών θητειών. Από την άλλη, προβλέπει τη συνέχεια της κρατικής λειτουργίας, ενώ η νομοθεσία περί στρατιωτικού νόμου απαγορεύει τη διεξαγωγή εκλογών κατά τη διάρκεια του έκτακτου καθεστώτος.
Η σημερινή παραμονή του Βολοντίμιρ Ζελένσκι στην προεδρία στηρίζεται κυρίως στο άρθρο 108 του Συντάγματος, σύμφωνα με το οποίο ο εν ενεργεία Πρόεδρος συνεχίζει να ασκεί τα καθήκοντά του μέχρι την ανάληψη της εξουσίας από τον νεοεκλεγέντα διάδοχό του. Η συγκεκριμένη πρόβλεψη δεν καταργεί την πενταετή προεδρική θητεία ούτε παρέχει στον αρχηγό του κράτους δικαίωμα απεριόριστης αναβολής των εκλογών κατά την προσωπική του κρίση.
Η απουσία εκλογών συνδέεται με τη διατήρηση του στρατιωτικού νόμου, ενός καθεστώτος που επιβλήθηκε μετά τη ρωσική εισβολή και εξακολουθεί να καθορίζει τη λειτουργία των ουκρανικών θεσμών. Η ουσιαστική δοκιμασία για το πολιτικό σύστημα της χώρας θα προκύψει όταν οι συνθήκες επιτρέψουν την επιστροφή στην εκλογική διαδικασία. Τότε θα πρέπει να αποδειχθεί ότι η αναστολή των εκλογών υπήρξε πράγματι ένα έκτακτο μέτρο συνδεδεμένο με τον πόλεμο και όχι μία μόνιμη μεταβολή στον τρόπο άσκησης της πολιτικής εξουσίας.
Για τον Ζελένσκι, η επόμενη εκλογική αναμέτρηση θα αποτελέσει την πρώτη ευκαιρία να ζητήσει νέα λαϊκή εντολή μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής. Για την Ουκρανία, θα αποτελέσει μία πολύ ευρύτερη θεσμική δοκιμασία, καθώς η χώρα θα κληθεί να επαναφέρει την πλήρη εκλογική λειτουργία της δημοκρατίας της έπειτα από χρόνια πολέμου, εκτεταμένων καταστροφών και βαθιών αλλαγών στην κοινωνική και πολιτική της πραγματικότητα.
Η μερική άρση των αμερικανικών κυρώσεων, η αιφνιδιαστική ανακοίνωση για ενεργειακή εκεχειρία και η απειλή περιορισμού της στρατιωτικής βοήθειας προς το Κίεβο διαμορφώνουν ένα νέο πλαίσιο στις σχέσεις Ουάσιγκτον, Μόσχας και Ουκρανίας
Η απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να επιτρέψει εκ νέου την εισαγωγή ρωσικού ντίζελ στις Ηνωμένες Πολιτείες εξελίσσεται σε μια πολύ ευρύτερη διπλωματική και πολιτική αντιπαράθεση, με επίκεντρο πλέον όχι μόνο τις οικονομικές κυρώσεις κατά της Μόσχας αλλά και τη δυνατότητα της Ουκρανίας να συνεχίσει τα πλήγματα εναντίον των ρωσικών ενεργειακών υποδομών. Μέσα σε λιγότερο από 72 ώρες, ο Αμερικανός πρόεδρος ανακοίνωσε συμφωνία με τον Βλαντίμιρ Πούτιν για τη διάθεση εκατομμυρίων τόνων ρωσικού ντίζελ στις διεθνείς αγορές, επιτέθηκε εκ νέου στον Βολοντίμιρ Ζελένσκι και, το βράδυ της Κυριακής 11 Οκτωβρίου, υποστήριξε ότι Ρωσία και Ουκρανία έχουν συμφωνήσει σε άμεση κατάπαυση των επιθέσεων κατά ενεργειακών εγκαταστάσεων. Μόνο που η συγκεκριμένη ανακοίνωση δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη επιβεβαίωση της Μόσχας ή του Κιέβου, ενώ οι ρωσικοί βομβαρδισμοί κατά ουκρανικών υποδομών
συνεχίστηκαν.
Η αμερικανική πρωτοβουλία εκδηλώνεται σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για τον Λευκό Οίκο. Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και οι σοβαρές διαταραχές στην παγκόσμια αγορά ενέργειας έχουν οδηγήσει τις τιμές των καυσίμων σε επίπεδα που επιβαρύνουν σημαντικά την αμερικανική οικονομία, με το ντίζελ να καταγράφει αύξηση σχεδόν 70% από την έναρξη της σύγκρουσης με το Ιράν. Μόλις τρεις εβδομάδες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, η κυβέρνηση Τραμπ αναζητεί τρόπους να αυξήσει την προσφορά καυσίμων και να περιορίσει το κόστος μεταφορών και παραγωγής. Η Ρωσία εμφανίζεται πλέον ως ένας από τους προμηθευτές που μπορούν να συμβάλουν, έστω και περιορισμένα, σε αυτή την προσπάθεια, παρά το γεγονός ότι οι αμερικανικές κυρώσεις είχαν σχεδιαστεί ακριβώς για να περιορίσουν τα έσοδα της Μόσχας από τις ενεργειακές εξαγωγές της.
Η συμφωνία για το ντίζελ και η πρώτη χαλάρωση των κυρώσεων
Η αρχή έγινε την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου, όταν ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε ότι κατέληξε σε συμφωνία με τον Βλαντίμιρ Πούτιν για τη διοχέτευση πρόσθετων ποσοτήτων ρωσικού ντίζελ στις διεθνείς αγορές. Σύμφωνα με τις αμερικανικές ανακοινώσεις, η Μόσχα δεσμεύθηκε να διαθέσει άμεσα περισσότερους από 300.000 τόνους, ακόμη 500.000 τόνους εντός του Νοεμβρίου και ένα εκατομμύριο τόνους τον Δεκέμβριο. Ο Αμερικανός πρόεδρος αναφέρθηκε επίσης στην προοπτική διάθεσης επιπλέον τριών εκατομμυρίων τόνων σε μεταγενέστερο στάδιο, εφόσον εκπληρωθούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Πρόκειται για συνολικές εξαγγελίες που υπερβαίνουν τους 4,8 εκατομμύρια τόνους, χωρίς ωστόσο να έχουν δημοσιοποιηθεί πλήρως τα χρονοδιαγράμματα παράδοσης, οι εμπορικοί όροι ή οι τελικοί αγοραστές.
Την ίδια ημέρα, το αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών προχώρησε στην έκδοση της ειδικής άδειας General License 135 μέσω της Υπηρεσίας Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων, της OFAC. Με την απόφαση αυτή επιτρέπονται συγκεκριμένες συναλλαγές που αφορούν την πώληση, τη μεταφορά, την εκφόρτωση και την εισαγωγή ντίζελ ρωσικής προέλευσης, συμπεριλαμβανομένης της εισαγωγής του στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η άδεια ισχύει μέχρι τις 7 Απριλίου 2027 και δεν καταργεί συνολικά το αμερικανικό καθεστώς κυρώσεων κατά του ρωσικού ενεργειακού τομέα. Δεν επιτρέπει επίσης συναλλαγές που θα αναιρούσαν τους περιορισμούς σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία της ρωσικής κεντρικής τράπεζας και άλλων κρατικών φορέων.
Η συγκεκριμένη εξέλιξη έχει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα, καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν απαγορεύσει από το 2022 τις εισαγωγές ρωσικών ενεργειακών προϊόντων, μετά την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία. Τέσσερα και πλέον χρόνια αργότερα, η Ουάσιγκτον δημιουργεί μια προσωρινή εξαίρεση που επιτρέπει στη Μόσχα να επανέλθει, υπό προϋποθέσεις, στην αμερικανική αγορά καυσίμων. Η μεταβολή δεν σηματοδοτεί γενική αποκατάσταση των οικονομικών σχέσεων των δύο χωρών, αποτελεί ωστόσο μια ουσιαστική διαφοροποίηση της αμερικανικής πολιτικής απέναντι σε έναν από τους βασικότερους τομείς χρηματοδότησης της ρωσικής οικονομίας.
Για τον Βλαντίμιρ Πούτιν, η απόφαση αποκτά σημασία και πέρα από τα άμεσα οικονομικά οφέλη. Η Ρωσία βρίσκεται πλέον στη θέση να διαπραγματεύεται με τις Ηνωμένες Πολιτείες την επαναφορά μέρους των ενεργειακών της εξαγωγών, ενώ ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται και οι περισσότερες δυτικές κυρώσεις παραμένουν σε ισχύ. Το προηγούμενο που δημιουργείται είναι πολιτικά σημαντικό, καθώς συνδέει την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης με τη δυνατότητα επιλεκτικής χαλάρωσης κυρώσεων, χωρίς αυτή να προϋποθέτει μια συνολική ειρηνευτική συμφωνία.
Οι τιμές του πετρελαίου και η πραγματική επίδραση της συμφωνίας
Η ανακοίνωση της αμερικανορωσικής συμφωνίας προκάλεσε άμεση αντίδραση στις αγορές διυλισμένων καυσίμων, με τις μεγαλύτερες απώλειες να καταγράφονται στα συμβόλαια του ντίζελ. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα συμβόλαια εξαιρετικά χαμηλής περιεκτικότητας σε θείο, γνωστά ως ULSD, υποχώρησαν περίπου 4,1%, ενώ στην ευρωπαϊκή αγορά τα συμβόλαια gasoil κατέγραψαν πτώση περίπου 4,7%, με την τιμή του συμβολαίου Οκτωβρίου να εμφανίζεται κοντά στα 1.439 δολάρια ανά τόνο. Η εξέλιξη αντανακλούσε την προσδοκία ότι η διάθεση πρόσθετων ποσοτήτων ρωσικού καυσίμου θα μπορούσε να περιορίσει μέρος των ελλείψεων που έχουν δημιουργηθεί στις διεθνείς αγορές.
Η εικόνα ήταν διαφορετική στο αργό πετρέλαιο. Το Brent ολοκλήρωσε τη συνεδρίαση της Παρασκευής στα 104,72 δολάρια ανά βαρέλι, σημειώνοντας άνοδο 0,42%, ενώ το αμερικανικό WTI έκλεισε στα 91,85 δολάρια, αυξημένο κατά 0,39%. Οι συγκεκριμένες τιμές διαμορφώθηκαν πριν από την πλήρη αποτίμηση της ανακοίνωσης για το ντίζελ και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αυτοτελές μέτρο της επίδρασής της. Μεταγενέστερες ενδείξεις τοποθετούσαν το Brent κοντά στα 104 δολάρια, χωρίς όμως να υπάρχει ακόμη συγκρίσιμο επίσημο κλείσιμο που να επιτρέπει ασφαλές συμπέρασμα για το σύνολο της μεταβολής.
Η διάκριση ανάμεσα στις δύο αγορές είναι ουσιαστική. Η συμφωνία δεν προβλέπει αύξηση της ρωσικής παραγωγής αργού πετρελαίου αλλά τη διάθεση μεγαλύτερων ποσοτήτων ήδη διυλισμένου καυσίμου. Επομένως, η άμεση επίδρασή της αναμένεται να είναι περισσότερο αισθητή στην αγορά ντίζελ παρά στο Brent και στο WTI, των οποίων οι τιμές συνεχίζουν να επηρεάζονται κυρίως από τις διαταραχές στη Μέση Ανατολή, την κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ και τις ανησυχίες για τη συνολική παγκόσμια προσφορά.
Υπάρχουν όμως σοβαρές αμφιβολίες για το πραγματικό μέγεθος της ελάφρυνσης που μπορεί να προσφέρει το ρωσικό ντίζελ. Σύμφωνα με αναλύσεις των Financial Times και του Guardian, ακόμη και η πλήρης υλοποίηση των αρχικών ρωσικών δεσμεύσεων δεν αρκεί για να αντιστρέψει την παγκόσμια έλλειψη καυσίμων. Οι ποσότητες αποτελούν μικρό ποσοστό της διεθνούς ζήτησης, ενώ η μεταφορά τους μπορεί να απαιτήσει έως και τρεις εβδομάδες. Επιπλέον, η ίδια η ρωσική παραγωγή αντιμετωπίζει προβλήματα εξαιτίας των ουκρανικών επιδρομών κατά διυλιστηρίων και υποδομών αποθήκευσης.
Η μέση τιμή λιανικής του ντίζελ στις Ηνωμένες Πολιτείες βρισκόταν την Κυριακή 11 Οκτωβρίου κοντά στα 6,28 δολάρια ανά γαλόνι, έναντι περίπου 3,67 δολαρίων έναν χρόνο νωρίτερα. Ακόμη και μια αισθητή υποχώρηση στα χρηματιστηριακά συμβόλαια δεν μεταφέρεται αυτομάτως στις τιμές των πρατηρίων. Η μεταβολή του κόστους χονδρικής χρειάζεται χρόνο για να αποτυπωθεί στη λιανική, ενώ το τελικό αποτέλεσμα εξαρτάται από την επάρκεια των αποθεμάτων, τη λειτουργία των διυλιστηρίων και τη διάρκεια της ενεργειακής κρίσης.
Συνεπώς, η συμφωνία προσφέρει στον Τραμπ ένα άμεσο πολιτικό επιχείρημα για την αντιμετώπιση της ακρίβειας, χωρίς να εξασφαλίζει ότι οι Αμερικανοί καταναλωτές θα διαπιστώσουν αντίστοιχη μείωση των τιμών πριν από τις εκλογές. Η χρονική απόσταση ανάμεσα στην ανακοίνωση, στην παράδοση των φορτίων και στην πιθανή υποχώρηση των τιμών στην αντλία περιορίζει τις δυνατότητες άμεσου οικονομικού αποτελέσματος.
Η πίεση στον Ζελένσκι και η αιφνιδιαστική ανακοίνωση για εκεχειρία
Σχεδόν ταυτόχρονα με την ενεργειακή συμφωνία, η αμερικανική πίεση προς την Ουκρανία μεταφέρθηκε στο στρατιωτικό πεδίο. Ο Ντόναλντ Τραμπ επανέλαβε την αντίθεσή του στις ουκρανικές επιθέσεις εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων, συνδέοντας τις καταστροφές που προκαλούν στην παραγωγή καυσίμων με την άνοδο των διεθνών τιμών. Η θέση αυτή βρίσκεται σε αντίθεση με την ουκρανική στρατηγική των τελευταίων ετών, η οποία αντιμετωπίζει τις ρωσικές ενεργειακές υποδομές ως στόχους μεγάλης οικονομικής και επιχειρησιακής σημασίας.
Για το Κίεβο, τα πλήγματα κατά διυλιστηρίων και εγκαταστάσεων αποθήκευσης καυσίμων αποτελούν μέσο περιορισμού της δυνατότητας της Ρωσίας να συντηρεί τις στρατιωτικές της επιχειρήσεις. Παράλληλα, δημιουργούν οικονομικό κόστος στη Μόσχα και υποχρεώνουν τη ρωσική διοίκηση να διαθέτει πρόσθετα μέσα αεράμυνας για την προστασία υποδομών που βρίσκονται σε σημαντική απόσταση από τη γραμμή του μετώπου. Η Ουκρανία έχει επενδύσει σημαντικούς πόρους στην ανάπτυξη μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλου βεληνεκούς, ακριβώς επειδή δεν διαθέτει αντίστοιχες δυνατότητες με τη ρωσική πολεμική αεροπορία για την πραγματοποίηση εκτεταμένων επιχειρήσεων βαθιά στο εχθρικό έδαφος.
Η αμερικανική κυβέρνηση ζητεί πλέον τον περιορισμό αυτού του μέσου πίεσης, επικαλούμενη τις συνέπειες για την παγκόσμια αγορά ενέργειας. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Reuters και άλλων αμερικανικών μέσων, στην ουκρανική πλευρά έχει μεταφερθεί ακόμη και το ενδεχόμενο περιορισμού της στρατιωτικής υποστήριξης και της ανταλλαγής πληροφοριών, εφόσον συνεχιστούν οι επιθέσεις κατά ρωσικών ενεργειακών εγκαταστάσεων. Δεν έχει ανακοινωθεί νέα επίσημη απόφαση διακοπής της αμερικανικής βοήθειας, ωστόσο η σχετική συζήτηση επαναφέρει στο προσκήνιο την εξάρτηση της Ουκρανίας από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η κορύφωση ήρθε την Κυριακή 11 Οκτωβρίου, όταν ο Τραμπ ανακοίνωσε μέσω κοινωνικών δικτύων ότι υπάρχει άμεση ενεργειακή εκεχειρία ανάμεσα στη Ρωσία και στην Ουκρανία. Ο Αμερικανός πρόεδρος παρουσίασε την κατάπαυση των επιθέσεων ως συμφωνημένη και ήδη ενεργή, ζητώντας από τις δύο πλευρές να μην την παραβιάσουν. Η ανακοίνωση, ωστόσο, προκάλεσε ερωτήματα, καθώς δεν είχε προηγηθεί κοινή διπλωματική τοποθέτηση ούτε είχαν δημοσιοποιηθεί οι όροι της υποτιθέμενης συμφωνίας.
Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι εμφανίστηκε να μην έχει ενημερωθεί για κάποια οριστική συμφωνία, ξεκαθαρίζοντας ότι η Ουκρανία είναι διατεθειμένη να σταματήσει τις επιθέσεις κατά ρωσικών ενεργειακών εγκαταστάσεων, εφόσον η Μόσχα πράξει το ίδιο. Η ουκρανική θέση περιλαμβάνει την προστασία του ηλεκτρικού δικτύου, των εγκαταστάσεων παραγωγής ενέργειας και των υποδομών θέρμανσης, οι οποίες βρίσκονται αντιμέτωπες με διαδοχικά ρωσικά πλήγματα καθώς η χώρα εισέρχεται στη χειμερινή περίοδο.
Την ίδια ώρα, οι ουκρανικές αρχές κατήγγειλαν νέες ρωσικές επιθέσεις, μεταξύ άλλων στο Χάρκοβο, όπου επλήγη εγκατάσταση συμπαραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας. Αναφέρθηκαν επίσης επιθέσεις σε άλλες περιοχές της χώρας, ενώ η Ρωσία δεν είχε επιβεβαιώσει επισήμως την ύπαρξη ενεργειακής εκεχειρίας. Η συνέχιση των βομβαρδισμών δεν επιτρέπει, προς το παρόν, να θεωρηθεί ότι έχει τεθεί σε εφαρμογή μια αμοιβαία και ελεγχόμενη συμφωνία.
Η επιστροφή του ζητήματος των ουκρανικών εκλογών
Η νέα αντιπαράθεση συνοδεύεται από την επαναφορά ενός ακόμη ιδιαίτερα ευαίσθητου ζητήματος για την ουκρανική πολιτική σκηνή. Ο Ντόναλντ Τραμπ ζήτησε εκ νέου πολιτική αλλαγή στο Κίεβο, ασκώντας πίεση στον Βολοντίμιρ Ζελένσκι για τη διεξαγωγή εκλογών. Ο Ουκρανός πρόεδρος απάντησε ότι είναι διατεθειμένος να προχωρήσει σε εκλογική διαδικασία, εφόσον προηγηθεί πλήρης κατάπαυση του πυρός διάρκειας τουλάχιστον 60 ημερών, ώστε να δημιουργηθούν οι στοιχειώδεις προϋποθέσεις ασφαλείας.
Η ουκρανική νομοθεσία απαγορεύει τη διεξαγωγή προεδρικών εκλογών όσο παραμένει σε ισχύ ο στρατιωτικός νόμος. Πέρα όμως από τον νομικό περιορισμό, η οργάνωση μιας τέτοιας διαδικασίας αντιμετωπίζει σοβαρές πρακτικές δυσκολίες. Εκατομμύρια Ουκρανοί έχουν εγκαταλείψει τις κατοικίες τους, μεγάλα τμήματα της επικράτειας βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή και σημαντικός αριθμός πολιτών υπηρετεί στις ένοπλες δυνάμεις. Η διεξαγωγή εκλογών προϋποθέτει απαντήσεις για τη συμμετοχή αυτών των πληθυσμών, την ασφάλεια των εκλογικών τμημάτων και τη δυνατότητα πραγματοποίησης ελεύθερης προεκλογικής εκστρατείας.
Η επιστροφή του ζητήματος δεν είναι άσχετη με τις υπόλοιπες εξελίξεις. Ο Λευκός Οίκος πιέζει την ουκρανική ηγεσία ταυτόχρονα σε διπλωματικό, στρατιωτικό και πολιτικό επίπεδο. Από την άλλη πλευρά, ο Ζελένσκι προσπαθεί να συνδέσει κάθε συζήτηση για εκλογές ή περιορισμό των στρατιωτικών επιχειρήσεων με μια πραγματική και αμοιβαία παύση των εχθροπραξιών, ώστε το Κίεβο να μη βρεθεί αντιμέτωπο με μονομερείς υποχρεώσεις την ώρα που η Ρωσία διατηρεί τη δυνατότητα συνέχισης των επιθέσεων.
Οι αντιδράσεις στις ΗΠΑ και η ευρωπαϊκή ανησυχία
Η απόφαση για το ρωσικό ντίζελ προκάλεσε αντιδράσεις και στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών. Ομάδα γερουσιαστών από τα δύο κόμματα ζήτησε την επανεξέταση της συμφωνίας, υποστηρίζοντας ότι η χαλάρωση των κυρώσεων μπορεί να προσφέρει πρόσθετα έσοδα στη Ρωσία και να υπονομεύσει την οικονομική πίεση που είχε ασκηθεί στη Μόσχα μετά το 2022. Διατυπώθηκαν επίσης ερωτήματα για τη συμβατότητα της νέας αμερικανικής άδειας με την υφιστάμενη νομοθεσία που περιορίζει τις εισαγωγές ρωσικών ενεργειακών προϊόντων.
Η κυβέρνηση Τραμπ υπερασπίζεται την απόφαση ως αναγκαία παρέμβαση για την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης. Η ευρωπαϊκή στάση είναι διαφορετική, καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να εφαρμόζει τους περιορισμούς στις εισαγωγές ρωσικού πετρελαίου και διυλισμένων προϊόντων. Κυβερνήσεις και ευρωπαϊκοί θεσμοί έχουν εκφράσει επιφυλάξεις για το ενδεχόμενο η αμερικανική πρωτοβουλία να μειώσει την αποτελεσματικότητα του καθεστώτος κυρώσεων και να δημιουργήσει νέα εμπορικά κανάλια για ρωσικά ενεργειακά προϊόντα.
Η οικονομική διάσταση της συμφωνίας, πάντως, δεν πρέπει να υπερεκτιμηθεί. Αναλυτές που επικαλούνται οι Financial Times επισημαίνουν ότι οι πρόσθετες εξαγωγές ντίζελ ενδέχεται να αποφέρουν στη Μόσχα περιορισμένα δημοσιονομικά οφέλη σε σχέση με το συνολικό κόστος του πολέμου. Το μεγαλύτερο διακύβευμα μπορεί επομένως να βρίσκεται στις πολιτικές συνέπειες της συμφωνίας και όχι αποκλειστικά στα έσοδα που θα προκύψουν από τις συγκεκριμένες πωλήσεις.
Το προηγούμενο των αμερικανικών πιέσεων και το όριο αντοχής του Κιέβου
Για την Ουκρανία, η νέα αμερικανική στάση επαναφέρει τη συζήτηση γύρω από την αξιοπιστία της στρατιωτικής και πολιτικής υποστήριξης των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι σχέσεις του Ντόναλντ Τραμπ με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι είχαν ήδη δοκιμαστεί από την έντονη αντιπαράθεσή τους στον Λευκό Οίκο τον Φεβρουάριο του 2025, όταν μια συνάντηση που προοριζόταν να προωθήσει τη συνεργασία των δύο χωρών εξελίχθηκε σε δημόσια σύγκρουση. Ακολούθησε προσωρινή αναστολή της αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας και της ανταλλαγής πληροφοριών, με σοβαρές επιπτώσεις στον επιχειρησιακό σχεδιασμό του Κιέβου, μέχρι την επανέναρξη της συνεργασίας.
Το προηγούμενο εκείνο εξηγεί γιατί οι νέες πληροφορίες περί ενδεχόμενου περιορισμού της αμερικανικής υποστήριξης αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερη σοβαρότητα από την ουκρανική ηγεσία. Η Ουκρανία έχει αναπτύξει σημαντικές εγχώριες δυνατότητες, ειδικά στην παραγωγή μη επανδρωμένων συστημάτων και όπλων μεγάλου βεληνεκούς, αλλά εξακολουθεί να εξαρτάται σε κρίσιμους τομείς από τη δυτική στρατιωτική τεχνολογία, την αντιαεροπορική άμυνα και τις πληροφορίες που παρέχουν οι εταίροι της.
Η διαφορά σε σχέση με τις προηγούμενες κρίσεις είναι ότι αυτή τη φορά η πίεση της Ουάσιγκτον συνδέεται άμεσα με έναν στόχο της αμερικανικής εσωτερικής οικονομικής πολιτικής. Ο Τραμπ επιδιώκει τη μείωση των τιμών των καυσίμων και θεωρεί ότι οι ουκρανικές επιδρομές σε ρωσικές ενεργειακές εγκαταστάσεις εμποδίζουν αυτή την προσπάθεια. Το Κίεβο, αντίθετα, υποστηρίζει ότι τα πλήγματα αυτά είναι απαραίτητα για να περιοριστεί η ικανότητα της Ρωσίας να χρηματοδοτεί και να υποστηρίζει τον πόλεμο.
Η διαφωνία αφορά επομένως τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο κάθε πλευρά αντιλαμβάνεται τη σχέση ανάμεσα στην οικονομική πίεση και στις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο άμεσος περιορισμός των ενεργειακών αναταράξεων αποτελεί προτεραιότητα. Για την Ουκρανία, η διατήρηση της δυνατότητας προσβολής ρωσικών υποδομών αποτελεί μέρος της προσπάθειας να αυξηθεί το κόστος συνέχισης του πολέμου για τη Μόσχα.
Τι επιδιώκει ο Πούτιν και ποια είναι τα επόμενα βήματα
Η Ρωσία βρίσκεται μπροστά σε μια ιδιαίτερα ευνοϊκή διπλωματική συγκυρία, καθώς οι ενεργειακές ανάγκες των Ηνωμένων Πολιτειών δίνουν στη Μόσχα τη δυνατότητα να επαναφέρει στις διαπραγματεύσεις ζητήματα οικονομικών κυρώσεων που μέχρι πρόσφατα συνδέονταν κυρίως με την πρόοδο προς τον τερματισμό του πολέμου. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, επαρκή δημόσια στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η συμφωνία για το ντίζελ περιλαμβάνει συγκεκριμένα στρατιωτικά ή εδαφικά ανταλλάγματα.
Το γεγονός ότι η αμερικανική κυβέρνηση πιέζει την Ουκρανία να σταματήσει τις επιθέσεις σε ρωσικά διυλιστήρια, την ώρα που επιτρέπει την επανέναρξη συγκεκριμένων ρωσικών ενεργειακών εξαγωγών, δημιουργεί πάντως μια νέα πραγματικότητα. Η προστασία μέρους των ρωσικών ενεργειακών υποδομών αποτελεί πλέον αντικείμενο της αμερικανικής διπλωματικής προσπάθειας, ενώ η Μόσχα δεν έχει ακόμη αναλάβει δημοσίως αντίστοιχη δεσμευτική υποχρέωση για τις ουκρανικές εγκαταστάσεις.
Η επιλογή του Πούτιν να επιβεβαιώσει ή να μην επιβεβαιώσει την ενεργειακή εκεχειρία θα αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία των επόμενων ωρών. Μια αμοιβαία συμφωνία, με σαφές πεδίο εφαρμογής και δυνατότητα επιτήρησης, θα μπορούσε να περιορίσει τις επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και να προσφέρει περιθώριο για νέες διαπραγματεύσεις. Αντίθετα, η συνέχιση των ρωσικών βομβαρδισμών, χωρίς επίσημη αποδοχή των αμερικανικών όρων, θα αναδείξει το χάσμα ανάμεσα στις ανακοινώσεις του Λευκού Οίκου και στις πραγματικές εξελίξεις στο πεδίο.
Η στάση της Ευρώπης θα έχει επίσης βαρύτητα. Η Ουκρανία επιχειρεί ήδη να συντονιστεί με τους βασικούς εταίρους της, με τον Ζελένσκι να πραγματοποιεί επαφές με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, τον Καναδό πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ και τον Φινλανδό πρόεδρο Αλεξάντερ Στουμπ. Για το Κίεβο, η ευρωπαϊκή και συμμαχική υποστήριξη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία εφόσον η Ουάσιγκτον επιλέξει να μετατρέψει τη συνέχιση της στρατιωτικής συνεργασίας σε μέσο επιβολής συγκεκριμένων όρων.
Η συμφωνία για το ντίζελ δεν έχει αλλάξει μέχρι στιγμής την πραγματικότητα στο ουκρανικό μέτωπο, ούτε έχει οδηγήσει σε αποδεδειγμένη παύση των επιθέσεων κατά ενεργειακών εγκαταστάσεων. Έχει όμως μεταβάλει τους όρους της πολιτικής συζήτησης γύρω από τον πόλεμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δίνουν πλέον προτεραιότητα στην αποκλιμάκωση των τιμών της ενέργειας, η Ρωσία αποκτά ένα νέο πεδίο οικονομικής συνεννόησης με την Ουάσιγκτον και η Ουκρανία βρίσκεται αντιμέτωπη με πιέσεις να περιορίσει μια από τις σημαντικότερες δυνατότητες επιθέσεων που έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο εάν οι πρόσθετες ποσότητες ρωσικού ντίζελ θα καταφέρουν να μειώσουν τις διεθνείς τιμές. Είναι εάν η προσπάθεια αντιμετώπισης της ενεργειακής κρίσης θα οδηγήσει σταδιακά σε ευρύτερη αναπροσαρμογή της αμερικανικής πολιτικής απέναντι στη Ρωσία και στην Ουκρανία. Προς το παρόν, η Μόσχα έχει εξασφαλίσει μια συγκεκριμένη οικονομική εξαίρεση από το καθεστώς κυρώσεων, το Κίεβο καλείται να εξετάσει νέους περιορισμούς στις στρατιωτικές του επιχειρήσεις και ο Λευκός Οίκος αναζητεί άμεσα αποτελέσματα πριν από την κάλπη της 3ης Νοεμβρίου. Η ενεργειακή συμφωνία είναι ήδη πραγματικότητα. Η εκεχειρία που ανακοίνωσε ο Τραμπ παραμένει ακόμη ζητούμενο.
Πώς συγκροτήθηκε η Μεραρχία Skanderbeg και από ποιους – Τι γράφει ο Καθηγητής Πανεπιστημίου Στράτος Δορδανάς για τη δράση της – Η αναφορά του Γερμανού διοικητή της, August Schmidhuber, και οι απίστευτοι χαρακτηρισμοί του για τους Αλβανούς – Τα εγκλήματα σε βάρος Σέρβων και Εβραίων
Στο πλαίσιο της προσπάθειας των Γερμανών κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για την ενίσχυση του έμψυχου δυναμικού τους υπήρξε μια αμοιβαία προσέγγιση με τους Μουσουλμάνους. Από την πλευρά των δεύτερων, επικεφαλής της όλης προσπάθειας για συνεργασία με τους Ναζί ήταν ο Μεγάλος Μουφτής της Ιερουσαλήμ Haj Amin al-Husseini (1893-1974).
Από την πλευρά τους κορυφαία στελέχη των Ναζί εκθείαζαν τους Μουσουλμάνους και μοίραζαν αφειδώς υποσχέσεις σε αυτούς. Ενδεικτικά ο Himmler σε ομιλία του είχε τονίσει, μεταξύ άλλων, ότι το Ράιχ και οι Μουσουλμάνοι ενώνονταν με κοινές αξίες, κοινούς στόχους και μακραίωνους δεσμούς φιλίας. “Ο Θεός (Αλλάχ) είχε προσφέρει στους λαούς της Ευρώπης και του κόσμου τον Φίρερ για να επαναφέρει την τάξη μέσα στην οποία κάθε λαός θα έβρισκε τη θέση του και θα διατηρούσε τον δικό του τρόπο ζωής, αφού εξουδετερωνόταν ο κοινός εχθρός, που δεν ήταν άλλος από τους Εβραίους, τους μπολσεβίκους και τους πλουτοκράτες”, έλεγε χαρακτηριστικά ο Himmler.
Αλβανοί του Κοσόβου εντάσσονται στη Skanderbeg
Έτσι, από τους κόλπους της 13ης Ορεινής Μεραρχίας των Waffen SS δημιουργήθηκε η Μεραρχία Handschar (Kroatische Nr. 2), η οποία στελεχώθηκε κυρίως από Βόσνιους Μουσουλμάνους, των πολιτοφυλακών που είχαν συγκροτηθεί από το καθεστώς των Ustascha, Μουσουλμάνους που εγκατέλειψαν τον κροατικό στρατό για να ενταχθούν στη Handschar, 3.000 Καθολικούς αξιωματικούς και οπλίτες, μετά από πιέσεις του διαβόητου Ante Pavelic, ηγέτη του “Ανεξάρτητου Κράτους της Κροατίας” (1941-1945), αλλά και γερμανόφωνους από την SS Division Prinz Eugen που είχαν διοικητή τον Karl von Krempler, μεγαλωμένο στη Σερβία, αλλά με πολλές γνώσεις για το Ισλάμ, από τη “θητεία” του στην Τουρκία. Στη Handschar εντάχθηκαν συνολικά 20.000 περίπου άνδρες.
Στους λίγους μήνες δράσης της στη ΒΑ Βοσνία υπό τις διαταγές του Στρατηγού Karl Gustav Sauberzweig και στη συνέχεια του ομοιόβαθμού του Desiderius Hempel πρόλαβε να γίνει γνωστή για τις βάρβαρες πρακτικές των στρατιωτών της, οι οποίοι κρατούσαν την πράσινη σημαία του προφήτη Μωάμεθ, με την άσπρη ημισέληνο.
Δεν ήταν όμως μόνο ο Husseini που προπαγάνδιζε τη συνεργασία με τους Ναζί, αλλά και άλλοι, όπως ο Μουφτής του Μόσταρ και ο Μουφτής των Τιράνων. Δύο μέρες μετά την ιταλική επίθεση στην Ελλάδα, αυτός τάχθηκε απροκαλύπτα υπέρ της Ρώμης στον αγώνα της για την απομάκρυνση των Βρετανών από την Παλαιστίνη ως την Ινδία και, με την ευκαιρία, πρόσθεσε και την Τσαμουριά στον “κατάλογο” των περιοχών που έπρεπε να απελευθερωθούν από τον “ζυγό των δυναστών τους” (Σπυρίδων Γιώτης, “Η ιταλική πολιτική στην Αλβανία και η ελληνική μειονότητα, 1939-1943”, διδακτορική διατριβή).
Al Husseini.
Skanderbeg Division: οι Κοσοβάροι Αλβανοί και τα εγκλήματά τους
Δεν ήταν όμως μόνο η Handschar, που αποτελούνταν από Μουσουλμάνους, αλλά και η, αποτελούμενη από Αλβανούς του Κοσόβου Μεραρχία Skanderbeg, ο “τρόμος των παρτιζάνων”, όπως γράφει ο Καθηγητής Ιστορίας στο ΑΠΘ κύριος Ευστράτιος Δορδανάς ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ιστορικούς της νεότερης γενιάς, με βαθιά γνώση των γεγονότων του Β΄ ΠΠ, και όχι μόνο, και από την πλευρά των Γερμανών. Στο βιβλίο του “Ο ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΛΩΡΕΝΣ ΤΗΣ ΑΡΑΒΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΖΙΧΑΝΤ MADE IN GERMANY”, ο κύριος Δορδανάς γράφει (σελ. 239):
“Πίσω στα Βαλκάνια, και μετά τη Handschar, η γερμανική στρατολόγηση περιέλαβε και τους Αλβανούς μουσουλμάνους που συγκρότησαν στο Κόσοβο από τον τοπικό πληθυσμό, αιχμαλώτους πολέμου και Αλβανούς στρατιώτες της Handschar – τη γνωστή Μεραρχία Skanderbeg (σημ.: Σκεντέρμπεης) (21. Waffen-Cebirgs-Division der SS/albanische Nr. 1). Με τα διακριτικά του μαύρου δικέφαλου αετού σε κόκκινο φόντο, αλλά όχι το φέσι για να μην παραπέμπει στην οθωμανική περίοδο, ο “αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών” Vehdi Frasheri έβλεπε στους εθελοντές αυτούς την αλβανική συνεισφορά στην ευρωπαϊκή αναδιοργάνωση. Μεταξύ καλοκαιριού και φθινοπώρου του 1944, ένα τελικά όλο κι όλο τάγμα υπό τις διαταγές του August Schmidhuber μετατράπηκε στον “τρόμο των παρτιζάνων”, δολοφονώντας και εκτελώντας ως αντίποινα “Εβραίους, κομμουνιστές και βοηθούς συμμοριτών”, πριν αρχίσει να φυλλοροεί.
Κοσοβάροι Αλβανοί στρατιώτες της ‘Skanderbeg’.
Η Σκεντέρμπεης ποτέ δεν έφτασε τη δύναμη μεραρχίας, ήταν το πολύ ένας μεγέθους ταξιαρχίας σχηματισμός με δυναμικό μεταξύ 6.000 και 6.500 στρατιωτών. Τον Μάιο του 1944, μέλη της μεραρχίας συνέλαβαν 281 Εβραίους στην Πρίστινα του Κοσόβουκαι τους παρέδωσαν στους Γερμανούς, οι οποίοι τους μετέφεραν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Μπέργκεν-Μπέλσεν, όπου πολλοί σκοτώθηκαν.
Η ίδια η μεραρχία ήταν περισσότερο γνωστή για τη δράση αυτή και για δολοφονίες, βιασμούς, και λεηλασίες σε κυρίως σερβικές περιοχές παρά για τη συμμετοχή της σε πολεμικές επιχειρήσεις για λογαριασμό των Ναζί. Οι μόνες σημαντικές στρατιωτικές ενέργειες της έγιναν κατά τη διάρκεια μιας γερμανικής επίθεσης κατά των παρτιζάνων στα κατεχόμενα από τη Γερμανία εδάφη του Μαυροβουνίου, τον Ιούνιο και τον Ιούλιο του 1944. Μετά από αυτές τις επιχειρήσεις, η μονάδα αναπτύχθηκε ως φρουρά στα ορυχεία χρωμίου στο Κοσσυφοπέδιο, όπου γρήγορα δέχτηκε επιθέσεις από τους παρτιζάνους και υπήρξε γενικευμένη λιποταξία των ανδρών της. Ενισχυμένη από γερμανικό προσωπικό του Kriegsmarine και με λιγότερο από 500 Αλβανούς να παραμένουν στις τάξεις της, διαλύθηκε την 1η Νοεμβρίου 1944(είχε ιδρυθεί την 1η Μαΐου 1944).
Ο Ε. Δορδανάς αναφέρει επίσης, ότι μια τρίτη μονάδα Βόσνιων μουσουλμάνων, η Kama, για τον ίδιο λόγο (λιποταξίες) που ιδρύθηκε την άνοιξη του 1944 διαλύθηκε μέσα σε πέντε μήνες, τον Οκτώβριο του 1944.
Τι γράφει για τους Αλβανούς της Skanderbeg, ο Γερμανός διοικητής της Schmidhuber
Με τη Μεραρχία Skanderbeg, δεν νομίζουμε ότι έχουν ασχοληθεί πολλοί Έλληνες ιστορικοί. Στο διαδίκτυο εντοπίσαμε μια έκθεση-αναφορά του διοικητή της Schmidhuber η οποία αναφέρεται κυρίως στον χαρακτήρα των Αλβανών του Κοσόβου που ήταν μέλη της. Την παρουσιάζουμε μεταφρασμένη, ενώ παραθέτουμε και το αγγλικό κείμενο, για να μην θεωρηθεί ότι κάναμε παρεμβάσεις. Την αναφορά παρουσιάζει ο Robert Elsie στο “Texts and Documents of Albanian History” (“Κείμενα και ντοκουμέντα της αλβανικής ιστορίας”, με τίτλο “21st ‘Skanderbeg’ Armed Mountain Division of the SS”.
1944 August Schmidhuber: Συνοπτική Έκθεση για τον Σχηματισμό και την Κατάσταση της 21ης Ένοπλης Ορεινής Μεραρχίας των SS «Σκεντέρμπεης»
Αυτό το έγγραφο συντάχθηκε από τον Γερμανό διοικητή της εν λόγω αλβανικής μεραρχίας των SS, August Schmidhuber (1901-1947), από το Άουγκσμπουργκ της Βαυαρίας, στις 2 Οκτωβρίου 1944, λίγο πριν από τη γερμανική αποχώρηση από την Αλβανία τον Νοέμβριο του 1944. Αυτή η Μεραρχία των SS, αποτελούμενη από περίπου 6.000 άνδρες, σχηματίστηκε καθυστερημένα από τους Ναζί (η στρατολόγηση ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 1944 και έλαβε το όνομά της μόλις τον Αύγουστο του 1944). Ποτέ δεν έφτασε στην επιχειρησιακή της ισχύ και διαλύθηκε την 1η Νοεμβρίου 1944, εποχή κατά την οποία οι περισσότεροι νεοσύλλεκτοι είχαν λιποτακτήσει και διαφύγει. Ο Υποστράτηγος Schmidhuber, ο οποίος εκφράζει ορισμένα όχι και τόσο κολακευτικά σχόλια για τους Αλβανούς υφισταμένους του σε αυτό το κείμενο, κρίθηκε αργότερα ένοχος για εγκλήματα πολέμου από γιουγκοσλαβικό στρατοδικείο και απαγχονίστηκε στις 27 Φεβρουαρίου 1947 στο Βελιγράδι.
Ο Schmidhuber με άλλους Γερμανούς
1. Διαταγή Σχηματισμού
Η διαταγή σχηματισμού βασίστηκε στην υπόθεση ότι η Αλβανία είχε λίγο-πολύ φτάσει στο γενικό ευρωπαϊκό επίπεδο πολιτισμού και κουλτούρας. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι, μέχρι πρόσφατα, η Αλβανία δεν ήταν περισσότερο γνωστή στη Γερμανία από ό,τι οι μικρότερες χώρες της Νότιας Αμερικής. Αυτή η έλλειψη «επίσημης» γνώσης οδήγησε στην πτώση του πρίγκιπα του Βιντ. Μετά από τετρακόσια χρόνια ως τουρκική επαρχία, η Αλβανία είναι από κάθε άποψη πιο τουρκική από την ίδια την Τουρκία – από τα πέπλα των γυναικών μέχρι τον αυτοπροσδιορισμό τους ως έθνος.
Από τον θάνατο του εθνικού τους ήρωα, Σκεντέρμπεη (1468), οι Αλβανοί φυτοζωούν αντί να αναπτύσσονται. Δεν έχουν ιδιαίτερη συνείδηση ότι αποτελούν έθνος ή χώρα, αλλά μάλλον εξακολουθούν να ζουν, όπως τα παλιά γερμανικά φύλα, με μια φατριαστική, φυλετική νοοτροπία. Η ιστορία του αλβανικού λαού από τον θάνατο του Σκεντέρμπεη θα μπορούσε να συγκριθεί καλύτερα με την κατάσταση της Γερμανίας εάν το γερμανικό έθνος δεν είχε αναδείξει κανέναν ηγέτη μετά τον θάνατο του Αρμίνιου, αρχηγού των Χηρούσκων.
Όσον αφορά την αλβανική κοινωνία, οι άνθρωποι στην ύπαιθρο που αποτελούν το 85-90% του πληθυσμού, ζουν κάτω από τη μεσαιωνική φεουδαρχική κυριαρχία των μπέηδων και των αγάδων τους. Όχι μόνο οι αγρότες που νοικιάζουν γη πρέπει να δίνουν στους γαιοκτήμονές τους ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής τους, αλλά πρέπει επίσης να τους υπηρετούν στην υπεράσπιση της φυλετικής τους επικράτειας. Ο Αλβανός δεν καταπιέζεται μόνο σκληρά από τον γαιοκτήμονά του, αλλά χρησιμοποιείται και κακοποιείται από αυτόν και στην τοπική πολιτική. Δεν υπάρχει τρόπος να το αποφύγει.
Η διαταγή σχηματισμού βασίστηκε στις ακόλουθες εσφαλμένες στρατιωτικές και οργανωτικές παραδοχές:
Οι Αλβανοί δεν είχαν ποτέ πραγματικά τακτικά στρατεύματα με τη γερμανική έννοια. Οι στρατιωτικοί σχηματισμοί που υπήρχαν στην Αλβανία, συμπεριλαμβανομένης της ένστολης πολιτοφυλακής που δημιούργησαν οι Ιταλοί, έγιναν οιονεί στρατιωτικά σώματα μόνο όταν τους δόθηκαν στολές. Δεν υπήρχε εσωτερική συνοχή. Η έλλειψη πειθαρχίας, που αποτελεί το κύριο χαρακτηριστικό του Αλβανού, δεν ξεπεράστηκε σταδιακά στην πολιτοφυλακή. Καλλιεργήθηκε πρόθυμα. Για τον Αλβανό, πειθαρχία σημαίνει περιορισμό της ελευθερίας του, κάτι στο οποίο φυσικά αντιτίθεται. Οι Αλβανοί ζουν ελεύθεροι και ανεξάρτητοι όπως ακριβώς τους δημιούργησε η φύση, και κάνουν ό,τι θέλουν. Έχουν χρόνο. Δεν θέλουν να πολεμούν σε στρατιωτικούς σχηματισμούς, αλλά στις δικές τους ομάδες (συμμορίες), και δεν υπάρχει ρυθμισμένη πειθαρχία σε αυτές τις ομάδες τους.
Όταν αρχίζει να βρέχει, ο Αλβανός εγκαταλείπει τη θέση του. Όταν σκοτεινιάζει, αφήνει τη θέση του και επιστρέφει στο χωριό για ένα ποτήρι ρακί. Όταν έχει υπηρετήσει για 12 ημέρες, επιστρέφει στο σπίτι του για 4-5 ημέρες χωρίς καν να ρωτήσει τον αρχηγό της ομάδας του, και μετά επιστρέφει, ή και όχι… Δεν του αρέσουν οι στρατιωτικές ασκήσεις ή η πρακτική σκοποβολής. Η φημολογούμενη ικανότητά του να πυροβολεί με ακρίβεια είναι μύθος. Αυτό που αγαπά περισσότερο είναι απλώς να ρίχνει με το όπλο του, όποτε είναι δυνατόν καθισμένος πίσω από ένα προστατευτικό εμπόδιο και πυροβολώντας, με το δάχτυλο στη σκανδάλη, στον αέρα. Ακόμα και τα λεγόμενα τακτικά αλβανικά στρατεύματα το κάνουν αυτό, αν και έχει απομείνει μόνο ένα τάγμα από αυτά. Η πείνα των Αλβανών για όλο και περισσότερα πυρομαχικά δεν έχει όρια. Δεν έχει καμία κατανόηση ή ενδιαφέρον για το γεγονός ότι τα πυρομαχικά παράγονται στα γερμανικά εργοστάσια από γυναίκες και κορίτσια, ενώ οι δυνατοί νέοι της Αλβανίας κάθονται στα καφενεία ή σκύβουν τεμπέλικα στις γωνιές της αγοράς. Επομένως, δεν βλέπει κανένα λόγο να περιορίσει τη χρήση τους(των πυρομαχικών).
Το θάρρος και ο ηρωισμός του Αλβανού είναι ένας άλλος μύθος. Μπορείς λίγο-πολύ να κυνηγήσεις έναν Αλβανό σε όλη την υδρόγειο με έναν ελαφρύ όλμο. Ενώ επιτίθεται, θα προχωρήσει μόνο μέχρι εκεί που μπορεί να βρει κάτι να κλέψει ή να λεηλατήσει. Μόλις αιχμαλωτίσει μια κατσίκα, ένα υνί ή τη ρόδα μιας ραπτομηχανής, ο πόλεμος έχει τελειώσει γι’ αυτόν και πάει σπίτι του.
Όταν βρίσκονται σε άμυνα, οι Αλβανοί γίνονται εξαιρετικά νευρικοί στο άκουσμα των πυρών των όλμων.Υπό τέτοιες συνθήκες, είναι απολύτως απαραίτητο το σώμα των αξιωματικών να είναι αρκετά μεγάλο. Για 20 Αλβανούς, χρειάζονται δύο Γερμανοί αξιωματικοί – ένας για να τους οδηγεί και ο άλλος για να τους προσέχει από το πίσω μέρος της παράταξης..
Εξέταση Κοσοβάρου Αλβανού κατά την κατάταξή του
Όσον αφορά τις στολές, οι εκπαιδευτές αντιμετώπιζαν συχνά τα ίδια προβλήματα όπως και με τους νέγρους. Ήταν η πρώτη φορά στη ζωή τους που οι περισσότεροι νεοσύλλεκτοι φορούσαν ποτέ παπούτσια στα πόδια τους. Ήταν πολύ περήφανοι γι’ αυτά και τα κρατούσαν φορεμένα όλη τη νύχτα. Από την άλλη πλευρά, όποτε βρίσκονταν μπροστά σε μια μεγαλύτερη πορεία, έβγαζαν τα παπούτσια τους και τα κρεμούσαν γύρω από τους ώμους τους. Όποτε ένας Αλβανός πρέπει να τραπεί σε φυγή, το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να πετάξει τα παπούτσια του για να τρέξει πιο γρήγορα. Το να συνηθίσουν οι Αλβανοί να φορούν σωστές στολές είναι ένα μεγάλο επίτευγμα, αν μπορεί να επιτευχθεί καν. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά θα έπρεπε να είχαν καταστήσει πιο σημαντικό να συσταθεί πρώτα το σώμα των αξιωματικών και στη συνέχεια να γεμίσουν οι τάξεις με Αλβανούς νεοσύλλεκτους. Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση σε αυτήν τη μέθοδο εξοικονόμησης εργασίας και χρόνου για τη δημιουργία τμημάτων στην πρωτόγονη Αλβανία σε καιρό πολέμου.
2. Ο Σχηματισμός της Μεραρχίας
Αυτή η ενότητα αναφέρεται κυρίως στο Κόσοβο, την περιοχή που προοριζόταν για τον σχηματισμό της Μεραρχίας SS Σκεντέρμπεης. Περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, ο σχηματισμός της Μεραρχίας αντιμετωπίστηκε από την αόρατη αντίσταση των μπέηδων και των αγάδων. Αυτό, με τη σειρά του είχε αντανάκλαση στην παθητικότητα των νομαρχών και των δημάρχων που ήταν υποτακτικοί στους μπέηδες και σε εχθρικές φήμες και προπαγάνδα.
Η Εθνική Επιτροπή και οι αρχές δεν έκαναν τίποτα για να ενημερώσουν τον πληθυσμό σχετικά με τους σκοπούς και τους στόχους του σχηματισμού μιας αλβανικής μεραρχίας των SS. Ήταν ο ίδιος ο Διοικητής της Μεραρχίας που έπρεπε να το εξηγήσει αυτό σε δημόσιες ομιλίες τις ημέρες της αγοράς σε όλες τις πόλεις του Κοσόβου. Οι υποσχέσεις του τότε προέδρου της Αλβανικής Εθνικής Επιτροπής στο Πρίζρεν, Bedri Pejani, που δόθηκαν γραπτώς στον Reichsführer των SS, δεν ήταν καλύτερες από όλες τις άλλες αλβανικές υποσχέσεις. Ο ίδιος ο Bedri Pejani, ο οποίος έκτοτε έχει αντικατασταθεί από τον πρώην υπουργό Εσωτερικών, Deva, είναι ένας κλασικός πολιτικός απατεώνας που, σε όλη του τη ζωή, κατάφερε να ζει καλά ανακατευόμενος στην πολιτική τόσο στο εξωτερικό όσο και στην ίδια τη χώρα. Όπως οι περισσότεροι λεγόμενοι Αλβανοί πολιτικοί, δεν τον νοιάζει καθόλου από πού προέρχονται τα χρήματα αρκεί να ικανοποιούν τις υπέρογκες απαιτήσεις του τρόπου ζωής του.
August Schmidhuber.
Ο σχηματισμός της Μεραρχίας στο μέγεθος που είχε αρχικά προγραμματιστεί ίσως να ήταν ευκολότερος αν ο Διοικητής της Μεραρχίας είχε κυκλοφορήσει με ένα σακί χρυσό και το είχε μοιράσει στους σημαντικούς μπέηδες. Αυτοί θα είχαν στη συνέχεια διασφαλίσει ότι θα είχε αρκετούς νεοσύλλεκτους από τους υποτακτικούς τους. Αν κάποιος στην Αλβανία σου προσφέρει τη φιλία του, θα σε ρωτήσει πρώτα: «Πόσο χρυσό θα μου δώσεις;» Το θέμα ήταν απλώς ότι υπήρχαν ορισμένοι άνθρωποι που ήθελαν να βγάλουν κέρδος από τον σχηματισμό μιας αλβανικής μεραρχίας. Όσον αφορά τις κλήσεις προς στρατολόγηση, οι προθεσμίες των οποίων ως επί το πλείστον δεν λαμβάνονταν πολύ σοβαρά υπόψη, μόνο μέτριοι και εξαθλιωμένοι άνδρες εμφανίστηκαν. Τα μυώδη αγροτόπαιδα έμειναν πίσω στα χωριά τους.
Η στρατολόγηση είχε ως εξής μέχρι τις 25 Σεπτεμβρίου 1944: 11.398 άνδρες, εκ των οποίων οι 9.275 κρίθηκαν ικανοί για υπηρεσία. Από αυτούς, μόνο 6.491 στρατολογήθηκαν πραγματικά. Οι νομάρχες και οι δήμαρχοι δεν έκαναν τίποτα για να αναγκάσουν όσους κλήθηκαν να καταταγούν πραγματικά. Η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού εξέλαβε αυτήν την παθητική αντίδραση των νομαρχών και των δημάρχων ως πρόσκληση να θεωρήσουν τον σχηματισμό της Μεραρχίας ως κάτι ανεπίσημο και ασήμαντο, και απλώς τον αγνόησαν. Όσοι ενδιαφέρονταν για τον σχηματισμό της Μεραρχίας απογοητεύτηκαν βλέποντας ότι κλήθηκαν μόνο οι φτωχοί, ενώ οι γιοι των μπέηδων και των εμπόρων στις πόλεις μπόρεσαν να αποφύγουν τη στρατιωτική θητεία μέσω γνωριμιών και δωροδοκιών.
Την 1η Μαΐου 1944, η Εθνική Επιτροπή είχε υποσχεθεί στη Μεραρχία στρατολόγηση 10.000 ανδρών. Στην πραγματικότητα, η Μεραρχία πρέπει να ανακουφίστηκε κρυφά εκείνη την εποχή που οι αλβανικές Αρχές είχαν κάνει τόσο λίγα για να συσταθεί η Μεραρχία, διότι οι εγκαταστάσεις διαμονής ήταν όλες σε παραμελημένη κατάσταση και δεν υπήρχαν διαθέσιμοι εκπαιδευτές ή ιατρικό προσωπικό, για να μην αναφέρουμε την έλλειψη όπλων, υλικού και στολών.
Οι μόνοι άνθρωποι που ήταν έτοιμοι σε εκείνο το σύντομο χρονικό διάστημα ήταν οι διοικητικοί υπάλληλοι της Μεραρχίας οι οποίοι, λόγω της ευρείας εκπαίδευσής τους, μπόρεσαν να υπηρετήσουν ως εκπαιδευτές. Στη διοίκηση, ο Untersturmführer (Ανθυπολοχαγός) υπηρέτησε, για παράδειγμα, ως διοικητής μονάδας, ο αρχιλογιστής υπηρέτησε ως διοικητής λόχου, και ο ταμίας υπηρέτησε ως διμοιρίτης. Ο ταμίας ήταν υπεύθυνος για την εκπαίδευση κατά μέσο όρο 50 Αλβανών, και τους έδωσε ό,τι καλύτερο μπορούσε. Η Κεντρική Διοικητική Υπηρεσία των SS είχε έτσι τη μεγαλύτερη συμβολή από οποιαδήποτε άλλη υπηρεσία στον σχηματισμό της Μεραρχίας.
Η Μεραρχία έλαβε επίσης σημαντική βοήθεια από τον εκπρόσωπο του Reichsführer των SS στα Τίρανα, SS Gruppenführer (Αντιστράτηγο) Fitzthum, ο οποίος παρείχε στη Μεραρχία αστυνομικούς και υπαξιωματικούς ως εκπαιδευτές και έδωσε στον Διοικητή της Μεραρχίας ένα όχημα εκτός δρόμου για να μπορεί να μετακινείται. Φρόντισε επίσης να έχει η Μεραρχία τα κεφάλαια που χρειαζόταν σε τοπικό νόμισμα. Η Μεραρχία λάμβανε πάντα όλη την υποστήριξη που χρειαζόταν από το 21ο Σώμα Στρατού στο οποίο υπαγόταν τακτικά, και απευθείας από την Ανώτατη Διοίκηση της 2ης Στρατιάς Τεθωρακισμένων. Το 21ο Σώμα Στρατού παρείχε έναν αξιωματικό και 12 υπαξιωματικούς ως εκπαιδευτές. Τίποτα δεν μπορούσε να αναμένεται από το 5ο Ορεινό Σώμα SS επειδή δεν είχε τίποτα να προσφέρει. Το Τάγμα Πυροβόλων Εφόδου (Sturmgeschütz-Abteilung) που μεταφέρθηκε στη Μεραρχία θεωρήθηκε από την ημερομηνία μεταφοράς ότι βρισκόταν υπό τη διοίκηση του 5ου Ορεινού Σώματος SS.
Αλβανός εθελοντής της ‘Skandeberg’
Η αρχική ίλη της Μεραρχίας δεν είχε αρχικά στελέχη Ia (Επιχειρήσεις), Ic (Πληροφορίες) ή στρατοδικείο. Ο αξιωματικός Ia που δόθηκε στη Μεραρχία έμεινε μόνο για οκτώ ημέρες. Χάρη στον επικεφαλής του Κεντρικού Γραφείου των SS δημιουργήθηκε ένα λειτουργικό επιτελείο Μεραρχίας. Είχε τη διοίκηση του ειδικά εκπαιδευμένου προσωπικού του Κεντρικού Γραφείου των SS που μετέφερε στη Μεραρχία κατόπιν αιτήματος της τελευταίας.
Από την αρχή, το αλβανικό τάγμα της Ένοπλης Ορεινής Μεραρχίας των SS «Handschar», που μεταφέρθηκε στη Μεραρχία μας στις αρχές Μαΐου, διατήρησε ξεχωριστό καθεστώς ως ετοιμοπόλεμο τάγμα για την αντιμετώπιση των συμμοριών κατά μήκος των συνόρων. Τον Μάιο και τον Ιούνιο, η χρηματοδότηση σε αλβανικό νόμισμα μπορούσε να παρασχεθεί μόνο σε περιορισμένο βαθμό, σίγουρα όχι αρκετή για να καλύψει τους μισθούς και την οικογενειακή υποστήριξη σε περίπτωση μαζικής στρατολόγησης στη Μεραρχία.
3. Επιχειρήσεις
Οι κόκκινοι συμμορίτες κατά μήκος των αλβανο-μαυροβουνιακών συνόρων γνώριζαν φυσικά την πρόθεσή μας να δημιουργήσουμε τη Μεραρχία SS Σκεντέρμπεης. Ήταν προφανές ότι δεν θα μας επέτρεπαν να σχηματίσουμε μια δύναμη εναντίον τους χωρίς να κάνουν ό,τι μπορούσαν για να το αποτρέψουν. Ένα αποτέλεσμα, στο εσωτερικό του Κοσόβου, ήταν η αύξηση της κομμουνιστικής προπαγάνδας. Σε δύο αιφνιδιαστικές επιχειρήσεις, η Μεραρχία συνέλαβε επομένως όλους τους Εβραίους (281) και εξάρθρωσε μια μεγάλη κομμουνιστική οργάνωση που περιελάμβανε συνολικά 210 κομμουνιστές λειτουργούς. Χρησιμοποιήσαμε το μεσοδιάστημα, έχοντας εξοντώσει πολλούς κομμουνιστές πράκτορες και αγγελιοφόρους, για να πραγματοποιήσουμε γρήγορη και εντατική εκπαίδευση, ώστε να είμαστε λειτουργικοί το συντομότερο δυνατό.
Ωστόσο, η Μεραρχία υπέφερε σημαντικά αυτήν την περίοδο από την έλλειψη προμηθειών όπλων για τις ακόλουθες επιχειρήσεις. Οι πρώτες επιχειρήσεις πραγματοποιήθηκαν αμέσως μετά την περίοδο εκπαίδευσης έξι εβδομάδων, αν και η Μεραρχία δεν διέθετε επαρκή όπλα: πολυβόλα, όλμους, οπλοπολυβόλα, πιστόλια φωτοβολίδων και βαρέα όπλα. Παρ’ όλα αυτά, πολλά στοιχεία της Μεραρχίας, ειδικά οι πρώην αιχμάλωτοι πολέμου του Γιουγκοσλαβικού Στρατού, τα πήγαν πολύ καλά. Η συντριπτική πλειονότητα των ανδρών, ωστόσο, αποδείχθηκε δειλή στη μάχη και, όταν δέχονταν εχθρική επίθεση, ειδικά με βαρέα όπλα που δεν χρησιμοποιούσε η δική μας πλευρά, απλώς τρέπονταν σε φυγή.
Γιουγκοσλάβοι παρτιζάνοι διασχίζουν ποταμό το 1943.
Σε σχέση με αυτό, υποψιάζομαι ότι ο σχηματισμός της Ένοπλης Ορεινής Μεραρχίας των SS Σκεντέρμπεης ήταν ο λόγος για τον οποίο οι Αγγλοαμερικανοί παρείχαν στους παρτιζάνους στα αλβανο-μαυροβουνιακά σύνορα περισσότερα όπλα, ιατρικές προμήθειες και στολές. Αυτό ήταν εμφανές στην πρώτη επιχείρηση όπου οι εχθροί δεν ήταν πλέον συμμορίτες με την κανονική έννοια της λέξης, αλλά τακτικά, πειθαρχημένα και καλά εξοπλισμένα στρατεύματα με κατάλληλες αγγλικές στολές, υπό μια ικανή και ευέλικτη δομή διοίκησης, και σε ανώτερους αριθμούς. Ένα γερμανικό πολυβόλο βρισκόταν αντιμέτωπο με περίπου 30 αγγλικά πολυβόλα. Ο εχθρός είχε περισσότερα οπλοπολυβόλα από όσα τουφέκια είχε η γερμανική πλευρά. Οι Αγγλοαμερικανοί και οι Μπολσεβίκοι είχαν επίσης το πλεονέκτημα ότι είχαν υπό τη διοίκησή τους Μαυροβούνιους, και όχι Αλβανούς. Ένα άλλο μειονέκτημα από την πλευρά μας ήταν η παντελής έλλειψη επικοινωνιών, ιδίως ασυρμάτων, σε αυτές τις επιχειρήσεις. Θα μπορούσε εύκολα να πει κανείς ότι τα στρατεύματα και οι συμμορίτες είχαν ανταλλάξει ρόλους σε αυτές τις μάχες.
Η Μεραρχία είχε τις ακόλουθες απώλειες σε αυτές τις επιχειρήσεις:
166 άνδρες αγνοούμενοι στη μάχη, εκ των οποίων 14 Γερμανοί και 152 Αλβανοί,
92 άνδρες τραυματίες, εκ των οποίων 20 Γερμανοί και 72 Αλβανοί,
56 άνδρες νεκροί, εκ των οποίων 8 Γερμανοί και 48 Αλβανοί.
4. Πολιτικές και Στρατιωτικές Αλλαγές στα Βαλκάνια και ο Αντίκτυπός τους στην Περιοχή της Μεραρχίας
Αντίθετα με τις προσδοκίες, όταν η Τουρκία ενώθηκε με τους Συμμάχους, η κίνηση δεν είχε ορατό αντίκτυπο στους μουσουλμάνους Αλβανούς, παρόλο που ο πληθυσμός άκουγε συνεχώς ραδιοφωνικές εκπομπές από την Άγκυρα και στις πόλεις Πρίζρεν και Πρίστινα οι περισσότεροι μιλούσαν τουρκικά και όχι αλβανικά. Υπήρξε, ωστόσο, μεγάλη αντίδραση όταν η Ρουμανία και στη συνέχεια η Βουλγαρία πρόδωσαν τον Άξονα, ακολουθούμενες από τη Φινλανδία, αν και η τελευταία χώρα δεν ενδιέφερε πολύ τους Αλβανούς επειδή ήταν τόσο μακριά και σχετικά άγνωστη. Αυτή η αντίδραση φάνηκε κυρίως σε μια αναβίωση της προπαγάνδας των μπέηδων που ήταν εχθρική προς τη Μεραρχία. Τα συνθήματά τους αυτήν τη φορά ήταν «Φύγετε εγκαίρως από τους Γερμανούς!» και «Όχι Αλβανοί εναντίον Αλβανών!».
Οι Αλβανοί θυμούνταν το τέλος του Α’ ΠΠ. Βίωσαν τη ραγδαία κατάρρευση της Γιουγκοσλαβίας και την επαίσχυντη κατάρρευση της Ιταλίας. Περίμεναν ότι η Γερμανία θα είχε την ίδια μοίρα. Η αισθητά ταχεία απόσυρση ορισμένων στοιχείων της οπισθοφυλακής και η αναχώρηση της Οργάνωσης Τοτ (OT), της εταιρείας εξορύξεων, και όλου του γερμανικού γυναικείου προσωπικού κ.λπ. ενίσχυσαν αυτήν την αντίληψη στους Αλβανούς, επειδή η υποχώρηση φαινόταν μερικές φορές σαν να τρέπονταν οι Γερμανοί σε φυγή. Οι Αλβανοί κάθονταν εκεί σαν γύπες έτοιμοι να λεηλατήσουν και να επιτεθούν σε αποσυντιθέμενες γερμανικές δυνάμεις προκειμένου να αυξήσουν τα αποθέματά τους σε όπλα και πυρομαχικά, όπως είχαν κάνει με τη Γιουγκοσλαβία και την Ιταλία. Αυτός ο στόχος βρισκόταν στην αφετηρία μιας μεγάλης επίθεσης συμμοριτών που πραγματοποιήθηκε από περίπου 1.500 συμμορίτες στις 11 Σεπτεμβρίου 1944 στην Γκιάκοβα. Αργότερα έγινε γνωστό ότι πολλά από τα γύρω χωριά είχαν λάβει μέρος σε αυτήν την επίθεση, η οποία κατεστάλη από μια αντεπίθεση στα περίχωρα της Γκιάκοβα στις 13 Σεπτεμβρίου 1944. Η πλευρά μας είχε 10 νεκρούς, οι συμμορίτες 104 νεκρούς. Η ομάδα μάχης του επιτελείου της Μεραρχίας έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο σε αυτό το εγχείρημα, ενόψει της έλλειψης πραγματικών στρατευμάτων.
Οι εθνικιστές Αλβανοί ήλπιζαν ότι οι Γερμανοί θα αντικαθίσταντο από τους Άγγλους πριν φτάσουν οι Μπολσεβίκοι στην Αλβανία. Στην προπαγάνδα της, η Μεραρχία τόνισε ότι μια αγγλοαμερικανική κατοχή θα οδηγούσε στην πραγματικότητα έμμεσα στην κυριαρχία των Μπολσεβίκων στην Αλβανία. Το σύνθημα «Όχι Αλβανοί εναντίον Αλβανών!» ήταν δυνητικά πιο επικίνδυνο για εμάς επειδή έκανε πολλά για να παραλύσει τον αγώνα εναντίον των κομμουνιστικών συμμοριών. Ωστόσο, η προπαγάνδα μας επικράτησε λόγω του τρόπου με τον οποίο συμπεριφέρονταν οι κομμουνιστικές συμμορίες. Επιτέθηκαν βιαστικά τόσο σε αντιγερμανικές όσο και σε αντικομμουνιστικές ομάδες και έκαψαν τα χωριά τους. Αυτό έκανε τις εθνικιστικές ομάδες να ενώσουν τις δυνάμεις τους και τελικά να στραφούν στη γερμανική Βέρμαχτ για υποστήριξη, κάτι που ορισμένες από αυτές κάνουν τώρα.
Άνδρες της Μεραρχίας Scanderbeg
Η εκκένωση της Μακεδονίας από τη Βουλγαρία είχε ως αποτέλεσμα οι Αλβανοί να επεκτείνουν τα σύνορα ασφαλείας τους (όχι τα πολιτικά τους σύνορα) νοτιοανατολικά μέχρι την άκρη της δικής τους εθνοτικής επικράτειας, δηλαδή μέχρι τα Σκόπια και από εκεί στο Κουμάνοβο, το Πρέσεβο και το Μπουγιάνοβατς. Αυτή η επέκταση των εδαφών είναι εξαιρετικά ευνοϊκή για την άμυνα της περιοχής έναντι οποιασδήποτε εχθρικής επίθεσης από τα ανατολικά. Οι εθνικιστικές ομάδες εκεί τα έχουν πάει αρκετά καλά στις μάχες τους με τους κομμουνιστές. Μπορεί κανείς να περιμένει αποφασιστική άμυνα προς αυτήν την κατεύθυνση, δεδομένου του μίσους τους για τους Βούλγαρους.
Μια άμεση συνέπεια της πολιτικής και στρατιωτικής κρίσης στα Βαλκάνια ήταν οι ξαφνικές λιποταξίες εντός της Μεραρχίας, ιδίως στον τομέα Τέτοβο-Γκόστιβαρ που συνορεύει με τη Μακεδονία, όπου ο κύριος όγκος των ανδρών, περίπου 1.000, λιποτάκτησε από το 1ο Σύνταγμα Ορεινών Κυνηγών των SS (Gebirgs-Jäger-Regiment) και πήραν μαζί τους τα όπλα και τις στολές τους. Η αναξιοπιστία των Αλβανών ήταν ιδιαίτερα εμφανής στο Τέτοβο όπου μια αντιγερμανική διαδήλωση έλαβε χώρα ένα βράδυ αμέσως μετά τις λιποταξίες. Και αυτό, παρά το γεγονός ότι οι Αλβανοί νεοσύλλεκτοι στο Τέτοβο είχαν πολύ καλή ατομική μεταχείριση από τους ανωτέρους τους. Μέχρι την 1η Οκτωβρίου 1944, 3.425 Αλβανοί άνδρες των SS είχαν λιποτακτήσει. Ακόμα και φρουροί στον δρόμο τους για να αντικαταστήσουν άλλους φρουρούς, απλώς εξαφανίζονταν. Ενώ φρουρούσαν μια γέφυρα, το απόσπασμα, έχοντας ολοκληρώσει τη βάρδια του, εγκατέλειψε τους άνδρες στις δύο άκρες της γέφυρας και λιποτάκτησε μαζικά, δέκα άνδρες. Όλοι οι 30 άνδρες που εκπαιδεύονταν στην ιππασία λιποτάκτησαν. Ένα απόσπασμα αναγνώρισης μάχης μεγέθους διμοιρίας απλώς αναχώρησε και δεν επέστρεψε ποτέ. Εδώ πάλι, η έλλειψη γερμανικού προσωπικού είχε άμεσο αντίκτυπο.
Το σήμα της Skanderbeg
Το αλβανικό τάγμα από τη Μεραρχία SS «Handschar» δεν αποτέλεσε εξαίρεση. 697 άνδρες λιποτάκτησαν. Αυτοί οι άνδρες, ωστόσο, θα επιστρέψουν για να πολεμήσουν στο δικό τους έδαφος. Λόγω των λιποταξιών, η δύναμη της Μεραρχίας την 1η Οκτωβρίου 1944 ήταν 3.994 Αλβανοί.
5. Εκτίμηση της Κατάστασης
Το έργο της Μεραρχίας για την ασφάλιση της περιοχής του Κοσόβου μπορεί, προς το παρόν, να συνεχίσει να εκτελείται, παρά τις διαφορετικές συνθήκες. Αυτό οφείλεται, κυρίως, στο γεγονός ότι το ευρύ δίκτυο κομμουνιστικών οργανώσεων στην περιοχή καταστράφηκε από τη Μεραρχία στις αρχές της ύπαρξής της και οι κομμουνιστές δεν ήταν πλέον σε θέση να επεκτείνουν τις οργανώσεις τους και να διαδώσουν την προπαγάνδα τους. Οι Αλβανοί μισούν ενστικτωδώς τον Κομμουνισμό, τον οποίο συνήθως θεωρούν πανσλαβικό φαινόμενο. Οι εθνικιστικές ομάδες, ειδικά στο ανατολικό τμήμα της περιοχής, κερδίζουν έδαφος ηθικά λόγω της αποφασιστικής τους βούλησης να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε βουλγαρική προέλαση.
Οι εθνικιστικές ομάδες νιώθουν πλέον ότι χρειάζονται γερμανική προστασία. Είναι χαρούμενοι όταν έχουν τουλάχιστον δέκα Γερμανούς στρατιώτες στις τάξεις τους.
Ο θαυμασμός για τη Γερμανία αυξήθηκε για άλλη μια φορά όταν η αγγλοαμερικανική προέλαση στον Ρήνο δεν είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση της Γερμανίας, όπως αναμενόταν. Αν και κανείς δεν πιστεύει πλέον πραγματικά σε μια γερμανική νίκη, δεν πιστεύουν πλέον ότι η Γερμανία θα ηττηθεί ολοκληρωτικά.
Η αφαίρεση των εγκαταστάσεων αποχώρησης από την περιοχή του Κοσόβου φαίνεται επίσης να είχε καθαρά θετικό αντίκτυπο στον πληθυσμό.
Οι κόκκινοι συμμορίτες στα νότια και δυτικά τμήματα του Κοσόβου είναι ήσυχοι προς το παρόν και φαίνεται να περιμένουν τους Βούλγαρους Μπολσεβίκους που προελαύνουν δυτικά.
6. Τρέχοντα Οργανωτικά Μέτρα
Οι μαζικές λιποταξίες και η προσέγγιση των εθνικιστικών ομάδων με τους Γερμανούς είχαν ως αποτέλεσμα την απόφαση να ληφθούν τα ακόλουθα οργανωτικά μέτρα, ανάλογα με τη δύναμη του γερμανικού προσωπικού και τη διαθεσιμότητα αυτόματων και βαρέων όπλων πεζικού:
(a) Το 2ο Σύνταγμα Ορεινών Κυνηγών των SS (Gebirgs-Jäger-Regiment) πρόκειται να διαλυθεί. Το πρώτο και το δεύτερο τάγμα θα λειτουργήσουν ως αυτόνομες μονάδες μάχης στην περιοχή της Πέγια (Pec) και του Ρόζαγιε (Rozaj). (b) Το 3ο Τάγμα (από τη «Handschar») πρόκειται να διαλυθεί και να χωριστεί σε δύο αυτόνομες μονάδες μάχης, M (Μιτρόβιτσα) και N (Νόβι Παζάρ), για την περιοχή από το Ποντούγιεβο έως το Τούτιν. Όλοι οι λιποτάκτες από την περιοχή των μονάδων μάχης που εξακολουθούν να είναι πρόθυμοι να πολεμήσουν θα καταγραφούν. Το υπόλοιπο του III/2 που προέρχεται από το Κόσοβο πρόκειται να συγχωνευθεί με τον Λόχο Ανεφοδιασμού και το υπόλοιπο του Τάγματος Σκαπανέων (Μηχανικού) ως 21ο Τάγμα Εφεδρείας Πεδίου των SS στην Πρίστινα. (c) Η 21η Μονάδα Κυνηγών Αρμάτων (Panzer-Jäger) των SS (με ένα λειτουργικό αντιαρματικό πυροβόλο) πρόκειται να μεταφερθεί από την Πρίστινα στο Ντέτσανι ως αυτόνομη μονάδα μάχης Ορεινών Κυνηγών (Gebirgs-Jäger) (12 S Pec). (d) Η 21η Μονάδα Αναγνώρισης των SS πρόκειται να μετατραπεί σε ενισχυμένη Ίλη Αναγνώρισης στην Γκιάκοβα. (e) Η 21η Μονάδα Πληροφοριών των SS (χωρίς εξοπλισμό μετάδοσης) πρόκειται να αποτελέσει αυτόνομη μονάδα μάχης με δύο λόχους στο Πρίζρεν, εκ των οποίων ο ένας θα έχει καθήκοντα συνεχούς επιτήρησης στον δρόμο Πρίζρεν-Γκιάκοβα. (f) Ο Κτηνιατρικός Λόχος πρόκειται να μετατραπεί σε κτηνιατρική διμοιρία στην Πρίστινα. (g) Οι δύο ιατρικοί λόχοι πρόκειται να μετατραπούν σε έναν ιατρικό λόχο χωρισμένο σε διμοιρίες στην Πρίστινα και την Πέγια. (h) Το 21ο Σύνταγμα Ορεινού Πυροβολικού των SS πρόκειται να μετατραπεί σε μονάδα με δύο πυροβολαρχίες (χωρίς βαρέα πυροβόλα) ως αυτόνομη μονάδα μάχης Ορεινών Κυνηγών (Gebirgs-Jäger) στο Γκνίλανε (Gjilan). (i) Το υπόλοιπο Επιτελείο του 1ου Συντάγματος Ορεινών Κυνηγών των SS (πρώην στο Τέτοβο) πρόκειται να χωριστεί σε Διοίκηση Ασφάλειας Σιδηροδρόμων για το Κατσάνικ-Σκόπια και σε Επιτελείο Διοίκησης για το ανατολικό Κόσοβο στο Γκνίλανε, με υφιστάμενους εθελοντές και ένα τάγμα αλβανικών στρατευμάτων του στρατού.
Υπεύθυνες για τις επιχειρήσεις στο μέτωπο είναι οι εθνικιστικές ομάδες εθελοντών, που αποτελούνται από περίπου 25.000 άνδρες αυτήν τη στιγμή.
Υποστήριξη και Έφεδροι: οι μονάδες μάχης των SS Σκεντέρμπεης.
Τα περαιτέρω καθήκοντα των αυτόνομων μονάδων μάχης είναι:
(a) Η άσκηση επιρροής στις εθνικιστικές ομάδες όσον αφορά την οργάνωση, τη στρατιωτική δραστηριότητα και την τακτική. (b) Ο εφοδιασμός των ομάδων, στο μέτρο του δυνατού, με τρόφιμα και πυρομαχικά. (c) Η διεξαγωγή βραχυπρόθεσμων μαθημάτων εκπαίδευσης για τα μέλη των εθνικιστικών ομάδων (πρώτα για τους ηγέτες και τους αναπληρωτές τους) για την προώθηση της στρατιωτικής λειτουργικότητας, ιδίως μέσω επίδειξης και πρακτικής εξάσκησης. (d) Η συγκέντρωση δυνάμεων στο κεντρικό Κόσοβο σε περίπτωση μεγάλης εχθρικής επίθεσης στην περιοχή.
7. Παραρτήματα
(a) Επισκόπηση γερμανικού προσωπικού. (b) Επισκόπηση υλικού και εξοπλισμού.
Διοικητής Μεραρχίας
/υπογραφή/ Schmidhuber
Oberführer (Ταξίαρχος)
[Απόσπασμα από: August Schmidhuber, Zusammenfassender Bericht über die Aufstellung und den Zustand der 21. Waffen-Gebirgs-Division der SS “Skanderbeg”. 2 Οκτωβρίου 1944, Bundesarchiv-Militärarchiv, Φράιμπουργκ, RS 3-21/1. Με την ευγενική βοήθεια της Franziska Zaugg, συγγραφέα του Albanische Muslime in der Waffen-SS (Paderborn 2016). Μετάφραση από τα γερμανικά στα αγγλικά: Robert Elsie.]
Η αρχική πηγή μας για το άρθρο ήταν το βιβλίο του ΣΤΡΑΤΟΥ Ν. ΔΟΡΔΑΝΑ, “Ο ΓΕΡΜΑΝΟΣ ‘ΛΩΡΕΝΣ ΤΗΣ ΑΡΑΒΙΑΣ’ ΚΑΙ ΤΟ ΤΖΙΧΑΝΤ ‘MADE IN GERMANY'”, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2024, στο οποίο μπορείτε να βρείτε εκτεταμένη αναφορά στις “στενές σχέσεις” Ναζί και Μουσουλμάνων κατά τον Β’ ΠΠ. Το άρθρο του R. Elsie υπάρχει στο διαδίκτυο. Ο Schmidthuber, ο οποίος μετά τη λήξη του πολέμου συνελήφθη, δικάστηκε στη Γιουγκοσλαβία, κρίθηκε ένοχος από στρατοδικείο και απαγχονίστηκε στο Βελιγράδι στις 27 Φεβρουαρίου 1947.
Οι καταγγελίες για οικονομικά ανταλλάγματα και τη συμπεριφορά της Αμερικανίδας πρέσβεως προκαλούν αντιδράσεις στην Ουάσιγκτον. Η ίδια, μέσω του δικηγόρου της, αρνείται παρατυπίες και αμφισβητεί τα επίμαχα μηνύματα.
12 Οκτωβρίου 2026
Ο Ντόναλντ Τραμπ και ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο εξετάζουν την απομάκρυνση της Κίμπερλι Γκιλφόιλ από τη θέση της πρέσβεως των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελλάδα, σύμφωνα με το Associated Press. Ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος, που μίλησε ανώνυμα στο πρακτορείο, ανέφερε ότι αποφάσεις ενδέχεται να ληφθούν εντός της εβδομάδας, μετά την αργία της Δευτέρας 12 Οκτωβρίου. Δεν έχει ανακοινωθεί απόφαση αποπομπής.
Στο επίκεντρο βρίσκεται δημοσίευμα της Wall Street Journal για αίτημα καταβολής 100.000 δολαρίων προς τον υποστηρικτή και χρηματοδότη του Τραμπ, Έρικ Ντίτερς. Σύμφωνα με την εφημερίδα, η Γκιλφόιλ ζήτησε να εξοφληθεί λογαριασμός της στην American Express πριν από την ακρόασή της για την επικύρωση του διορισμού της. Η εφημερίδα αναφέρει ότι εξέτασε μηνύματα στο Signal, στα οποία το οικονομικό αίτημα συνυπάρχει με προσφορές πρόσβασης και παρεμβάσεων σε υψηλόβαθμα στελέχη της κυβέρνησης. Ο Ντίτερς επιδίωκε βοήθεια για προσωπικές φορολογικές και νομικές υποθέσεις.
Ο ίδιος χαρακτήρισε τη σχέση ως συναλλαγή με ανταλλάγματα, μιλώντας στο CBS News. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Guardian, δήλωσε ότι δεν κατέβαλε τα 100.000 δολάρια. Η πλευρά της Γκιλφόιλ αμφισβητεί τη γνησιότητα των μηνυμάτων και υποστηρίζει ότι υπήρχαν οφειλές προς εκείνη για μετακινήσεις και ομιλίες. Πρόκειται, επομένως, για αμφισβητούμενες καταγγελίες και όχι για αποδεδειγμένη συναλλαγή.
Η υπόθεση επεκτείνει την αντιπαράθεση γύρω από τη θητεία της στην Αθήνα. Δημοσιεύματα που συνοψίζει το Πρώτο Θέμα, επικαλούμενο το AP και τη Wall Street Journal, περιλαμβάνουν ισχυρισμούς για απειλητικές δηλώσεις προς την ελληνική κυβέρνηση, αποδοχή δώρων και υπηρεσιών και προώθηση συγκεκριμένων επιχειρηματικών συμφερόντων. Οι ισχυρισμοί αυτοί παραμένουν υπό διερεύνηση και αμφισβήτηση.
Η στάση του Ρούμπιο και οι πιέσεις για έλεγχο
Οι αποκαλύψεις συνέπεσαν με την επίσκεψη του Μάρκο Ρούμπιο στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τη Washington Post, ο Αμερικανός υπουργός απέφυγε να τοποθετηθεί επί της ουσίας για την καταγγελία σχετικά με τον λογαριασμό της πιστωτικής κάρτας. Αντίστοιχα, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς επιφυλάχθηκε να κρίνει την υπόθεση χωρίς περισσότερα στοιχεία. Η αντιπαράθεση επισκίασε μέρος της επίσκεψης, κατά την οποία ο Ρούμπιο ανέπτυξε τις θέσεις της κυβέρνησης Τραμπ για τη Δύση και τις διατλαντικές σχέσεις.
Οι αντιδράσεις δεν περιορίζονται στους Δημοκρατικούς. Ο Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής Τζον Μπαράσο δήλωσε την Κυριακή ότι αναμένει διερεύνηση της υπόθεσης, σύμφωνα με τον Washington Examiner. Η δήλωση δείχνει ότι οι αναφορές για τη συμπεριφορά της πρέσβεως προκαλούν ανησυχία και στο κυβερνών κόμμα· δεν αποτελεί, όμως, ανακοίνωση έναρξης επίσημης έρευνας.
Το AP μεταδίδει ότι ο γενικός επιθεωρητής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ εξετάζει τις καταγγελίες, χωρίς επιβεβαίωση έναρξης επίσημης έρευνας.
Για την Αθήνα, το κρίσιμο ερώτημα είναι πλέον αν η πολιτική πίεση στην Ουάσιγκτον θα οδηγήσει σε αλλαγή της αμερικανικής διπλωματικής εκπροσώπησης. Ως δημοσιογραφική εκτίμηση, η υπόθεση αναδεικνύει παράλληλα το ζήτημα των ορίων ανάμεσα στην επίσημη διπλωματική αποστολή, τις προσωπικές διασυνδέσεις και τα ιδιωτικά οικονομικά συμφέροντα. Η έκβασή της θα εξαρτηθεί από την αξιολόγηση των στοιχείων και τις αποφάσεις της αμερικανικής κυβέρνησης.
Ευρωπαϊκά κράτη ελέγχουν υπερπόντιες χώρες και εδάφη σε διάφορα σημεία του κόσμου, με στρατηγική, οικονομική και περιβαλλοντική σημασία. Καθώς οι μεγάλες δυνάμεις αμφισβητούν τη διεθνή τάξη που βασίζεται σε κανόνες, η υπεράσπισή τους αποτελεί γεωπολιτική αναγκαιότητα για την Ευρώπη.
Πέντε ευρωπαϊκά κράτη ελέγχουν συνολικά τριάντα υπερπόντιες χώρες και εδάφη (ΥΧΕ), που εκτείνονται σε ολόκληρο τον πλανήτη: από την Αρκτική έως την Ανταρκτική, στον Ατλαντικό, τον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό, καθώς και στη Μεσόγειο. Παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές ως προς την έκταση, τον πληθυσμό, τους πόρους και τη διεθνή σημασία τους. Σε μια περίοδο πολιτικών, οικονομικών και στρατιωτικών αναταράξεων, το παρόν άρθρο καταγράφει αυτές τις ΥΧΕ, αποσαφηνίζει την ταυτότητά τους και αποτιμά τη σημασία καθεμιάς στη διεθνή σκηνή.
Οι τριάντα ΥΧΕ της Ευρώπης συνδέονται με τα κράτη στα οποία υπάγονται είτε ως κατάλοιπα αυτοκρατοριών που έχουν πλέον διαλυθεί —στην περίπτωση της Γαλλίας, της Ολλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου— είτε ως αποτέλεσμα πρωτοποριακών πολικών αποστολών προς τον Βόρειο και τον Νότιο Πόλο —στην περίπτωση της Δανίας, της Γαλλίας, της Νορβηγίας και του Ηνωμένου Βασιλείου. Ορισμένες αποτελούν μακρινούς μάρτυρες περασμένων εποχών. Αρκετές, όμως, διατηρούν ιδιαίτερη σημασία στον σημερινό κόσμο, όπως οι βρετανικές Περιοχές Κυρίαρχων Βάσεων Ακρωτηρίου και Δεκέλειας, το Βρετανικό Έδαφος του Ινδικού Ωκεανού, το Γιβραλτάρ, η Γροιλανδία, η Νέα Καληδονία και τα δύο γαλλικά εδάφη στον Νότιο Ειρηνικό: η Γαλλική Πολυνησία και τα νησιά Ουάλις και Φουτούνα.
Οι μεγάλες αποκλίσεις στα διαθέσιμα οικονομικά δεδομένα δεν επιτρέπουν την αυστηρή κατάταξη των τριάντα χωρών και εδαφών. Γι’ αυτό, η ανάλυση στηρίζεται σε συνδυασμό δημοσιευμένων στοιχείων και πρόσφατων εξελίξεων. Το άρθρο τα χωρίζει σε τρεις ευρείες ομάδες και στη συνέχεια επικεντρώνεται σε επτά ΥΧΕ που έχουν στρατηγική σημασία για την Ευρώπη στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον.
Ποιες είναι οι υπερπόντιες χώρες και τα εδάφη της Ευρώπης;
Οι τριάντα ΥΧΕ της Ευρώπης μπορούν να ταξινομηθούν στις ακόλουθες τρεις ομάδες:
Ομάδα Α: Ανγκουίλα· Αρούμπα· Βερμούδες· Μποναίρ· Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι· Νήσοι Κέιμαν· Κουρασάο· Νήσοι Φόκλαντ· Μοντσεράτ· Νήσοι Πίτκερν· Σάμπα· Άγιος Βαρθολομαίος· Αγία Ελένη, Ασενσιόν και Τριστάν ντα Κούνια· Σεν Πιερ και Μικελόν· Άγιος Ευστάθιος· Άγιος Μαρτίνος· Νήσοι Τερκς και Κέικος.
Ομάδα Β: Νήσος Μπουβέ· Βρετανικό Έδαφος της Ανταρκτικής· Γαλλικά Νότια και Ανταρκτικά Εδάφη· Νήσος Πέτρου Α΄· Γη της Βασίλισσας Μοντ· Νότια Γεωργία και Νότιες Σάντουιτς Νήσοι.
Ομάδα Γ: Ακρωτήρι και Δεκέλεια· Βρετανικό Έδαφος του Ινδικού Ωκεανού· Γαλλική Πολυνησία· Γιβραλτάρ· Γροιλανδία· Νέα Καληδονία· Ουάλις και Φουτούνα.
Η ταξινόμηση αυτή είναι εκ φύσεως ατελής και μεταβαλλόμενη, ιδίως καθώς η τεχνολογική πρόοδος αυξάνει τη ζήτηση για κρίσιμους ορυκτούς πόρους. Απομακρυσμένα εδάφη ενδέχεται επίσης να παρουσιάζουν στρατηγικό ενδιαφέρον για μη ευρωπαϊκές δυνάμεις που επιδιώκουν να επεκτείνουν την επιρροή τους σε μακρινές περιοχές.
Ομάδα Α: Δεκαεπτά εδάφη που κρατούν τη σημαία
Η μεγαλύτερη ομάδα ΥΧΕ αποτελείται από δεκαεπτά μικρά νησιά ή νησιωτικά συμπλέγματα στον Ατλαντικό, τον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό. Έχουν ιδιαίτερη πολιτική σημασία ως προκεχωρημένα ερείσματα της Γαλλίας, της Ολλανδίας, της Νορβηγίας και του Ηνωμένου Βασιλείου ανά τον κόσμο (βλ. σχήμα 1). Η κύρια αξία τους έγκειται στο ότι διατηρούν τη σημαία του κράτους στο οποίο υπάγονται σε μακρινούς τόπους και σε κατά το μεγαλύτερο μέρος αχανείς, άδειους ωκεανούς. Με αυτόν τον τρόπο, υπενθυμίζουν πρωτίστως την παλαιότερη παγκόσμια παρουσία του.
Ωστόσο, η ιστορική αυτή διάσταση δεν είναι η μόνη που προσδίδει σημασία στα συγκεκριμένα εδάφη στον σημερινό κόσμο. Έχουν αναδειχθεί νέοι παράγοντες: η ζήτηση για θαλάσσιους και ορυκτούς πόρους, ο τουρισμός, η παράνομη διακίνηση και ο έλεγχος των θαλάσσιων οδών. Για παράδειγμα, τα εδάφη αυτής της ομάδας διαθέτουν συχνά πολύ μεγάλες αποκλειστικές οικονομικές ζώνες (ΑΟΖ), με σημαντικά αλιευτικά αποθέματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ορυκτούς πόρους στον θαλάσσιο βυθό. Μπορούν επίσης να λειτουργούν ως βάσεις εξόρμησης για θαλάσσιες περιπολίες με διάφορες αποστολές, μεταξύ των οποίων η καταπολέμηση της διακίνησης ναρκωτικών και ο έλεγχος των αδειών αλιείας.
Επιπλέον, πολλά από αυτά τα εδάφη, ακόμη και τα πιο απομακρυσμένα, έχουν εξελιχθεί σε σημαντικούς τουριστικούς προορισμούς. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η τουριστική ανάπτυξη ενδέχεται να δημιουργήσει περιβαλλοντικά προβλήματα σε ορισμένα από αυτά. Παράλληλα, οι διπλωματικές, στρατιωτικές και οικονομικές δραστηριότητες της Κίνας και των Ηνωμένων Πολιτειών στον Ειρηνικό και τον Ινδικό Ωκεανό ωθούν τα κράτη στα οποία υπάγονται οι διάφορες ΥΧΕ να παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις.
Ομάδα Β: Έξι παρατηρητήρια του περιβάλλοντος
Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει έξι αρκτικά και ανταρκτικά εδάφη που υπάγονται στη Γαλλία, τη Νορβηγία και το Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς και σειρά απομακρυσμένων νησιών που συνδέονται με το Ηνωμένο Βασίλειο στον Νότιο Ατλαντικό και τον Νότιο Ειρηνικό και με τη Γαλλία στον νότιο Ινδικό Ωκεανό (βλ. σχήμα 2). Ορισμένα από αυτά τα εδάφη δεν κατοικούνται μόνιμα, αλλά φιλοξενούν μόνο ομάδες επιστημόνων και διοικητικό προσωπικό που διαμένουν εκεί προσωρινά. Η σημασία τους είναι κυρίως επιστημονική, καθώς φιλοξενούν ομάδες που παρακολουθούν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Σε ορισμένες περιπτώσεις διαθέτουν επίσης σημαντικές αλιευτικές περιοχές. Παρότι κατατάσσεται στην ομάδα Γ παρακάτω, η Γροιλανδία έχει επίσης σημασία για την έρευνα του κλίματος.
Ομάδα Γ: Επτά στρατηγικά προπύργια
Μια τρίτη, όχι ιδιαίτερα ομοιογενής ομάδα αποτελείται από επτά εδάφη μεγάλης σημασίας λόγω της στρατηγικής τους θέσης, της στρατιωτικής παρουσίας, των ορυκτών και θαλάσσιων πόρων τους ή ενός συνδυασμού αυτών των παραγόντων (βλ. σχήμα 3).
Το Βρετανικό Έδαφος του Ινδικού Ωκεανού, γνωστό και ως Νήσοι Τσάγκος, αποσπάστηκε από τον Μαυρίκιο το 1965 και τέθηκε εξ ολοκλήρου υπό τη διοίκηση της βρετανικής κυβέρνησης. Παράλληλα, μια βρετανοαμερικανική συμφωνία μίσθωσης ρυθμίζει τη χρήση και τη συντήρηση της αεροναυτικής βάσης του Ντιέγκο Γκαρσία, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει αποτελέσει σημαντικό στρατηγικό πλεονέκτημα στις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή. Το 2022, το Ηνωμένο Βασίλειο ξεκίνησε τη διαδικασία επιστροφής των Νήσων Τσάγκος στον Μαυρίκιο —ο οποίος είχε αποκτήσει την ανεξαρτησία του από το Ηνωμένο Βασίλειο το 1968— και τον Μάιο του 2025 επιτεύχθηκε συμφωνία. Η συνθήκη περιλάμβανε μέτρα για τη διατήρηση του Ντιέγκο Γκαρσία υπό βρετανικό έλεγχο, προς όφελος της εθνικής ασφάλειας του Ηνωμένου Βασιλείου και των συμμάχων του.
Αρχικά, η αμερικανική κυβέρνηση υποστήριξε σθεναρά τη συμφωνία: «Επαινούμε τόσο το Ηνωμένο Βασίλειο όσο και τον Μαυρίκιο για την ηγετική τους στάση, το όραμα και τη δέσμευσή τους να διασφαλίσουν ότι το Ντιέγκο Γκαρσία θα παραμείνει πλήρως επιχειρησιακό», ανέφερε δελτίο Τύπου του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών τον Μάρτιο του 2025.
Ωστόσο, το 2026 οι Ηνωμένες Πολιτείες αμφισβήτησαν αυτή τη διαδικασία, παρότι η επιχειρησιακή λειτουργία του Ντιέγκο Γκαρσία δεν είχε ποτέ τεθεί υπό αμφισβήτηση. Η συζήτηση περιπλέχθηκε από την προσπάθεια του Ιράν να πλήξει το αρχιπέλαγος με διηπειρωτικό πύραυλο στα τέλη Μαρτίου του 2026. Κατά τον χρόνο συγγραφής του άρθρου, οι διαφορές μεταξύ Λονδίνου και Ουάσιγκτον παραμένουν ανεπίλυτες, ενώ η διαδικασία έγκρισης της συμφωνίας επιστροφής από το βρετανικό κοινοβούλιο έχει ανασταλεί από τον Απρίλιο του 2026.
Το Ακρωτήρι και η Δεκέλεια, που βρίσκονται στο έδαφος της Κυπριακής Δημοκρατίας, διοικούνται από το Ηνωμένο Βασίλειο βάσει του βρετανικού δικαίου και σε πλήρη συντονισμό με την κυπριακή κυβέρνηση. Φιλοξενούν μια σημαντική αεροπορική βάση στο Ακρωτήρι, την οποία διαχειρίζεται η Βασιλική Αεροπορία, καθώς και τη στρατιωτική εγκατάσταση της Δεκέλειας. Οι εγκαταστάσεις βρέθηκαν στην επικαιρότητα στις αρχές του 2026, στο πλαίσιο των αμερικανικών και ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά του Ιράν και των ανταποδοτικών πληγμάτων από το Ιράν ή δυνάμεις που ενεργούν για λογαριασμό του: ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος έπληξε το Ακρωτήρι την 1η Μαρτίου και άλλα δύο αναχαιτίστηκαν στις 2 Μαρτίου. Τα περιστατικά αυτά δεν προκάλεσαν σοβαρή διατάραξη της λειτουργίας των εγκαταστάσεων. Ωστόσο, πρόσφατες έρευνες έχουν επισημάνει τις αποσταθεροποιητικές επιπτώσεις του πολέμου κατά του Ιράν στην Κύπρο.
Το Γιβραλτάρ, λιμάνι στρατηγικής σημασίας στη μοναδική φυσική είσοδο της Μεσογείου, φιλοξενεί εγκατάσταση του βρετανικού Βασιλικού Ναυτικού. Η σχέση του εδάφους με την Ισπανία έχει προκαλέσει στο παρελθόν τριβές μεταξύ Λονδίνου και Μαδρίτης. Ωστόσο, τον Ιανουάριο του 2026 η ΕΕ και το Γιβραλτάρ κατέληξαν σε συμφωνία για την άρση «όλων των φυσικών εμποδίων στην κυκλοφορία προσώπων και αγαθών μεταξύ Ισπανίας και Γιβραλτάρ, με πλήρη διασφάλιση του χώρου Σένγκεν [του χώρου μετακίνησης χωρίς ελέγχους διαβατηρίων], της ενιαίας αγοράς της ΕΕ και της τελωνειακής της ένωσης». Η συμφωνία υπογράφηκε επίσημα στις 14 Ιουλίου στις Βρυξέλλες.
Η Γροιλανδία είναι περισσότερο γνωστή για δύο λόγους: είναι το μεγαλύτερο υπερπόντιο έδαφος που συνδέεται με κράτος μέλος της ΕΕ, τη Δανία, και έχει αποτελέσει στόχο των αξιώσεων του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ ότι θα πρέπει να ανήκει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στη Γροιλανδία βρίσκεται η αμερικανική στρατιωτική βάση Πιτούφικ, η οποία ιδρύθηκε βάσει δανοαμερικανικής συμφωνίας το 1951.
Έπειτα από μια επίσκεψη του Αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς τον Μάρτιο του 2025, η οποία προκάλεσε αντιδράσεις, ο Τραμπ υποστήριξε επανειλημμένα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να «κατέχουν» ή να «αποκτήσουν» τη Γροιλανδία για λόγους ασφαλείας. Οι αξιώσεις αυτές προκάλεσαν έντονη ανησυχία στη Γροιλανδία, τη Δανία και την ΕΕ.
Στις 6 Ιανουαρίου 2026, επτά ευρωπαϊκές χώρες αποσαφήνισαν τις θέσεις τους για την ασφάλεια στην Αρκτική και την κυριαρχία της Δανίας και της Γροιλανδίας. Ιδιαίτερη σημασία έχει εδώ η πολιτική στάση της ΕΕ, η οποία διατυπώθηκε δύο φορές. Αρχικά, στις 14 Ιανουαρίου, εκδόθηκε δήλωση από όλες τις πολιτικές ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Στη συνέχεια, σε άτυπη συνάντηση των ηγετών της ΕΕ στις 22 Ιανουαρίου, διατυπώθηκε ουσιαστικά η θέση ότι, εφόσον η Γροιλανδία συνδέεται με τη Δανία και η Δανία είναι μέλος της ΕΕ, οι αρχές του διεθνούς δικαίου, της εδαφικής ακεραιότητας και της εθνικής κυριαρχίας δεν είναι διαπραγματεύσιμες.
Κατά τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα, στις 7–8 Ιουλίου 2026, ο Τραμπ επανέλαβε την αξίωσή του να αναλάβουν οι Ηνωμένες Πολιτείες τον έλεγχο της Γροιλανδίας για στρατιωτικούς λόγους, τους οποίους δεν τεκμηρίωσε. Η πρωθυπουργός της Δανίας, Μέτε Φρεντέρικσεν, επανέλαβε την αντίθεσή της σε αυτή την αξίωση.
Οι αμερικανικές απειλές έχουν προκαλέσει νομική συζήτηση για το κατά πόσον η ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής της ΕΕ εφαρμόζεται στη Γροιλανδία, δεδομένου του καθεστώτος της ως ΥΧΕ της Δανίας. Παρά την εντατική εργασία ειδικών, δεν έχει διαμορφωθεί οριστική θέση επί αυτού του νομικού ζητήματος.
Πέρα από την έντονη συζήτηση που προκάλεσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες για τη στρατιωτική και στρατηγική σημασία της Γροιλανδίας, υπάρχουν δύο ακόμη τομείς στους οποίους το έδαφος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.
Ο πρώτος είναι ο επιστημονικός. Το παγοκάλυμμα της Γροιλανδίας, που καλύπτει το 80% της έκτασής της, αποτελεί τον δεύτερο μεγαλύτερο παγετώνα στη Γη: συγκεντρώνει το 8% του παγκόσμιου όγκου πάγου, έναντι 91% της Ανταρκτικής. Παράλληλα, αποτελεί σχετικά εύκολα προσβάσιμη περιοχή για την έρευνα του κλίματος.
Ο δεύτερος τομέας είναι ο οικονομικός, καθώς εκτιμάται ότι το υπέδαφος κάτω από το παγοκάλυμμα διαθέτει σημαντικά αποθέματα στρατηγικών ορυκτών. Σύμφωνα με τη Γεωλογική Υπηρεσία της Δανίας και της Γροιλανδίας, στο νησί βρίσκονται είκοσι πέντε από τα τριάντα τέσσερα ορυκτά που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή χαρακτηρίζει «κρίσιμα», μεταξύ των οποίων τεράστια κοιτάσματα σπάνιων γαιών, γραφίτη και λιθίου. Αυστραλιανές, κινεζικές και αμερικανικές μεταλλευτικές εταιρείες διαθέτουν άδειες που έχουν χορηγήσει οι αρχές της Γροιλανδίας. Ωστόσο, οι φυσικές συνθήκες —το κλίμα, το πάχος του παγοκαλύμματος και η απουσία δρόμων— καθώς και το νομικό πλαίσιο για τις εξορύξεις καθιστούν τις δραστηριότητες αυτές ιδιαίτερα απαιτητικές.
Η Γροιλανδία λαμβάνει το 45% της χρηματοδότησης του προγράμματος της ΕΕ για τις ΥΧΕ την περίοδο 2021–2027. Προτεραιότητες του προγράμματος είναι η εκπαίδευση, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η ψηφιακή συνδεσιμότητα, οι κρίσιμες πρώτες ύλες, ο βιώσιμος τουρισμός, καθώς και η προστασία του περιβάλλοντος και η έρευνα.
Η Νέα Καληδονία αποτελεί διαφορετική περίπτωση, καθώς δεν έχει δεχθεί επίσημη απειλή από ξένη δύναμη. Είναι η μεγαλύτερη κατοικημένη ΥΧΕ που συνδέεται με τη Γαλλία, και το νομικό της καθεστώς έχει αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης μεταξύ της γαλλικής κυβέρνησης και τοπικών πολιτικών δυνάμεων που υποστηρίζουν την ανεξαρτησία. Έχουν διεξαχθεί αρκετά δημοψηφίσματα, τα οποία οδήγησαν το 2025 στην υιοθέτηση ενός εκσυγχρονισμένου νομικού καθεστώτος για το αρχιπέλαγος, με μεγαλύτερο βαθμό αυτοδιοίκησης.
Η Νέα Καληδονία διαθέτει τα τρίτα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα μεταλλεύματος νικελίου στον κόσμο, μετά την Ινδονησία και τις Φιλιππίνες, γεγονός που της προσδίδει στρατηγική σημασία. Παρά το υψηλό κόστος παραγωγής, η διατήρηση της εξόρυξης και της επεξεργασίας του νικελίου της αποτελεί στρατηγικό στόχο της γαλλικής κυβέρνησης. Γενικότερα, Γάλλοι ερευνητές εξακολουθούν να παρακολουθούν την οικονομική και στρατιωτική παρουσία της Κίνας στον Ειρηνικό Ωκεανό.
Δύο ακόμη γαλλικές ΥΧΕ στον Νότιο Ειρηνικό —η Γαλλική Πολυνησία και τα νησιά Ουάλις και Φουτούνα— συγκαταλέγονται στα εδάφη υψηλής στρατηγικής σημασίας λόγω των μεγάλων ΑΟΖ τους. Οι ζώνες αυτές παρέχουν στα ίδια και στη Γαλλία κυριαρχικά δικαιώματα σε ένα τεράστιο τμήμα του ωκεανού, με συνέπειες για τα αλιευτικά δικαιώματα, τα τουριστικά έσοδα, τον στρατιωτικό έλεγχο και τα μελλοντικά δικαιώματα εξόρυξης. Η κατάσταση αυτή συνεπάγεται σημαντικό κόστος για τη Γαλλία κατά την άσκηση της κυριαρχίας της, με τη διατήρηση διοικητικού μηχανισμού και χερσαίας, ναυτικής και αεροπορικής παρουσίας.
Στρατηγικά εδάφη εκτός της κατηγορίας των ΥΧΕ
Για λόγους πληρότητας, αξίζει να αναφερθούν τρεις περιπτώσεις εδαφών που δεν κατατάσσονται στις ΥΧΕ, επειδή αποτελούν αναπόσπαστα τμήματα των κρατών στα οποία ανήκουν: το Σβάλμπαρντ και το Γιαν Μάγεν της Νορβηγίας, η Γαλλική Γουιάνα της Γαλλίας και η Θέουτα και η Μελίγια της Ισπανίας. Πρόκειται για ένα νομικό καθεστώς που τα προστατεύει από εξωτερικές παρεμβάσεις. Παρ’ όλα αυτά, τα εδάφη αυτά έχουν μεγάλη σημασία στο σημερινό περιβάλλον οξυμένου ανταγωνισμού για παγκόσμια παρουσία.
Η σημασία του Σβάλμπαρντ συνδέεται με το αυξανόμενο ενδιαφέρον για θαλάσσιες διαδρομές στην Αρκτική που θα μπορούν να χρησιμοποιούνται όλο τον χρόνο. Στο αρχιπέλαγος λειτουργεί επίσης ρωσική εξορυκτική επιχείρηση. Το Γιαν Μάγεν, το οποίο δεν κατοικείται μόνιμα, αποτελεί παρατηρητήριο κοντά στη Γροιλανδία. Και τα δύο υπάγονται στη διοίκηση του Τμήματος Πολικών Υποθέσεων της Νορβηγίας.
Η Γαλλική Γουιάνα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στις διαστημικές δραστηριότητες της Γαλλίας και της Ευρώπης, τις οποίες συντονίζει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος. Επιπλέον, η αντιευρωπαϊκή στάση της αμερικανικής Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας του 2025 ενδέχεται να δημιουργήσει νέες εμπορικές δυσκολίες στην Καραϊβική, όπου η Γαλλία διαθέτει και άλλους υπερπόντιους νομούς και περιφέρειες, πέρα από τη Γαλλική Γουιάνα.
Τα ισπανικά εδάφη της Θέουτας και της Μελίγιας, στις μεσογειακές ακτές του Μαρόκου, αποτελούν αναπόσπαστα τμήματα της Ισπανίας. Ωστόσο, έχουν μετατραπεί σε εστίες έντασης κατά τις επανειλημμένες απόπειρες μεταναστών να περάσουν σε αυτά από το μαροκινό έδαφος. Επιπλέον, λόγω της γεωγραφικής της θέσης στο Στενό του Γιβραλτάρ, η Θέουτα εξασφαλίζει τη συνέχεια των ισπανικών χωρικών υδάτων από τις νότιες ακτές της Ισπανίας έως τη δική της ακτογραμμή. Έτσι, όλα τα πλοία που εισέρχονται στη Μεσόγειο ή εξέρχονται από αυτήν διέρχονται από ισπανικά χωρικά ύδατα.
Η γεωπολιτική σημασία των υπερπόντιων χωρών και εδαφών της Ευρώπης
Όπως αναφέρθηκε, οι τριάντα ΥΧΕ της Ευρώπης αποτελούν κληρονομιά των παλαιών αυτοκρατοριών των κρατών στα οποία υπάγονται ή των τολμηρών εξερευνήσεών τους σε μακρινούς τόπους. Τα κράτη αυτά θεωρούν τα εδάφη τους αρκετά σημαντικά ώστε να διαθέτουν πόρους για αυτά, για λόγους ιστορίας, πολιτικής ή κύρους. Επιπλέον, ορισμένα από τα τριάντα αυτά εδάφη παρουσιάζουν σημαντικό στρατηγικό, περιβαλλοντικό, οικονομικό ή στρατιωτικό ενδιαφέρον.
Στην περίπτωση των επτά εδαφών στρατηγικής σημασίας της ομάδας Γ, η γεωπολιτική ανάλυση γίνεται πιο σύνθετη λόγω του σημερινού τεταμένου διεθνούς περιβάλλοντος, το οποίο χαρακτηρίζεται από τρεις βασικούς παράγοντες. Ο πρώτος είναι η υποχώρηση της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες και η συνακόλουθη διάβρωση του ρυθμιστικού ρόλου του ΟΗΕ. Ο δεύτερος είναι ο αυξανόμενος αριθμός κυβερνήσεων που δρουν αποσταθεροποιητικά. Δεν συγκροτούν μια συνεκτική ομάδα, αλλά σαφώς αποτυπώνουν μια τάση. Ο τρίτος είναι η αρπακτική συμπεριφορά ορισμένων χωρών, η οποία στηρίζεται σε αυτοκρατορική νοσταλγία, στρατιωτικά συμφέροντα, επιδίωξη απόκτησης κρίσιμων υλικών για τις νέες τεχνολογίες ή τεράστιους χρηματοδοτικούς πόρους.
Η αρπακτική αυτή συμπεριφορά λαμβάνει πολλές μορφές, όπως έχει φανεί τα τελευταία χρόνια. Το πιο προφανές παράδειγμα είναι η κατάληψη της Κριμαίας και του Ντονμπάς στην Ουκρανία από τη Ρωσία το 2014, με βάση αμφισβητήσιμα επιχειρήματα για ιστορικούς δεσμούς, τη ρωσική γλώσσα και απειλές που η Μόσχα θεωρούσε ότι προέρχονταν από χώρες του ΝΑΤΟ. Η περίπτωση αυτή βρίσκεται σαφώς εκτός του αντικειμένου του παρόντος άρθρου.
Παράλληλα, η Κίνα έχει χρησιμοποιήσει ένα ευρύ φάσμα μεθόδων στη δράση της στο εξωτερικό: από τη στρατιωτική παρουσία —για παράδειγμα, στην Αραβική Θάλασσα κατά τον αμερικανοϊσραηλινό πόλεμο κατά του Ιράν το 2026— ή τη δημιουργία τεχνητών νησιών στη Νότια Σινική Θάλασσα, μέχρι επενδύσεις σε στρατηγικές τοποθεσίες, όπως το λιμάνι του Πειραιά στην Ελλάδα ή το αεροδρόμιο της Τουλούζης στη Γαλλία, όπου βρίσκεται μεγάλο εργοστάσιο αεροσκαφών της Airbus. Τα παραδείγματα αυτά δεν αφορούν ευρωπαϊκές ΥΧΕ, αλλά αποτυπώνουν ένα πρότυπο συμπεριφοράς που θα μπορούσε να εφαρμοστεί σε πολλές περιοχές του κόσμου, ξεκινώντας από την αύξηση του εμπορίου και της αλιευτικής δραστηριότητας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την ενίσχυση των επενδύσεων.
Στην περίπτωση του Τραμπ, οι αντιπαραθέσεις αρχίζουν συχνά με μια δήλωση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως συνέβη με τη Γροιλανδία: «Οι χώρες πρέπει να έχουν την κυριότητα, και υπερασπίζεσαι την κυριότητα, όχι τις μισθώσεις. Και θα πρέπει να υπερασπιστούμε τη Γροιλανδία». Η ιδέα της υπεράσπισης της Γροιλανδίας συνδέεται με τη στρατιωτική παρουσία της Κίνας και της Ρωσίας γύρω από το νησί. Ενδέχεται επίσης να υπεισέρχεται ένας μακροπρόθεσμος οικονομικός υπολογισμός, ιδίως όσον αφορά τις κρίσιμες πρώτες ύλες. Ο Τραμπ χρησιμοποίησε παρόμοιο τρόπο επικοινωνίας φέτος για το Ντιέγκο Γκαρσία, απειλώντας να αγοράσει ξανά το αρχιπέλαγος.
Τα διπλωματικά τετελεσμένα απέναντι στη δημοκρατική αρχιτεκτονική της Ευρώπης
Οι δυναμικές αυτές κινήσεις αντανακλούν —χωρίς συγκεκριμένη σειρά— χρηματοδοτική ισχύ, στρατιωτική δύναμη και εδαφικές φιλοδοξίες. Δεν έχουν έρεισμα στο διεθνές δίκαιο και αντιβαίνουν στις αρχές που καθιερώθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και στον ρόλο που αποδόθηκε στο σύστημα του ΟΗΕ στα τέλη της δεκαετίας του 1940.
Οι ενέργειες της Κίνας, της Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών τους τελευταίους μήνες και τα τελευταία χρόνια αντανακλούν διαφορετικές πολιτικές σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα και δύσκολα μπορούν να συγκριθούν μεταξύ τους. Έχουν, όμως, ένα κοινό στοιχείο: τη δημιουργία των δικών τους διπλωματικών τετελεσμένων. Συνδυάζοντας δημόσιους και ιδιωτικούς χρηματοδοτικούς πόρους, οικονομική στρατηγική, στρατιωτική δύναμη, προπαγάνδα και αμφισβήτηση παγιωμένων κανόνων διεθνούς συμπεριφοράς, τα κράτη αυτά έχουν καταφέρει να επιβάλουν τις πολιτικές της επιλογής τους στη διεθνή κοινότητα, τόσο σε φίλους όσο και σε αντιπάλους.
Η Δυτική Ευρώπη, λόγω της ιστορίας της, της πολιτικής της παράδοσης και των κανόνων που έχει υιοθετήσει με δημοκρατικές διαδικασίες, δεν ενεργεί με αυτόν τον τρόπο. Επιπλέον, έχει συχνά βρεθεί απροετοίμαστη όταν καλείται να διαμορφώσει απάντηση σε εχθρικές ενέργειες εξωτερικών δυνάμεων.
Σε μια μεταστροφή που έχει επιβαρύνει τις διατλαντικές σχέσεις από τις 20 Ιανουαρίου 2025, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υιοθετήσει πολιτική ανοιχτά εχθρική προς τους μέχρι πρότινος συμμάχους τους στην Ευρώπη. Η πολιτική αυτή αποτυπώθηκε επίσημα στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας του Νοεμβρίου 2025. Μετά την αρχική δυσπιστία τους, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις φαίνεται να έχουν βρει τρόπους συλλογικής αντίδρασης, παρότι παραμένουν ευάλωτες σε προσωπικές επιθέσεις και δεν εμφανίζονται πάντοτε ενωμένες.
Οι δυνάμεις της Δυτικής Ευρώπης μπορούν να αντιδράσουν μόνο στο πλαίσιο της δικής τους νομικής αρχιτεκτονικής, η οποία στηρίζεται στο κράτος δικαίου, τα εθνικά συντάγματα, τις διαδοχικές συνθήκες της ΕΕ, τις συμβάσεις και τα πρωτόκολλα του Συμβουλίου της Ευρώπης, καθώς και τις διαδικασίες που διέπουν τις αποφάσεις της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής.
Όσον αφορά το ενδεχόμενο εξωτερικών παρεμβάσεων στις ΥΧΕ, οι αντιδράσεις των δυτικοευρωπαϊκών κυβερνήσεων θα εξαρτηθούν, βεβαίως, από κάθε συγκεκριμένη περίπτωση. Σε ορισμένα εδάφη, όπως η Νέα Καληδονία, μια τέτοια παρέμβαση αποτελεί αυστηρά εθνικό ζήτημα και παραμένει υποθετική. Σε άλλα, όπως το Βρετανικό Έδαφος του Ινδικού Ωκεανού, αφορά μόνο έναν μικρό αριθμό συνομιλητών. Σε άλλες περιπτώσεις, όπως η Γροιλανδία, αφορά μία κυβέρνηση της ΕΕ και το αντίστοιχο έδαφος, αλλά από νομική άποψη και ολόκληρη την ΕΕ. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο νομικό και διπλωματικό πρότυπο που να μπορεί να εφαρμοστεί παντού.
Ωστόσο, όλες οι αποσταθεροποιητικές ενέργειες κατά των ευρωπαϊκών ΥΧΕ έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: κλονίζουν τα νομικά θεμέλια των ευρωπαϊκών κρατών, αποσταθεροποιούν τους πολιτικούς τους θεσμούς και, τελικά, διαρρηγνύουν τη δημοκρατική τους αρχιτεκτονική. Γι’ αυτό ακριβώς οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις —και η ίδια η ΕΕ, όπου εμπλέκεται— πρέπει να αντιδρούν συστηματικά και αποφασιστικά σε τέτοιες ενέργειες. Κανένα καλοπιάσιμο και καμία υποχωρητικότητα απέναντι σε αποσταθεροποιητικές ξένες δυνάμεις δεν πρόκειται ποτέ να προστατεύσουν την ευρωπαϊκή δημοκρατία.
Ο Μαρκ Πιερίνι ευχαριστεί τη Λιζ Ντεμπρέν, πτυχιούχο Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Paris 8, η οποία, κατά την πρακτική της άσκηση στο Carnegie Europe τον Μάιο και τον Ιούνιο του 2026, ανέλαβε να συγκεντρώσει και να οργανώσει ενημερωτικά δελτία για τις τριάντα ΥΧΕ που εξετάζονται στο άρθρο. Η συμβολή της αποτέλεσε ουσιώδες μέρος αυτής της ανάλυσης.
Σχετικά με τον συγγραφέα
Μαρκ Πιερίνι Ανώτερος ερευνητής, Carnegie Europe
Ο Μαρκ Πιερίνι είναι ανώτερος ερευνητής στο Carnegie Europe. Η έρευνά του επικεντρώνεται στις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και την Τουρκία από ευρωπαϊκή σκοπιά.
Ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο βρέθηκε στην Αθήνα για την έκτη συνάντηση του Στρατηγικού Διαλόγου. Μίλησε για ενεργειακά, αμυντικά και άλλα διμερή θέματα. Επιλέγω να μείνω περισσότερο στην ομιλία του στην Πνύκα, η οποία περιείχε έναν ύμνο στον διαχρονικό Ελληνικό Πολιτισμό, μία έκθεση των σύγχρονων αξιών της συντηρητικής σκέψης και ορισμένες επισημάνσεις που συνδέονται με την πολιτική της Κυβέρνησης Τραμπ.
Θεωρώ θετική την αντίληψή του για τη συνέχεια του Ελληνισμού, όπως φάνηκε από τις αναφορές του στην Αρχαία Αθήνα και στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Τόνισε τα τρία θεμέλια του δυτικού πολιτισμού, δηλαδή την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, τη Ρώμη και τη Χριστιανική διδασκαλία, τα οποία δεν αποτελούν απλώς μία δική του επινόηση. Εκφράζουν μία γενική παραδοχή που γίνεται από σοβαρούς μελετητές της Ιστορίας. Τα έχουν αναγνωρίσει ως θεμέλια ο Γάλλος ποιητής Πώλ Βαλερύ, ο Άγγλος Νομπελίστας Τόμας Έλιοτ, οι Νεοέλληνες διανοητές Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ και άλλοι. Αυτοί που διαφωνούν είναι οι σύγχρονοι αποδομητές της κλασικής παιδείας, οι οποίοι γκρεμίζουν τις αξίες που οικοδόμησαν την Ευρώπη χωρίς, όμως, να αντιπροτείνουν κάποια άλλα σταθερά θεμέλια.
Η αναφορά του Ρούμπιο στο εθνικό συμφέρον επίσης αποτελεί μία κλασική αξία, η οποία βασίζεται στον Θουκυδίδη. Σε όλες τις στρατιωτικές σχολές της Ευρώπης και των ΗΠΑ ο Θουκυδίδης και η ανάλυσή του για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο αποτελούν υποχρεωτικό ανάγνωσμα. Ακόμη και Κινέζοι ηγέτες όταν συναντούν τον Πρόεδρο των ΗΠΑ αναφέρονται τον Θουκυδίδη. Αν κάποιοι στην Ελλάδα τον αγνοούν ή τον υποτιμούν δεν ευθύνεται ο Ρούμπιο. Η ρεαλιστική σχολή των Διεθνών Σχέσεων αξιοποιεί τα διδάγματα του Αλιμούσιου ιστορικού και μάς συνιστά να είμαστε πάντοτε έτοιμοι διπλωματικά και αμυντικά για κάθε ενδεχόμενη απειλή.
Προφανώς ενόχλησαν την εγχώρια «προοδευτική» διανόηση οι αναφορές του Ρούμπιο στην επιδίωξη της αριστείας ως παραδοσιακής ελληνικής αρετής. Από τον Όμηρο μαθαίνουμε ότι αξίζει το: Αιέν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων. Στη νεώτερη Ελλάδα εμφανίσθηκε Υπουργός Παιδείας του ΣΥΡΙΖΑ που δήλωσε ότι η αριστεία είναι ρετσινιά!. Ευτυχώς ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ συμφωνεί με τον Όμηρο και όχι με τον πρώην Υπουργό Παιδείας.
Υπογραμμίζω με ενδιαφέρον τις αναφορές του Μάρκο Ρούμπιο στον Χριστιανισμό. Αναδεικνύουν μία προσωπική του κοσμοθεωρία, αλλά και την αντίθεσή του με την woke ατζέντα, την οποία προσπαθούν να επιβάλουν ορισμένοι Πανεπιστημιακοί στις ΗΠΑ. Αξιοπρόσεκτη είναι και η αναφορά του στους μάρτυρες του Χριστιανισμού, οι οποίοι δεν απαρνήθηκαν την πίστη τους. Θα μπορούσε πάντως να συμβουλευθεί και κάποιον Ορθόδοξο Θεολόγο πριν έλθει στην Αθήνα, διότι η ομιλία του περιείχε αναφορές σε Χριστιανικούς ναούς της Δυτικής Ευρώπης παραλείποντας την Αγία Σοφία και γενικότερα την ελληνορθόδοξη παράδοση του Βυζαντίου.
Η αντίθεση του Ρούμπιο στη μαζική μετανάστευση ευθυγραμμίζεται με την πολιτική του Τραμπ, αλλά και με την πολιτική των περισσοτέρων ευρωπαϊκών κυβερνήσεων. Επισημαίνω την αναφορά του στους ήρωες του Άλαμο, οι οποίοι πολέμησαν λίγοι έναντι πολλών το 1836 στο Τέξας. Ουδείς επέζησε μετά την τελική επίθεση του Μεξικανικού στρατού. Η αναφορά μάλλον σχετίζεται με την ανέγερση τείχους στα σύνορα ΗΠΑ- Μεξικού για την αποτροπή μαζικής εισόδου παράτυπων μεταναστών.
Apartment buildings in the district Mitte photographed from the television tower in Berlin, Germany, Thursday, April 4, 2019. A campaign is being launched in the German capital to force the Berlin's state government into taking over nearly 250.000 apartments from corporate owners like Deutsche Wohnen and others. (AP Photo/Markus Schreiber)
Αγγελική Παπαθεοδώρου
Κάτοικοι του Βερολίνου μιλούν στην «Κ» για τη στεγαστική κρίση και το πώς αυτή επηρέασε το πρόσφατο εκλογικό αποτέλεσμα
Σύμφωνα με το πολεοδομικό σχέδιο του Βερολίνου, έως το 2040 θα χρειαστούν περίπου 220.000 επιπλέον διαμερίσματα για την κάλυψη της διαρκώς αυξανόμενης ζήτησης. Πηγή: AP
Πάνε σχεδόν τέσσερις μήνες από τότε που ξεκίνησε να ψάχνει. Σε ιστοσελίδες με αγγελίες ακινήτων, μεσιτικά γραφεία, ομάδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης∙ χτυπώντας το κουμπί της «ανανέωσης» μέχρι να παρουσιαστεί μια καλή ευκαιρία και την πόρτα της τύχης για να την προλάβει πρώτη. Η περίπτωση της Βερολινέζας Μάγια, η οποία βρίσκεται αντιμέτωπη με την ασφυκτική στεγαστική αγορά της γερμανικής πρωτεύουσας, είναι πιο πολύ ο κανόνας παρά η εξαίρεση. «Δεν πηγαίνει και τόσο καλά ή μάλλον πάει τόσο άσχημα όσο θα περίμενε κανείς», λέει η 22χρονη Γερμανίδα περιγράφοντας την αναζήτησή της για ένα διαμέρισμα, η οποία ακόμη συνεχίζεται.
Πριν από τις κρατιδιακές εκλογές της 20ης Σεπτεμβρίου στη γερμανική πρωτεύουσα, η στεγαστική κρίση παρέμενε στην κορυφή των δημοσκοπήσεων ως το σημαντικότερο πρόβλημα των Βερολινέζων. Η νικήτρια των εκλογών, Ελίφ Εράλρπ, επικεφαλής υποψήφια του αριστερού Die Linke, το οποίο επικράτησε με το πρωτοφανές για τα δεδομένα του κόμματος ποσοστό του 25,7%, έθεσε στο επίκεντρο της προεκλογικής της εκστρατείας το ραγδαία αυξανόμενο κόστος στέγασης στην πόλη. «Θα καταβάλλω κάθε δυνατή προσπάθεια για να κάνω το Βερολίνο ξανά προσιτό», έχει δηλώσει η ίδια επανειλημμένα.
Το στεγαστικό είναι «αρρώστια» που αντιμετωπίζουν δεκάδες πόλεις στην Ευρώπη και το Βερολίνο δεν αποτελεί εξαίρεση. Πώς όμως έφτασε να κρίνει το εκλογικό αποτέλεσμα στη γερμανική πρωτεύουσα;
Τα πράγματα δεν ήταν πάντα έτσι για το Βερολίνο. Για χρόνια μετά την πτώση του Τείχους, η γερμανική μητρόπολη ξεχώριζε ανάμεσα στις άλλες ευρωπαϊκές πόλεις ως προσιτή ακόμη και για χαμηλόμισθους, προσελκύοντας κύματα μεταναστών από τη Γερμανία και την Ευρώπη. Η πόλη ήταν «φτωχή, αλλά σέξι», όπως την είχε «βαφτίσει» χαρακτηριστικά ο πρώην δήμαρχός της, Κλάους Βόβεραϊτ, το μακρινό 2003.
Η ραγδαία ανάπτυξη της οικονομίας που ακολούθησε αύξησε, σταδιακά στην αρχή και την τελευταία 15ετία κατακόρυφα, τη ζήτηση στέγης. Το γερασμένο και περιορισμένο στεγαστικό «απόθεμα» της πόλης μαζί με τις δυσκολίες στην ανέγερση νέων κατοικιών, εκτόξευσαν τις τιμές των ενοικίων και το στεγαστικό, όπως έχει αναφέρει και η Γερμανίδα νυν υπουργός Στέγασης, Βερένα Χούμπερτζ, μετατράπηκε στο «κοινωνικό ζήτημα της εποχής».
Σήμερα, σύμφωνα με το πολεοδομικό σχέδιο του Βερολίνου, έως το 2040 θα χρειαστούν περίπου 220.000 επιπλέον διαμερίσματα για την κάλυψη της διαρκώς αυξανόμενης ζήτησης. Μόνο την τελευταία δεκαετία, οι τιμές των ενοικίων στη γερμανική πρωτεύουσα αυξήθηκαν κατά μέσο όρο 69%, σύμφωνα με στοιχεία της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Οι τιμές των ενοικίων είναι ενδεικτικές του προβλήματος: παρότι το μέσο ενοίκιο στο Βερολίνο ανέρχεται περίπου στα 7 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο, τα διαθέσιμα διαμερίσματα προσφέρονται για παραπάνω από τα διπλάσια χρήματα, φτάνοντας μέχρι και τα 16 ευρώ ανά τ.μ.
Κάτοικοι της γερμανικής πρωτεύουσας μίλησαν στη «Κ» περιγράφοντας την κρίση του στεγαστικού σε μια από τις μεγαλύτερες μητροπόλεις της Ευρώπης.
«Οι τιμές των ενοικίων είναι το κοινό πρόβλημα των περισσότερων και αυτό παρά ορισμένα μέτρα που είναι ήδη θεωρητικά σε εφαρμογή», λέει ο Λεόν, 24 ετών, αναφερόμενος στο «Mietpreisbremse», ένα ομοσπονδιακό μέτρο περιορισμού των τιμών ενοικίασης που τέθηκε σε εφαρμογή το 2015. Οπως σημειώνει και ο ίδιος, οι ιδιοκτήτες έχουν βρει τρόπους να το «παρακάμπτουν» και να ανεβάζουν τις τιμές, προσφέροντας είτε βραχυπρόθεσμες μισθώσεις, είτε επιπλωμένες κατοικίες, είτε «τεμαχίζοντας» ένα διαμέρισμα σε πολλά δωμάτια. «Πρέπει να υπάρξει ένα πιο ισχυρό ρυθμιστικό πλαίσιο και επίσης η κυβέρνηση να επενδύσει στην ανέγερση περισσότερων κατοικιών», προσθέτει.
«Η εύρεση κατοικίας γίνεται κάθε χρόνο όλο και πιο ακριβή και η γενική ποιότητα των κατοικιών που προσφέρονται δεν ανταποκρίνεται στο κόστος ενοικίασης. Το να πληρώνει κανείς 700 ευρώ για ένα δωμάτιο σε ένα “Altbau” (σ.σ. παλαιό κτίριο) που δεν έχει υποστεί ούτε μερική ανακαίνιση εδώ και πάνω από 30 χρόνια, αποτελεί προσβολή για μία από τις πλουσιότερες και πιο ανεπτυγμένες πόλεις της Ευρώπης», εξηγεί ο 26χρονος Ματία με καταγωγή από την Ιταλία, ο οποίος βρίσκεται στο Βερολίνο τα τελευταία δύο χρόνια για μεταπτυχιακές σπουδές.
Ωστόσο, οι τρόποι με τους οποίους θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα του στεγαστικού διχάζουν τους Βερολινέζους. Ολοι θέλουν περισσότερα και καλύτερα σπίτια, δεν φαίνεται όμως να υπάρχει ομοφωνία για το πώς αυτό θα γίνει πράξη.
Ο Φαμπιέν με καταγωγή από τη Γαλλία ζει και εργάζεται στο Βερολίνο τα τελευταία επτά χρόνια. Οπως εξηγεί στην «Κ», o ίδιος τάσσεται υπέρ της πρότασης μετατροπής υφιστάμενων κενών επαγγελματικών χώρων σε κατοικίες. Η εν λόγω πρακτική, που προτείνεται από κατοίκους και ειδικούς ως διέξοδος από το στεγαστικό πρόβλημα, παρότι έχει εφαρμοστεί επιτυχημένα σε ορισμένες περιπτώσεις στην πόλη, σήμερα αντιμετωπίζει προκλήσεις. Το κόστος μεταποίησης ή ανακαίνισης συχνά μπορεί να είναι ίδιο με αυτό ενός νεόδμητού κτιρίου.
«Οι λύσεις είναι αλλού και σίγουρα δεν είναι στο Τέμπλχόφερ Φελντ (Tempelhofer Feld) και στο ενδεχόμενο δόμησης σε αυτό», προσθέτει ο Φαμπιέν. Το ζήτημα της αξιοποίησης του Τέμπλχόφερ Φελντ, ενός από τους μεγαλύτερους υπαίθριους δημόσιους χώρους στην καρδιά του Βερολίνου, αναδείχθηκε σε κεντρικό σημείο του προεκλογικού διαλόγου τους μήνες που προηγήθηκαν. Με δημοψήφισμα το 2014, οι κάτοικοι της πόλης ψήφισαν να διατηρηθεί το τέως αεροδρόμιο ως δημόσιο πάρκο. Η πρόταση του Χριστιανοδημοκρατικού κόμματος (CDU) για ανέγερση 21.400 κατοικιών στα περίχωρά του πριν από μερικά χρόνια προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων από πολίτες, που υποστηρίζουν ότι η λύση δεν βρίσκεται στη δόμηση ενός πολυσυχναστου κοινόχρηστου χώρου πρασίνου. «Για μένα, αυτές οι εκλογές είναι επίσης μια ψήφος για την ανάπτυξη του Τέμπλχόφερ», είχε δηλώσει σε συνέντευξή του στη Tagesspiegel ο επικεφαλής υποψήφιος του CDU για το κρατίδιο του Βερολίνου, Στέφαν Εβερς. Η διατήρηση των σχεδόν 3.500 στρεμμάτων βρέθηκε στο επίκεντρο της προεκλογικής εκστρατείας του Die Linke.
Αντιμέτωπη με την κρίση, τον περασμένο Οκτώβριο, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση εισήγαγε στον γερμανικό πολεοδομικό κώδικα το σχέδιο «Bau Turbo», ένα μέτρο που προβλέπει την επιτάχυνση της αδειοδότησης από τους δήμους για την κατασκευή κατοικιών, τις ανακαινίσεις και τα έργα αλλαγής χρήσης ακινήτων. Στόχος της να τροφοδοτήσει την κατασκευή περισσότερων κατοικιών τόσο στο Βερολίνο αλλά και σε άλλες πόλεις της χώρας. Επικριτές του εν λόγω σχεδίου υποστηρίζουν, ωστόσο, ότι η μαζική και γρήγορη δόμηση δεν πρόκειται να ρίξει αυτόματα τις τιμές των ενοικίων. Στο immoscout24, τη δημοφιλέστερη ιστοσελίδα αγγελιών ακινήτων στην πόλη, ένα νεόδμητο διαμέρισμα «αγγίζει» τα 21 ευρώ/τ.μ., ποσό τριπλάσιο από το μέσο ενοίκιο της πόλης. Η επικεφαλής του Die Linke, Ελίφ Εραλπ, έχει δεσμευτεί να προχωρήσει στην απαλλοτρίωση περισσότερων από 200.000 κατοικιών –περίπου το ένα έκτο του συνολικού στεγαστικού αποθέματος προς ενοικίαση στην πόλη– που ανήκουν σε μεγάλες εταιρείες ακινήτων, χωρίς ωστόσο να είναι σαφές πώς σκοπεύει να το υλοποιήσει. Ερευνα του γερμανικού ινστιτούτου Kiel (Kiel Institute for the World Economy) που δημοσιεύθηκε πρόσφατα υποστηρίζει ότι το εν λόγω μέτρο δεν θα ήταν αποτελεσματικό και ενδεχομένως θα καθιστούσε τη στεγαστική αγορά του Βερολίνου ακόμη πιο «άκαμπτη».
Ξετυλίγεται το κουβάρι από αμερικάνικα ρεπορτάζ (δυστυχώς δεν έχουμε μέχρι στιγμής αντίστοιχα ελληνικά), για την στενή σχέση που διατηρεί η ανώτατη επικεφαλής της αμερικάνικης πρεσβείας με Έλληνες επιχειρηματίες.
Σύμφωνα με νέο δημοσίευμα της Wall Street Journal, η πρέσβης των ΗΠΑ στην Αθήνα, Κίμπερλι Γκίλφοϊλ παραδέχτηκε σε ηχογραφήσεις ότι μετακινήθηκε με το ιδιωτικό τζετ του Αλέξανδρου Εξάρχου (CEO της κατασκευαστικής εταιρείας Aktor Group) για να πάει στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός. Ο Έλληνας επιχειρηματίας ήταν, όπως είπε η ίδια στην ηχογράφηση, «δικός μου άνθρωπος» (My people).
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, η ίδια φέρεται να πίεζε κυβερνήσεις στα Βαλκάνια (από τη Βουλγαρία έως την Αλβανία) να κάνουν δουλειές με τον συγκεκριμένο επιχειρηματία και να αγοράσουν αμερικανικό φυσικό αέριο αξίας δισεκατομμυρίων μέσω της εταιρείας του.
Ηχογραφήσεις επίσης τη δείχνουν να υπερηφανεύεται για τις στενές της σχέσεις με τον Έλληνα εφοπλιστή Νικόλα Τσάκο (CEO της Tsakos Energy Navigation), με τον οποίο πέρασε τις γιορτές στο Γκστάαντ. Μάλιστα, ο Τσάκος φέρεται να κάλυψε τον λογαριασμό της στο πανάκριβο ξενοδοχείο Four Seasons George V στο Παρίσι, σύμφωνα με το αμερικάνικο δημοσίευμα.
Σημειώνουμε ότι ρεπορτάζ της βρετανικής Daily Mail ανέφερε ότι η Κ. Γκιλφόιλ απέλυσε τον υπεύθυνο δεοντολογίας της πρεσβείας τον περασμένο χειμώνα, έπειτα από διαφωνία σχετικά με το ποιος θα πλήρωνε για την ανακαίνιση της κατοικίας της, εν τέλει οι εργασίες ανακαίνισης της κατοικίας της Κ. Γκιλφόιλ «χρηματοδοτήθηκαν από εύπορους Έλληνες».
Η WSJ αναφέρει επίσης ότι αξιωματούχοι της αμερικάνικης κυβέρνησης συζητούν το ενδεχόμενο απομάκρυνσής της και σύντομα αναμένεται απόφαση από τον Πρόεδρο Τραμπ, ενώ στο ρεπορτάζ παρατίθενται και δηλώσεις του Αντιπροέδρου Βανς για το θέμα.
Έχει σημασία ότι η Στέφανι Γκρίσαμ, πρώην εκπρόσωπος της Μελάνια Τραμπ, έγραψε σε ανάρτησή της στο X: «Γνωρίζει πάρα πολλά για την οικογένεια Τραμπ και τον στενό κύκλο τους, και φαντάζομαι ότι προτιμούν να την έχουν όσο το δυνατόν πιο μακριά. Μια οργισμένη Κ.Γ. (Kimberly Guilfoyle) πίσω στις ΗΠΑ δεν θα ήταν καλό πράγμα για τον κόσμο του Τραμπ».
Τι αναφέρει συγκεκριμένα το δημοσίευμα της Wall Street Journal
Το δημοσίευμα του Σαββάτου 10 Οκτωβρίου με τίτλο: «Στο Νταβός, η Κίμπερλι Γκίλφοϊλ καυχιόταν για ταξίδια με ιδιωτικά τζετ και πολυτελείς διαμονές» αναφέρει ότι «Ηχογράφηση καταγράφει την πρέσβειρα των ΗΠΑ να λέει ότι Έλληνες επιχειρηματίες πλήρωναν για τα ταξίδια της και να εκλιπαρεί για μια πρόσκληση σε εκδήλωση με τον Έρικ Τραμπ.
Η Κίμπερλι Γκίλφοϊλ, ως η νεοδιορισθείσα πρέσβειρα της Αμερικής στην Ελλάδα, καυχιόταν στο Νταβός για τις στενές της σχέσεις με δύο Έλληνες μεγιστάνες και δήλωνε ότι χρηματοδοτούσαν τα πολυδάπανα ταξίδια της ανά τον κόσμο».
Το ρεπορτάζ συνεχίζει αναφέροντας ότι σύμφωνα με ανθρώπους που άκουσαν τη συνομιλία και με ηχητική καταγραφή που εξέτασε η The Wall Street Journal, η Γκίλφοϊλ προέβαλλε τον Ιανουάριο τις διασυνδέσεις της με εύπορους Έλληνες επιχειρηματίες, καθώς υπέβαλλε ένα επείγον αίτημα. Της απαγορευόταν να παραστεί σε ένα επερχόμενο δείπνο που διοργανωνόταν προς τιμήν του Έρικ Τραμπ και ήθελε να επιστρατεύσει έναν Αμερικανό επιχειρηματία, ο οποίος περιλαμβανόταν στη λίστα των προσκεκλημένων, για να τη βοηθήσει να εξασφαλίσει την είσοδό της.
«Ξέρετε, μπορώ να σας προσφέρω τα πάντα στον κόσμο. Αυτά που σας αξίζουν», είπε, σύμφωνα με την ηχογράφηση. «Θα σας βγάλω πάρα πολλά γαμ…να λεφτά», είπε σε άλλο σημείο της συνομιλίας με τον επιχειρηματία.
Εξέφρασε την οργή της για το γεγονός ότι δεν συμπεριλήφθηκε στη λίστα για το δείπνο, το οποίο διοργάνωνε το Greek House Davos. «Δεν νοείται να μην έρθει η γαμ… ξέρετε, η πρέσβειρα των ΗΠΑ στην Ελλάδα. Θα έπρεπε να μου φιλάει τον γαμ… κ…», είπε η Γκίλφοϊλ για τη διοργανώτρια της εκδήλωσης.
Τελικά, η Γκίλφοϊλ κατάφερε να εξασφαλίσει μια θέση την τελευταία στιγμή. Η πρόεδρος του Greek House Davos, Ειρήνη Βανταράκη, δήλωσε ότι η ομάδα της «έπρεπε να διαχειριστεί μια μικρή κρίση [που] επηρέασε έναν αριθμό καλεσμένων υψηλού προφίλ» και ότι «κάποιοι απογοητεύτηκαν». Η Γκίλφοϊλ ήταν «ευγενική και διακριτική» και αποχώρησε νωρίς από το δείπνο, πρόσθεσε η ίδια.
Η Γκίλφοϊλ είχε μεταβεί στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Ιανουαρίου του 2026 με ιδιωτικό τζετ μαζί με τον Αλέξανδρο Εξάρχου, διευθύνοντα σύμβουλο της ελληνικής κατασκευαστικής εταιρείας Aktor Group, όπως η ίδια παραδέχτηκε στην ηχογράφηση.
Κυβερνήσεις από τη Βουλγαρία έως την Αλβανίαενθαρρύνθηκαν από την Γκίλφοϊλ να συνεργαστούν επιχειρηματικά με τον Εξάρχου και να αγοράσουν αμερικανικό φυσικό αέριο αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων από την εταιρεία του, όπως έχει αναφέρει η Wall Street Journal.
Ο Έλληνας επιχειρηματίας ήταν, όπως είπε η ίδια στην ηχογράφηση, «δικός μου άνθρωπος» (My people).
Δεν ήταν ο μόνος επιχειρηματίας που διευκόλυνε τα ταξίδια της Γκίλφοϊλ.
Σχεδίαζε επίσης να πετάξει αργότερα τον ίδιο μήνα στο Παρίσι, με ένα τζετ μαζί με τον Έλληνα εφοπλιστή Νικόλα Τσάκο, για να παρευρεθεί στην επίδειξη μόδας της συζύγου του, όπως είπε η ίδια στην ηχογράφηση. Είχαν περάσει μέρος των εορτών μαζί στο αποκλειστικό, υπερπολυτελές ελβετικό θέρετρο του Γκστάαντ.
«Βλέπω τον Νίκο κάθε γαμ… μέρα», είπε στην ηχογράφηση. «Πετάω μαζί του για Παρίσι. Είμαι μαζί του για μια γαμ… εβδομάδα… Με λατρεύει. Χρυσό μου, πέρασα τα Χριστούγεννα μαζί του. Την Πρωτοχρονιά. Εντάξει; Στο Γκστάαντ. Δηλαδή, παντού».
Όταν η πρέσβης έκανε check-in στο ξενοδοχείο Four Seasons Hotel George V του Παρισιού, ένα από τα αγαπημένα ξενοδοχεία των κορυφαίων αστέρων του Χόλιγουντ και ηγετών από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, ο λογαριασμός καλύφθηκε από τον Τσάκο, διευθύνοντα σύμβουλο της Tsakos Energy Navigation, σύμφωνα με άτομα που γνωρίζουν το θέμα.
Η Γκίλφοϊλ δημοσίευσε 20 φωτογραφίες της από την εκδήλωση στους δύο εκατομμύρια ακολούθους της στο Instagram, φορώντας διάφορες επώνυμες τουαλέτες, συμπεριλαμβανομένων δύο φωτογραφιών με τον Τσάκο.
Η χρηματοδότηση των ταξιδιών της από τον Τσάκο δεν είχε αναφερθεί προηγουμένως.
Ο Τσάκος και η σύζυγός του δεν ανταποκρίθηκαν σε αιτήματα για σχολιασμό. Η Aktor Group, μέσω δικηγόρων, αρνήθηκε να σχολιάσει. Οι δικηγόροι της Aktor δήλωσαν ότι η Γκίλφοϊλ δεν προωθούσε με αθέμιτο τρόπο τα εμπορικά συμφέροντα της Aktor.
Ένας εκπρόσωπος της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα δήλωσε ότι η καριέρα της πρέσβεως «εντός και εκτός της δημόσιας υπηρεσίας καθοδηγείται από βαθιές και σταθερές αξίες» και ότι η ίδια είχε «ακολουθήσει πιστά τις οδηγίες του Στέιτ Ντιπάρτμεντ σχετικά με την ηθική και τη δήλωση δώρων».
«Οι ανυπόστατοι ισχυρισμοί αποτελούν απλώς έναν αντιπερισπασμό από το σπουδαίο έργο που επιτελεί στην Ελλάδα και την ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο», δήλωσε ο εκπρόσωπος.
Οι νέες αποκαλύψεις έρχονται καθώς κορυφαία στελέχη της κυβέρνησης Τραμπ συσκέπτονται για το τι πρέπει να πράξουν με μια πρέσβη που κάποτε προοριζόταν να γίνει μέλος της προεδρικής οικογένειας, αλλά τώρα εξελίσσεται σε πολιτικό βαρίδι ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του 2026.
Αξιωματούχοι της κυβέρνησης συζητούν το ενδεχόμενο απομάκρυνσής της και σύντομα αναμένεται απόφαση από τον Πρόεδρο Τραμπ, δήλωσαν στενοί συνεργάτες.
Την Τετάρτη, η Journal δημοσίευσε γραπτά μηνύματα που δείχνουν ότι η Γκίλφοϊλ ζήτησε από έναν δωρητή του Τραμπ να στείλει 100.000 δολάρια στον λογαριασμό της στην American Express και, ως αντάλλαγμα, προσέφερε βοήθεια ώστε η κυβέρνηση Τραμπ να εξετάσει τα προσωπικά φορολογικά και νομικά ζητήματα του δωρητή. Ένας δικηγόρος της Γκίλφοϊλ αμφισβήτησε τη γνησιότητα των μηνυμάτων, αλλά αρνήθηκε να δώσει συγκεκριμένες λεπτομέρειες.
«Μόλις το άκουσα. Είναι κρίμα», δήλωσε ο Τραμπ στους δημοσιογράφους σχετικά με τα δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ, καθώς αποχωρούσε από τον Λευκό Οίκο την Παρασκευή. «Θέλω να πω, δεν ξέρω. Είναι πρέσβης… Ήταν πάντα πολύ ευγενική».
Την περασμένη εβδομάδα, η Γκίλφοϊλ βρέθηκε στο στόχαστρο των Δημοκρατικών στις επιτροπές εξωτερικών υποθέσεων της Γερουσίαςκαι της Βουλής των Αντιπροσώπων, οι οποίοι προέτρεψαν το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να επανεξετάσει τη συμπεριφορά της, αφότου η έρευνα της Journal αποκάλυψε τις προσπάθειες της πρέσβειρας να προωθήσει την Aktor, την ελληνική εταιρεία της οποίας ο διευθύνων σύμβουλος τη μετέφερε αεροπορικώς στο Νταβός.
Οι αποκαλύψεις προκάλεσαν αναστάτωση στον Λευκό Οίκο και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Η Γκίλφοϊλ πέρασε αρκετές ημέρες επικοινωνώντας με άτομα εντός και γύρω από την κυβέρνηση, αρνούμενη ότι είχε στείλει τα μηνύματα με τα οποία ζητούσε οικονομική ελάφρυνση για την πιστωτική της κάρτα, και ζητώντας τη στήριξή τους.
Ο Υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο έμαθε για τα γραπτά της μηνύματα από το αίτημα της Journal για σχολιασμό, ενώ βρισκόταν σε αεροπλάνο με προορισμό την Αθήνα, όπου επρόκειτο να εκφωνήσει ομιλία μπροστά από την Ακρόπολη, «σχετικά με το αν η Δύση διατηρεί τη θέση της στην κεφαλή του κόσμου». Οι συνεργάτες του ήταν εκνευρισμένοι και φοβούνταν ότι οι αποκαλύψεις θα επισκίαζαν την κορυφαία ομιλία του Ρούμπιο, σύμφωνα με άτομα που γνωρίζουν τις συζητήσεις. Η Γκίλφοϊλ συνόδευσε τον Ρούμπιο σε πολλαπλές εκδηλώσεις κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του.
Ωστόσο, καθώς ο Ρούμπιο αναχωρούσε από την Αθήνα την Πέμπτη, αρνήθηκε να συζητήσει για τα γραπτά μηνύματα που αποκάλυψε η Journal. «Δεν διαχειριζόμαστε αυτά τα θέματα σε μια συνέντευξη Τύπου πάνω σε έναν διάδρομο προσγείωσης σε μια ξένη χώρα επειδή γράψατε ένα ρεπορτάζ», δήλωσε στους δημοσιογράφους. Η Γκίλφοϊλ βρισκόταν στον διάδρομο προσγείωσης για να τον αποχαιρετήσει.
Ο Αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, όταν ρωτήθηκε για το ρεπορτάζ της Journal την Παρασκευή, αρνήθηκε να πάρει θέση. «Πρόκειται για κατηγορίες», δήλωσε. «Ας δούμε ποια είναι η αλήθεια. Και προφανώς, αν συνέβη κάτι κακό, τότε οι άνθρωποι πρέπει να υποστούν τις συνέπειες».
Ορισμένοι πρώην αξιωματούχοι του Τραμπ εξέφρασαν σκεπτικισμό για το αν η Γκίλφοϊλ θα υποστεί συνέπειες.
Η Στέφανι Γκρίσαμ, πρώην εκπρόσωπος της πρώτης κυρίας Μελάνια Τραμπ, έγραψε σε ανάρτησή της στο X: «Γνωρίζει πάρα πολλά για την οικογένεια Τραμπ και τον στενό κύκλο τους, και φαντάζομαι ότι προτιμούν να την έχουν όσο το δυνατόν πιο μακριά. Μια οργισμένη Κ.Γ. (Kimberly Guilfoyle) πίσω στις ΗΠΑ δεν θα ήταν καλό πράγμα για τον κόσμο του Τραμπ».
Τις τελευταίες ημέρες, οι Δημοκρατικοί στο Κογκρέσο έχουν εντείνει τις εκκλήσεις τους ώστε η Γκίλφοϊλ να βρεθεί αντιμέτωπη με έρευνα ή να απομακρυνθεί από τη θέση της ή και τα δύο.
Σε επιστολή του προς την Γκίλφοϊλ την Παρασκευή, ο βουλευτής Γκρέγκορι Μικς (Δημοκρατικός, Νέα Υόρκη), ο κορυφαίος Δημοκρατικός στην Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής, ζήτησε «άμεση έρευνα» για το αν η πρέσβειρα είχε παραβιάσει τους ομοσπονδιακούς νόμους περί δωροδοκίας και δημόσιας διαφθοράς. Ο Μικς ζήτησε επίσης από τον γενικό επιθεωρητή του Στέιτ Ντιπάρτμεντ να ερευνήσει εάν η Γκίλφοϊλ είχε παραβιάσει την ομοσπονδιακή νομοθεσία, τους κανονισμούς του υπουργείου ή τις δεοντολογικές απαιτήσεις.
Ο βουλευτής της Καλιφόρνια Ρόμπερτ Γκαρσία, ο κορυφαίος Δημοκρατικός στην επιτροπή εποπτείας της Βουλής, σε επιστολή του προς την Γκίλφοϊλ την Πέμπτη ανέφερε ότι η συμπεριφορά που παρουσιάζεται στα δημοσιεύματα «εγείρει σοβαρές ανησυχίες για δημόσια διαφθορά και εθνική ασφάλεια» και της ζήτησε να παράσχει οικονομικά αρχεία και αντίγραφα των επικοινωνιών της με συγκεκριμένους κυβερνητικούς αξιωματούχους.
Η παραδοχή αυτή έχει προκαλέσει φόβους για μια νέα κούρσα εξοπλισμών με την Κίνα και τη Ρωσία.
Του Κρις Ο’Μίρα
Δημοσιεύτηκε την 1η Οκτωβρίου 2026
Γιατί είναι σημαντική η ανακοίνωση των Ηνωμένων Πολιτειών ότι διαθέτουν όπλα στο διάστημα;
Η ύπαρξη επιχειρησιακά διαθέσιμων όπλων στο διάστημα δεν είναι απαραίτητα κάτι νέο ή απρόσμενο. Εδώ και δεκαετίες, μεγάλες δυνάμεις όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία αναπτύσσουν και δοκιμάζουν αντιδορυφορικά όπλα (ASAT), συμπεριλαμβανομένων συστημάτων που μπορούν να τεθούν σε τροχιά. Το νέο στοιχείο, ωστόσο, είναι ότι η δήλωση αποτελεί την πρώτη δημόσια παραδοχή πως οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σε τροχιά ένα όπλο ειδικά σχεδιασμένο για χρήση στο διάστημα.
Στην ανακοίνωσή του τον περασμένο μήνα, ο υπουργός Πολεμικής Αεροπορίας Τρόι Μάινκ προσέφερε περιορισμένη διαφάνεια σχετικά με την αυξανόμενη στρατιωτικοποίηση του διαστήματος και την προοπτική μιας κούρσας εξοπλισμών εκεί.
«Ενισχύουμε την ετοιμότητά μας απέναντι στις υφιστάμενες απειλές και οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σε τροχιά όπλα ελέγχου του διαστήματος, ικανά να υπερασπιστούν τις διακλαδικές δυνάμεις απέναντι σε εχθρικές ενέργειες αντιπάλων», δήλωσε ο Μάινκ.
Το διάστημα αναγνωρίζεται γενικά ως πεδίο πολεμικών επιχειρήσεων. Η ανάπτυξη από κράτη αντιδορυφορικών τεχνολογιών που μπορούν να υποβαθμίσουν, να διαταράξουν ή να καταστρέψουν τους δορυφόρους των αντιπάλων τους αποτελεί, καλώς ή κακώς, πραγματικότητα της δραστηριοποίησης σε αυτό το πεδίο. Η μετατροπή του διαστήματος σε χώρο ανάπτυξης όπλων παραμένει σοβαρό ζήτημα για τα κράτη και για διεθνείς οργανισμούς όπως τα Ηνωμένα Έθνη.
Γιατί τώρα;
Το βασικό σκεπτικό φαίνεται να είναι η αποστολή ενός μηνύματος αποτροπής, ιδιαίτερα προς τους κύριους αντιπάλους των Ηνωμένων Πολιτειών στο διάστημα, την Κίνα και τη Ρωσία, οι οποίες έχουν αναπτύξει προγράμματα αντιδορυφορικών όπλων.
Επομένως, η ανακοίνωση θα μπορούσε να θεωρηθεί προσεκτικά υπολογισμένη απάντηση στη συμπεριφορά των ανταγωνιστών των ΗΠΑ, η οποία απλώς αναγνωρίζει ότι και τα τρία κράτη αναπτύσσουν εδώ και πολύ καιρό αντιδορυφορικές τεχνολογίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που μπορούν να τεθούν σε τροχιά.
Πέρα από την αποτροπή, η περιορισμένη διαφάνεια που προσφέρει η αμερικανική αποκάλυψη θα μπορούσε να θεωρηθεί παράγοντας σταθερότητας σε ένα πεδίο που γίνεται όλο και πιο διαφιλονικούμενο.
Ορισμένοι, όμως, ανησυχούν ότι η ανακοίνωση εντείνει αντίθετα την ένταση σε τροχιά, καθιστώντας ολοένα πιο αποδεκτή την ανάπτυξη όπλων στο διάστημα και ωθώντας την Κίνα και τη Ρωσία να ενισχύσουν τις υφιστάμενες δυνατότητές τους, προκειμένου να αντιμετωπίσουν αμερικανικές τεχνολογίες που δεν έχουν αποκαλυφθεί.
Άλλα κράτη θα μπορούσαν επίσης να ακολουθήσουν το παράδειγμα, αναπτύσσοντας και εγκαθιστώντας δικά τους όπλα στο διάστημα. Αυτό αυξάνει τους κινδύνους διάδοσης των εξοπλισμών και αντιπαράθεσης στο διάστημα, εις βάρος τόσο των κρατών όσο και των ιδιωτικών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται εκεί.
Για τι είδους όπλα μιλάμε;
Τα κράτη συνήθως κρατούν τέτοιες πληροφορίες μυστικές και ο Μάινκ δεν έδωσε λεπτομέρειες για τη φύση, τον αριθμό ή τη θέση των όπλων που βρίσκονται σε τροχιά.
Μίλησε, ωστόσο, για «όπλα ελέγχου του διαστήματος». Ο όρος παραπέμπει στην πολιτική των ΗΠΑ να επιδιώκουν την επίτευξη και τη διατήρηση «διαστημικής υπεροχής», μεταξύ άλλων μέσω της χρήσης αντιδορυφορικών τεχνολογιών, οι οποίες συνήθως χωρίζονται σε τέσσερις ευρείες κατηγορίες:
Αντιδορυφορικά όπλα φυσικής προσβολής με κινητική ενέργεια, όπως αντιδορυφορικοί πύραυλοι ή άλλα μέσα κινητικών επιθέσεων εναντίον δορυφόρων, όπως βλήματα, ρομποτικοί βραχίονες που μπορούν να αρπάξουν δορυφόρους και συστήματα ψεκασμού χημικών ουσιών.
Μη κινητικά αντιδορυφορικά όπλα φυσικής προσβολής, συμπεριλαμβανομένων των λέιζερ και των μικροκυμάτων υψηλής ισχύος.
Ηλεκτρονικά αντιδορυφορικά όπλα, όπως συσκευές παρεμβολών που διαταράσσουν τη μετάδοση σημάτων προς και από δορυφόρους, καθώς και συσκευές παραποίησης που μπορούν να εκπέμπουν πλαστά σήματα.
Κυβερνοεπιθέσεις εναντίον διαστημικών συστημάτων.
Ανάλογα με την τεχνολογία, το όπλο μπορεί να εκτοξεύεται από τη Γη —από χερσαίες, θαλάσσιες ή εναέριες πλατφόρμες— ή από τροχιά. Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί εναντίον επίγειων διαστημικών υποδομών, όπως οι επίγειοι σταθμοί δορυφόρων.
Ειδικοί έχουν εκτιμήσει ότι τα «όπλα ελέγχου του διαστήματος» στα οποία αναφέρθηκε ο Μάινκ είναι όπλα σε τροχιά και πιθανότατα πλατφόρμες ηλεκτρονικού πολέμου ή παρεμβολών σε ραδιοσήματα, παρά κινητικά και περισσότερο καταστροφικά όπλα, αν και η δεύτερη πιθανότητα δεν μπορεί να αποκλειστεί.
Πώς αντέδρασαν οι αντίπαλοι των ΗΠΑ;
Αρνητικά. Η Κίνα προειδοποίησε για τον κίνδυνο μιας κούρσας εξοπλισμών στο διάστημα, ενώ η Ρωσία υποστήριξε ότι το διάστημα πρέπει να παραμείνει απαλλαγμένο από κάθε είδους όπλα. Η Ρωσία επανέλαβε επίσης το αίτημα για ένα «νομικά δεσμευτικό κείμενο», το οποίο θα απέτρεπε τη χρήση βίας εναντίον διαστημικών αντικειμένων.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν στο παρελθόν επικρίνει κινεζικές και ρωσικές προτάσεις για μια ειδική συνθήκη που θα απαγόρευε την τοποθέτηση και τη χρήση όπλων στο διάστημα, λόγω της έλλειψης αποτελεσματικών μέσων επαλήθευσης της συμμόρφωσης με μια τέτοια συνθήκη.
Με αυτές τις αντιδράσεις, η Κίνα και η Ρωσία εμφανίζονται να αντιτίθενται στον πόλεμο στο διάστημα. Ωστόσο, μια πρόσφατη αμερικανική αξιολόγηση δείχνει ότι και τα δύο κράτη συνεχίζουν να αναπτύσσουν δικά τους αντιδορυφορικά όπλα, με την απειλή να αυξάνεται σε έκταση, πολυπλοκότητα και επιθετικότητα.
Οι ειδικοί σε θέματα διαστήματος συμφωνούν ότι η Κίνα και η Ρωσία αναπτύσσουν ένα ευρύ φάσμα αντιδορυφορικών δυνατοτήτων. Αντίστοιχες δυνατότητες αναπτύσσουν επίσης, σε διαφορετικό και μικρότερο βαθμό, κράτη όπως το Ιράν, η Βόρεια Κορέα, η Ινδία, το Ισραήλ και ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη.
Επομένως, το διαστημικό περιβάλλον γίνεται ολοένα πιο ασταθές, ακόμη και πριν προστεθούν σε αυτό άλλες αναδυόμενες τεχνολογίες, όπως αυτόνομα διαστημικά συστήματα που λειτουργούν με τεχνητή νοημοσύνη.
Το 2023, η Γαλλία δήλωσε δημόσια την πρόθεσή της να κατασκευάσει και να εκτοξεύσει έναν δορυφόρο εξοπλισμένο με λέιζερ υψηλής ισχύος. Επομένως, η ανάδειξη της σημασίας του διαστήματος και της προστασίας των διαστημικών μέσων φαίνεται να αποτελεί τάση των τελευταίων ετών. Αξίζει να παρακολουθήσουμε αν και άλλοι σύμμαχοι θα ακολουθήσουν τώρα το ίδιο παράδειγμα.
Είναι νόμιμο, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, οι Ηνωμένες Πολιτείες να εγκαθιστούν αντιδορυφορικά όπλα στο διάστημα;
Είναι απίθανο οι Ηνωμένες Πολιτείες να έχουν παραβιάσει το ισχύον διεθνές δίκαιο απλώς και μόνο εγκαθιστώντας ένα όπλο στο διάστημα. Ωστόσο, η νομιμότητα της συμπεριφοράς τους θα εξαρτηθεί τελικά από τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιηθεί αυτό το όπλο.
Το άρθρο IV της Συνθήκης για το Διάστημα του 1967, η οποία αποτελεί τη βασική συνθήκη του διαστημικού δικαίου, απαγορεύει ρητά την τοποθέτηση πυρηνικών όπλων και άλλων όπλων μαζικής καταστροφής σε τροχιά, την εγκατάστασή τους σε ουράνια σώματα ή τη στάθμευσή τους με οποιονδήποτε άλλο τρόπο στο διάστημα.
Η Σελήνη και τα άλλα ουράνια σώματα αποστρατιωτικοποιούνται επίσης πλήρως από το άρθρο IV και μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο για ειρηνικούς σκοπούς.
Ωστόσο, το διεθνές δίκαιο δεν απαγορεύει άλλους τύπους όπλων, συμπεριλαμβανομένων των συμβατικών αντιδορυφορικών όπλων που τοποθετούνται σε τροχιά. Τα κράτη μπορούν να χρησιμοποιούν αυτές τις τεχνολογίες για νόμιμους σκοπούς, όπως αναγκαίες και αναλογικές πράξεις αυτοάμυνας που πραγματοποιούνται σύμφωνα με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.
Ωστόσο, μια πολυμερής απαγόρευση της τοποθέτησης και της χρήσης αντιδορυφορικών όπλων είναι απίθανη στο σημερινό γεωπολιτικό κλίμα.
Χωρίς πολυμερή απαγόρευση, πώς μπορεί να περιοριστεί η χρήση αντιδορυφορικών όπλων;
Το επίκεντρο της πρόσφατης και συνεχιζόμενης έρευνάς μου είναι η εξέταση του τρόπου με τον οποίο το ισχύον διεθνές δίκαιο εφαρμόζεται στη χρήση αντιδορυφορικών όπλων, ακόμη και όταν τα κράτη τα χρησιμοποιούν για αυτοάμυνα — κάτι που ο Μάινκ φάνηκε να έχει κατά νου.
Υποστηρίζω ότι, ελλείψει μιας πολυμερούς συνθήκης ελέγχου των αντιδορυφορικών όπλων, υπάρχουν κλάδοι του διεθνούς δικαίου οι οποίοι, παρότι δεν σχεδιάστηκαν αρχικά για εφαρμογή πέρα από τη γήινη ατμόσφαιρα, μπορούν να ερμηνευτούν και να εφαρμοστούν στο διάστημα.
Σε αυτούς περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το διεθνές δίκαιο που διέπει τη χρήση βίας, με θεμέλιο τον Χάρτη του ΟΗΕ, και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο. Και τα δύο θέτουν όρια ως προς το πότε και πώς τα κράτη μπορούν νόμιμα να στοχεύουν δορυφόρους χρησιμοποιώντας αντιδορυφορικές τεχνολογίες, ακόμη και στο πλαίσιο της αυτοάμυνας.
Παρότι η σημερινή αμερικανική κυβέρνηση αντιμετωπίζει απαξιωτικά το διεθνές δίκαιο, τα κράτη γενικά αποδέχονται ότι αυτό εφαρμόζεται στο διάστημα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το ΝΑΤΟ και οι σύμμαχοι στην ΕΕ έχουν στο παρελθόν δηλώσει τη δέσμευσή τους για υπεύθυνη συμπεριφορά στο διάστημα και για δράση σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.
Δεδομένης της ιδιαίτερης φύσης του διαστημικού περιβάλλοντος και της σημασίας των δορυφόρων για τις σύγχρονες κοινωνίες, η συμμόρφωση με αυτούς τους κανόνες σημαίνει ότι η χρήση κάθε είδους αντιδορυφορικού όπλου —ακόμη και σε αμυντικές στρατιωτικές επιχειρήσεις— θα υπόκειτο σε αυστηρούς περιορισμούς και ενδέχεται να απαγορευόταν, εκτός από τις πλέον ακραίες περιστάσεις αυτοάμυνας. Το γεγονός ότι εγκαθιστάς ένα όπλο στο διάστημα δεν σημαίνει ότι μπορείς να το χρησιμοποιείς ελεύθερα, χωρίς να εξετάζεις τις συνέπειες.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό να περιοριστεί η χρήση αντιδορυφορικών όπλων;
Σε επίπεδο τακτικής, η στοχοποίηση των δορυφόρων ενός αντιπάλου με αντιδορυφορικά όπλα θα μπορούσε να προσφέρει σε ένα κράτος σημαντικό στρατιωτικό πλεονέκτημα κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης. Οι σύγχρονες ένοπλες δυνάμεις βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε υπηρεσίες που παρέχονται μέσω δορυφόρων για τη διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων. Επομένως, η εξουδετέρωση των δορυφόρων του αντιπάλου αντανακλά την αντίληψη ότι όποιος επικρατεί στο διάστημα επικρατεί και στη Γη.
Ωστόσο, οι συνέπειες της χρήσης αντιδορυφορικών όπλων για τα κράτη, τις επιχειρήσεις και τους ιδιώτες θα μπορούσαν να είναι καταστροφικές. Τα διαστημικά συντρίμμια που ενδέχεται να προκύψουν από τη χρήση τους —ιδιαίτερα από όπλα κινητικής προσβολής— μπορούν να παραμείνουν σε τροχιά για εξαιρετικά μεγάλο χρονικό διάστημα και να απειλήσουν όλους τους άλλους δορυφόρους. Πολλοί από αυτούς στηρίζουν τη λειτουργία των κοινωνιών και των οικονομιών παγκοσμίως.
Ας πάρουμε ως παράδειγμα το αμερικανικό GPS και τα αντίστοιχα συστήματα άλλων χωρών. Παρότι πολλοί συνδέουν αυτή την τεχνολογία με εφαρμογές χαρτών και συσκευές παρακολούθησης της σωματικής άσκησης, το GPS είναι καθοριστικό για τη λειτουργία πολλών βασικών υπηρεσιών, όπως η γεωργία, η αεροπλοΐα, τα τραπεζικά συστήματα, τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας και οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης.
Μια σύγκρουση στο διάστημα που θα προκαλούσε ακόμη και προσωρινή διακοπή του GPS θα μπορούσε επομένως να έχει καταστροφικές επιπτώσεις στον άμαχο πληθυσμό και στα κρατικά συμφέροντα, τόσο στη Γη όσο και στο διάστημα.
Γι’ αυτό και οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν επισημάνει τα διαστημικά συντρίμμια που προκαλούνται από τη χρήση αντιδορυφορικών όπλων ως σοβαρή πηγή ανησυχίας, μεταξύ άλλων αντιδρώντας στην αμφιλεγόμενη ρωσική δοκιμή αντιδορυφορικού πυραύλου το 2021.
Καθώς το διάστημα γίνεται ολοένα πιο πυκνοκατοικημένο, με όλο και περισσότερους δορυφόρους να εκτοξεύονται από κράτη και ιδιωτικούς φορείς, ο δυνητικά καταστροφικός κίνδυνος από τη χρήση αντιδορυφορικών όπλων πολλαπλασιάζεται. Πρέπει να αποφύγουμε να καταστήσουμε το διάστημα άχρηστο.
Πώς αντιμετωπίζει το δίκαιο αυτούς τους κινδύνους;
Το δίκαιο επιτρέπει στα κράτη να αμύνονται αποτελεσματικά, αλλά μέσα σε όρια που απαιτούν να λαμβάνουν υπόψη τις συνέπειες της στοχοποίησης ενός εχθρικού δορυφόρου κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης.
Μη κινητικές μέθοδοι, όπως οι παρεμβολές, η προσωρινή τύφλωση αισθητήρων με λέιζερ, η παραποίηση σημάτων και οι περιορισμένες κυβερνοεπιχειρήσεις εναντίον δορυφορικών συστημάτων, πρέπει να προτιμώνται από τη χρήση καταστροφικών αντιδορυφορικών όπλων κινητικής προσβολής. Τα τελευταία θα πρέπει γενικά να θεωρούνται αποκλεισμένη επιλογή, ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος δημιουργίας διαστημικών συντριμμιών και πρόκλησης βλάβης σε αμάχους.
Οι επίγειοι στόχοι, όπως τα κέντρα ελέγχου δορυφόρων, θα πρέπει επίσης να προτιμώνται από τη στοχοποίηση δορυφόρων με οποιαδήποτε μορφή αντιδορυφορικού όπλου. Πράγματι, όπως δείχνουν πρόσφατα γεγονότα, η στοχοποίηση των υποστηρικτικών επίγειων υποδομών μπορεί να είναι εξίσου αποτελεσματική με την άμεση στοχοποίηση των ίδιων των δορυφόρων, αποφεύγοντας παράλληλα τους κινδύνους της διεξαγωγής πολέμου στο διάστημα.
Η ανάγκη να προστατεύονται με αυτόν τον τρόπο το διάστημα και οι υπηρεσίες που παρέχει από τις επιπτώσεις στρατιωτικών δραστηριοτήτων ωφελεί όλους μας, συμπεριλαμβανομένων των στρατηγικών συμφερόντων των Ηνωμένων Πολιτειών. Υποστηρίζω ότι η συμμόρφωση με το ισχύον δίκαιο αντανακλά και προστατεύει αυτή τη θεμελιώδη ανάγκη.
Τι θα παρακολουθείτε καθώς εξελίσσεται αυτή η υπόθεση;
Θα έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε τις αντιδράσεις άλλων κρατών, ιδιαίτερα αν η αμερικανική ανακοίνωση τα ενθαρρύνει να ακολουθήσουν το ίδιο παράδειγμα, επειδή εκλαμβάνεται ως περαιτέρω νομιμοποίηση των όπλων που εγκαθίστανται στο διάστημα.
Η επόμενη συνεδρίαση της ομάδας εργασίας του ΟΗΕ για το θέμα έχει προγραμματιστεί για τον Νοέμβριο. Θέλω να δω αν αυτή και άλλες πολυμερείς προσπάθειες ελέγχου των εξοπλισμών μπορούν να σημειώσουν πρόοδο και να συμβαδίσουν με τις ταχείες τεχνολογικές εξελίξεις που παρακολουθούμε.
Θα εξετάζω επίσης αν η προσπάθεια προώθησης της αυτοσυγκράτησης επεκτείνεται πέρα από τους συνήθεις κύκλους ειδικών και οδηγεί σε μεγαλύτερη διαφάνεια όσον αφορά τις κρατικές ενέργειες.
Ίσως η ανακοίνωση του Μάινκ να φωτίσει την ύπαρξη και τις δυνατότητες αυτών των όπλων, καθώς και τους δυνητικά καταστροφικούς κινδύνους που εγκυμονούν για την καθημερινή μας ζωή εδώ στη Γη. Ελπίζω ότι αυτή η ανανεωμένη προσοχή θα δώσει ώθηση στη θέσπιση ουσιαστικών ρυθμίσεων και στην ανάληψη —ή ανανέωση— δεσμεύσεων από τα κράτη για υπεύθυνη συμπεριφορά στο διάστημα.
Σχετικά με τον συγγραφέα
Κρις Ο’Μίρα (Chris O’Meara)
Υπότροφος Παγκόσμιας Καινοτομίας της Βρετανικής Ακαδημίας, Πρόγραμμα Παγκόσμια Τάξη και Θεσμοί.
Ο Κρις Ο’Μίρα είναι υπότροφος Παγκόσμιας Καινοτομίας της Βρετανικής Ακαδημίας στο πρόγραμμα «Παγκόσμια Τάξη και Θεσμοί» του Ιδρύματος Carnegie για τη Διεθνή Ειρήνη.
Κάτοχος της χρηματοδοτούμενης έδρας Foglio για τη μελέτη της πνευματικότητας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.
Δήλωση γνωστοποίησης συμφερόντων
Ο Μόργκαν Σίπλεϊ δεν εργάζεται για, δεν παρέχει συμβουλευτικές υπηρεσίες σε, δεν κατέχει μετοχές σε ούτε λαμβάνει χρηματοδότηση από εταιρεία ή οργανισμό που θα ωφελούνταν από αυτό το άρθρο. Δεν έχει δηλώσει άλλες σχετικές συνδέσεις πέρα από την ακαδημαϊκή του θέση.
Δημοσιεύτηκε: 21 Σεπτεμβρίου 2026, στις 2:37 μ.μ., θερινή ώρα Κεντρικής Ευρώπης (CEST).
Οι άνθρωποι στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη για μια φαινομενικά ατελείωτη ποικιλία λόγων. Πολλοί τη ρωτούν τι να μαγειρέψουν για βραδινό ή πώς να καταρτίσουν ένα πρόγραμμα γυμναστικής. Κάποιοι τη χρησιμοποιούν ακόμη και για να δημιουργήσουν σχολικά φυλλάδια ή να διορθώσουν ένα επαγγελματικό email.
Όλο και συχνότερα, όμως, της θέτουν διαφορετικού είδους ερωτήματα. Πώς μπορώ να διαχειριστώ το πένθος; Γιατί υπάρχει ο πόνος; Πρέπει να τερματίσω τη σχέση μου; Τι άνθρωπος πρέπει να γίνω; Τι δίνει νόημα στη ζωή μου;
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Pew Research Center, περίπου ένας στους δέκα ενήλικες Αμερικανούς δηλώνει πλέον ότι χρησιμοποιεί συνομιλιακά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης για συναισθηματική υποστήριξη ή συμβουλές. Στους ενήλικες κάτω των 30 ετών, το ποσοστό ανεβαίνει στον έναν στους πέντε.
Σε αυτό το σημείο, η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει σαφώς κάτι σημαντικότερο από την πρόσβαση σε πληροφορίες. Βοηθώντας τους ανθρώπους να ερμηνεύσουν τη ζωή τους, εισέρχεται σε έναν χώρο που ιστορικά καταλάμβαναν θεραπευτές, πνευματικοί σύμβουλοι και θρησκευτικές κοινότητες. Προσφέρει συντροφιά, παρέχοντας παράλληλα στοχευμένες συμβουλές για τη βελτίωση της ζωής.
Ως μελετητής της θρησκείας, που ερευνά την πνευματικότητα και τα νέα θρησκευτικά κινήματα, θεωρώ ότι αυτή η αλλαγή θέτει ένα προκλητικό ερώτημα: Θα μπορούσε η τεχνητή νοημοσύνη να αποτελεί την απαρχή ενός νέου είδους θρησκευτικού κινήματος;
Τι είναι η θρησκεία;
Το ζήτημα δεν είναι αν το ChatGPT, το Claude, το Gemini ή κάποια άλλη πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί σήμερα να χαρακτηριστεί «θρησκεία». Η τεχνητή νοημοσύνη δεν διαθέτει κάποιο αναγνωρισμένο σύστημα πεποιθήσεων ή κοινών πρακτικών. Δεν έχει συλλογικό σύμβολο πίστης, κοινότητα πιστών ή ιδιότητα μέλους, και οι περισσότεροι χρήστες δεν θεωρούν τη χρήση της θρησκευτική εμπειρία.
Ωστόσο, αυτοί οι παράγοντες δεν είναι απαραίτητα εκείνοι που καθορίζουν αν κάτι αποτελεί «θρησκεία».
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία, υποστηρίζουν, είναι ο τρόπος με τον οποίο τα νέα θρησκευτικά κινήματα σχετίζονται με τον κόσμο μέσα στον οποίο εμφανίζονται. Μπορεί να προσαρμόζονται σε ιδέες και θεσμούς που μια κοινωνία θεωρεί ήδη δεδομένους, να τους αμφισβητούν ή να απομακρύνονται από αυτούς.
Η Σαηεντολογία, για παράδειγμα, εμφανίστηκε μέσα σε μια κουλτούρα που ενδιαφερόταν όλο και περισσότερο για την ψυχολογία, την επιστήμη και την αυτοβελτίωση. Υιοθετώντας τη γλώσσα της τεχνολογίας και της θεραπείας, ο «νέος» χαρακτήρας της προέκυψε εν μέρει από τον συνδυασμό κοινών θρησκευτικών προβληματισμών με μορφές αυθεντίας και γλώσσας αντλημένες από την κοσμική κουλτούρα που την περιέβαλλε.
Είναι η τεχνητή νοημοσύνη ένα νέο θρησκευτικό κίνημα;
Χάρισμα χωρίς χαρισματικό ηγέτη
Πριν από σχεδόν έναν αιώνα, πολύ πριν από την εμφάνιση των ψηφιακών τεχνολογιών, ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ περιέγραψε τη «χαρισματική εξουσία». Αυτή η εξουσία πηγάζει από την πεποίθηση των ακολούθων ότι ένας ηγέτης διαθέτει εξαιρετικές ιδιότητες ή ικανότητες.
Η τεχνητή νοημοσύνη προφανώς δεν διαθέτει χάρισμα με τη συμβατική ανθρώπινη έννοια. Ωστόσο, οι χρήστες μπορούν να αναπτύξουν μαζί της κάτι που μοιάζει με χαρισματική σχέση. Χάρη στις σχεδόν άμεσες απαντήσεις της, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να φαίνεται εξαιρετικά διορατική.
Απευθύνεται άμεσα στον χρήστη, προσαρμόζεται στις προσωπικές του περιστάσεις και θυμάται προηγούμενα αιτήματα. Προσφέρει απαντήσεις που φαίνονται έγκυρες, ακόμη και όταν δεν υπάρχει αντικειμενικά σωστή απάντηση. Για παράδειγμα, μπορεί να πει σε κάποιον τι σημαίνει ο πόνος που βιώνει ή αν μια εμπειρία είχε πνευματική σημασία.
Πρόσφατες επιστημονικές μελέτες περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως «παραγωγικό χάρισμα». Κάθε αλληλεπίδραση με ένα chatbot παράγει περισσότερο εξατομικευμένες και φαινομενικά διορατικές απαντήσεις. Με τον καιρό, οι χρήστες μπορεί να αρχίσουν να βιώνουν την τεχνητή νοημοσύνη όχι απλώς ως εργαλείο, αλλά ως μια πηγή καθοδήγησης με μοναδική οξυδέρκεια.
Εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να χρησιμοποιούν το ίδιο σύστημα. Ωστόσο, ο καθένας μπορεί να αισθάνεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη ανταποκρίνεται προσωπικά σε εκείνον.
Για παράδειγμα, ο ιδρυτής Βίκας Σάχου περιγράφει το GitaGPT ως έναν «πνευματικό σύντροφο τεχνητής νοημοσύνης». Χρησιμοποιώντας ψηφιακές απεικονίσεις του Κρίσνα που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη, η πλατφόρμα παρέχει εξατομικευμένη καθοδήγηση αντλημένη από την Μπαγκαβάτ Γκίτα.
Σε ακόμη πιο προσωπικό επίπεδο, η δασκάλα ενσυνειδητότητας Vy Le περιγράφει την τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο «διοχέτευσης πνευματικών μηνυμάτων», που βοηθά τους ανθρώπους να βρουν τον εσωτερικό τους γκουρού. Και στις δύο περιπτώσεις, η θρησκευτική αυθεντία δεν προκύπτει από ένα ιερό κείμενο ή ένα πρόσωπο, αλλά από την ικανότητα της τεχνητής νοημοσύνης να ανταποκρίνεται προσωπικά σε κάθε άνθρωπο που αναζητά καθοδήγηση.
Τεχνητή νοημοσύνη και προσωπική πνευματικότητα
Η αναδυόμενη αυθεντία της τεχνητής νοημοσύνης δεν υπάρχει σε πολιτισμικό κενό.
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, υποστηρίζω, ταιριάζει εξαιρετικά καλά σε αυτό το εξατομικευμένο πνευματικό τοπίο. Αν θέσετε σε ένα chatbot ένα υπαρξιακό ερώτημα, η απάντησή του πιθανότατα θα αποκλίνει από την παραδοσιακή θρησκευτική διδασκαλία. Αντί να παραθέτει ιερά κείμενα, συχνά χρησιμοποιεί το λεξιλόγιο της προσωπικής πνευματικότητας και της ολιστικής ευεξίας.
Όταν ένας δημοσιογράφος της Guardian ρώτησε το HolyGPT «Ποιο είναι το πραγματικό νόημα της ζωής;», το πνευματικό chatbot απάντησε: «Το νόημα της ζωής είναι να αποκτήσεις επίγνωση, μέσα από την εμπειρία, του τι σημαίνει να υπάρχεις». Αντί για θρησκευτικές διδασκαλίες, το chatbot παρέπεμψε τον δημοσιογράφο στην αυτογνωσία.
Το ChatwithGod, για παράδειγμα, ενθαρρύνει τους χρήστες να «αντλούν από άλλες οπτικές όποτε το επιθυμούν». Η έμφαση δίνεται στην προσωπική επιλογή και όχι στην προσήλωση σε ένα συγκεκριμένο θρησκευτικό σύστημα.
Παρά όλα αυτά, ένα ερώτημα παραμένει: Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως πηγής πνευματικών συμβουλών υποδηλώνει ένα νέο θρησκευτικό κίνημα;
Θρησκεία χωρίς εκκλησίες
Τα νέα θρησκευτικά κινήματα συνήθως αναπτύσσουν κοινότητες, κοινές ταυτότητες, διδασκαλίες και πρακτικές. Οι άνθρωποι που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη για υπαρξιακές συμβουλές δεν εντάσσονται απαραίτητα σε κάποια ομάδα. Ίσως ακριβώς αυτό να καθιστά το φαινόμενο σημαντικό.
Φωτογραφία: Ένα ρομπότ με ανθρώπινο πρόσωπο προσεύχεται με ενωμένα χέρια. Η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει όλο και περισσότερο ρόλους που παραδοσιακά κατείχαν θεραπευτές, πνευματικοί σύμβουλοι και θρησκευτικές κοινότητες. Devrimb/iStock μέσω Getty Images Plus.
Παρότι αυτό είναι σημαντικό, η αποκλειστική εστίαση στις «εκκλησίες τεχνητής νοημοσύνης» μπορεί να επισκιάσει ζητήματα με μεγαλύτερες συνέπειες.
Η εμφάνιση μιας νέας θρησκευτικής μορφής δεν χρειάζεται να ξεκινά με μια εκκλησία ή με επίσημη ιδιότητα μέλους. Ούτε απαιτεί καν οι εμπλεκόμενοι να τη θεωρούν θρησκευτική. Η μελέτη νέων θρησκειών «εν τη γενέσει τους» απαιτεί να εξετάσουμε πώς αναπτύσσονται νέες μορφές αυθεντίας και πρακτικής, προτού μετατραπούν σε συστήματα και θεσμούς.
Με αυτή τη συγκεκριμένη έννοια, η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να μην αποτελεί νέο θρησκευτικό κίνημα. Αντί γι’ αυτό, ίσως είναι ακριβέστερο να πούμε ότι δημιουργεί τις συνθήκες μέσα από τις οποίες μπορούν να αναπτυχθούν νέες μορφές θρησκευτικότητας. Καθώς εμφανίζεται παράλληλα με την αύξηση των λεγόμενων «nones», δηλαδή των ανθρώπων χωρίς θρησκευτική ένταξη, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη ανταποκρίνεται σε μια εκτεταμένη αβεβαιότητα γύρω από την ταυτότητα, την κοινότητα και το μέλλον.
Τι ζητάμε από την τεχνητή νοημοσύνη να γίνει;
Οι θρησκευτικές κοινότητες διαθέτουν μακρόχρονες παραδόσεις σχετικά με το ποιος μπορεί να προσφέρει καθοδήγηση. Αυτές οι κοινοτικές δομές βοηθούν στην επίλυση συγκρούσεων και στον προσδιορισμό του ποιος φέρει την ευθύνη.
Τα νέα θρησκευτικά κινήματα συχνά σχηματίζονται γύρω από χαρισματικές πηγές αυθεντίας που προσφέρουν νέες απαντήσεις σε διαχρονικά ανθρώπινα ερωτήματα. Αυτό που καθιστά την τεχνητή νοημοσύνη ιστορικά ασυνήθιστη είναι ότι η χαρισματική μορφή δεν χρειάζεται πλέον να στέκεται πάνω σε μια σκηνή. Δεν χρειάζεται να ιδρύσει εκκλησία ή να συγκεντρώσει μαθητές γύρω της.
Μπορεί να μιλά ιδιωτικά στον καθένα μας, σε έναν άνθρωπο κάθε φορά.
Συνεργαζόμενος ερευνητής στο Εργαστήριο Printemps του Πανεπιστημίου Βερσαλλιών–Σαιν-Κεντέν-αν-Ιβλίν (UVSQ), που ανήκει στο Πανεπιστήμιο Paris-Saclay, και συμπρόεδρος της Ομάδας Μελέτης και Έρευνας για τα Φοιτητικά Κινήματα (Germe).
Δήλωση γνωστοποίησης συμφερόντων
Ο Ρομπί Μορντέρ είναι μέλος του γαλλικού συνδικάτου ανώτατης εκπαίδευσης SNESup και της μη κερδοσκοπικής ένωσης Association autogestion, RESU.
Δημοσιεύτηκε: 7 Οκτωβρίου 2026, στις 5:11 μ.μ., θερινή ώρα Κεντρικής Ευρώπης (CEST).
Διαδηλωτές στο Παρίσι, στο πλαίσιο του κινήματος με επικεφαλής μαθητές στη Γαλλία.
Μαθητές λυκείου, εκπαιδευτικοί και συνδικάτα διαδηλώνουν μαζί στην ιστορική Πλατεία του Έθνους στο Παρίσι, κατά την πανεθνική ημέρα κινητοποιήσεων στις 6 Οκτωβρίου. Από τα τέλη Σεπτεμβρίου, μαθητές αποκλείουν τις εισόδους εκατοντάδων λυκείων, καταγγέλλοντας την έλλειψη εκπαιδευτικού προσωπικού, τα υπερφορτωμένα ωρολόγια προγράμματα, τις ερειπωμένες αίθουσες και τα κτίρια που δεν μπορούν να ανταποκριθούν στην άνοδο της θερμοκρασίας. Φωτογραφία: Dimitar Dilkoff/AFP.
ΒΑΣΙΚΑ ΣΗΜΕΙΑ
Το μαζικό πανεθνικό κίνημα με επικεφαλής μαθητές λυκείου, στο οποίο συμμετέχουν γονείς, εκπαιδευτικοί και συνδικάτα, συγκέντρωσε 450.000 διαδηλωτές στις 6 Οκτωβρίου — 250.000 σύμφωνα με τη γαλλική κυβέρνηση.
Τα αιτήματα των μαθητών των γαλλικών λυκείων για περισσότερους πόρους και καλύτερες συνθήκες στα σχολεία επανέρχονται συχνά. Το νέο στοιχείο είναι το διεθνές πλαίσιο, ο χαρακτήρας του κινήματος και ο τόπος από τον οποίο ξεκίνησε: τα εργατικά προάστια της Γαλλίας.
Η αντίδραση της κυβέρνησης, η οποία αρχικά επέλεξε την αντιπαράθεση και στη συνέχεια προτίμησε τις διαπραγματεύσεις, έχει δημιουργήσει μια εκρηκτική κατάσταση με εξαιρετικά αβέβαιη έκβαση.
Η κινητοποίηση των μαθητών λυκείου, που ξεκίνησε στα προάστια του Παρισιού τον Σεπτέμβριο του 2026, αποτελεί συνέχεια των κινητοποιήσεων κατά την έναρξη της σχολικής χρονιάς, ως αντίδραση σε συνθήκες που θεωρείται ότι έχουν επιδεινωθεί: απουσίες εκπαιδευτικών, υπερπλήρεις αίθουσες, ερειπωμένες εγκαταστάσεις κ.λπ. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση αντιμετωπίζει κυκλικά τέτοιες καταστάσεις από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Αυτές οι κινητοποιήσεις διαφέρουν από τις «ανοιξιάτικες» εξεγέρσεις που χαρακτήριζαν τη δράση της νεολαίας κατά την περίοδο που έμεινε γνωστή ως «τα χρόνια του ’68».
Ήδη το 1978 είχε επισημανθεί ότι όσα προηγουμένως χαρακτήριζαν τα τεχνικά λύκεια και τις σχολές επαγγελματικής εκπαίδευσης —γνωστά στη Γαλλία ως «LT και CET»— είχαν μετατραπεί σε γενικευμένο πρόβλημα για όλα τα λύκεια της χώρας.
«Η έναρξη της σχολικής χρονιάς του 1978 αποδείχθηκε καταστροφική, με υπερπλήρη τμήματα και ελλείψεις εκπαιδευτικών και προσωπικού. Στο Σεν-Σαιν-Ντενί, στα βόρεια προάστια του Παρισιού, υπήρχαν αμφιβολίες για το αν τα σχολεία θα επαναλειτουργούσαν καν. Από τις 15 Σεπτεμβρίου, με τη στήριξη συλλόγων γονέων και πολλών τοπικών αιρετών, εκπαιδευτικοί σε λύκεια του Σαιν-Ντενί και του Νουαζί-λε-Σεκ ξεκίνησαν απεργία, ζητώντας νέες θέσεις εκπαιδευτικών και τη δημιουργία νέων τμημάτων. Για πρώτη φορά από τον Μάιο–Ιούνιο του 1968, εκπαιδευτικά ιδρύματα στη Γαλλία τελούσαν υπό κατάληψη μέρα και νύχτα, ιδιαίτερα σχολεία στο Σαιν-Ντενί, το Ομπερβιλιέ και το Μοντρέιγ, στον νομό Σεν-Σαιν-Ντενί της ευρύτερης περιοχής του Παρισιού».
Αυτά τα επαναλαμβανόμενα προβλήματα προκάλεσαν επίσης μαθητικές εξεγέρσεις το 1990 και το 1998, οι οποίες οδήγησαν τότε σε σημαντικά μέτρα που θεωρήθηκαν νίκες. Οι μαθητές λυκείου έχουν συμμετάσχει και σε άλλες φθινοπωρινές κινητοποιήσεις, αλλά για διαφορετικά ζητήματα, όπως η συνταξιοδοτική μεταρρύθμιση, που βρέθηκε στο επίκεντρο ενός κινήματος το 2010.
Πώς μπορούν οι μαθητές να κάνουν τη φωνή τους να ακουστεί;
Για να διεκδικήσουν τα αιτήματά τους, οι δυνατότητες δράσης που έχουν οι μαθητές είναι περιορισμένες. Η εκπροσώπηση των μαθητών λυκείου προβλέπεται από τον νόμο —οι μαθητές συμμετέχουν σε διοικητικά συμβούλια και σε εθνικά όργανα του γαλλικού υπουργείου Παιδείας— αλλά τα περιθώρια παρέμβασής τους είναι μικρά.
Πέρα από το ότι οι μαθητές λυκείου δεν έχουν κατοχυρωμένο δικαίωμα απεργίας, η αποχή από τα μαθήματα αποτελεί απλώς χρόνο εκτός σχολείου και σε καμία περίπτωση μέσο πίεσης: μια μαθητική απεργία δεν ενοχλεί κανέναν και δεν σταματά καμία παραγωγική δραστηριότητα. Επομένως, για να αποκτήσει ένα μαθητικό κίνημα πραγματική βαρύτητα, δεν αρκεί η αποχή από την τάξη. Οι μαθητές πρέπει επίσης να γίνουν ορατοί, να ακουστούν και να προσελκύσουν την προσοχή των μέσων ενημέρωσης.
Αξίζει να παρατηρήσουμε την αλλαγή στο λεξιλόγιο τις τελευταίες δεκαετίες. Ο όρος «απεργιακή περιφρούρηση» έχει αντικατασταθεί από το «μπλοκάρισμα» ή τον «αποκλεισμό», ιδιαίτερα μετά το μαθητικό κίνημα ενάντια στον νόμο Φιγιόν το 2005.
Οι γενικές συνελεύσεις που πραγματοποιούνταν στα λύκεια και αποφάσιζαν τη συγκρότηση απεργιακών περιφρουρήσεων —είτε με ελεγχόμενη πρόσβαση είτε με πλήρη αποκλεισμό— έχουν γίνει δυσκολότερο να οργανωθούν, ιδιαίτερα όταν οι διευθύνσεις δεν τις επιτρέπουν, μερικές φορές απλώς λόγω έλλειψης αιθουσών. Πλέον, τα λύκεια και οι αρμόδιες διοικητικές αρχές δεν μιλούν για λύκεια «σε απεργία», αλλά καταμετρούν τα «αποκλεισμένα λύκεια».
Για να γίνουν ορατοί, οι μαθητές χρειάζεται επομένως να καταφύγουν σε δράσεις που τραβούν την προσοχή. Όπως κάθε κοινωνική ομάδα, χρησιμοποιούν όσα έχουν στη διάθεσή τους: κάδους απορριμμάτων για να αποκλείσουν ή να επιβραδύνουν τη διέλευση μπροστά από τα λύκεια, διαδηλώσεις στη γειτονιά ή στην πόλη τους —αν και οι απαγορεύσεις τις καθιστούν ομολογουμένως δυσκολότερες—, προσκλήσεις σε δημόσια πρόσωπα, όπως αιρετούς, που μπορούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης, πλακάτ κ.ά.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τίθεται και το ζήτημα της βίας. Ενώ αναμένουμε πιο συγκεκριμένες πληροφορίες για το προφίλ των νέων που συνελήφθησαν, γνωρίζουμε ότι η συντριπτική πλειονότητά τους είναι ανήλικοι. Είναι όμως μαθητές λυκείου ή νέοι που έχουν εγκαταλείψει ή αποκλειστεί από το εκπαιδευτικό σύστημα; Οι περιστάσεις και οι πράξεις που τους αποδίδονται μπορεί να διαφέρουν από άτομο σε άτομο.
Η σημερινή κρίση συνδυάζει τα χαρακτηριστικά των μαθητικών εξεγέρσεων με εκείνα των «πρωτοπολιτικών αναταραχών» στα προάστια της Γαλλίας — κυρίως το 2005. Ας σημειωθεί ότι ο όρος «νεολαία των προαστίων» περιλαμβάνει μαθητές λυκείου και άλλους νέους που σπουδάζουν, ορισμένοι από τους οποίους είναι άνεργοι ή ζουν σε συνθήκες επισφάλειας. Οι δράσεις και οι αντιδράσεις τους στρέφονται στους χώρους όπου σπουδάζουν, εργάζονται και κατοικούν. Οι μαθητικές διαδηλώσεις αποτελούν επίσης χώρους συνάντησης της τοπικής κοινωνίας.
Μια πρωτοφανής αστυνομική αντίδραση απέναντι σε εφήβους
Ιδιαίτερος είναι επίσης ο τρόπος με τον οποίο οι δημόσιες αρχές αγνόησαν την κατάσταση, παρότι τα συνδικάτα των εκπαιδευτικών καταγγέλλουν τακτικά τις ελλείψεις πόρων και προσωπικού, όπως έκαναν ξανά και αυτό το φθινόπωρο.
Οι γαλλικές κυβερνήσεις από το 2017 έχουν αντιμετωπίσει πρωτοφανείς συγκρούσεις, όπως το κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων, την περιβαλλοντική κινητοποίηση στο Σαιντ-Σολίν, ενάντια σε μια τεράστια δεξαμενή αποθήκευσης νερού, και αστικές ταραχές. Ωστόσο, οι μαθητικές και φοιτητικές εξεγέρσεις είναι επαναλαμβανόμενα φαινόμενα και μπορούν συνήθως να επιλυθούν μέσω διαπραγματεύσεων.
Παρ’ όλα αυτά, από την ψήφιση του εργασιακού νόμου το 2016, η επίδειξη «πυγμής» από την εξουσία φαίνεται να έχει γίνει ο κανόνας, με κίνδυνο βίαιων συγκρούσεων που καθιστούν επικίνδυνη την παρουσία στις διαδηλώσεις, ακόμη και όταν αυτές είναι νόμιμες. Όταν μια τέτοια αντιμετώπιση εφαρμόζεται σε εφήβους, είναι εμφανώς δυσανάλογη και επικίνδυνη.
Φαίνεται ότι, αφού αγνοήθηκε η έκταση των προβλημάτων, επικράτησε η επιλογή της καταστολής. Το γαλλικό υπουργείο Εσωτερικών ανέλαβε πρωταγωνιστικό ρόλο, προκρίνοντας το μαζικό κλείσιμο εκπαιδευτικών ιδρυμάτων σε ολόκληρη τη χώρα. Στη Γαλλία είχαν υπάρξει ορισμένα έκτακτα κλεισίματα σχολείων μετά από προηγούμενες μαθητικές κινητοποιήσεις, ποτέ όμως σε τέτοια κλίμακα.
Αφού εξέδωσε ανακοίνωση στην οποία κατήγγειλε την «πολιτική καπηλεία» του κινήματος από το γαλλικό κόμμα της άκρας Αριστεράς LFI, λόγω της έντονης υποστήριξής του και της παρουσίας αιρετών εκπροσώπων του έξω από εκπαιδευτικά ιδρύματα —παρότι και άλλα κόμματα έκαναν το ίδιο—, η κυβέρνηση τελικά αναγνώρισε στη ρητορική της ότι τα αιτήματα των μαθητών ήταν δικαιολογημένα.
Αναμφίβολα, η γαλλική κοινή γνώμη, η οποία αναγνωρίζει το δίκαιο των μαθητικών αιτημάτων, ενίσχυσε το κίνημα. Το ίδιο συνέβη και με τη μαζικότητα, καθώς και την καλή συμπεριφορά των συμμετεχόντων, στις διαδηλώσεις της 6ης Οκτωβρίου. Τα συνδικάτα ανακοίνωσαν 450.000 διαδηλωτές, ενώ το υπουργείο υπολόγισε ότι συμμετείχαν 250.000 άνθρωποι σε ολόκληρη τη χώρα.
Όταν όμως αρχίζουν οι διαπραγματεύσεις, καθοριστικό ρόλο παίζουν οι συσχετισμοί δυνάμεων. Όσα θα μπορούσαν να είχαν γίνει πριν από την εκδήλωση του μαθητικού κινήματος για να «ηρεμήσει η κατάσταση» αποδεικνύονται σήμερα ανεπαρκή. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα καθώς η κινητοποίηση συνεχίζεται και διευρύνεται, ενώ η προοπτική επέκτασής της στους φοιτητές και σύνδεσής της με άλλες μορφές δυσαρέσκειας ασκεί μεγάλη πίεση στην κυβέρνηση.
Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία χρησιμοποιούν ευρέως οι νέοι, γίνονται πολλές αναφορές όχι μόνο σε κοινές διαδηλώσεις με άλλα συνδικάτα, αλλά και στη 17η Οκτωβρίου — μια κινητοποίηση που σηματοδοτεί την επιστροφή των Κίτρινων Γιλέκων. Κατά κάποιον τρόπο, ο πήχης των διεκδικήσεων ανεβαίνει.
Τι γράφει για τους Αλβανούς της Skanderbeg, ο Γερμανός διοικητής της Schmidhuber
Μαρκ Πιερίνι
Κρις Ο’Μίρα (Chris O’Meara)
Μόργκαν Σίπλεϊ (Morgan Shipley)
Ρομπί Μορντέρ (Robi Morder)