Μόργκαν Σίπλεϊ (Morgan Shipley)
Κάτοχος της χρηματοδοτούμενης έδρας Foglio για τη μελέτη της πνευματικότητας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν.
Δήλωση γνωστοποίησης συμφερόντων
Ο Μόργκαν Σίπλεϊ δεν εργάζεται για, δεν παρέχει συμβουλευτικές υπηρεσίες σε, δεν κατέχει μετοχές σε ούτε λαμβάνει χρηματοδότηση από εταιρεία ή οργανισμό που θα ωφελούνταν από αυτό το άρθρο. Δεν έχει δηλώσει άλλες σχετικές συνδέσεις πέρα από την ακαδημαϊκή του θέση.
Δημοσιεύτηκε: 21 Σεπτεμβρίου 2026, στις 2:37 μ.μ., θερινή ώρα Κεντρικής Ευρώπης (CEST).
Οι άνθρωποι στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη για μια φαινομενικά ατελείωτη ποικιλία λόγων. Πολλοί τη ρωτούν τι να μαγειρέψουν για βραδινό ή πώς να καταρτίσουν ένα πρόγραμμα γυμναστικής. Κάποιοι τη χρησιμοποιούν ακόμη και για να δημιουργήσουν σχολικά φυλλάδια ή να διορθώσουν ένα επαγγελματικό email.
Όλο και συχνότερα, όμως, της θέτουν διαφορετικού είδους ερωτήματα. Πώς μπορώ να διαχειριστώ το πένθος; Γιατί υπάρχει ο πόνος; Πρέπει να τερματίσω τη σχέση μου; Τι άνθρωπος πρέπει να γίνω; Τι δίνει νόημα στη ζωή μου;
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Pew Research Center, περίπου ένας στους δέκα ενήλικες Αμερικανούς δηλώνει πλέον ότι χρησιμοποιεί συνομιλιακά συστήματα τεχνητής νοημοσύνης για συναισθηματική υποστήριξη ή συμβουλές. Στους ενήλικες κάτω των 30 ετών, το ποσοστό ανεβαίνει στον έναν στους πέντε.
Σε αυτό το σημείο, η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει σαφώς κάτι σημαντικότερο από την πρόσβαση σε πληροφορίες. Βοηθώντας τους ανθρώπους να ερμηνεύσουν τη ζωή τους, εισέρχεται σε έναν χώρο που ιστορικά καταλάμβαναν θεραπευτές, πνευματικοί σύμβουλοι και θρησκευτικές κοινότητες. Προσφέρει συντροφιά, παρέχοντας παράλληλα στοχευμένες συμβουλές για τη βελτίωση της ζωής.
Ως μελετητής της θρησκείας, που ερευνά την πνευματικότητα και τα νέα θρησκευτικά κινήματα, θεωρώ ότι αυτή η αλλαγή θέτει ένα προκλητικό ερώτημα: Θα μπορούσε η τεχνητή νοημοσύνη να αποτελεί την απαρχή ενός νέου είδους θρησκευτικού κινήματος;
Τι είναι η θρησκεία;
Το ζήτημα δεν είναι αν το ChatGPT, το Claude, το Gemini ή κάποια άλλη πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης μπορεί σήμερα να χαρακτηριστεί «θρησκεία». Η τεχνητή νοημοσύνη δεν διαθέτει κάποιο αναγνωρισμένο σύστημα πεποιθήσεων ή κοινών πρακτικών. Δεν έχει συλλογικό σύμβολο πίστης, κοινότητα πιστών ή ιδιότητα μέλους, και οι περισσότεροι χρήστες δεν θεωρούν τη χρήση της θρησκευτική εμπειρία.
Ωστόσο, αυτοί οι παράγοντες δεν είναι απαραίτητα εκείνοι που καθορίζουν αν κάτι αποτελεί «θρησκεία».
Πράγματι, οι μελετητές των νέων θρησκευτικών κινημάτων έχουν αναγνωρίσει εδώ και καιρό τη δυσκολία να προσδιοριστεί πού αρχίζει και πού τελειώνει η θρησκεία.
Αντί να θεωρούν δεδομένο ότι η θρησκεία πρέπει να περιλαμβάνει εκκλησίες, ιερά κείμενα ή πίστη, εξετάζουν πώς τα αναδυόμενα κινήματα δημιουργούν νόημα, αυθεντία, κοινότητα και τελετουργίες. Ο Τζ. Γκόρντον Μέλτον υποστηρίζει ότι καμία ενιαία λίστα χαρακτηριστικών δεν μπορεί να αποτυπώσει επαρκώς την ποικιλομορφία των νέων θρησκευτικών εκφράσεων.
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία, υποστηρίζουν, είναι ο τρόπος με τον οποίο τα νέα θρησκευτικά κινήματα σχετίζονται με τον κόσμο μέσα στον οποίο εμφανίζονται. Μπορεί να προσαρμόζονται σε ιδέες και θεσμούς που μια κοινωνία θεωρεί ήδη δεδομένους, να τους αμφισβητούν ή να απομακρύνονται από αυτούς.
Η Σαηεντολογία, για παράδειγμα, εμφανίστηκε μέσα σε μια κουλτούρα που ενδιαφερόταν όλο και περισσότερο για την ψυχολογία, την επιστήμη και την αυτοβελτίωση. Υιοθετώντας τη γλώσσα της τεχνολογίας και της θεραπείας, ο «νέος» χαρακτήρας της προέκυψε εν μέρει από τον συνδυασμό κοινών θρησκευτικών προβληματισμών με μορφές αυθεντίας και γλώσσας αντλημένες από την κοσμική κουλτούρα που την περιέβαλλε.
Αυτές οι διαπιστώσεις υποδεικνύουν μια διαφορετική προσέγγιση στη μελέτη της τεχνητής νοημοσύνης. Αντί να αναρωτιόμαστε αν ανταποκρίνεται σε έναν αυθαίρετο ορισμό της θρησκείας, μπορούμε να εξετάσουμε τι κάνουν πραγματικά οι άνθρωποι με αυτήν: Πώς η τεχνητή νοημοσύνη αποκτά κύρος και αυθεντία; Πώς προσφέρει νόημα; Με ποιους τρόπους δημιουργεί την αίσθηση του ανήκειν; Πώς καταλήγουν οι άνθρωποι να εμπιστεύονται μια νέα πηγή απαντήσεων σε ερωτήματα που ιστορικά αντιμετώπιζαν οι θρησκείες;
Είναι η τεχνητή νοημοσύνη ένα νέο θρησκευτικό κίνημα;
Χάρισμα χωρίς χαρισματικό ηγέτη
Πριν από σχεδόν έναν αιώνα, πολύ πριν από την εμφάνιση των ψηφιακών τεχνολογιών, ο κοινωνιολόγος Μαξ Βέμπερ περιέγραψε τη «χαρισματική εξουσία». Αυτή η εξουσία πηγάζει από την πεποίθηση των ακολούθων ότι ένας ηγέτης διαθέτει εξαιρετικές ιδιότητες ή ικανότητες.
Η τεχνητή νοημοσύνη προφανώς δεν διαθέτει χάρισμα με τη συμβατική ανθρώπινη έννοια. Ωστόσο, οι χρήστες μπορούν να αναπτύξουν μαζί της κάτι που μοιάζει με χαρισματική σχέση. Χάρη στις σχεδόν άμεσες απαντήσεις της, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να φαίνεται εξαιρετικά διορατική.
Απευθύνεται άμεσα στον χρήστη, προσαρμόζεται στις προσωπικές του περιστάσεις και θυμάται προηγούμενα αιτήματα. Προσφέρει απαντήσεις που φαίνονται έγκυρες, ακόμη και όταν δεν υπάρχει αντικειμενικά σωστή απάντηση. Για παράδειγμα, μπορεί να πει σε κάποιον τι σημαίνει ο πόνος που βιώνει ή αν μια εμπειρία είχε πνευματική σημασία.
Πρόσφατες επιστημονικές μελέτες περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως «παραγωγικό χάρισμα». Κάθε αλληλεπίδραση με ένα chatbot παράγει περισσότερο εξατομικευμένες και φαινομενικά διορατικές απαντήσεις. Με τον καιρό, οι χρήστες μπορεί να αρχίσουν να βιώνουν την τεχνητή νοημοσύνη όχι απλώς ως εργαλείο, αλλά ως μια πηγή καθοδήγησης με μοναδική οξυδέρκεια.
Ένας χαρισματικός θρησκευτικός ηγέτης συνήθως συγκεντρώνει ακολούθους που αναγνωρίζουν συλλογικά την εξαιρετική αυθεντία του. Η τεχνητή νοημοσύνη, όπως υποστηρίζουν ορισμένοι, αποκτά χαρισματικό κύρος για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, αναλαμβάνοντας τον ρόλο του προσωπικού γκουρού.
Εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να χρησιμοποιούν το ίδιο σύστημα. Ωστόσο, ο καθένας μπορεί να αισθάνεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη ανταποκρίνεται προσωπικά σε εκείνον.
Για παράδειγμα, ο ιδρυτής Βίκας Σάχου περιγράφει το GitaGPT ως έναν «πνευματικό σύντροφο τεχνητής νοημοσύνης». Χρησιμοποιώντας ψηφιακές απεικονίσεις του Κρίσνα που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη, η πλατφόρμα παρέχει εξατομικευμένη καθοδήγηση αντλημένη από την Μπαγκαβάτ Γκίτα.
Σε ακόμη πιο προσωπικό επίπεδο, η δασκάλα ενσυνειδητότητας Vy Le περιγράφει την τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο «διοχέτευσης πνευματικών μηνυμάτων», που βοηθά τους ανθρώπους να βρουν τον εσωτερικό τους γκουρού. Και στις δύο περιπτώσεις, η θρησκευτική αυθεντία δεν προκύπτει από ένα ιερό κείμενο ή ένα πρόσωπο, αλλά από την ικανότητα της τεχνητής νοημοσύνης να ανταποκρίνεται προσωπικά σε κάθε άνθρωπο που αναζητά καθοδήγηση.
Τεχνητή νοημοσύνη και προσωπική πνευματικότητα
Η αναδυόμενη αυθεντία της τεχνητής νοημοσύνης δεν υπάρχει σε πολιτισμικό κενό.
Οι κοινωνιολόγοι της θρησκείας Πολ Χίλας και Λίντα Γούντχεντ περιγράφουν μια ευρύτερη «στροφή προς το υποκειμενικό» στη σύγχρονη δυτική κουλτούρα. Εδώ και δεκαετίες, οι παραδοσιακές πηγές αυθεντίας ανταγωνίζονται μορφές πνευματικότητας που βασίζονται στην προσωπική εμπειρία, την αυτογνωσία και την ευεξία.
Η αύξηση των ανθρώπων που αυτοπροσδιορίζονται ως «πνευματικοί, αλλά όχι θρησκευόμενοι» —δηλαδή όσων αναζητούν πνευματικό νόημα και σύνδεση έξω από την οργανωμένη θρησκεία— αποτυπώνει εύστοχα αυτή τη δυναμική. Αυτή η ομάδα αντανακλά ευρύτερες μετατοπίσεις από τη θεσμική θρησκευτική αυθεντία προς την προσωπική εμπειρία.
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, υποστηρίζω, ταιριάζει εξαιρετικά καλά σε αυτό το εξατομικευμένο πνευματικό τοπίο. Αν θέσετε σε ένα chatbot ένα υπαρξιακό ερώτημα, η απάντησή του πιθανότατα θα αποκλίνει από την παραδοσιακή θρησκευτική διδασκαλία. Αντί να παραθέτει ιερά κείμενα, συχνά χρησιμοποιεί το λεξιλόγιο της προσωπικής πνευματικότητας και της ολιστικής ευεξίας.
Όταν ένας δημοσιογράφος της Guardian ρώτησε το HolyGPT «Ποιο είναι το πραγματικό νόημα της ζωής;», το πνευματικό chatbot απάντησε: «Το νόημα της ζωής είναι να αποκτήσεις επίγνωση, μέσα από την εμπειρία, του τι σημαίνει να υπάρχεις». Αντί για θρησκευτικές διδασκαλίες, το chatbot παρέπεμψε τον δημοσιογράφο στην αυτογνωσία.
Αυτό το μήνυμα, που τοποθετεί την αυθεντία στο ίδιο το άτομο, βρίσκει απήχηση σε ανθρώπους που αναζητούν πνευματικές συμβουλές από chatbot. Λαμβάνουν θρησκευτικές ερμηνείες διαμορφωμένες με μια προσωπική πινελιά.
Το ChatwithGod, για παράδειγμα, ενθαρρύνει τους χρήστες να «αντλούν από άλλες οπτικές όποτε το επιθυμούν». Η έμφαση δίνεται στην προσωπική επιλογή και όχι στην προσήλωση σε ένα συγκεκριμένο θρησκευτικό σύστημα.
Παρά όλα αυτά, ένα ερώτημα παραμένει: Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως πηγής πνευματικών συμβουλών υποδηλώνει ένα νέο θρησκευτικό κίνημα;
Θρησκεία χωρίς εκκλησίες
Τα νέα θρησκευτικά κινήματα συνήθως αναπτύσσουν κοινότητες, κοινές ταυτότητες, διδασκαλίες και πρακτικές. Οι άνθρωποι που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη για υπαρξιακές συμβουλές δεν εντάσσονται απαραίτητα σε κάποια ομάδα. Ίσως ακριβώς αυτό να καθιστά το φαινόμενο σημαντικό.
Φωτογραφία: Ένα ρομπότ με ανθρώπινο πρόσωπο προσεύχεται με ενωμένα χέρια. Η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει όλο και περισσότερο ρόλους που παραδοσιακά κατείχαν θεραπευτές, πνευματικοί σύμβουλοι και θρησκευτικές κοινότητες. Devrimb/iStock μέσω Getty Images Plus.
Πρέπει να σημειωθεί ότι έχουν ήδη υπάρξει ανοιχτές προσπάθειες να τοποθετηθεί η τεχνητή νοημοσύνη στο κέντρο ενός θρησκευτικού συστήματος. Το 2017, ο μηχανικός Άντονι Λεβαντόφσκι παρουσίασε δημόσια το Way of the Future, δηλαδή τον «Δρόμο του Μέλλοντος». Μέσω μιας νομικά αναγνωρισμένης εκκλησίας, η οργάνωση επιδίωξε να δημιουργήσει και να λατρεύει μια «θεότητα» βασισμένη στην τεχνητή νοημοσύνη.
Παρότι αυτό είναι σημαντικό, η αποκλειστική εστίαση στις «εκκλησίες τεχνητής νοημοσύνης» μπορεί να επισκιάσει ζητήματα με μεγαλύτερες συνέπειες.
Η εμφάνιση μιας νέας θρησκευτικής μορφής δεν χρειάζεται να ξεκινά με μια εκκλησία ή με επίσημη ιδιότητα μέλους. Ούτε απαιτεί καν οι εμπλεκόμενοι να τη θεωρούν θρησκευτική. Η μελέτη νέων θρησκειών «εν τη γενέσει τους» απαιτεί να εξετάσουμε πώς αναπτύσσονται νέες μορφές αυθεντίας και πρακτικής, προτού μετατραπούν σε συστήματα και θεσμούς.
Με αυτή τη συγκεκριμένη έννοια, η τεχνητή νοημοσύνη ενδέχεται να μην αποτελεί νέο θρησκευτικό κίνημα. Αντί γι’ αυτό, ίσως είναι ακριβέστερο να πούμε ότι δημιουργεί τις συνθήκες μέσα από τις οποίες μπορούν να αναπτυχθούν νέες μορφές θρησκευτικότητας. Καθώς εμφανίζεται παράλληλα με την αύξηση των λεγόμενων «nones», δηλαδή των ανθρώπων χωρίς θρησκευτική ένταξη, η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη ανταποκρίνεται σε μια εκτεταμένη αβεβαιότητα γύρω από την ταυτότητα, την κοινότητα και το μέλλον.
Τι ζητάμε από την τεχνητή νοημοσύνη να γίνει;
Οι θρησκευτικές κοινότητες διαθέτουν μακρόχρονες παραδόσεις σχετικά με το ποιος μπορεί να προσφέρει καθοδήγηση. Αυτές οι κοινοτικές δομές βοηθούν στην επίλυση συγκρούσεων και στον προσδιορισμό του ποιος φέρει την ευθύνη.
Χωρίς αυτές τις δομές, οι μελετητές προειδοποιούν για την εμφάνιση «αυθεντίας χωρίς λογοδοσία». Ποιος, λοιπόν, ρυθμίζει την «αλγοριθμική αυθεντία» της τεχνητής νοημοσύνης; Το ερώτημα αυτό έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν ένα chatbot περνά από την εξήγηση μιας θρησκευτικής διδασκαλίας στην παροχή πνευματικών συμβουλών.
Τα νέα θρησκευτικά κινήματα συχνά σχηματίζονται γύρω από χαρισματικές πηγές αυθεντίας που προσφέρουν νέες απαντήσεις σε διαχρονικά ανθρώπινα ερωτήματα. Αυτό που καθιστά την τεχνητή νοημοσύνη ιστορικά ασυνήθιστη είναι ότι η χαρισματική μορφή δεν χρειάζεται πλέον να στέκεται πάνω σε μια σκηνή. Δεν χρειάζεται να ιδρύσει εκκλησία ή να συγκεντρώσει μαθητές γύρω της.
Μπορεί να μιλά ιδιωτικά στον καθένα μας, σε έναν άνθρωπο κάθε φορά.
