Ο Γιούργκεν Κλοπ δεν μπόρεσε να πανηγυρίσει νίκη απέναντι στην Ελλάδα ούτε στη Θεσσαλονίκη, καθώς η Γερμανία έμεινε στο 0-0 με τη «γαλανόλευκη» στην Τούμπα.
Μετά το τέλος της αναμέτρησης, ο Γερμανός προπονητής αναφέρθηκε στην εικόνα της ομάδας του, αλλά και στην εξαιρετική αμυντική συμπεριφορά της Εθνικής Ελλάδας, την οποία είχε αντιμετωπίσει και νωρίτερα.
Μάλιστα, ότν ρωτήθηκε για το γεγονός ότι η ομάδα του δεν κατάφερε να βρει λύσεις απέναντι στην Ελλάδα στα δύο παιχνίδια, απάντησε χαμογελώντας: «Δεν θα ήθελα να παίξω και άλλον αγώνα με την Ελλάδα».
Ο Κλοπ στάθηκε στη συνολική παρουσία της Γερμανίας στο πρώτο διάστημα της δουλειάς του, επισημαίνοντας ότι οι εμφανίσεις κόντρα στη Σερβία και την Ελλάδα του έδωσαν περισσότερες πληροφορίες από όσες περίμενε.
«Αν μου έλεγε κάποιος ότι θα είχαμε μία δυνατή παρουσία με τη Σερβία και με την Ελλάδα, δεν θα το πίστευα. Είχαμε λίγο χρόνο. Χωρίς γκολ το ματς. Καταφέραμε να βρούμε χώρους, αλλά δεν σκοράραμε», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον Άντον, ο οποίος αγωνίστηκε στην άμυνα και άφησε θετικές εντυπώσεις στον Γερμανό τεχνικό.
«Έπαιξε εξαιρετικά σε συνεργασία με τον Τιαό. Ήταν ατυχία που χρειάστηκε να αντικαταστήσει τον τραυματία Σλότερμπεκ. Παίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του παιχνιδιού. Ήταν ήρεμος και μετά επιτάχυνε. Είμαι απόλυτα ικανοποιημένος», είπε ο Κλοπ, προσθέτοντας με διάθεση χιούμορ πως «θα μπορούσα να γράψω βιβλίο για τους παίκτες».
Ο προπονητής της Γερμανίας αναφέρθηκε και στις διαφορετικές επιλογές που δοκίμασε στην επίθεση, καθώς είχε την ευκαιρία να αξιολογήσει τέσσερις διαφορετικούς φορ.
Για το ακυρωθέν γκολ, ο Κλοπ παραδέχθηκε πως δεν είχε καθαρή εικόνα από τη θέση που βρισκόταν: «Ήμουν πολύ μακριά, δεν ξέρω, αλλά ακυρώθηκε».
Στη συνέχεια εξήγησε ότι όλες οι επιθετικές επιλογές πήραν χρόνο συμμετοχής, με τον Μπούρχαρντ να ξεχωρίζει: «Πήραν όλοι τους την ευκαιρία τους στην επίθεση. Ο Μπούρχαρντ έβαλε το γκολ, ήταν ταχύτατος και μέσα στις απαιτήσεις μου. Τώρα ξεκίνησε η αξιολόγησή μου. Έχουμε πάρει πολλές πληροφορίες».
Ο Κλοπ δεν θέλησε να μπει από τώρα στη διαδικασία να σχεδιάσει το επόμενο παράθυρο των εθνικών ομάδων.
«Δεν έχω σκεφτεί καθόλου για τον Νοέμβριο. Μετά από μία εβδομάδα δουλειάς δεν πίστεψα ότι θα είμαστε τόσο καλοί. Είχα ακούσει ότι είμαστε στον πάτο, αλλά είδα ότι δούλεψα με 44 παίκτες και βρήκαμε τον δρόμο», δήλωσε.
Ο Γερμανός τεχνικός πρόσθεσε: «Να τον περπατήσουμε και να τον βαδίσουμε. Μόνο τη Σερβία κερδίσαμε, αλλά μερικές εβδομάδες πριν θα δυσκολευόμασταν. Σήμερα κάναμε το πρώτο βήμα».
Παράλληλα, παραδέχθηκε ότι θα ήθελε να είχε φύγει από τη Θεσσαλονίκη με τη νίκη: «Θα ήθελα πολύ να κερδίσω την Ελλάδα. Δεν ανήκει πλέον στις μικρές ποδοσφαιρικές χώρες».
Ενόψει της συνέχειας, ο Κλοπ προανήγγειλε ότι το ρόστερ θα περιοριστεί, καθώς η πρώτη περίοδος του έδωσε τη δυνατότητα να δοκιμάσει μεγάλο αριθμό ποδοσφαιριστών.
«Φυσικά θα υπάρχει μικρότερο ρόστερ αναγκαστικά. Τώρα έχουμε μία δεξαμενή. Θα υπάρχουν και άλλες αλλαγές. Πρέπει να καταλήξουμε σε ένα συγκεκριμένο ρόστερ», ανέφερε.
Και συμπλήρωσε: «Δώσαμε ευκαιρίες σε 44 παίκτες και έχουμε πλέον εναλλακτικές για τις θέσεις μας. Έχουμε μία ιδέα πώς θα διαμορφώσουμε το ρόστερ μας. Τους δώσαμε αυτοπεποίθηση».
Ο Κλοπ μίλησε επίσης για την απόφαση να χρησιμοποιήσει τον Τρόι, ο οποίος, όπως παραδέχθηκε, δεν ήταν εξαρχής μέρος ενός συγκεκριμένου πλάνου.
«Δεν είχα σχέδιο, δεν ήξερα τι να περιμένω. Πριν από λίγες μέρες διέκρινα πως είναι καλό να συνεχίζει να παίζει», εξήγησε.
Ο Γερμανός προπονητής έμεινε ικανοποιημένος από την ανταπόκριση του ποδοσφαιριστή: «Είναι αρχάριος, αλλά έχει μεγάλη θέληση και στάση για να δουλέψει. Είναι ασυνήθιστη θέση για αυτόν, αλλά ανταποκρίθηκε στο έπακρο».
Κλείνοντας, ο Κλοπ αναγνώρισε την αγωνιστική πρόοδο της Εθνικής Ελλάδας, η οποία κράτησε για δεύτερη φορά τη Γερμανία χωρίς γκολ.
«Έπαιξε καλά, έξυπνα και πειθαρχημένα η Ελλάδα. Αν σημειώναμε τέρμα, δεν θα μας σταματούσαν», ανέφερε, πριν επαναλάβει με χιουμοριστική διάθεση πως «δεν θα ήθελα να παίξω και άλλον αγώνα με την Ελλάδα».
Οι επιστήμονες έχουν προσπαθήσει επανειλημμένα —και έχουν αποτύχει— να συνδέσουν τη βιολογία με την κβαντομηχανική. Η πραγματική σύνδεση ανάμεσά τους ίσως βρίσκεται στα μαθηματικά.
Της Elise Cutts
23 Σεπτεμβρίου 2026
Σύνθετη εικόνα που παρουσιάζει διαδοχικές στιγμές από την πτήση ενός πουλιού. Η αποκάλυψη κρυμμένων μοτίβων στη φύση αποτελεί επαναλαμβανόμενο θέμα στο έργο του Xavi Bou, καλλιτέχνη από τη Βαρκελώνη. Εικόνα: Xavi Bou
Πριν από δύο δεκαετίες, οι επιστήμονες έμοιαζαν να βρίσκονται κοντά σε έναν νέο, κβαντικό τρόπο κατανόησης της βιολογίας.
Η ζωή εκτυλίσσεται σε ένα ασύλληπτο εύρος κλιμάκων: από τη βιόσφαιρα που περιβάλλει ολόκληρο τον πλανήτη μέχρι τα μεμονωμένα βιομόρια που αποτελούν τα δομικά στοιχεία των κυττάρων. Ωστόσο, ακόμη και στην πιο μικροσκοπική της κλίμακα, η βιολογία δεν φτάνει πραγματικά στο κβαντικό πεδίο, όπου τα σωματίδια συμπεριφέρονται σαν κύματα, βρίσκονται σε κβαντική διεμπλοκή μεταξύ τους και υπάρχουν σε υπέρθεση πολλών καταστάσεων ταυτόχρονα. Οι επιστήμονες της κβαντικής βιολογίας αναζητούν, όμως, τρόπους με τους οποίους οι οργανισμοί θα μπορούσαν να διατηρούν κβαντικές ιδιότητες στις χωρικές και χρονικές κλίμακες και στις θερμοκρασίες που χαρακτηρίζουν τη ζωή, ώστε να αξιοποιούν τις παράξενες δυνατότητές τους.
Στη φωτοσύνθεση, για παράδειγμα, οι οργανισμοί χρησιμοποιούν εξειδικευμένες χρωστικές και πρωτεΐνες για να συλλέγουν το φως με σχεδόν τέλεια κβαντική απόδοση: μετατρέπουν σχεδόν κάθε εισερχόμενο φωτόνιο σε αξιοποιήσιμη χημική ενέργεια. Το 2007, νέα στοιχεία υποδήλωσαν ότι η ζωή ίσως πετυχαίνει αυτό το επίτευγμα αξιοποιώντας ένα κβαντικό φαινόμενο που ονομάζεται συνοχή. Το αποτέλεσμα ενίσχυσε την αμφιλεγόμενη ιδέα ότι ένα ζωντανό κύτταρο, παρότι αποτελεί θερμό, υγρό και σαφώς κλασικό περιβάλλον, θα μπορούσε να διατηρεί —και ακόμη να αξιοποιεί— εύθραυστες κβαντικές καταστάσεις.
Ο Gregory Scholes, χημικός στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, αρχικά ενθουσιάστηκε με το εύρημα. Μαζί με συναδέλφους του πραγματοποίησε στη συνέχεια πειράματα σε πρωτεΐνες και χρωστικές που συμμετέχουν στη φωτοσύνθεση, καταλήγοντας σε παρόμοια συμπεράσματα. Σήμερα, όμως, ο Scholes αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό την ιδέα ότι τα κβαντικά φαινόμενα παίζουν κάποιον ρόλο στη ζωή. Μάλιστα, είναι πεπεισμένος ότι η μελλοντική πορεία της κβαντικής βιολογίας ίσως να μην είναι καθόλου κβαντική.
Αντί να αξιοποιεί γνήσια κβαντικά φαινόμενα, προτείνει ο Scholes, η ζωή ίσως τα μιμείται. Σε αρκετές εργασίες που δημοσιεύτηκαν τα τελευταία τρία χρόνια, ο ίδιος και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι σύνθετα δίκτυα κλασικών αντικειμένων μπορούν, μέσω της συνδυασμένης λειτουργίας τους, να παράγουν φαινόμενα που μιμούνται μαθηματικά τη συμπεριφορά κβαντικών αντικειμένων.
Ο Gregory Scholes, χημικός στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, έχει αναθεωρήσει την άποψή του για το αν η ζωή αξιοποιεί κβαντικές καταστάσεις. Φωτογραφία: Carolyne Murff
Προσοχή, όμως: οι καταστάσεις που παράγουν αυτά τα δίκτυα δεν είναι πραγματικά κβαντικές· απλώς παρουσιάζουν κβαντοειδή συμπεριφορά. Προκύπτουν όταν πολλά αλληλεπιδρώντα, ταλαντούμενα μέρη σχηματίζουν ένα συλλογικό σύνολο, του οποίου η συμπεριφορά ακολουθεί τα ίδια μαθηματικά που χρησιμοποιούνται για να γίνουν προβλέψεις για τον κβαντικό κόσμο.
«Ίσως η κβαντική βιολογία, στις μεγαλύτερες κλίμακες, σημαίνει ότι η ζωή αξιοποίησε 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια εξέλιξης για να βρει πώς μπορεί να αποκτήσει τις λειτουργικές δυνατότητες που προσφέρουν τα κβαντικά συστήματα», δήλωσε ο Scholes.
Ερευνητές που μελετούν τα θεμέλια της κβαντομηχανικής εξετάζουν εδώ και δεκαετίες πώς ορισμένες πτυχές του κβαντικού κόσμου μπορούν να αναπαραχθούν με κλασικά μέσα, εξήγησε ο Markus Müller, φυσικός στο Ινστιτούτο Κβαντικής Οπτικής και Κβαντικής Πληροφορίας στη Βιέννη. Αυτό που πέτυχε ο Scholes, σύμφωνα με τον Müller, είναι να δείξει πώς μπορεί να αναδυθεί κβαντοειδής συμπεριφορά από σχετικά συνηθισμένα σύνθετα δίκτυα — σαν εκείνα που αφθονούν στη φύση.
«Τα κλασικά συστήματα μπορούν να μιμηθούν ορισμένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της κβαντικής πληροφορίας», δήλωσε ο Sabre Kais, κβαντικός χημικός που αναπτύσσει αλγορίθμους κβαντικών υπολογισμών για σύνθετα συστήματα στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Βόρειας Καρολίνας. «Πρόκειται για μια συναρπαστική νέα κατεύθυνση».
Τα όρια της κβαντικής βιολογίας
Ο πειρασμός να αποδοθούν τα μυστήρια της ζωής σε κβαντικά φαινόμενα είναι σχεδόν τόσο παλιός όσο και η ίδια η κβαντομηχανική. Σε μια διάλεξη το 1929, ο πρωτοπόρος της κβαντικής φυσικής Νιλς Μπορ έκανε την αόριστη αλλά ελκυστική δήλωση ότι η κβαντομηχανική, η οποία τότε μόλις άρχιζε να αποκτά στέρεα μαθηματικά θεμέλια, «ίσως να έχει αποφασιστική σημασία, ιδιαίτερα στη συζήτηση για τη θέση των ζωντανών οργανισμών στην εικόνα που έχουμε για τον κόσμο».
Ασπρόμαυρο πορτρέτο του Νιλς Μπορ. Ο Νιλς Μπορ ήταν από τους πρώτους φυσικούς που πρότειναν ότι η κβαντομηχανική ενδέχεται να συνδέεται με τη βιολογία. Φωτογραφία: AB Lagrelius & Westphal
Ο σύγχρονός του, Πασκουάλ Γιόρνταν, αφιέρωσε αρκετές δεκαετίες στη συγγραφή κειμένων για την Quantenbiologie, δηλαδή την κβαντική βιολογία. Υποστήριζε ότι η ζωή διαθέτει μια μοναδική ικανότητα να ενισχύει τον παράξενο μη ντετερμινιστικό χαρακτήρα του κβαντικού κόσμου και να τον μεταφέρει σε μακροσκοπικές κλίμακες. Θεωρούσε μάλιστα ότι αυτή η ικανότητα αποτελεί τη βάση της ανθρώπινης σκέψης και της ελεύθερης βούλησης.
Ο γενετιστής και εξελικτικός βιολόγος Τζ. Μπ. Σ. Χαλντέιν διατύπωσε παρόμοια επιχειρήματα σε μια εργασία του το 1934, υποστηρίζοντας ότι αυτό που καθιστά τη ζωή ξεχωριστή είναι η δυνατότητά της να μεταφέρει την κβαντική απροσδιοριστία σε μεγαλύτερες κλίμακες. Ο Γιόρνταν, ο οποίος εντάχθηκε στο Ναζιστικό Κόμμα και στις παραστρατιωτικές του δυνάμεις το 1933, έπληξε την αξιοπιστία της κβαντικής βιολογίας επιχειρώντας να τη συνδέσει με τον ναζισμό.
Αυτοί οι πρώτοι υποστηρικτές της κβαντικής βιολογίας αναζητούσαν εξηγήσεις για τις αινιγματικές ιδιότητες της ζωής στην κλασική κλίμακα μέσα στους αντιδιαισθητικούς νόμους της φυσικής που ισχύουν στην κβαντική κλίμακα. Ένα κλασικό σωματίδιο μπορεί να βρίσκεται σε μία μόνο θέση και σε μία μόνο κατάσταση κάθε στιγμή. Ένα κβαντικό σωματίδιο, αντίθετα, είναι κατανεμημένο σε όλες τις θέσεις και καταστάσεις στις οποίες θα μπορούσε δυνητικά να βρίσκεται, σαν ένα κύμα δυνατοτήτων. Αυτή η κατανομή περιγράφεται μαθηματικά από μια κυματοσυνάρτηση, η οποία, όπως ένα κλασικό κύμα, έχει κορυφές και κοιλάδες.
Μέχρι να παρατηρηθεί ένα σωματίδιο, όλες οι πιθανές διαμορφώσεις του ουσιαστικά συνυπάρχουν. Βρίσκονται σε υπέρθεση, όπως αλληλεπικαλυπτόμενα κύματα νερού ή ήχου. Και όπως συμβαίνει με τα κύματα, οι κβαντικές καταστάσεις σε υπέρθεση μπορούν να ενισχύουν η μία την άλλη, να αλληλοαναιρούνται ή να μετασχηματίζονται με άλλους τρόπους.
Όταν οι κυματικές ιδιότητες των κβαντικών καταστάσεων σε υπέρθεση είναι αρκετά συντονισμένες ώστε να επιτρέπουν τέτοιες αλληλεπιδράσεις, λέμε ότι οι καταστάσεις παρουσιάζουν συνοχή. Τα συνεκτικά κβαντικά συστήματα μπορούν επίσης να έρθουν σε διεμπλοκή μεταξύ τους, σχηματίζοντας ουσιαστικά μία ενιαία οντότητα με κοινή κυματοσυνάρτηση.
Οι κβαντικές καταστάσεις είναι εύθραυστες: καταστρέφονται εύκολα όταν διαταράσσονται από αλληλεπιδράσεις με το εξωτερικό περιβάλλον. Ακόμη και ελάχιστος περιβαλλοντικός θόρυβος, όπως η θερμική κίνηση των ατόμων, μπορεί να προκαλέσει αποσυνοχή, δηλαδή μετάβαση σε κλασική συμπεριφορά. Οι κβαντικοί υπολογιστές δεν ψύχονται σε εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες χωρίς λόγο.
Στο εσωτερικό ενός κυττάρου, η αποσυνοχή αναμένεται να είναι σχεδόν ακαριαία. Οι κβαντικές ιδιότητες δεν θα έπρεπε να επιβιώνουν αρκετά σε ένα τέτοιο περιβάλλον ώστε να επηρεάζουν τη βιολογία.
Είναι αλήθεια ότι, ακόμη και μέσα σε ένα κύτταρο, πολύ μικρά σωματίδια, όπως τα άτομα υδρογόνου, μπορούν να εμφανίζουν το κβαντικό φαινόμενο σήραγγας: να βρίσκονται ξαφνικά στην άλλη πλευρά ενεργειακών φραγμών που διαφορετικά θα επιβράδυναν ή θα εμπόδιζαν τη διέλευσή τους. Υπάρχουν επίσης στοιχεία ότι το φαινόμενο σήραγγας σε ορισμένα ένζυμα θα μπορούσε να εξηγεί τις υψηλές ταχύτητες των αντιδράσεών τους.
Αυτό, όμως, δεν είναι ακριβώς εκείνο που αναζητούν οι ερευνητές της κβαντικής βιολογίας, εξήγησε ο Σκόουλς. Σε αυτό το είδος φαινομένου σήραγγας δεν εμπλέκεται συνοχή μεγάλης διάρκειας. Οι κβαντικές ιδιότητες που εμφανίζονται είναι απλές, παροδικές και, κατά κάποιον τρόπο, αναπόφευκτες: ακόμη και σε μια φιάλη με μη ζωντανές χημικές ουσίες, ορισμένα μικροσκοπικά σωματίδια θα διαπεράσουν ενεργειακούς φραγμούς μέσω του φαινομένου σήραγγας.
Το ερώτημα είναι αν η ζωή μπορεί να κάνει κάτι που δεν μπορεί η χημεία της άβιας ύλης: να διατηρεί τη συνοχή των κβαντικών καταστάσεων αρκετά ώστε να αξιοποιεί την ίδια τη συνοχή ως λειτουργικό πόρο.
Η διάψευση των προσδοκιών για τη συλλογή φωτός
Οι επιστήμονες άρχισαν να εξετάζουν την ιδέα ότι η κβαντική συνοχή θα μπορούσε να εξηγήσει την αξιοσημείωτη αποδοτικότητα της φωτοσύνθεσης ήδη από τη δεκαετία του 1930.
Οι φωτοσυνθετικοί οργανισμοί χρησιμοποιούν διατάξεις χρωστικών και πρωτεϊνών, που ονομάζονται σύμπλοκα συλλογής φωτός, για να απορροφούν το φως. Όταν ένα φωτόνιο προσκρούει σε ένα από αυτά τα σύμπλοκα, η ηλεκτρομαγνητική του ενέργεια απορροφάται και ανεβάζει ένα ηλεκτρόνιο του συμπλόκου σε διεγερμένη κατάσταση.
Αυτό το οιονεί σωματίδιο —που ονομάζεται εξιτόνιο— κατευθύνεται προς ένα κέντρο αντίδρασης, όπου μετατρέπεται σε χημική ενέργεια που μπορεί να τροφοδοτήσει τα βασικά στάδια της φωτοσύνθεσης.
Η διαδικασία έχει απόδοση σχεδόν 100%: σχεδόν κάθε φωτόνιο που απορροφάται καταλήγει να τροφοδοτεί τη φωτοσύνθεση. Οι επιστήμονες σκέφτηκαν ότι, αν τα εξιτόνια διατηρούσαν κβαντική συνοχή σε πολλά μόρια του συμπλόκου συλλογής φωτός, θα μπορούσαν να εξερευνούν ταυτόχρονα διάφορες διαδρομές προς το κέντρο αντίδρασης, αντί να μεταπηδούν τυχαία από μόριο σε μόριο, κινδυνεύοντας να χαθούν στη διαδρομή.
Το 2007, ο Γκράχαμ Φλέμινγκ, του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ, δοκίμασε αυτή την ιδέα χρησιμοποιώντας ένα σύμπλοκο συλλογής φωτός από χρωστικές και πρωτεΐνες ενός βακτηρίου. Ο ίδιος και οι συνεργάτες του διέγειραν τις χρωστικές και τις πρωτεΐνες με εξαιρετικά σύντομους παλμούς λέιζερ, ώστε να δημιουργήσουν εξιτόνια, και στη συνέχεια τα μελέτησαν με πρόσθετους παλμούς. Έτσι εντόπισαν συγχρονισμένους «διακροτημούς», οι οποίοι τότε έμοιαζαν να αποτελούν ένδειξη ότι τα εξιτόνια συμβάλλουν μεταξύ τους μέσω κβαντικής συνοχής. Άλλοι ερευνητές, μεταξύ των οποίων και ο Σκόουλς, πραγματοποίησαν παρόμοια πειράματα και εντόπισαν αντίστοιχους διακροτημούς — ακόμη και σε θερμοκρασία δωματίου.
Όμως, ακριβώς τη στιγμή που η κβαντική βιολογία άρχιζε να αποκτά δυναμική, συνάντησε ένα εμπόδιο. Ύστερα από προσεκτικότερη εξέταση, αποδείχθηκε ότι διακροτημοί σαν εκείνους που περιέγραψε η ομάδα του Φλέμινγκ δεν αντανακλούσαν κβαντική συνοχή, αλλά συντονισμό μεταξύ ταλαντούμενων μοριακών δεσμών. Ο συντονισμός ήταν ένα ενδιαφέρον φαινόμενο, το οποίο οι επιστήμονες εξακολουθούν να διερευνούν, αλλά δεν επρόκειτο για κβαντική συνοχή μεγάλης διάρκειας και μεγάλης εμβέλειας.
«Ίσως η κβαντική βιολογία, στις μεγαλύτερες κλίμακες, σημαίνει ότι η ζωή αξιοποίησε 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια εξέλιξης για να βρει πώς μπορεί να αποκτήσει τις λειτουργικές δυνατότητες που προσφέρουν τα κβαντικά συστήματα».
Γκρέγκορι Σκόουλς, Πανεπιστήμιο του Πρίνστον
«Ο κόσμος απογοητεύτηκε», δήλωσε ο Ρίτσαρντ Κόγκντελ, φωτοβιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης. «Θα ήταν συναρπαστικό αν υπήρχε πράγματι κάτι σε αυτή την ιδέα, αν η βιολογία είχε κάποια ιδιαίτερη ιδιότητα που κανείς δεν είχε αντιληφθεί προηγουμένως».
Οι ερευνητές έχουν υποθέσει ότι κβαντικά φαινόμενα εμπλέκονται σε διάφορες βιολογικές λειτουργίες — μεταξύ αυτών, στη μαγνητική αίσθηση που βοηθά τα πουλιά να προσανατολίζονται και, σε περισσότερο υποθετικό επίπεδο, στην ανθρώπινη συνείδηση. Η εμπειρική υποστήριξη αυτών των υποθέσεων ποικίλλει. Μέχρι σήμερα, όμως, δεν υπάρχει οριστική απόδειξη κβαντικής συνοχής μεγάλης διάρκειας που να επιτελεί κάποια βιολογική λειτουργία.
Ο Σκόουλς αμφιβάλλει πλέον αν είναι καν εφικτό φαινόμενα όπως η συνοχή και η διεμπλοκή να επεκταθούν σε μεγαλύτερες κλίμακες μέσα στους ζωντανούς οργανισμούς. «Αυτή η επέκταση σε μεγαλύτερες κλίμακες είναι που προκαλεί τον εντυπωσιασμό. Αλλά ο πραγματικός κβαντικός κόσμος δεν πρόκειται να επεκταθεί με αυτόν τον τρόπο», είπε.
Σε ένα συνέδριο τον Δεκέμβριο του 2023, ο Σκόουλς συζήτησε τι θα χρειαζόταν για να προχωρήσει το πεδίο. Θυμάται ότι επέστρεψε στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του και σημείωσε μια ιδέα: ίσως το «κβαντικό» στην κβαντική βιολογία να μην προέρχεται καθόλου από την κβαντομηχανική, αλλά να αναδύεται από κυματοειδείς διαταραχές που διαδίδονται μέσα σε τεράστια, σύνθετα δίκτυα.
«Είμαι πλέον πεπεισμένος ότι θα μπορούσαν να προκύψουν φαινόμενα με ριζικά νέες δυνατότητες, αλλά θα προέρχονταν από κλασικά συστήματα που μιμούνται όσα μπορούν να κάνουν τα κβαντικά συστήματα», δήλωσε ο Σκόουλς. «Έχει σημασία, αν δεν μπορείς να διακρίνεις τη διαφορά;»
Ένας κόσμος κβαντοειδών καταστάσεων
Ο Σκόουλς αναρωτήθηκε αν η εμφάνιση ιδιαίτερων συγχρονισμένων καταστάσεων σε σύνθετα δίκτυα, όπως τα σμήνη πουλιών ή τα κοπάδια ψαριών, θα μπορούσε να παράγει κβαντοειδή συμπεριφορά.
Αν αφαιρέσουμε το φυσικό περιεχόμενο μιας κβαντικής κατάστασης, το μαθηματικό αντικείμενο που απομένει είναι ένα διάνυσμα: μια διατεταγμένη λίστα αριθμών που λειτουργούν ως συντεταγμένες μιας θέσης μέσα σε έναν μαθηματικό χώρο δυνατοτήτων. Οι κβαντικές καταστάσεις αναπαρίστανται σε ένα συγκεκριμένο είδος διανυσματικού χώρου, που ονομάζεται χώρος Χίλμπερτ.
Τα διανύσματα στον χώρο Χίλμπερτ ακολουθούν συγκεκριμένους κανόνες. Ένας από αυτούς ορίζει ότι οποιεσδήποτε δύο καταστάσεις μπορούν να προστεθούν μεταξύ τους και ότι το αποτέλεσμα θα είναι επίσης ένα έγκυρο διάνυσμα, το οποίο, αφού κανονικοποιηθεί, θα αντιστοιχεί σε μια έγκυρη κβαντική κατάσταση. Αυτό εκφράζει μαθηματικά η κβαντική υπέρθεση.
Οι καταστάσεις παρουσιάζουν συνοχή όταν έχουν σαφώς καθορισμένες σχέσεις φάσης, οι οποίες τους επιτρέπουν να συμβάλλουν — να ενισχύονται ή να αλληλοαναιρούνται, ανάλογα με το πώς ευθυγραμμίζονται. Οι συντεταγμένες ενός διανύσματος στον χώρο Χίλμπερτ περιλαμβάνουν πληροφορίες που αντιστοιχούν σε αυτή την ευθυγράμμιση των κορυφών και των κοιλάδων, δηλαδή στη φάση του κύματος.
Ο Αντρέι Χρένικοφ, μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο Λινναίου στη Σουηδία, παρατήρησε μια σύνδεση ανάμεσα στην κβαντική συμβολή και στον κλασικό κόσμο τη δεκαετία του 1990, όταν άρχισε να δανείζεται μαθηματικά από την κβαντομηχανική για να μοντελοποιήσει πιθανότητες. Η βασική του ιδέα ήταν ότι τα πιθανοτικά αποτελέσματα —σε πεδία τόσο διαφορετικά όσο η νευροεπιστήμη και η οικονομία— μπορούν να συμβάλλουν μεταξύ τους όπως οι κβαντικές καταστάσεις σε υπέρθεση.
Το 2024, ο Σκόουλς βρήκε έναν τρόπο να σχεδιάζει σύνθετα δίκτυα ταλαντωτών ώστε να παράγουν αναδυόμενες καταστάσεις: σταθερά μοτίβα συγχρονισμένης συμπεριφοράς, όπως ένα πλήθος που χειροκροτεί ρυθμικά, τα οποία μπορούσαν να περιγραφούν μαθηματικά ως διανύσματα σε έναν χώρο Χίλμπερτ. Συγκεκριμένα, έδειξε ότι μπορούν να κατασκευαστούν δίκτυα που παράγουν αναδυόμενες καταστάσεις οι οποίες μιμούνται μαθηματικά την απλούστερη μονάδα κβαντικής πληροφορίας: ένα κβαντικό bit, ή qubit, το οποίο διαθέτει δύο βασικές καταστάσεις, όπως το 1 και το 0, και μπορεί να βρίσκεται σε υπέρθεση και των δύο.
«Αυτό προκύπτει αποκλειστικά από τη μαθηματική δομή του γράφου», δήλωσε ο Ίθαν Ντίκι, επιστήμονας της πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο Περντιού. «Αν κατασκευάσεις γράφους με ορισμένους τρόπους, που δεν είναι ιδιαίτερα ασυνήθιστοι, εμφανίζεται αυτό το πολύ όμορφο, πολύ κομψό μαθηματικό αντικείμενο, το οποίο προσομοιώνει —ή σχεδόν προσεγγίζει— ένα κβαντικό αντικείμενο».
Επαναπροσδιορίζοντας την κβαντική βιολογία
Πολύ διαφορετικά φυσικά φαινόμενα μπορούν να περιγράφονται από παρόμοιες μαθηματικές μορφές. Τόσο η παραβολική τροχιά μιας μπάλας του μπέιζμπολ όσο και η παραβολική καμπύλη στην άκρη ενός αγκαθιού κάκτου μπορούν να περιγραφούν με εξισώσεις δεύτερου βαθμού. Ωστόσο, διαμορφώνονται από διαφορετικές δυνάμεις. Επομένως, μια μαθηματική σύνδεση ανάμεσα στον κλασικό και στον κβαντικό κόσμο δεν πρέπει να συγχέεται με μια φυσική σύνδεση.
Η μελέτη των κβαντικών φαινομένων στη ζωή έχει μια σύνθετη ιστορία, στην οποία συνυπάρχουν σοβαρή έρευνα και ευφάνταστες εικασίες. Ο Εμπραχίμ Καρίμι, φυσικός στο Πανεπιστήμιο της Οτάβας, θεωρεί ότι οι ερευνητές πρέπει να είναι προσεκτικοί και να μην αποδίδουν υπερβολική σημασία σε αυτή τη μαθηματική σύνδεση. Επαινεί την κομψότητα του νέου πλαισίου του Σκόουλς και πιστεύει ότι θα μπορούσε να είναι χρήσιμο, αλλά θεωρεί ότι η κβαντική ορολογία δεν έχει θέση στην περιγραφή κλασικών συστημάτων. Η συμβολή, επισημαίνει ο Καρίμι, δεν είναι κάτι μυστηριώδες ή αποκλειστικά κβαντικό. Είναι απλώς ένα χαρακτηριστικό της συμπεριφοράς των κυμάτων.
Η μελέτη των κβαντικών φαινομένων στη ζωή έχει μια σύνθετη ιστορία, στην οποία συνυπάρχουν σοβαρή έρευνα και ευφάνταστες εικασίες.
Οι ερευνητές θέλουν να κατανοήσουν καλύτερα πότε και πώς τα κλασικά συστήματα μπορούν να μιμούνται τα μαθηματικά της κβαντικής φυσικής. Αυτή η γνώση θα μπορούσε να βοηθήσει στην αξιολόγηση αμφιλεγόμενων ισχυρισμών για κβαντικά φαινόμενα στη ζωή — ακόμη και στον εγκέφαλο.
Για τους ερευνητές που επιδιώκουν να συνδέσουν τη ζωή με το κβαντικό πεδίο, ο εγκέφαλος αποτελεί εδώ και καιρό αντικείμενο έντονου ενδιαφέροντος και πολλών θερμών αντιπαραθέσεων. Το 1989, για παράδειγμα, ο Ρότζερ Πένροουζ επανέφερε παλαιότερες ιδέες για την κβαντική φυσική ως θεμέλιο της ελεύθερης βούλησης. Πρότεινε ότι η συνείδηση προκύπτει από κβαντικά φαινόμενα στον εγκέφαλο, μέσα σε δίκτυα πρωτεϊνικών νηματίων που ονομάζονται μικροσωληνίσκοι. Λίγοι νευροεπιστήμονες αντιμετωπίζουν σοβαρά αυτή την άποψη.
Με αυτό το υπόβαθρο, ο Βολφ Σίνγκερ, νευροφυσιολόγος στο Ινστιτούτο Ερνστ Στρύνγκμαν της Εταιρείας Μαξ Πλανκ, ήταν αρχικά επιφυλακτικός όταν ο Χρένικοφ τον προσκάλεσε σε ένα εργαστήριο για την κβαντοειδή μοντελοποίηση.
Το 2025, ο Σίνγκερ και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι η εισαγωγή ταλαντώσεων σε έναν συγκεκριμένο τύπο απλού νευρωνικού δικτύου το καθιστά πιο αποδοτικό και πιο ανθεκτικό. Σύμφωνα με τον Σίνγκερ, η αξιοποίηση της συμβολής έδωσε ουσιαστικά στο δίκτυο μια νέα διάσταση για την επεξεργασία πληροφοριών: τον χρόνο. Αυτό συμβαίνει επειδή η φάση μιας ταλάντωσης κωδικοποιεί πληροφορίες για τη χρονική σχέση των γεγονότων μεταξύ τους.
Μετά το εργαστήριο, ο Σίνγκερ δήλωσε ότι «εντυπωσιάστηκε από το γεγονός ότι ορισμένα φαινόμενα του πραγματικού κόσμου ίσως περιγράφονται καλύτερα με τις τεχνικές περιγραφής που χρησιμοποιούνται στην κβαντική φυσική».
Οι κβαντοειδείς καταστάσεις προσφέρουν επίσης ένα εννοιολογικό σχέδιο για τη σκόπιμη κατασκευή δικτύων —από ηλεκτρικά κυκλώματα και νευρώνες μέχρι φυσικά εκκρεμή συνδεδεμένα με ελατήρια— που μπορούν να αξιοποιούν την υπέρθεση και τη συμβολή για να εκτελούν υπολογισμούς.
Σε μεταγενέστερη έρευνα, ο Σκόουλς και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι είναι δυνατόν να συνδεθούν μεταξύ τους κβαντοειδή bit, σχηματίζοντας μεγαλύτερα δίκτυα που επίσης αντιστοιχούν σε κβαντοειδείς καταστάσεις. Έδειξαν ακόμη πώς μπορεί να σχεδιαστεί ένα δίκτυο ώστε να μιμείται την κβαντική εκδοχή μιας «λογικής πύλης», δηλαδή ενός κυκλώματος που εκτελεί έναν απλό υπολογισμό.
Ο Ντίκι και ο Καΐς, συνεπιβλέπων της διδακτορικής του διατριβής, πιστεύουν ότι οι κβαντοειδείς καταστάσεις έχουν «σημαντικές προοπτικές πρακτικών εφαρμογών» στην κβαντική μηχανική μάθηση και στη μοντελοποίηση σύνθετων συστημάτων. Ωστόσο, αυτές οι εφαρμογές αντιμετωπίζουν περιορισμούς: η πολυπλοκότητα του υποκείμενου δικτύου αυξάνεται εκρηκτικά όταν αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους κβαντοειδή bit. Για να μιμηθεί κανείς τέλεια τις κβαντικές λογικές πύλες, «χρειάζεται άπειρους πόρους, φυσικούς πόρους», δήλωσε ο Σκόουλς.
Ο Ντίκι επέκτεινε την εργασία του Σκόουλς, προσδιορίζοντας τις ιδιότητες των δικτύων που παράγουν κβαντοειδείς καταστάσεις, και αναζητεί υπολογιστικά αποδοτικούς τρόπους για τη δημιουργία τους. Το 2026 δημοσίευσε επίσης μια εργασία που δείχνει πώς μπορούν να σχεδιαστούν δίκτυα ώστε να παράγουν περισσότερα είδη κβαντικών καταστάσεων από όσα επέτρεπε το αρχικό πλαίσιο του Σκόουλς.
Ο Σκόουλς, από την πλευρά του, ενδιαφέρεται να κατανοήσει τα όρια των κβαντοειδών καταστάσεων στον κλασικό κόσμο. Ερευνά αν είναι δυνατόν τα κλασικά συστήματα να μιμούνται τη διεμπλοκή με ουσιαστικό τρόπο.
Ακόμη κι αν η βιολογία αποδειχθεί τελικά λιγότερο κβαντική απ’ όσο κάποτε ήλπιζαν οι ερευνητές, μπορεί να υπάρχουν ενδιαφέροντες —και δυνητικά διαφωτιστικοί— παραλληλισμοί ανάμεσα στον ζωντανό κόσμο και στο κβαντικό πεδίο. Παρότι οι κβαντικές υπερθέσεις χάνονται καθώς μεγαλώνει η κλίμακα, ορισμένες πτυχές των μαθηματικών που διέπουν τα μικρότερα και απλούστερα συστατικά της ύπαρξης φαίνεται να επανεμφανίζονται στα πιο εκτεταμένα και σύνθετα κλασικά συστήματα που γνωρίζουμε.
* Ὁ Γεώργιος Τσουκαλᾶς εἶναι Δικηγόρος παρ’ Ἀρείῳ Πάγῳ LL.M., D.E.S., ἀπόφοιτος τῆς Νομικῆς Σχολῆς τοῦ Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (2003), μὲ μεταπτυχιακὲς σπουδὲς στὸ Δημόσιο Διεθνὲς Δίκαιο στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Νότινγχαμ (LL.M. in Public International Law, University of Nottingham, 2005), καὶ στὸ Διεθνὲς καὶ Εὐρωπαϊκὸ Δίκαιο στὸ Καθολικὸ Πανεπιστήμιο τῆς Λουβαὶν (D.E.S. en Droit International et Européen, Université Catholique de Louvain, 2006).
___________
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ & ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
1. Κανονισμὸς (Ε.Ε.) 2024/1689 τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κοινοβουλίου καὶ τοῦ Συμβουλίου τῆς 13ης Ἰουνίου 2024 γιὰ τὴ θέσπιση ἐναρμονισμένων κανόνων σχετικὰ μὲ τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη (Πράξη γιὰ τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη). Διαθέσιμο στὸ EUR-Lex.
2. Νόμος 4961/2022 (Φ.Ε.Κ. Α’ 146/27.07.2022): «Ἀναδυόμενες τεχνολογίες πληροφορικῆς καὶ ἐπικοινωνιῶν, ἐνίσχυση τῆς κυβερνοασφάλειας καὶ ἄλλες διατάξεις». Διαθέσιμο μέσῳ τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου.
3. Νόμος 5321/2026 (Φ.Ε.Κ. Α’ 114/2026): Ἑλληνικὸς ἐφαρμοστικὸς νόμος τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Κανονισμοῦ 2024/1689 γιὰ τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη. Διαθέσιμο μέσῳ τοῦ Ἐθνικοῦ Τυπογραφείου.
4. United Nations (2024). Pact for the Future: Annex II – Global Digital Compact. Ἐπίσημο ἔγγραφο τῆς Γενικῆς Συνέλευσης τοῦ ΟΗΕ. Διαθέσιμο στὸ United Nations Summit of the Future.
5. United Nations General Assembly (2024). Resolution A/RES/78/265: Seizing the opportunities of safe, secure and trustworthy artificial intelligence systems for sustainable development. Διαθέσιμο στὸ UN Digital Library.
6. Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press.
7. Russell, S. (2019). Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control. Viking. βλ. Penguin Random House.
8. Yoshua Bengio, Geoffrey Hinton, Andrew Yao, Dawn Song, Pieter Abbeel, Trevor Darrell, Yuval Noah Harari, Ya-Qin Zhang, Lan Xue, Shai Shalev-Shwartz, Gillian Hadfield, Jeff Clune, Tegan Maharaj, Frank Hutter, Atılım Güneş Baydin, Sheila McIlraith, Qiqi Gao, Ashwin Acharya, David Krueger, Anca Dragan, Philip Τόrr, Stuart Russell, Daniel Kahneman, Jan Brauner καὶ Sören Mindermann (2024). Managing extreme AI risks amid rapid progress. Science, 384 (6698). Συλλογικὸ ἔργο. Διαθέσιμο στὸ ἀκαδημαϊκὸ ἀποθετήριο arXiv Portal καὶ στὸ Science Magazine.
9. Kissinger, H. A., Schmidt, E., Huttenlocher, D. (2021). The Age of AI: And Our Human Future. Little, Brown and Company.
10. Lewis Ho, Joslyn Barnhart, Robert Trager, Yoshua Bengio, Miles Brundage, Allison Carnegie, Rumman Chowdhury, Allan Dafoe, Gillian Hadfield, Margaret Levi, Duncan Snidal (2023). International Institutions for Advanced AI. Centre for the Governance of AI (GovAI). Ἡ βασικὴ μελέτη γιὰ τὰ 4 μοντέλα διεθνῶν ὀργανισμῶν καὶ προτύπων. Διαθέσιμο στὸ arXiv Repository καὶ στὸ Google DeepMind Blog.
Το πολυπολικό και πολυκεντρικό διεθνές σύστημα, οι περιφερειακές συγκρούσεις και οι επιλογές των κρατών μικρότερης και μεσαίας ισχύος.
Για την διεθνή πολιτική πολλά λέγονται, δηλώνονται και αναλύονται. Οι δημοσιογραφικές ειδήσεις κρίνονται από την ορθότητα των πληροφοριών. Οι κυβερνητικές παρεμβάσεις αναμενόμενα συχνά επηρεάζονται από πολιτικές σκοπιμότητες και το ερώτημα είναι κατά πόσο οδηγούν σε επιτυχείς στρατηγικές αποφάσεις. Οι παρεμβάσεις φορέων επιστημονικών τίτλων κρίνονται ή χρήζει να κρίνονται από το κατά πόσο με αξιολογικά ουδέτερο τρόπο περιγράφουν και ερμηνεύουν την πραγματικότητα ή εάν αντίθετα για πολλούς και διάφορους αθέατους λόγους είναι ιδεολογικά-υποκειμενικά πλημμυρισμένες.
Στις πιο πάνω και όλες τις άλλες περιπτώσεις το ερώτημα που τίθεται πάντοτε είναι κατά πόσο περιγράφοντας την ισχύουσα πραγματικότητα φωτίζουν επαρκώς τόσο την μεγάλη εικόνα των στρατηγικών προσανατολισμών όσο και τις διαμορφωτικές προϋποθέσεις που εκκολάπτονται καθώς η διεθνής πολιτική εξελίσσεται. Έργο των κρατικών λειτουργών και των φορέων επιστημονικών τίτλων είναι να λαμβάνουν επαρκώς υπόψη αυτή την μεγάλη εικόνα και να σταθμίζουν ορθά τα συμπλεκόμενα ρευστά κριτήρια και παράγοντες. Εάν αυτό δεν ισχύει είναι προγραμματικά δεδομένο πως οτιδήποτε ειπωθεί, δηλωθεί ή γραφτεί είναι απογειωμένο, λανθασμένο και επικίνδυνο για τα κράτη.
Χαρακτηριστικά ενδεικτικά παραδείγματα είναι επιστημονικά μεταμφιεσμένα οικουμενιστικά υλιστικά ιδεολογήματα όπως αυτά των εκατέρωθεν μεγάλων δυνάμεων του Ψυχρού Πολέμου και τα Μεταψυχροπολεμικά συνθήματα περί «παγκοσμιοποίησης» που δήθεν οδηγεί ή και ήδη είχε οδηγήσει στην «ενοποίηση» του πλανήτη λόγω αύξησης ανεξέλεγκτων διεθνικών δρώντων που λίγο-πολύ αναιρούν την σημασία των κρατών.
Στα πεδία της στρατηγικής ανάλυσης η οποία εδράζεται πάνω στα Θουκυδίδεια αξιώματα τα οποία αφορούν την δομή, τους προσανατολισμούς και τις προϋποθέσεις που εκκολάπτονται εντός κάθε εθνοκρατοκεντρικού συστήματος —και όσον μας αφορά στις επιφυλλίδες εδώ αλλά και σε όλες τις προγενέστερες δημοσιεύσεις σε βιβλία δοκίμια και άρθρα—, ήδη από την δεκαετία του 1980 και εντονότερα αφότου εισήλθαμε στην Μεταψυχροπολεμική εποχή, υποστηριζόταν εμφατικά, μεταξύ άλλων, τα πιο κάτω.
Το πολυπολικό και πολυκεντρικό εθνοκρατοκεντρικό διεθνές σύστημα του 21ου αιώνα
Εισερχόμενοι στον 21ο αιώνα εντός του σύγχρονου εθνοκρατοκεντρικού διεθνούς συστήματος εκκολάπτονταν πολλές μεγάλες δυνάμεις και πολλές περιφερειακές δυνάμεις μεσαίας και ανερχόμενης ισχύος. Τουτέστιν, το οντολογικά εδραίο πλέον εθνοκρατοκεντρικό διεθνές σύστημα προσανατολιζόταν προς μιαπολυπολική δομήπολλών μεγάλων δυνάμεων που είναι ταυτόχρονα καιπολυκεντρικό.
Σε πρώτη φάση, υποστηριζόταν —καθότι ήταν ολοφάνερο και ήδη συντελέστηκε σε μεγάλο βαθμό—, η άνοδος της ισχύος της Κίνας, αφενός θα αποτελούσε μεγάλη πρόκληση για τις ΗΠΑ που ήταν η συντριπτικά ισχυρότερη Μεταψυχροπολεμική δύναμη και αφετέρου, ενώ αρχικά έχουμε διπολική δομή των δύο μεγαλύτερων δυνάμεων σταδιακά το εθνοκρατοκεντρικό διεθνές σύστημα εξελίσσεται σε πολυπολικό και ταυτόχρονα πολυκεντρικό.
Αυτά σημαίνουν ότι χάραξη και εφαρμογή εθνικής στρατηγικήςαπαιτεί γνώση της στρατηγικήςτων μεγάλων και μεσαίας ισχύος δυνάμεων, γνώση της διαχρονικά επιβεβαιωμένης τυπολογίας για τις στρατηγικές τωνηγεμονικών δυνάμεων, γνώση των προσεγγίσεων αυτών των δυνάμεων στις περιφερειακές διενέξεις και γνώση εκείνων των διπλωματικών επιλογών κρατών μικρότερης και μεσαίας ισχύος όταν συμμαχούν και συναλλάσσονται με άλλα κράτη και ιδιαίτερα με τα εκάστοτε ηγεμονικά κράτη.
Ανθόσπαρτος πλανήτης δεν υπάρχει, Οδύσσεια είναι το ταξίδι των ανθρώπων, των κρατών και του κόσμου
Ανθόσπαρτος πλανήτης ποτέ δεν υπήρξε και δεν μπορεί να υπάρξει, εκτός και εάν πλανητικά έχουμε ανθρωπολογική εξομοίωση και «πολιτική» εξίσωση. Εάν δηλαδή είναι εφικτό σε πλανητικό επίπεδο να συρρικνωθούν ανθρωπολογικά τα ανθρώπινα όντα, να εξουδετερωθούν πνευματικά και κατ’ επέκταση να κυριαρχήσει κάποιου είδους «αβλαβής ατομικισμός» και «αβλαβής ωφελιμοκρατία» με αποτέλεσμα να μειωθεί ή και να εκμηδενιστεί η σημασία των κρατών.
Παρά τα παραμιλητά περί «παγκοσμιοποίησης» —όρος που ορθά ο Παναγιώτης Κονδύλης υπογράμμισε ότι έχουμε πλανητικοποίηση διαφόρων φαινομένων και όχι παγκοσμιοποίηση που αποτελεί λανθασμένη μετάφραση του globalization— τα ζητήματα που τίθενται δεν είναι ο εθνικός-πνευματικός εκμηδενισμός των ανθρώπων αλλά η διαμέσου διεθνών θεσμών διακρατική και ενδοκρατική θέσπιση των ανεξέλεγκτων διεθνικών δρώντων που από μόνοι τους αποτελούν σημαντικό αίτιο πολέμου. Όπως συχνά υποστηρίχθηκε, πολιτικά, νομικά, θεσμικά και στρατηγικά ορθολογιστικά σκεπτόμενοι συμφέρει όλα τα κράτη διεθνικοί δρώντες όπως οι τρομοκράτες και οι φορείς χρηματοοικονομικής ισχύος να τυγχάνουνδιακρατικής διακυβέρνησηςμε διεθνείς θεσμούς και συμφωνίες όπως αυτές για τα πυρηνικά όπλα των δεκαετιών του 1970 και 1980.
Εθνική στρατηγική εν μέσω ρευστών και ραγδαίων στρατηγικών ανακατατάξεων
Συντομογραφικά και καταληκτικά, τα κράτη και οι κοινωνίες τους, ιδιαίτερα τα μικρότερης και μεσαίας ισχύος περιφερειακά κράτη στο πλαίσιο χάραξης καιεφαρμογής εθνικής στρατηγικής, δεν έχουν την πολυτέλεια να μην συνεκτιμούν επαρκώς, μεταξύ άλλων, τα εξής:
α) Βρισκόμαστε στην αφετηρία μιας από καιρό αναμενόμενης επιτάχυνσης των εξισορροπητικών προσεγγίσεων των ηγεμονικών δυνάμεων και της αύξησης των περιφερειακών διενέξεων που εξυπηρετούν τις ανακατανομές ισχύος και συμφερόντων όπως κάθε μεγάλη δύναμη τα αντιλαμβάνεται. Δημιουργούνται πολλές περιφερειακές Συμπληγάδες και όταν ένα κράτος λόγω απουσίας στρατηγικής ή ελλειμματικών στρατηγικών αποφάσεων δημιουργεί παραστάσεις ότι είναι αδύναμο, υποχωρητικό και η Επικράτειά του αναλώσιμη, οδηγείται ευθέως πάνω στην Κλίνη του Προκρούστη των ηγεμονικών συναλλαγών. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για κράτη όπως η Ελλάδα τα οποία ενώ τηρούν τις πρόνοιες των Συνθηκών και του διεθνούς δικαίου γίνονται δέκτες αναθεωρητικών αξιώσεων και απειλών αρπαγής μέρους της Επικράτειάς τους. Βιώσιμο είναι το κράτος, ορθά επισήμανε οHansMorgenthau, όταν διαθέτει επαρκή ισχύ και αξιόπιστη εθνική στρατηγική για την υπεράσπιση της Επικράτειάς του όπως ορίζεται από τις Συνθήκες και το διεθνές δίκαιο.
β)Η επιτάχυνση των διενέξεων και των ηγεμονικών αντιπαραθέσεων είναι ιδιαίτερα έντονη και ανεπίστροφη για πολύ συγκεκριμένους λόγους:Όπως ορθά υπογράμμιζαν ήδη από την δεκαετία του 1990 κορυφαίες στοχαστικές και πολιτικές προσωπικότητες της γεωπολιτικής όπως οGeorgeKennanαλλά και πολλοί άλλοι πολιτικοί και αναλυτές της στρατηγικής, ηδημιουργία διλημμάτων ασφαλείαςμε πραξικοπήματα και «προέκταση της Ατλαντικής συμμαχίας στο κέντρο της Ευρώπης ήταν μοιραίο λάθος». Αφενός οδήγησε σε ένα μεγάλο, άσκοπο, τραγικό και αποδυναμωτικό για όλους ευρωπαϊκό πόλεμο, και αφετέρου, εξώθησε την Μόσχα προς τον κύριο ανταγωνιστή των ΗΠΑ, την Κίνα. Ταυτόχρονα, ηστρατηγική υπερεπέκτασημε «νεοφιλελεύθερους ανθρωπιστικούς βομβαρδισμούς» στις περιφέρειες τις δύο πρώτες Μεταψυχροπολεμικές δεκαετίες κατέλυσε κράτη και προκάλεσε εκατομμύρια πρόσφυγες. Αναμενόμενα και συγκαιρινά ολοφάνερα, καθώς εκκολαπτόταν το πολυπολικό και πολυκεντρικό διεθνές σύστημα αυτές οι στρατηγικά ανορθολογικές επεμβάσεις στις περιφέρειες προκάλεσαν αστάθεια και επιτάχυναν την εμπλοκή των μεγάλης και ανερχόμενης ισχύος Ανατολικών μεγάλων δυνάμεων. Προκάλεσαν επίσης στρατηγική ρευστότητα, διαρκείς εξισορροπητικές συμφωνίες και κινδύνους όπως η πιθανότητα ενός πυρηνικού πολέμου.
γ)Η ολοφάνερη προσπάθεια της νέας ηγεσίας της Ουάσιγκτον μετά το 2025 να «συμμαζέψει» την υπερεπέκταση και να εξισορροπήσει την Κίνα ολοφάνερα εν πολλοίς αποτυγχάνει. Αυτό οφείλεται αφενός στο γεγονός ότι η διαχείριση των γεωπολιτικών ανακατατάξεων της τέταρτης Μεταψυχροπολεμικής δεκαετίας είναι μια εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση και αφετέρου επειδή το 2025-26 η νέα Αμερικανική ηγεσία ολοφάνερα και καταμαρτυρούμενα λειτούργησε εν πολλοίς σπασμωδικά και με όρους ανεπιτυχών αποφάσεων για την διαχείριση της περιφερειακής αστάθειας ή διεξαγωγή πολέμων όπως τελικά η Ουάσιγκτον αποφάσισε να εκτελέσει στο Ιράν.
Συνοψίζοντας και ολοκληρώνοντας, καθώς προχωρούμε βαθύτερα στον 21 αιώνα το ταξίδι της Οδύσσειας των κρατών και των κοινωνιών τους απαιτεί ορθή γνώση και επίγνωση των προσανατολισμών των στρατηγικών των κρατών και ιδιαίτερα τωνστρατηγικώντων ηγεμονικών δυνάμεων. Επιπλέον, απαράβατα απαιτείται ορθή εκτίμηση του γεγονότος ότι οι διενέξεις, οι πολεμικές συγκρούσεις και οι στρατηγικές ανακατατάξεις επηρεάζονται δραστικά πρωτίστως από τις προϋποθέσεις που εκκολάπτουν οι στρατηγικές των μεγάλων δυνάμεων στις περιφέρειες.Υπό αυτές τις συνθήκες η ασφάλεια και η ακεραιότητα της Επικράτειας ενός κράτους συναρτάται από το κατά πόσο διαθέτειαξιόπιστη εθνική στρατηγική. Ιδιαίτερα για λιγότερα ισχυρά κράτη στις περιφέρειες κάτι τέτοιο προϋποθέτει, μεταξύ άλλων, επαρκή ισχύ, αποτελεσματική αποτροπή τωναναθεωρητικών απειλών, ορθούς διπλωματικούς ελιγμούς που δεν οδηγούν σε υποχωρήσεις, απόρριψη κάθε κατευναστικής αντίληψης και αποτελεσματικές συναλλαγές με τα ισχυρότερα κράτη με όρους εθνικών συμφερόντων. Αυταπάτες και σπάταλες ελπίδες βλάπτουν, ενίοτε μάλιστα ανεπανόρθωτα και με προεκτάσεις βαθύτατων αρνητικών συνεπειών για την ασφάλεια και την ακεραιότητα του κράτους.
Στα χρόνια των κινηματογραφικών σπουδών του στο Βουκουρέστι, από τον Σεπτέμβριο του 1977 έως τον Αύγουστο του 1982, ο Πέτρος Μινώπετρος δημιούργησε μια μικρού μήκους ταινία που έθετε ένα ανησυχητικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ο ανθρώπινος θάνατος γίνεται θέαμα και εκείνος που τον παρακολουθεί παραμένει αμέτοχος; Το «To Be» (1982) προσεγγίζει αυτό το ερώτημα μέσα από ένα παιχνίδι ανάμεσα στην κινηματογραφική οθόνη, την αίθουσα και τον κόσμο έξω από αυτήν. Το μοντέρνο στοιχείο της ταινίας βρίσκεται στον κινηματογράφο μέσα στον κινηματογράφο: οι χαρακτήρες παρακολουθούν μια ταινία, ενώ η ίδια η πράξη της θέασης γίνεται αντικείμενο κινηματογράφησης. Ο θεατής μετατρέπεται σε κινηματογραφημένο πρόσωπο και η απόσταση από το γεγονός που παρακολουθεί αρχίζει να καταρρέει.
Γυρισμένη στη Ρουμανία του Τσαουσέσκου, η ταινία προσφέρεται συγχρόνως για μια πολιτική ανάγνωση. Οι θεατές παρακολουθούν το θέαμα του θανάτου, ενώ η εξουσία εμφανίζεται, μέσα από υπαινιγμούς επιτήρησης, να παρακολουθεί τους πάντες. Η αλυσίδα των βλεμμάτων αποκτά έτσι μια ανησυχητική προέκταση: εμείς που παρακολουθούμε μπορεί συγχρόνως να είμαστε εκείνοι που παρακολουθούνται. Το βλέμμα συνδέεται τόσο με την αδιαφορία απέναντι στον άλλον όσο και με τον έλεγχο της ατομικής ελευθερίας.
Η σκοτεινή αυτή εικόνα της ανθρώπινης συνθήκης μπορεί να περιγραφεί ως υπαρξιακός πεσιμισμός: μια στάση που αναγνωρίζει τη μοναξιά, την αβεβαιότητα και τον αναπόφευκτο θάνατο, χωρίς να θεωρεί δεδομένο ότι η ζωή διαθέτει ένα λυτρωτικό νόημα ή ότι η ελευθερία αρκεί για να υπερνικήσει όσα μας περιορίζουν. Στο «To Be», αυτή η στάση εκφράζεται μέσα από την έκθεση του ανθρώπου στον θάνατο, την απάθεια των άλλων και την απειλή της επιτήρησης. Το ερώτημα δεν αφορά μόνο το πώς ζούμε, αλλά και το αν μπορούμε να υπάρξουμε ελεύθερα μέσα σε έναν κόσμο που μας κοιτάζει χωρίς απαραίτητα να μας αναγνωρίζει ως πρόσωπα.
Η περιπέτεια της παραγωγής της ταινίας, οι μαρτυρίες για τη λογοκρισία της και η επανεμφάνισή της περίπου σαράντα χρόνια αργότερα συμπληρώνουν την ιστορία της. Για να κατανοήσουμε το «To Be», χρειάζεται επομένως να παρακολουθήσουμε τόσο όσα συμβαίνουν μέσα στις εικόνες του όσο και όσα συνέβησαν στην ίδια την ταινία.
Το «To Be» (1982), είναι μια έγχρωμη ταινία έξι περίπου λεπτών, χωρίς διάλογο, με μουσική των Velvet Underground & Nico. Το σενάριο υπέγραψαν ο Μινώπετρος και η Ταμάρα Κρετσουλέσκου. Παίζουν οι Φλοριάν Πίτις, Ταμάρα Κρετσουλέσκου, Αντρέι Φίντσι, Μαρτσέλ Γιούρες και Τιμπέριου Πουίκα, με διεύθυνση φωτογραφίας της Λιλιάνα Κιτέσκου και μοντάζ της Κονστάντσα Τεοντορέσκου.
Ο ίδιος ο Μινώπετρος εμφανίζεται σε δύο διαφορετικές θέσεις: ως ο μαυροντυμένος νέος με τα μακριά μαλλιά και τα σκούρα γυαλιά, μέλος της παρέας, αλλά και ως ο σκηνοθέτης που καταγράφει την απόπειρα αυτοκτονίας και δίνει οδηγίες. Η διπλή παρουσία του ενισχύει το παιχνίδι ανάμεσα στον δημιουργό, τον θεατή και το κινηματογραφημένο γεγονός.
Η ταινία αρχίζει σαν ένα λιτό υπαρξιακό επεισόδιο. Στην οθόνη μιας κινηματογραφικής αίθουσας, ένας άνδρας πλησιάζει τις σιδηροδρομικές γραμμές, ανάβει τσιγάρο και ξαπλώνει περιμένοντας το τρένο. Στην πλατεία, μια παρέα νέων παρακολουθεί χαλαρά: τρώει ποπ κορν, καπνίζει, φιλιέται, συνομιλεί και αποχωρεί ακριβώς όταν η ένταση κορυφώνεται. Μόνο ο ήρωας του Φλοριάν Πίτις μοιάζει να διαπερνάται από αυτό που βλέπει. Σταδιακά παίρνει ο ίδιος τη θέση του άνδρα στις ράγες και γίνεται αντικείμενο ενός άλλου βλέμματος, εκείνου της κινηματογραφικής μηχανής.
Εδώ βρίσκεται η πυκνότητα του «To Be»: ο κινηματογράφος υπάρχει μέσα στον κινηματογράφο και η διάκριση ανάμεσα στην αναπαράσταση και στην πραγματικότητα παύει να είναι σταθερή.
Ο θεατής που κοιτάζει έναν πιθανό θάνατο ως θέαμα μετατρέπεται σε θέαμα για κάποιον άλλον. Η αδιαφορία της αίθουσας επιστρέφει ως αδιαφορία απέναντι στον πραγματικό άνθρωπο.
Γι’ αυτό το φιλμ μπορεί να διαβαστεί ως πρώιμο παράδειγμα μετακινηματογράφου, ενός έργου που δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία αλλά εξετάζει τους ίδιους τους μηχανισμούς της εικόνας, της θέασης και της ηθικής ευθύνης.
Από δυτική σκοπιά, αυτή η κατασκευή έχει συσχετιστεί με τον Γκυ Ντεμπόρ και την «κοινωνία του θεάματος»: ο θάνατος μετατρέπεται σε εικόνα προς κατανάλωση και η συνεχής μεσολάβηση των εικόνων αμβλύνει την αντίδραση.
Η ταινία μοιάζει έτσι προφητική για μια εποχή στην οποία η βία, η καταστροφή και η ανθρώπινη οδύνη περνούν αδιάκοπα από οθόνες.
Ωστόσο, η αναφορά στον Ντεμπόρ λειτουργεί ως ερμηνευτικός φακός και όχι ως εξαντλητική εξήγηση. Το έργο δεν προσφέρει ένα και μόνο νόημα· οργανώνει μια αλυσίδα βλεμμάτων μέσα στην οποία κάθε θεατής αναγκάζεται να αναμετρηθεί με τη δική του θέση.
Για το ρουμανικό κοινό, η ίδια ταινία ενεργοποιεί ένα διαφορετικό, ιστορικά εντοπισμένο λεξιλόγιο.
Το λευκό αυτοκίνητο που εμφανίζεται όταν οι τρεις φίλοι βαδίζουν στις ράγες και πλησιάζουν τη γέφυρα αναγνωρίζεται, σύμφωνα με τη μαρτυρία του σκηνοθέτη και τις αντιδράσεις θεατών, ως τύπος οχήματος συνδεδεμένος με τη Securitate.
Η φαινομενικά περαστική παρουσία του γεννά υποψίες παρακολούθησης και επικείμενης σύλληψης. Το καθεστώς δεν χρειάζεται να εμφανιστεί ως θεαματικός κατασταλτικός μηχανισμός: είναι το άγρυπνο μάτι που βρίσκεται παντού, ακόμη και στην άκρη του κάδρου.
Παρόμοια λειτουργούν και άλλα υπαινικτικά σημεία, αναγνωρίσιμα σε όσους είχαν ζήσει την καθημερινότητα της κομμουνιστικής Ρουμανίας. Η ελευθεριότητα της παρέας, η αμερικανική μουσική, το τσιγάρο που μπορεί να θυμίσει joint, τα μακριά μαλλιά και η αδιάφορη, σχεδόν προκλητική σωματικότητα των νέων συγκροτούν μια εικόνα ξένη προς την επίσημη αναπαράσταση της νεολαίας στα τελευταία χρόνια του τσαουσεσκικού καθεστώτος. Ο επιμελητής και κριτικός Călin Boto στάθηκε ακριβώς σε αυτή την ασυνήθιστη ελευθερία, αλλά και στα βλέμματα που οργανώνουν το φιλμ: στον άνθρωπο που κοιτάζει τον θάνατο στην οθόνη, στην απάθεια των υπολοίπων και, τέλος, στο εξωτερικό κινηματογραφικό συνεργείο που κοιτάζει εκείνον.
Ο πυροβολισμός που ακούγεται στο τέλος χωρίς να αποκαλύπτεται η πηγή του κρατά το έργο ανοιχτό. Μια ανάγνωση τον συνδέει με την αυτοκτονία και την ύστατη, απελπισμένη διεκδίκηση ελευθερίας απέναντι σε ένα σύστημα που επιθυμεί να ορίζει ακόμη και τον θάνατο. Μια άλλη, που διατυπώθηκε εκ των υστέρων από Ρουμάνους θεατές, τον προσλαμβάνει ως σκοτεινή προφητεία της Επανάστασης του 1989. Το γεγονός ότι ακούμε αλλά δεν βλέπουμε είναι καθοριστικό: ο ήχος δεν κλείνει την αφήγηση, αλλά μεταφέρει την ευθύνη της ερμηνείας στον θεατή.
Στην προσωπική συμβολική χαρτογράφηση του δημιουργού, ο αυτόχειρας της αρχής ταυτίζεται με τον Λένιν και το τρένο του θανάτου με την ολοκληρωτική εξουσία του κομμουνισμού, η οποία καταλήγει να συντρίβει ακόμη και τον ίδιο τον ιδρυτικό της μύθο. Το τρένο παραπέμπει επίσης στη μαρξιστική-λενινιστική εσχατολογία: στην ιδέα μιας ιστορικής νομοτέλειας που κινείται ακατάπαυστα προς έναν υποσχόμενο τελικό προορισμό. Η εικόνα αντιστρέφει αυτή την υπόσχεση σωτηρίας. Η αδυσώπητη κίνηση της Ιστορίας δεν λυτρώνει το πρόσωπο, αλλά απειλεί να το αφανίσει.
Ο Μινώπετρος λέει πως η αυτοκτονία θεωρείτο στην κομμουνιστική Ρουμανία επαναστατική πράξη, πράξη ελευθερίας. Το καθεστώς δεν αναγνώριζε τις αυτοκτονίες ως αιτία θανάτου διότι αντιλαμβανόταν την βαθύτατη ουσία της πράξης και του μηνύματος που εξέπεμπε.
Ο Μινώπετρος αναγνωρίζει ακόμη στη σύνθεση μια υπόγεια αναφορά στον Ιερό Λόχο της Επανάστασης του 1821. Τέτοιες συνδέσεις δεν παρουσιάζονται διδακτικά ούτε αποκωδικοποιούνται μέσα στην ταινία. Ανήκουν στη μυστική αρχιτεκτονική ενός έργου που επιτρέπει πολλαπλές αναγνώσεις — πολιτική, υπαρξιακή, ιστορική, θεολογική και καθαρά κινηματογραφική. Η ισχύς του βρίσκεται ακριβώς στο ότι τα σύμβολα δεν εξαντλούνται σε ένα μήνυμα αλλά αλλάζουν σημασία ανάλογα με την ιστορική εμπειρία του θεατή.
Η ίδια η παραγωγή υπήρξε πράξη ανυπακοής απέναντι στον μηχανισμό ελέγχου της σχολής. Όπως αφηγήθηκε ο σκηνοθέτης τέσσερις δεκαετίες αργότερα, οι καθηγητές τού είχαν προτείνει να γυρίσει ταινία για Έλληνες κομμουνιστές, βασισμένη σε βιβλίο του Δήμου Ρεντή. Εκείνος κατέθεσε το αναμενόμενο σενάριο, αλλά παράλληλα έγραψε κρυφά με την Κρετσουλέσκου ένα δεύτερο, το «To Be», και πήγε στα γυρίσματα με αυτό. Δεν του εμπιστεύθηκαν κανονικό υλικό· του παραχώρησαν, κατά τη δική του μαρτυρία, ρετάλια από την παραγωγή μιας ταινίας μεγάλου μήκους, επειδή δεν πίστευαν ότι θα μπορούσε να ολοκληρώσει έργο. Από αυτά τα κατάλοιπα προέκυψε τελικά η μικρού μήκους ταινία.
Η υλικότητα αυτή δεν είναι μια εξωτερική λεπτομέρεια της παραγωγής. Η αποσπασματικότητα, η συμπύκνωση και οι απότομες μετατοπίσεις ανάμεσα στην οθόνη, στην αίθουσα και στις ράγες συνδέονται με την ανάγκη να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο φιλμ από περιορισμένο και προβληματικό υλικό. Ο Călin Boto σημειώνει ότι το σωζόμενο μικρού μήκους έργο μονταρίστηκε από τα υπολείμματα ενός μεγαλύτερου σχεδίου, το οποίο δεν είχε εγκριθεί από την πανεπιστημιακή επιτροπή και είχε εμφανιστεί κακώς. Ο περιορισμός έγινε αισθητική αρχή: αντί να αποδυναμώσει την ταινία, της έδωσε τη σπάνια πυκνότητά της.
Όταν η επιτροπή αντιλήφθηκε τι είχε γυριστεί, το έργο κρίθηκε ακατάλληλο και καταδικάστηκε στην αφάνεια. Σε δημοσίευμα του 2013 αναφέρεται ότι η ταινία που προοριζόταν για τις Κάννες κάηκε από τη Securitate. Στη μεταγενέστερη προσωπική του αφήγηση, ο Μινώπετρος περιγράφει ότι οι καθηγητές επικαλέστηκαν κατεστραμμένο αρνητικό, του παρέδωσαν υπολείμματα για να μοντάρει μια σύντομη εκδοχή και του είπαν ότι δεν θα προβληθεί ποτέ. Πίστευε επί χρόνια πως είχε χαθεί, ώσπου αποδείχθηκε ότι κάποιος είχε διασώσει και κρύψει την κόπια.
Μετά τα γυρίσματα έζησε, όπως ο ίδιος λέει, σε καθεστώς «παρανομίας», φιλοξενούμενος από φίλους και για μεγάλο διάστημα στο σπίτι του συνθέτη Ντορίν Λίβιου Ζαχάρια. Αναζητούσε πληροφορίες για την κόπια και ήθελε να την πάρει μαζί του στην Αθήνα. Παρά την τελική πρόταση των καθηγητών του να μείνει στο Βουκουρέστι και να κάνει ταινίες, επέστρεψε στην Ελλάδα επειδή ο πατέρας του ήταν άρρωστος και η μητέρα του δεν μπορούσε να σηκώσει μόνη της το βάρος.
Η επιστροφή του «To Be» έγινε στις 18 Δεκεμβρίου 2021, περίπου σαράντα χρόνια μετά, στην Cinemateca Eforie του Βουκουρεστίου, στο πρόγραμμα «Arhiva Activă» του 25ου Διεθνούς Φεστιβάλ Σπουδαστικού Κινηματογράφου CineMAiubit. Η ημερομηνία, μέσα στην εβδομάδα μνήμης της Ρουμανικής Επανάστασης, έδωσε στην προβολή πρόσθετο ιστορικό βάρος. Η ταινία παρουσιάστηκε στο πλαίσιο ενός προγράμματος αποκατάστασης και επανένταξης λησμονημένων έργων από το αρχείο της σχολής, ως δημιουργία ικανή να συνομιλήσει με τις νεότερες γενιές σκηνοθετών.
Το 2022 συμπεριλήφθηκε στο «The Active Archive» της 13ης διοργάνωσης «Les Films de Cannes à Bucarest», σε επιλογή επτά αποκατεστημένων ή ψηφιοποιημένων τίτλων που είχαν παραχθεί από το 1967 έως το 1983. Το πρόγραμμα οργανώθηκε σε συνεργασία με την UNATC και το Κέντρο Παιδαγωγικής και Μελετών της Εικόνας «Sorin Botoșeneanu». Το 2023 το «To Be» παρουσιάστηκε επίσης από το Διεθνές Φεστιβάλ Πειραματικού Κινηματογράφου Βουκουρεστίου (BIEFF), στην αναδρομική ενότητα «Visual Consciousness», αφιερωμένη σε μισό αιώνα ρουμανικού πειραματικού κινηματογράφου. Ακολούθησαν τηλεοπτικές προβολές από το TVR Cultural και η καταχώρισή του στη διεθνή πλατφόρμα MUBI.
Η μεταγενέστερη αναγνώριση δεν ακυρώνει τη σαραντάχρονη σιωπή· την καθιστά μέρος της ίδιας της σημασίας του έργου. Μια ταινία φτιαγμένη από ρετάλια, εκτός του εγκεκριμένου σεναρίου και απέναντι σε έναν μηχανισμό λογοκρισίας, επέστρεψε ως τεκμήριο της πρωτοποριακής παραγωγής στη σοσιαλιστική Ρουμανία και, ευρύτερα, στην Ανατολική Ευρώπη. Η θέση της δεν στηρίζεται σε μια περίπλοκη πλοκή, αλλά στην οικονομία των μέσων, στην αλυσίδα των βλεμμάτων, στην ελευθερία των σωμάτων και στη συνύπαρξη πολλών νοημάτων μέσα σε ελάχιστο χρόνο.
Το «To Be» παραμένει γι’ αυτό ένα ανοιχτό έργο. Για έναν θεατή μπορεί να είναι ιστορία αυτοκτονίας· για έναν άλλον, προφητεία επανάστασης· για έναν τρίτο, αλληγορία της ολοκληρωτικής Ιστορίας ή κριτική της κοινωνίας του θεάματος. Μπορεί ακόμη να βιωθεί ως μυστική, σχεδόν μυστικιστική εμπειρία, επειδή κάθε νέα προβολή αποκαλύπτει μια χειρονομία, ένα βλέμμα ή ένα αντικείμενο που προηγουμένως είχε διαφύγει. Η μοναδικότητά του βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αντίσταση στην τελική αποκρυπτογράφηση: δεν επιβάλλει στον θεατή τι να δει, αλλά τον καθιστά υπεύθυνο για τον τρόπο με τον οποίο βλέπει.
* π. Πέτρος Μινώπετρος
Σκηνοθέτης, Κληρικός Γεννήθηκε στον Πειραιά το 1955. Σπούδασε σκηνοθεσία στο Πανεπιστήμιο Βουκουρεστίου, στο Τμήμα Σκηνοθεσίας Κινηματογράφου του Ινστιτούτου Θεατρικών και Κινηματογραφικών Τεχνών «Ίων Λούκα Καρατζιάλε». Στη Ρουμανία έμεινε έξι χρόνια (1977-82), όπου σκηνοθέτησε έξι κινηματογραφικές ταινίες. Το 1983 επέστρεψε στην Ελλάδα και ασχολήθηκε με τη συγγραφή σεναρίων και με τη σκηνοθεσία ταινιών τεκμηρίωσης (ντοκιμαντέρ) για την ΕΡΤ. Είναι ο δημιουργός (έρευνα, σενάριο, σκηνοθεσία) της τηλεοπτικής σειράς της ΕΡΤ 2 Κυνηγοί του ουράνιου τόξου (1986), με θέμα την ιστορία της ελληνικής ροκ μουσικής. Συνεργάστηκε με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, για το οποίο σκηνοθέτησε ταινίες-αφιερώματα. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 συνεργάστηκε με τον σκηνοθέτη Μίνωα Βολανάκη. Δίδαξε Κινηματογράφο και Σκηνοθεσία στην ιδιωτική και δημόσια εκπαίδευση για περισσότερα από είκοσι χρόνια. Το 1999-2000 ιδρύει και διευθύνει τη Σινεματέκ (Cinémathèque) – Ταινιοθήκη – Κινηματογραφική Λέσχη. Είναι βασικός συντελεστής της Ταινιοθήκης Κινηματογραφικής Λέσχης που ίδρυσε η Αρχιεπισκοπή Αθηνών τον Δεκέμβριο του 2013. Το 2008 χειροτονήθηκε κληρικός. Με την ΕΛΣ συνεργάστηκε, ως σκηνοθέτης, στην παραγωγή της όπερας Αραμπώ του Σώτου Βασιλειάδη (1989-90).
*Master of Arts in Governance, Development and Security
Η Τουρκία το τελευταίο διάστημα έχει αυξήσει κατακόρυφα την επιθετική της ρητορική, εκτοξεύοντας εμμέσως —πλην σαφώς— απειλές ενάντια στην Ελλάδα.
Η παρανοϊκή της θεώρηση ότι τα ελληνικά νησιά του Ανατολικού Αιγαίου δεν πρέπει να εξοπλίζονται —την ώρα που η ίδια μετακινεί επίλεκτες μονάδες Πεζοναυτών στις μικρασιατικές ακτές απέναντι από τη Σάμο— αποτελεί μία ακόμη απόδειξη της τουρκικής αντίληψης: θεωρεί την Ελλάδα ως ένα κράτος περιορισμένης εθνικής κυριαρχίας.
Κατά την Άγκυρα, η Αθήνα οφείλει να παίρνει τη «δέουσα άδεια» πριν προβεί σε οποιαδήποτε κίνηση στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.
Θαλάσσια πάρκα, ηλεκτρικά καλώδια διασύνδεσης, ισραηλινά αμυντικά συστήματα, ακόμα και η αυτονόητη επίσκεψη του Έλληνα Πρωθυπουργού στο Καστελλόριζο, μετατρέπονται ακαριαία σε «κόκκινο πανί».
Ένας ολόκληρος μηχανισμός προπαγάνδας στο εσωτερικό της γείτονος —από δημοσιογράφους, απόστρατους, πανεπιστημιακούς και αναλυτές, μέχρι αξιωματούχους, βουλευτές και την ανώτατη πολιτική ηγεσία— επιχειρηματολογεί νυχθημερόν για μια Ελλάδα που «απειλεί» την ακεραιότητα της Τουρκίας. Ομιλούν για «περικύκλωση» με την αρωγή του Ισραήλ, που θεωρείται κόκκινο πανί για τον Τούρκο πρόεδρο.
Όλα αυτά δεν αποτελούν μια ανερμάτιστη ή τυχαία τουρκική αντίδραση. Είναι η κλασική συνταγή κλιμάκωσης, καθώς στην Άγκυρα διαβλέπουν μια έντονη κινητικότητα και διάθεση ανάληψης πρωτοβουλιών από την ελληνική πλευρά.
Η επόμενη μέρα
Έχει άραγε προετοιμαστεί η Αθήνα κατάλληλα για όλα τα πιθανά σενάρια; Στην κλασική υπόθεση όπου η Τουρκία θα συνεχίσει τις απειλές, θα αυξάνει την ένταση και θα δοκιμάσει εκ νέου τα όρια της ελληνικής αποτροπής, η ελληνική κυβέρνηση έχει εκπονήσει συγκροτημένο σχέδιο αντιμέτρων;
Μέχρι πού είναι διατεθειμένη να το φτάσει;
Αν η Άγκυρα προχωρήσει σε αμφισβήτηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων επί του πεδίου, πώς ακριβώς θα πράξει η Αθήνα;
Είναι διατεθειμένη, για παράδειγμα, να αμφισβητήσει στην πράξη το ανυπόστατο τουρκολιβυκό μνημόνιο;
Όσες αμυντικές συμφωνίες κι αν έχουμε συνάψει, όσους ενεργειακούς κολοσσούς κι αν έχουμε εμπλέξει, διαθέτουμε τη βούληση να υπερασπιστούμε τις επιλογές μας στην πράξη;
Όταν σχεδιάζεις εθνική στρατηγική, σχεδιάζεις πάντα με βάση και το δυσμενέστερο σενάριο: αυτό μιας κλιμάκωσης και ενός πιθανού θερμού επεισοδίου.
Μπορεί η χώρα μας να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε μια τέτοια εξέλιξη; Τι νόημα έχει η οποιαδήποτε πολιτική ή διπλωματική κίνηση, αν εκ των προτέρων δεν έχεις σχεδιάσει πώς, με ποια μέσα και με ποιο τίμημα θα την προστατεύσεις;
Από τη διπλωματία των υποκλίσεων στην ξαφνική αποφασιστικότητα
Μια κυβέρνηση που πριν από τρία χρόνια υπέγραφε τη Διακήρυξη των Αθηνών και επένδυε στα «ήρεμα νερά», τώρα εμφανίζεται να ανεβάζει τους τόνους της αντιπαράθεσης με την Άγκυρα,
Κάποιος θα έλεγε: «Πολύ ορθώς πράττει η ελληνική κυβέρνηση. Υπερασπίζεται τα εθνικά δικαιώματα όπως αυτά απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο».
Ωστόσο, βρίσκονται μπροστά μας δύο εκ διαμέτρου αντίθετες εικόνες: Από τη μία, η εικόνα του 2023, όπου ο Υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης υπερασπιζόταν με συνέπεια τη στρατηγική του «δομημένου διαλόγου» και της αποκλιμάκωσης (με στιγμιότυπα που ερμηνεύτηκαν ως υπερβολική υποχωρητικότητα). Από την άλλη, η σημερινή εικόνα, όπου κυβερνητικά στελέχη διακηρύσσουν πως τα «ήρεμα νερά» δεν ήταν αυτοσκοπός αλλά μέσο, υπογραμμίζοντας ότι η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια (π.χ. νότια της Κρήτης) αποτελεί αναφαίρετο και άμεσα ασκήσιμο δικαίωμα της χώρας.
Ένας κακοπροαίρετος παρατηρητής θα υπέθετε ότι η αλλαγή στάσης οφείλεται απλώς στους τακτικισμούς μιας προεκλογικής περιόδου.
Αν ισχύει αυτό —έστω και στο ελάχιστο— πρόκειται για άλλη μία εθνική κηλίδα. Θα σημαίνει ότι μετά από μισό αιώνα τριβής με τον τουρκικό αναθεωρητισμό, δεν διδαχθήκαμε απολύτως τίποτα.
Ανεξάρτητα από τις όποιες επιφυλάξεις ή πολιτικούς τακτικισμούς, κάθε προσπάθεια της ελληνικής Πολιτείας να διεκδικήσει και να κατοχυρώσει τα νόμιμα κυριαρχικά της δικαιώματα είναι επιβεβλημένη — αρκεί να συνοδεύεται από πραγματική αποφασιστικότητα και όχι από ευκαιριακή ρητορική.
Όμως, μια τέτοια μεταβολή στάσης είναι μαθηματικά βέβαιο ότι θα προκαλέσει τη έντονη αντίδραση της Άγκυρας, η οποία είχε συνηθίσει να λειτουργεί ως επικυρίαρχος στη διμερή μας σχέση.
Ας δεχθούμε την πιο ευνοϊκή ανάγνωση της κυβερνητικής στρατηγικής: ότι τα «ήρεμα νερά» δεν ήταν πολιτική αδράνειας, αλλά μια συνειδητή επιλογή για να «κερδηθεί χρόνος». Χρόνος για την εξοπλιστική ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων, την ενδυνάμωση των διεθνών συμμαχιών και την εμβάθυνση του ενεργειακού αποτυπώματος της χώρας.
Εάν όμως σήμερα η Ελλάδα θεωρεί ότι διαθέτει μεγαλύτερη αμυντική ανθεκτικότητα και ισχυρότερο διπλωματικό κεφάλαιο, οφείλει να απαντήσει στο ουσιαστικό ερώτημα: ισχυρότερη για να κάνει τι;
Για να συνεχίσει απλώς να διαχειρίζεται φοβικά τις τουρκικές αντιδράσεις ή για να προχωρήσει στην ουσιαστική άσκηση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων;
Ποιο είναι το πραγματικό «μετά» των ήρεμων νερών; Η απάντηση δεν μπορεί να δοθεί με επικοινωνιακές διακηρύξεις. Απαιτείται συγκεκριμένος σχεδιασμός, αυστηρή ιεράρχηση στόχων, ψύχραιμη αποτίμηση των τουρκικών αντιδράσεων και —κυρίως— πολιτική βούληση.
Η «εκχώρηση» ευθυνών δεν συνιστά βέλτιστη εθνική στρατηγική
Δεν αρκεί απλώς να αναθέτουμε κρίσιμα έργα σε ξένους οίκους. Οφείλουμε να επιλέγουμε, με αυστηρά και ουσιαστικά κριτήρια, ποιες εταιρείες και ποιες χώρες διαθέτουν την πραγματική ειδική βαρύτητα, τη θεσμική και κυβερνητική στήριξη, αλλά και την αντοχή να σταθούν έμπρακτα δίπλα μας όταν οι συνθήκες πιέσουν.
Το πάθημα της Κάσου είναι ακόμη νωπό. Εκεί, η ανάθεση των ερευνών σε ιταλική εταιρεία, στο πλαίσιο της ηλεκτρικής διασύνδεσης, δεν εξελίχθηκε όπως θα έπρεπε όταν εκδηλώθηκε η τουρκική αντίδραση. Ακολούθησε η ελληνική αναδίπλωση — ή, για να το πούμε πιο καθαρά, η ελληνική υποχώρηση.
Εάν, λοιπόν, επιλέγουμε εκ νέου έναν γαλλικό ενεργειακό κολοσσό ως αποτελεσματικότερη εναλλακτική, η επιλογή αυτή πρέπει να συνοδεύεται από μια απολύτως συγκεκριμένη και ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική για την πόντιση του καλωδίου.
Μια στρατηγική σχεδιασμένη βήμα προς βήμα, από την έναρξη έως την ολοκλήρωση του έργου, χωρίς να δημιουργούμε την εντύπωση ότι για την άσκηση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων οφείλουμε να ζητούμε την άδεια ή τη συναίνεση οποιουδήποτε τρίτου.
Και αν κάποιος επιλέξει να αμφισβητήσει έμπρακτα τα δικαιώματα αυτά, τότε η Ελλάδα έχει όχι μόνο το δικαίωμα, αλλά και την υποχρέωση να ενεργήσει ως αυτό που είναι: ένα ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος, αξιοποιώντας όλα τα μέσα που της παρέχει και της επιβάλλει το Διεθνές Δίκαιο για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων και των εθνικών της συμφερόντων.
Μύθοι, ηττοπάθεια και συνωμοσιολογία-Η εσωτερική υπονόμευση της αποτροπής
Δίπλα στην πολιτική ανεπάρκεια, υπάρχει και ένας άλλος παράγοντας: ένα εγχώριο οικοσύστημα,
Ο μύθος της «αποστρατιωτικοποίησης»: Χαρακτηριστικό παράδειγμα η υστερία των προηγούμενων ετών περί «αφοπλισμού των νησιών», όταν η αντικατάσταση των παλαιών BMP-1 σοβιετικής τεχνολογίας με τα πιο σύγχρονα γερμανικά Marder παρουσιάστηκε ως εθνική υποχώρηση και όχι ως επιχειρησιακή αναβάθμιση.
Η καλλιέργεια του συνδρόμου του ηττημένου: Δηλώσεις και αναλύσεις που διακηρύσσουν ότι «η Ελλάδα δεν έχει καμία ελπίδα σε μια διένεξη με την Τουρκία», φτάνοντας στο σημείο πρώην διπλωμάτες να επιτίθενται ευθέως στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων, υπονομεύοντας το ηθικό και την αποτρεπτική μας ισχύ.
Η μυθοποίηση της Άγκυρας: Η βεβαιότητα ότι «η Τουρκία θα πάρει οπωσδήποτε τα F-35 γιατί έχει τη διπλωματική ισχύ να πείσει την Ουάσινγκτον». Ένα αφήγημα που ανακυκλώνεται συνεχώς τα τελευταία χρόνια, διαψεύδεται σταθερά από την πραγματικότητα, αλλά συνεχίζει να σερβίρεται ως δέος απέναντι στον γείτονα.
Τα σενάρια μιας «αέναης παρασκηνιακής προδοσίας»: Οι γραφικές αλλά επικίνδυνες θεωρίες περί «μυστικών συμφωνιών για το διαμοιρασμό του Αιγαίου»
Ή υποβάθμιση πανάκριβων εξοπλιστικών δαπανών μέσω του νέου αφηγήματος ότι «δεν θα μας δώσουν τους πηγαίους κωδικούς, άρα τα συστήματα θα τα ελέγχουν οι ξένοι».
Ο μεσσιανισμός της απαξίωσης: Το ισοπεδωτικό αφήγημα ότι «όλοι οι Έλληνες πολιτικοί είναι προδότες» και η προσμονή κάποιου αυτόκλητου «σωτήρα» που θα μας σώσει από την υποτιθέμενη προδοσία.
Όλη αυτή η παραφιλολογία δεν είναι αθώα. Σε συνδυασμό με την παρούσα αντιπολιτευτική ανεπάρκεια στα ζητήματα άμυνας, ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής, δημιουργεί μια στρεβλή εικόνα της πραγματικότητας και καλλιεργεί σταδιακά ένα κλίμα ηττοπάθειας και μοιρολατρίας.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ευδοκιμούν συγκεκριμένες νοοτροπίες: η λογική των «ίσων αποστάσεων», το μόνιμο «ναι μεν, αλλά», η εύκολη καταφυγή στο «να τα βρούμε» και η διαρκής αναζήτηση μιας μέσης λύσης, ακόμη και όταν η πραγματικότητα δεν αφήνει περιθώρια για τέτοιου είδους εξισώσεις.
Δεν πρόκειται για πρόβλημα διαφορετικών απόψεων — αυτές είναι απολύτως θεμιτές σε μια δημοκρατία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αδυναμία να πάρουμε σαφή θέση βαφτίζεται ρεαλισμός και η αποφυγή κάθε δύσκολης απόφασης παρουσιάζεται ως υπεύθυνη εθνική στάση.
Στο δια ταύτα
Πρώτον, «ΠΕΔΙΟ» δεν σημαίνει πολεμική σύγκρουση, αλλά τον χώρο όπου δοκιμάζεται στην πράξη η αποφασιστικότητα της ελληνικής πολιτικής
Δεύτερον, η πολιτική του «να τα βρούμε με τον γείτονα» απλώς δεν υφίσταται, για τον απλούστατο λόγο ότι η Τουρκία πολύ χαρακτηριστικά δείχνει με κάθε τρόπο ότι δεν θέλει να τα βρούμε.
Τρίτον, λογικές και δηλώσεις του στυλ «τα κάνουν οι Τούρκοι, αλλά κι εμείς κάνουμε τα ίδια» στερούνται οποιασδήποτε σοβαρότητας. Δεν υπάρχει καμία αναλογία ανάμεσα σε μια χώρα που επιδιώκει να εφαρμόσει το Διεθνές Δίκαιο και σε έναν αναθεωρητή που συστηματικά το παραβιάζει.
Τέταρτον, το να αρνείσαι να πάρεις σαφή θέση, προβάλλοντας ευφάνταστες δικαιολογίες και τηρώντας «ίσες αποστάσεις» ανάμεσα σε αυτόν που απειλεί και σε αυτόν που αμύνεται, είναι απλά εθελοτυφλία και ίσως και κάτι χειρότερο.
Δεν μπορούμε συνεχώς να αναβάλλουμε το επόμενο βήμα, περιμένοντας να εμφανιστεί η ιδανική συγκυρία ή μια λύση χωρίς κόστος και χωρίς ρίσκο. Οφείλουμε να αποφασίσουμε, να αναλάβουμε το κόστος όπου απαιτείται και, κυρίως, να έχουμε ήδη σχεδιάσει όχι μόνο το επόμενο βήμα, αλλά και το μεθεπόμενο.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλες μεγάλες δηλώσεις. Χρειάζεται καθαρή στρατηγική, συγκεκριμένο σχέδιο και την πολιτική βούληση να το υλοποιήσει στο ΠΕΔΙΟ.
Η Κλιματική Αλλαγή, στην οποία έχουν αποδοθεί τα πάντα, με τελευταίες τις πυρκαγιές που κατέκαψαν την χώρα, δεν είναι κάτι καινούργιο. Στην πραγματικότητα, είναι ένα διαχρονικό φαινόμενο που εμφανίστηκε εδώ και εκατομμύρια χρόνια και μελετήθηκε από τους γεωλόγους του Τεταρτογενούς (Quaternary geologists). Αυτή η κατηγορία των γεω-επιστημόνων μελετούν το παλαιό-κλίμα και την παλαιό-εδαφολογία. Από τα τέλη του 17ου αιώνα μελέτησαν τις παλινδρομικές κινήσεις των παγετώνων που γινόντουσαν κάθε περίπου 120.000 χρόνια, αρχής γενομένης από τα μέσα του Τεταρτογενούς, ήτοι, περίπου, πριν 1.000.000 χρόνια. Την αιτία δεν την γνώριζαν.
Το 1942 οι Γερμανοί συνέλαβαν και φυλάκισαν στο Βελιγράδι έναν διάσημο Σέρβο αστροφυσικό ονόματι Milancovitch, ο οποίος μελέτησε τις τροχιές της Γης γύρω από τον ήλιο. Παρατήρησε ότι όταν η τροχιά της Γης μεταβάλλεται από κυκλική, που είναι σήμερα, σε ελλειψοειδή έχουμε τους παγετώνες των 120.000 ετών, εικόνα 1. Όταν ο άξονας περιστροφής αλλάζει κλίση κάθε 40.000 χρόνια, έχουμε πάλι μια παγετώδη περίοδο (εικόνα 1).
Εικόνα 1. εκκεντρότητα, αξονική απόκλιση και η μετάπτωση των τροπικών και εαρινών ισημεριών, κύκλοι Milancivitch, που δημιουργούν κλιματικές αλλαγές κάθε 120000 χρόνια, κάθε 40000 χρόνια και κάθε 20000 χρόνια αντιστοίχως, Σταύρος Αλεξανδρής, 2019.
Όταν ο ημερήσιος άξονας περιστροφής της Γης αλλάζει τοποθεσία επανέρχεται στην αρχική του θέση κάθε 20.000 χρόνια. Αυτός ο στροβιλισμός δημιουργεί κάθε 20.000 χρόνια μια παγετώδη περίοδο. Βλέπουμε ότι δεν υπάρχει η επίδραση ούτε του ανθρώπου, ούτε του ατμοσφαιρικού διοξειδίου του άνθρακα. Φυσικά, εκείνη την περίοδο, δεν κάναμε χρήση των υδρογονανθράκων. Παρόλα αυτά είχαμε κλιματικές αλλαγές.
Πότε έχουμε κλιματικές αλλαγές
Εικόνα 2. Μερικές τοποθεσίες από τις παγοκολώνες που λήφθηκαν από τον Νότιο Πόλο και που φυλάγονται σε ειδικές αποθήκες του Πανεπιστημίου ΟHIO, USA
Το 1995 εκατοντάδες επιστήμονες από όλον τον κόσμο άρχισαν να κάνουν γεωτρήσεις στον Βόρειο και Νότιο Πόλο, όπως επίσης στη Γροιλανδία (εικόνα 2) για να πάρουν παγοκολώνες που δείχνουν τις κλιματικές αλλαγές τα τελευταία 450.000 χρόνια. Αυτές οι πάγο-κολώνες ορισμένες μήκους 3.200 μέτρων, (εικόνα 3) φυλάγονται στο μουσείο του πανεπιστημίου Οχάιο των ΗΠΑ, ενώ οι πάγο-κολώνες από την Γροιλανδία στο Ινστιτούτο Niels Bohr της Κοπεγχάγης στη Δανία.
Μελετώντας τις διακυμάνσεις της περιεκτικότητας του διοξειδίου του άνθρακος που υπήρχαν ως εγκλείσματα στις παγοκολώνες, όπως επίσης τα ισότοπα οξυγόνου 18 (δ 18Ο) που βρίσκονται σε εγκλείσματα αέρος και είναι θερμοκρασιακοί δείκτες, κατασκεύασαν διαγράμματα διακύμανσης της θερμοκρασίας και του διοξειδίου του άνθρακος των τελευταίων 450.000 ετών, (εικόνα 4).
Εικόνα 3. Η παγο-κολώνα VOSTOK-1 μήκους 3.2 χιλιομέτρων που λήφθηκε από τον Νότιο Πόλο για την μελέτη της κλιματικής αλλαγής, Petit, et. al., 1999.
Στην εικόνα 4, παρατηρούμε πόσες φορές η μέση γήινη θερμοκρασία υπερέβη την σημερινή μέση γήινη θερμοκρασία των περίπου 15 βαθμών Κελσίου ασχέτως της ατμοσφαιρικής περιεκτικότητας σε διοξείδιο του άνθρακος. Επιπροσθέτως, παρατηρούμε την επιβεβαίωση της θεωρίας του Milancovitch, δηλαδή ότι περίπου κάθε 120.000 χρόνια πρέπει και πράγματι έχουμε μέσο-παγετώδεις περιόδους, δηλαδή κλιματικές αλλαγές, όπως επίσης επιβεβαίωση των υπαίθριων παρατηρήσεων που έκαναν οι γεωλόγοι του Τεταρτογενούς πριν 200 χρόνια για τις κλιματικές αλλαγές.
Το αποτύπωμα του Κλίματος στην Ιστορία
Εικόνα 4. Θερμοκρασιακές διακυμάνσεις κατά τα τελευταία 450000 χρόνια. Άξιον παρατήρησης είναι το πόσες φορές είχαμε θερμοκρασίες πάνω από την σημερινή μέση γήινη θερμοκρασία των 15 C για πολλά χρόνια χωρίς να λιώσουν οι πάγοι. Αυτό δείχνουν οι πάγο-κολώνες Vostok-1 και EPICA.
Κλιματική Αλλαγή: Εέμιος και Ολοκαινική
Το σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι κατά την διάρκεια του Τεταρτογενούς, ιδιαίτερα τα τελευταία 450.000 χρόνια, είχαμε περιόδους με μέσες γήινες θερμοκρασίες πολύ μεγαλύτερες από ότι έχουμε σήμερα και για πολύ μεγάλες περιόδους, χωρίς να λιώσουν οι πάγοι στον Βόρειο και Νότιο Πόλο. Αυτή η περίπτωση καταγράφεται από την Εέμιο Περίοδο που κράτησε περίπου 10.000 χρόνια, διάρκεια σχεδόν όσης με την Ολοκαινική περίοδο (εικόνα 5), με μέση γήινη θερμοκρασία της Εεμίου περιόδου τους 18 βαθμούς Κελσίου έναντι της σημερινής των 15,8 βαθμών Κελσίου.
Εικόνα 5. Μέση γήινη θερμοκρασία των 18 C κατά την διάρκεια της Εεμίου μεσοπαγετώδους περιόδου που διήρκεσε 10000 χρόνια. Ούτε ο Βόρειος Πόλος ούτε ο Νότιος Πόλος έλιωσαν.
Κατά την περίοδο αυτή των 10.000 ετών δεν έλειωσαν οι πάγοι και δεν πέθαναν οι αρκούδες στον Βόρειο Πόλο, ούτε οι πιγκουίνοι στον Νότιο Πόλο. Άρα, οι ισχυρισμοί των περιβαλλοντολόγων ότι ο πλανήτης θα καταστραφεί αν η μέση γήινη θερμοκρασία ανέβει κατά ένα βαθμό Κελσίου, δηλαδή αν φτάσει στους 16,8 βαθμούς Κελσίου, είναι ψευδείς.
Εικόνα 6. Πάνω από 100 κλιματικές αλλαγές διαπιστώθηκαν τα τελευταία 10000 χρόνια κάνοντας χρήση της γεωμαγνητικής πολικότητας και των ισοτόπων δ 180.
Αυτό μαρτυράν οι μελέτες των 400 παγοκολώνων που βρίσκονται σήμερα στα μουσεία. Επίσης, οι τελευταίες μελέτες που αφορούν τα τελευταία 10.000 χρόνια, (εικόνα 6), έδειξαν με βάση τις θερμοκρασίες που καταγράφηκαν σε ιζήματα του Βόρειου Ατλαντικού, μελέτη ισοτόπων δ 180, ότι είχαμε πάνω από 100 φορές κλιματικές αλλαγές, χωρίς να υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα.
Παρατηρούμε επίσης ότι η άνοδος της ατμοσφαιρικής περιεκτικότητας σε διοξείδιο του άνθρακος διαμέσου των αιώνων έπεται της ανόδου της θερμοκρασίας σε όλες τις μέσο-παγετώδεις περιόδους (περιόδους μεταξύ παγετώνων). Ήτοι παρουσιάζει χρονική υστέρηση έναντι της ανόδου της θερμοκρασίας (εικόνα 7) γεγονός που μας οδηγεί στο να συμπεράνουμε ότι η άνοδος της ατμοσφαιρικής περιεκτικότητας σε διοξείδιο του άνθρακος είναι το αποτέλεσμα της ανόδου της γήινης μέσης θερμοκρασίας.
Εικόνα 7. Υστέρηση μεταξύ της εμφάνισης της μέσης γήινης θερμοκρασίας και της περιεκτικότητας της γήινης ατμόσφαιρας σε CO2 κατά τον Φανεροζωϊκό Αιώνα Αυτή η διαχρονική παρατήρηση μας λέει ότι η περιεκτικότητα του ατμοσφαιρικού CO2 είναι το αιτιατό και όχι η αιτία της ανόδου της γήινης θερμοκρασίας, Khilyuk and Chillingar, 2003.
Επί Ηomo Sapiens
Πριν 14.000 χρόνια, η μέση γήινη θερμοκρασία στον πλανήτη ανέβηκε από 11 βαθμούς Κελσίου στους 15 βαθμούς χωρίς να γνωρίζουμε την αιτία (εικόνα 8). Μεταξύ 8.500 π.Χ. και 4.500 π.Χ. (παλαιολιθική περίοδος), η μέση γήινη θερμοκρασία ανέβηκε στους 17 βαθμούς. Αυτή την εποχή, που ονομάζεται η περίοδος του Ολοκαινικού μεγίστου, δημιουργήθηκε η Σαχάρα χωρίς να εξαφανιστούν οι πάγοι από τους Πόλους, ούτε οι αρκούδες και οι πιγκουίνοι.
Εικόνα 8. Οι διακυμάνσεις της μέσης γήινης θερμοκρασίας τα τελευταία 11000 χρόνια, Dansgard et al., 1969 και Shonwiese 1995.
Αυτή την περίοδο δεν γινότανε χρήση των υδρογονανθράκων. Άρα, η αύξηση της γήινης θερμοκρασίας πρέπει να αποδοθεί σε εξωγενείς παράγοντες και όχι στην άνοδο του ατμοσφαιρικού διοξειδίου του άνθρακος, σε επίπεδα άνω των 400 ppm. Παρατηρούμε ότι οι υψηλές θερμοκρασίες για 4.000 χρόνια δεν οδήγησαν στην τήξη των πάγων. Δεν ισχύει ο ισχυρισμός των περιβαλλοντολόγων ότι η αύξηση της σημερινής γήινης θερμοκρασίας στους 16,5 βαθμούς Κελσίου θα επιφέρει απρόβλεπτες καταστροφές στην Γη.
Έγινε θρησκεία η κλιματική αλλαγή; – Μία απάντηση στον καθηγητή Φώσκολο
Μεταξύ 4.500 π.Χ. και 500 π.Χ. είχαμε μικρές κλιματικές αλλαγές. Η μεγάλη άνοδο της θερμοκρασίας άρχισε κατά την εποχή του Περικλή και κράτησε περίπου μέχρι το 300 μ.Χ., ήτοι για 800 χρόνια με μέση γήινη θερμοκρασία πάλι τους 17 βαθμούς Κελσίου (εικόνα 9). Αυτή η κορύφωση ονομάζεται Ρωμαϊκό ή ελληνορωμαϊκό μέγιστο.
Εικόνα 9. Διακύμανση των επιφανειακών θερμοκρασιών στην θάλασσα των Σαργασών τα τελευταία 3000 χρόνια ( Μετρήσεις μέχρι το 1975) βάση των ισοτοπικών μετρήσεων δ 180 στο πλαγκτόν Globigerinoides rubber, Keigwin, L.D., Science 274: 1504-1508. Φανερά είναι τα θερμοκρασιακά μέγιστα της Ρωμαϊκής Εποχής και το Μεσαιωνικό Μέγιστο.
Μεταξύ 100 π.Χ. και της γέννησης του Χριστού, ήτοι για 100 χρόνια, δεν είχαμε καμία βροχόπτωση στην Αθήνα και οι κάτοικοι γονυπετείς πήγαιναν στους ναούς του Όμβριου Διός (δύο ναοί, ένας στους πρόποδες του Υμηττού, περιοχή Αργυρούπολης, και ο άλλος στα Τουρκοβούνια) ψάλλοντας «Υσον, Υσον ώ φίλε Ζεύς κατά της Αρούρης των Αθηναίων και Πεδίων» και προσφέροντας κοχύλια σαν τάματα. Παρατηρούμε πάλι ότι οι υψηλές θερμοκρασίες για 800 χρόνια δεν οδήγησαν στην τήξη των πάγων. Τέτοιες προβλέψεις έχει κάνει και ο Ilya Pricogini θεωρητικός του Χάους.
Εικόνα 10. Καλλιέργεια σιτηρών στην Γροιλανδία κατά την περίοδο του Μεσαιωνικού Μεγίστου.
Οι διακυμάνσεις της θερμοκρασίας
Από το 300 μ.Χ. μέχρι το 800 μ.Χ. είχαμε πτώση της μέσης γήινης θερμοκρασίας κάτω των 15 βαθμών. Μετά από αυτή την πτώση είχαμε πάλι μια άνοδο της μέσης γήινης θερμοκρασίας στους 17 βαθμούς από το 800 μ.Χ. έως το 1350 μ.Χ. χωρίς να λιώσουν οι πάγοι στους Πόλους. Το λένε και οι 400 παγοκολώνες που έχουν συλλεγεί. Σε αυτή την θερμή περίοδο των 550 ετών είδαμε τις ακρίδες από την Υποσαχάριο ζώνη της Αφρικής να φθάνουν στην Βιέννη και να καταστρέφουν τα σιτηρά της Νότιας Ευρώπης.
Είδαμε την καλλιέργεια της αμπέλου να φθάνει και να εγκαθίσταται στην Σκωτία και είδαμε οι πάγοι να λιώνουν στο νότιο μέρος της Γροιλανδίας με αποτέλεσμα να εποικιστεί από τους Δανούς (εικόνα 10). Και όμως, ο πλανήτης Γη δεν καταστράφηκε, όπως πολλοί ισχυρίζονται πως θα συμβεί. Γιατί άραγε δεν μπαίνουν στις βιβλιοθήκες όλου του κόσμου για να δουν τις διαχρονικές κλιματικές αλλαγές. Αυτή η παραπλάνηση που αποσκοπεί άραγε;
Από το 1350 μ.Χ. έως το 1800 μ.Χ. είχαμε την μικρή παγετώδη περίοδο που κράτησε 450 χρόνια και έφερε την πανώλη στην Ευρώπη, η οποία σκότωσε 40 εκατομμύρια ανθρώπους. Αυτό αποδίδεται στην ψύξη των νερών. Οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να πλυθούν. Ναι είχαμε κλιματικές αλλαγές που δεν οφείλονται στην διακύμανση των συγκεντρώσεων του διοξειδίου του άνθρακος στην ατμόσφαιρα. Ας σημειωθεί ότι μέχρι το 1800 μ.Χ. δεν κάναμε χρήση υδρογονανθράκων.
Ένα βομβαρδιστικό B-1 απογειώνεται από τη βάση RAF Fairford στο Φέρφορντ της Αγγλίας, την Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου 2026. (Φωτογραφία AP/Alastair Grant)
Του Κονσταντίν Τορόπιν
Ενημερώθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2026, στις 00:56, θερινή ώρα Ανατολικής Ευρώπης.
ΟΥΑΣΙΝΓΚΤΟΝ (AP) — Η Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ επαναπάτρισε τα βομβαρδιστικά της που στάθμευαν σε στρατιωτική αεροπορική βάση υπό αμερικανική διαχείριση στην Αγγλία και χρησιμοποιούνταν για πλήγματα κατά του Ιράν, έπειτα από έρευνα για σχεδιαζόμενη τρομοκρατική επίθεση στη βάση RAF Fairford.
Τα βομβαρδιστικά επέστρεψαν στις βάσεις τους στις Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με αξιωματούχο του Πενταγώνου, ο οποίος μίλησε την Κυριακή υπό τον όρο της ανωνυμίας, καθώς δεν είχε εξουσιοδότηση να συζητήσει ευαίσθητες στρατιωτικές μετακινήσεις.
Παρατηρητές της αεροπορικής δραστηριότητας, όπως η Military Air Tracking Alliance, έχουν καταγράψει δεκάδες βομβαρδιστικά B-52 και B-1 να επιχειρούν από τη βάση RAF Fairford από τις πρώτες ημέρες του πολέμου με το Ιράν. Την Κυριακή, παρατηρητές είδαν μεγάλο αριθμό βομβαρδιστικών B-1 να αναχωρούν από τη βάση.
Η κίνηση αυτή γίνεται καθώς ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εξετάζει επιλογές για τον πόλεμό του κατά του Ιράν —μεταξύ αυτών και νέα πλήγματα— παρά τις αρχικές υποσχέσεις του προς τους Αμερικανούς ότι η εκστρατεία θα διαρκούσε λίγες εβδομάδες.
«Έχουμε αποφάσεις που θα λάβω για το Ιράν. Το Ιράν έχει αποδεκατιστεί. Επομένως, το μόνο ερώτημα είναι: θα γίνει είτε με τον εύκολο είτε με τον δύσκολο τρόπο», δήλωσε ο Τραμπ σε δημοσιογράφους το Σάββατο, καθώς αναχωρούσε από τον Λευκό Οίκο για μια συγκέντρωση στο Οχάιο.
Ένα άτομο με διπλή βρετανική και ιρανική υπηκοότητα συνελήφθη την περασμένη εβδομάδα στο κέντρο του Λονδίνου ως ύποπτο για σχεδιασμό τρομοκρατικής επίθεσης, έπειτα από περιστατικό ασφαλείας στη βάση RAF Fairford στα τέλη Σεπτεμβρίου. Συνολικά, έξι άτομα συνελήφθησαν στο πλαίσιο της έρευνας και στη συνέχεια αφέθηκαν ελεύθερα με εγγύηση.
Οι βρετανικές αρχές έχουν συνδέσει το περιστατικό με την Τεχεράνη. Το Ιράν έχει αρνηθεί οποιαδήποτε εμπλοκή, αλλά έχει δηλώσει στο παρελθόν ότι θεωρεί θεμιτό στόχο οποιαδήποτε βάση χρησιμοποιείται για επιθέσεις κατά του εδάφους του.
Βρετανοί αξιωματούχοι αναφέρουν ότι ομάδες που δρουν για λογαριασμό του Ιράν βρίσκονται πίσω από σειρά εμπρησμών και άλλων επιθέσεων στη Βρετανία και σε άλλες χώρες. Πολλές από αυτές έχουν στόχο την εβραϊκή κοινότητα και αποσκοπούν στη διασπορά φόβου. Οι αξιωματούχοι έχουν προειδοποιήσει στο παρελθόν ότι η Τεχεράνη θα μπορούσε να διευρύνει τους στόχους της στο Ηνωμένο Βασίλειο, εάν συνεχιστούν οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή.
Η βάση RAF Fairford, που βρίσκεται 100 μίλια, δηλαδή 160 χιλιόμετρα, δυτικά του Λονδίνου, χρησιμοποιείται από αμερικανικά βομβαρδιστικά εδώ και δεκαετίες, στο πλαίσιο συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή.
Οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις εξακολουθούν να διατηρούν σημαντική παρουσία στη Μέση Ανατολή. Την Πέμπτη, Αμερικανός αξιωματούχος δήλωσε ότι το αεροπλανοφόρο USS Theodore Roosevelt, που αναπτύχθηκε πρόσφατα, καθώς και η αμφίβια ομάδα ετοιμότητας του USS Malkin Island —μια ομάδα πλοίων που συνολικά μεταφέρουν περισσότερους από 7.000 ναύτες και 2.000 πεζοναύτες— κατευθύνονται προς την περιοχή. Ο αξιωματούχος ανέφερε ότι η μετακίνηση αυτή θα μπορούσε να οδηγήσει στην παρουσία τριών αεροπλανοφόρων στην περιοχή ήδη από τα τέλη Οκτωβρίου.
Η δημοσιογράφος του AP Μελίσα Γκόλντιν συνέβαλε στο ρεπορτάζ από τη Νέα Υόρκη.
Των Μαουρίσιο Σαβαρέζε, Ελεονόρ Χιουζ και Άννα-Κάθριν Μπριγκίντα
Ενημερώθηκε στις 5 Οκτωβρίου 2026, στις 04:34 π.μ., ώρα Ανατολικής Ευρώπης.
ΜΠΡΑΖΙΛΙΑ, Βραζιλία (AP) — Ο γερουσιαστής Φλάβιο Μπολσονάρου, σύμμαχος του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, και ο νυν πρόεδρος της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, θα αναμετρηθούν στον δεύτερο γύρο των εκλογών στις 25 Οκτωβρίου για την προεδρία της ισχυρότερης οικονομίας της Λατινικής Αμερικής, αφού κανείς τους δεν εξασφάλισε την πλειοψηφία στην ψηφοφορία της Κυριακής.
Το εκλογικό δικαστήριο της χώρας, στην Μπραζίλια, ανακοίνωσε ότι ούτε ο 80χρονος νυν πρόεδρος, που διεκδικεί την τέταρτη μη διαδοχική θητεία του, ούτε ο 45χρονος γιος του πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρου θα συγκέντρωναν την απαιτούμενη πλειοψηφία για νίκη από τον πρώτο γύρο.
Με καταμετρημένο το 99,8% των ψήφων, τα στοιχεία του δικαστηρίου έδιναν στον Μπολσονάρου λίγο περισσότερες από 56 εκατομμύρια ψήφους, έναντι 53,7 εκατομμυρίων του Λούλα. Η επόμενη προεδρική θητεία αναμένεται να αρχίσει στις 5 Ιανουαρίου.
Ο νικητής θα αναλάβει τη διακυβέρνηση της μεγαλύτερης οικονομίας της Λατινικής Αμερικής και μιας χώρας με πληθυσμό 214 εκατομμυρίων. Μια νίκη του Μπολσονάρου θα ενίσχυε την επιρροή των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική. Αν κερδίσει ο Λούλα, η Βραζιλία θα διατηρήσει τις αποστάσεις της από την Ουάσινγκτον και θα συνεχίσει να εμβαθύνει τη σχέση της με την Κίνα.
Ο Λούλα έχει μπροστά του μια δύσκολη μάχη
Ο Φλάβιο Μπολσονάρου μίλησε στον Τύπο και σε μια μικρή ομάδα υποστηρικτών έξω από το σπίτι του στην Μπραζίλια. Ορισμένοι φορούσαν πράσινες και κίτρινες φανέλες της Βραζιλίας, ενώ μια γυναίκα ήταν τυλιγμένη με τη σημαία του Ισραήλ.
«Η Βραζιλία θέλει αλλαγή· αυτό είναι το συμπέρασμα από όσα συνέβησαν σήμερα», δήλωσε ο Μπολσονάρου. «Είναι το τέλος της εποχής του Κόμματος των Εργαζομένων», πρόσθεσε, αναφερόμενος στο κόμμα του Λούλα.
Ο Λούλα, προσπαθώντας να δώσει κουράγιο ενόψει της δύσκολης μάχης για να νικήσει τον Μπολσονάρου στον δεύτερο γύρο, χαρακτήρισε το αποτέλεσμα «απρόσμενο», καθώς πίστευε ότι μπορούσε να κερδίσει από τον πρώτο γύρο.
«Αύριο ξεκινάμε μια νέα προεκλογική εκστρατεία», είπε ο Λούλα. «Είμαι πολύ καλός στα νοκ άουτ. Θα δούμε ποιος έχει το καλύτερο σχέδιο».
Τόσο ο Λούλα όσο και ο Μπολσονάρου θα έχουν τρεις εβδομάδες για να προσεγγίσουν τους μετριοπαθείς ψηφοφόρους που δεν τους στήριξαν στον πρώτο γύρο. Ο Αουγκούστο Κούρι, συγγραφέας που τερμάτισε τρίτος με 3,4 εκατομμύρια ψήφους, δήλωσε ότι δεν θα στηρίξει κανέναν από τους δύο στον δεύτερο γύρο. Ο Ρονάλντο Καϊάντο και ο Ρενάν Σάντος, δύο υποψήφιοι που συγκέντρωσαν συνολικά περίπου 5,3 εκατομμύρια ψήφους την Κυριακή, έχουν δηλώσει προηγουμένως το ίδιο.
Στην επερχόμενη προεκλογική εκστρατεία, ο Λούλα αναμένεται να επιχειρήσει να αξιοποιήσει τη δημοτικότητα των κοινωνικών πολιτικών του και τις πολλές νομικές περιπέτειες του αντιπάλου του.
Προβλήματα δημόσιας εικόνας και για τους δύο υποψηφίους
Παρότι ο κάποτε ιδιαίτερα δημοφιλής Λούλα είδε τα ποσοστά αποδοχής του να καταρρέουν κατά την τρίτη θητεία του, η αντίστασή του στις ΗΠΑ τού έδωσε ώθηση. Εξακολουθεί επίσης να διαθέτει μια ισχυρή βάση υποστηρικτών, οι οποίοι αποδίδουν στις κοινωνικές πολιτικές του τη βελτίωση της ζωής εκατομμυρίων Βραζιλιάνων.
Ωστόσο, ο νυν πρόεδρος αντιμετωπίζει μια δύσκολη μάχη εξαιτίας της κρίσης ακρίβειας και ενός σκανδάλου διαφθοράς στο οποίο ενεπλάκη ο ίδιος ανώτατος δικαστής που είχε ηγηθεί της έρευνας για τον Μπολσονάρου.
Ο Μπολσονάρου πιθανότατα θα δώσει έμφαση στα μηνύματά του για το κόστος ζωής και θα συνδέσει τον πρόεδρο με σκάνδαλα διαφθοράς.
Έχει υποσχεθεί να πατάξει τις εγκληματικές οργανώσεις της Βραζιλίας και έχει επιμείνει ότι η χώρα πρέπει να συνάψει καλύτερες συμφωνίες με την κυβέρνηση Τραμπ, μεταξύ άλλων στον τομέα των σπάνιων ορυκτών, στον οποίο κατατάσσεται δεύτερη μετά την Κίνα. Ο Μπολσονάρου έχει επίσης προτάξει στην εκστρατεία του την αποφυλάκιση του πατέρα του και την επιστροφή του στην πολιτική.
Και οι δύο υποψήφιοι αντιμετωπίζουν προβλήματα δημόσιας εικόνας: σύμφωνα με πολλές δημοσκοπήσεις, περίπου ο μισός πληθυσμός της Βραζιλίας έχει αρνητική άποψη για την οικογένεια Μπολσονάρου και περίπου ο μισός για το Κόμμα των Εργαζομένων του Λούλα.
Πριν από τέσσερα χρόνια, ο Λούλα νίκησε τον τότε πρόεδρο Ζαΐρ Μπολσονάρου με διαφορά περίπου 2,1 εκατομμυρίων ψήφων.
Παρότι ήταν μια επιτυχημένη βραδιά για τον Μπολσονάρου, τίποτα δεν έχει κριθεί ακόμη, δήλωσε η Μάιρα Γκουλάρτ, πολιτική επιστήμονας στο Ομοσπονδιακό Πανεπιστήμιο του Ρίο ντε Τζανέιρο. Ο Λούλα θα πρέπει «να εξετάσει τις ψήφους που πήγαν στον Αουγκούστο Κούρι και στον Ρονάλντο Καϊάντο και να προσπαθήσει να μειώσει την αποχή», είπε.
Οι ψηφοφόροι θα επιλέξουν ανάμεσα στον νυν πρόεδρο και την επιστροφή στη δεξιά
Αντιδρώντας στο αποτέλεσμα, ο Άλβαρο Σένρα, 65χρονος καθηγητής Ιστορίας και υποστηρικτής του Λούλα στο Ρίο ντε Τζανέιρο, δήλωσε ότι αισθανόταν «ήρεμος, αλλά πολύ λυπημένος». Παρακολούθησε την καταμέτρηση με φίλους σε ένα μπαρ.
«Νομίζω ότι αυτό είναι το αποτέλεσμα της αθόρυβης δράσης των συντηρητικών, μεταξύ άλλων και των νεοπεντηκοστιανών εκκλησιών. Αλλά πιστεύω ότι ο Λούλα μπορεί ακόμη να κερδίσει», είπε.
Νωρίτερα την ίδια ημέρα, η Μαρία Ριμπέιρο, 50χρονη πωλήτρια κινητών τηλεφώνων από την Μπραζίλια, δήλωσε ότι ψήφισε τον μεγαλύτερο γιο του Μπολσονάρου επειδή θέλει να έχει την ελευθερία να εκφράζει την ευαγγελική πίστη της. Ελπίζει ότι θα ακολουθήσει τα βήματα του πατέρα του.
«Ψήφισα τον πατέρα του και δεν το μετανιώνω», είπε.
Η στενή σχέση του με τον πατέρα του ήταν ακριβώς αυτό που ανησυχούσε τη Λορένα Τσάμπερ, 40χρονη φωτογράφο, η οποία παρακολουθούσε την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων σε ένα μπαρ φιλικό προς τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, στο κέντρο του Ρίο ντε Τζανέιρο. Κατά την προεδρία του πατέρα του, «ο κόσμος ένιωθε πιο άνετα να κάνει διακρίσεις», είπε.
«Είμαι γυναίκα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας και δεν μπορώ να σκεφτώ κάτι χειρότερο από την εκλογή του Φλάβιο Μπολσονάρου», πρόσθεσε.
Η Ροζάνζελα Ρεζέντε ντα Ρόσα, 69χρονη που παλαιότερα είχε αφοσιωθεί στην ανατροφή των παιδιών της στο σπίτι, δήλωσε ότι στηρίζει τις κοινωνικές πολιτικές του Λούλα, οι οποίες βοηθούν τους «λιγότερο προνομιούχους», καθώς και τη στάση του απέναντι στον Τραμπ.
«Αυτός ο τρελός θέλει να έρθει εδώ για να αγοράσει τη χώρα μας, ώστε να γίνει όπως είναι εκεί πέρα», είπε σε ένα εκλογικό κέντρο στην Μπραζίλια. «Δεν θα τα καταφέρει αν κερδίσει ο Λούλα».
Εμπιστοσύνη στο ηλεκτρονικό σύστημα ψηφοφορίας της Βραζιλίας
Δεν έχει εντοπιστεί ποτέ σημαντική εκλογική νοθεία από τότε που η Βραζιλία υιοθέτησε το ηλεκτρονικό σύστημα ψηφοφορίας της, τη δεκαετία του 1990.
Η αποστολή εκλογικών παρατηρητών του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών ανέφερε την Κυριακή ότι «η ψηφοφορία διεξάγεται ομαλά και υπό επαρκείς συνθήκες ασφάλειας». Οι εκλογικές αρχές διαβεβαίωσαν ότι οι ηλεκτρονικές ψήφοι είναι ασφαλείς και επαληθεύσιμες.
Οι ψηφοφόροι φάνηκαν σε μεγάλο βαθμό πεπεισμένοι ότι το σύστημα ψηφοφορίας της χώρας δεν μπορεί να παραποιηθεί.
Ο Ζοζεμάρ Λαουριάνο Περέιρα, 46χρονος δικηγόρος στο Ρίο ντε Τζανέιρο, δήλωσε ότι η γρήγορη ανακοίνωση των αποτελεσμάτων βοηθά στην καταπολέμηση της νοθείας και της αβεβαιότητας.
«Όταν τα αποτελέσματα αργούν πολύ, δίνεται η δυνατότητα σε κάποιους να τα αμφισβητήσουν, να πουν ότι υπήρξε κάποιο πρόβλημα», είπε.
Η Χιουζ μετέδωσε από το Ρίο ντε Τζανέιρο και ο Σαβαρέζε από το Σάο Πάολο.
Η Όλγα Κεφαλογιάννη παρέθεσε ένα διακριτικό γεύμα προς τιμήν του Ρομέν Γαβράς, της Έμιλι Ραταϊκόφσκι και του Βενσάν Κασέλ, με θέα την Ακρόπολη και ελληνικές γεύσεις.
Η Όλγα Κεφαλογιάννη, σε μια διακριτική κίνηση φιλοξενίας και εκτίμησης προς τους συντελεστές της νέας ταινίας «Θυσία» του Ρομέν Γαβράς, παρέθεσε μαζί με τον Γενικό Γραμματέα του ΕΟΤ Ανδρέα Φιορεντίνο ένα ιδιαίτερο γεύμα προς τιμήν τους, μακριά από κάμερες και δημοσιότητα. Η υπουργός Τουρισμού, η οποία είναι γνωστό ότι αγαπά ιδιαίτερα τον κινηματογράφο και το θέατρο, επέλεξε με αυτόν τον τρόπο να ευχαριστήσει προσωπικά τον Γάλλο σκηνοθέτη, ο οποίος μαζί με τη σύντροφό του, Έμιλι Ραταϊκόφσκι, διάλεξαν την Αθήνα για την πρεμιέρα της νέας του ταινίας.
Όλγα Κεφαλογιάννη: Ένα γεύμα με θέα την Ακρόπολη για τους συντελεστές της Θυσίας
Η Όλγα Κεφαλογιάννη επέλεξε ένα εστιατόριο με θέα στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, θέλοντας να προσφέρει στους διεθνείς καλεσμένους της μια αυθεντική ελληνική εμπειρία, μέσα από τις γεύσεις και τη φιλοξενία. Στο τραπέζι βρέθηκαν ο Ρομέν Γαβράς, η Έμιλι Ραταϊκόφσκι και ο κορυφαίος Γάλλος ηθοποιός Βενσάν Κασέλ, ο οποίος συμμετέχει στην ταινία σε έναν από τους κεντρικούς ρόλους.
Το μενού είχε έντονο ελληνικό χαρακτήρα, με την υπουργό να επιλέγει σπανακόπιτα, μουσακά και αρνάκι στη γάστρα. Ο Βενσάν Κασέλ, ωστόσο, ζήτησε ταραμά. Η Όλγα Κεφαλογιάννη, η οποία δεν τρώει ταραμά και δεν τον είχε παραγγείλει, φρόντισε να προστεθεί στο τραπέζι ειδικά για εκείνον. Το κλίμα στο τραπέζι ήταν ιδιαίτερα θερμό, με τον Βενσάν Κασέλ να γοητεύεται από το ταμπεραμέντο και την αμεσότητα της Όλγας Κεφαλογιάννη. Η συζήτηση εξελίχθηκε σε ιδιαίτερα φιλικό τόνο, με χιούμορ, αυθόρμητες στιγμές και πολύ καλή χημεία μεταξύ των συνδαιτυμόνων. Η χαλαρή ατμόσφαιρα του γεύματος δημιούργησε ένα ιδιαίτερα ευχάριστο κλίμα, με τη συζήτηση να περνά γρήγορα από τον κινηματογράφο στην Ελλάδα, την Κρήτη και τις ταξιδιωτικές εμπειρίες των καλεσμένων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η συζήτηση για την Κρήτη, την οποία ο Ρομέν Γαβράς είχε επισκεφθεί το καλοκαίρι μαζί με την Έμιλι Ραταϊκόφσκι. Όταν ο Βενσάν Κασέλ εξέφρασε την επιθυμία να επισκεφθεί και ο ίδιος το νησί, η Όλγα Κεφαλογιάννη τον προσκάλεσε στην Κρήτη, συνεχίζοντας τη συζήτηση για την Ελλάδα και τους προορισμούς που μπορούν να γνωρίσουν από κοντά οι διεθνείς επισκέπτες.
Le premier ministre Sébastien Lecornu a demandé que les cours reprennent « partout » où les conditions de sécurité le permettent, dans une « feuille de route » adressée dimanche à plusieurs de ses ministres face à la mobilisation lycéenne.
Le ministre de l’éducation nationale, Edouard Geffray, a estimé, dimanche 4 octobre, qu’entre « 400 et 500 » lycées comptaient suspendre des cours lundi, soit un niveau similaire à celui constaté pendant la journée de vendredi, après plusieurs jours de mobilisation des élèves contre le gouvernement.
« Il y en avait entre 400 et 500 qui ont suspendu les cours » vendredi, et « il y en aura probablement autant lundi, mais avec une reprise partielle des cours, progressive », a précisé M. Geffray sur France 2 et France Inter, déplorant par ailleurs « 78 personnels » de l’éducation nationale blessés « depuis le début des événements » et 24 établissements « incendiés ou saccagés ». Les fermetures interviennent lorsque « les conditions de sécurité ne sont pas remplies », soit pour des raisons matérielles, soit parce que des personnels « ont été directement visés », a expliqué le ministre.
Le premier ministre, Sébastien Lecornu, a, pour sa part, demandé que les cours reprennent « partout » où les conditions de sécurité le permettent, dans une « feuille de route » adressée dimanche à plusieurs de ses ministres face à la mobilisation lycéenne, qui fixe un calendrier pour répondre à une partie de leurs revendications.
Le chef du gouvernement demande notamment le lancement dans chaque académie dès cette semaine d’un « traitement prioritaire du remplacement des absences longues et des postes non pourvus », avec un premier bilan attendu le 16 octobre. Il convoque également une réunion mardi avec les présidents de région sur la rénovation des établissements scolaires et réclame à ses ministres de premières propositions d’améliorations de Parcoursup d’ici à la fin octobre.
Un « acte III » mardi
En Ile-de-France, plus d’un tiers des lycées seront fermés lundi, soit plus de 160 établissements, a annoncé dimanche Valérie Pécresse sur Franceinfo. La présidente (Les Républicains) de la région a déploré une « logique d’émeute urbaine » qui se substitue, selon elle, « à la logique de revendications, qui sont légitimes ». La région se portera « partie civile dans chaque procès de casseur », a par ailleurs promis Valérie Pécresse, rappelant que les dégâts dans la région étaient estimés en fin de semaine à 7 millions d’euros.
Commencé le 17 septembre en Ile-de-France, le mouvement de protestation et de blocus des lycéens s’est progressivement étendu à de nombreuses villes de France. Les lycéens mobilisés revendiquent plus de moyens humains et financiers pour l’éducation nationale, se plaignent de la pression de Parcoursup, de professeurs non remplacés, de bâtiments délabrés ou encore d’emplois du temps trop chargés.
Les organisations lycéennes ont appelé, vendredi, à poursuivre le mouvement et donnent rendez-vous pour un « acte III » mardi 6 octobre. A l’issue de leur rencontre avec le ministre, elles ont regretté l’absence de « mesures concrètes ». Une intersyndicale de l’éducation ainsi que des organisations étudiantes appellent également à cette journée, notamment par la grève.
La semaine dernière, plusieurs organisations, dont le Syndicat de la magistrature (SDM), la CGT ou la Ligue des droits de l’homme, avaient accusé le gouvernement et les forces de l’ordre de « réprimer » la jeunesse avec des moyens « disproportionnés », face à la grande « vulnérabilité » des manifestants, « essentiellement des enfants », soulignait le SDM.
« Les forces de l’ordre de la République ne répriment pas la jeunesse, mais protègent et encadrent les élèves et étudiants qui veulent porter pacifiquement leurs revendications », a répondu dimanche sur X le ministre de l’intérieur, Laurent Nuñez. « Elles interviennent en revanche avec fermeté et sans délai pour faire cesser les dégradations, violences, exactions commises par les fauteurs de troubles », s’est-il défendu.
Interrogé, dimanche, face à M. Geffray sur France 2 et France Inter, le député LFI des Bouches-du-Rhône, Manuel Bombard, a également critiqué la stratégie du gouvernement : « Quand il y a une colère lycéenne qui est légitime, quand il y a des revendications qui sont légitimes, on n’y répond pas en envoyant des forces de l’ordre, on y répond par le dialogue, le débat (…) Pourquoi vous restez sur une vision qui est seulement répressive de cette situation ? », a-t-il demandé au ministre.
La politique de maintien de l’ordre « n’est pas adaptée », a également estimé dimanche sur BFM-TV Fabien Roussel, secrétaire national du Parti communiste français, annonçant la présence des militants communistes mardi aux côtés des manifestants pour « pour aider les organisations syndicales à sécuriser leur parcours, à éviter les débordements, la violence… »
M. Geffray a promis, en fin de semaine, des mesures sur les remplacements et les rythmes scolaires. Reconnaissant que les lycéens sont « souvent consultés, mais pas souvent entendus », le ministre a annoncé dès la semaine prochaine un plan pour « accélérer le remplacement des professeurs ». Il lance également des travaux sur les rythmes scolaires, les effectifs, le bâti et la démocratie lycéenne.
Lors de manifestations lycéennes à Lyon, le 2 octobre 2026. ALEX MARTIN/AFP
Της Elise Cutts
Τοῦ Γεωργίου Τσουκαλᾶ*.
* π. Πέτρος Μινώπετρος
Φώσκολος Αντώνης 02/08/2023
