Foreign Policy
Δέκα χρόνια από σήμερα, ο κόσμος θα μοιάζει πολύ διαφορετικός.
23 Μαρτίου 2026, 12:03 π.μ.
Του Hal Brands, καθηγητή παγκόσμιων υποθέσεων στη Σχολή Προηγμένων Διεθνών Σπουδών Johns Hopkins και ανώτερου συνεργάτη στο American Enterprise Institute.
«Ο παλιός κόσμος πεθαίνει», έγραφε το 1930 ο Ιταλός φιλόσοφος Αντόνιο Γκράμσι, «και ο νέος κόσμος πασχίζει να γεννηθεί». Παρά τις μαρξιστικές του πεποιθήσεις, ο Γκράμσι θα αισθανόταν οικεία στην εποχή του Τραμπ. Ο παλιός κόσμος, στην προκειμένη περίπτωση, είναι η διεθνής τάξη που οικοδόμησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες στη Δύση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη συνέχεια επιδίωξαν να παγκοσμιοποιήσουν μετά τη νίκη τους στον Ψυχρό Πόλεμο. Αυτό το εγχείρημα έφερε ειρήνη, ευημερία και ελευθερία που άλλαξαν τον κόσμο. Ωστόσο σήμερα, η παλιά τάξη έχει εξαντλήσει τη δυναμική της.
Εδώ και χρόνια, αναθεωρητικά κράτη, ιδιαίτερα η Κίνα και η Ρωσία, υπονομεύουν σταδιακά αυτή την τάξη, και πλέον οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες μοιάζουν ορισμένες φορές να βρίσκονται επίσης σε πόλεμο μαζί της. Δέκα χρόνια από σήμερα, ο κόσμος θα είναι πολύ διαφορετικός. Αυτό που ακόμη δεν γνωρίζουμε είναι τι μας περιμένει στην άλλη πλευρά αυτού του μεσοδιαστήματος — ποια μορφή θα πάρει αυτός ο νέος κόσμος.
Μία πιθανότητα είναι ένα σενάριο δύο κόσμων, που θυμίζει τον Ψυχρό Πόλεμο, όπου ο πλανήτης θα είναι διαιρεμένος σε αντίπαλα μπλοκ υπό την ηγεσία της Ουάσιγκτον και του Πεκίνου. Μια δεύτερη πιθανότητα είναι μια εποχή όχι δύο μπλοκ αλλά πολλών αυτοκρατοριών, στην οποία μια σειρά από ισχυρούς ηγεμόνες θα ελέγχουν περιφερειακές σφαίρες επιρροής. Μια τρίτη πιθανότητα είναι ένας κόσμος αυτοβοήθειας, στον οποίο η αμερικανική συμπεριφορά θα γίνει αρπακτική και θα βυθίσει το σύστημα σε ένα αναρχικό χάος.
Η παρούσα στιγμή μοιάζει τόσο επισφαλής επειδή καθένα από αυτά τα σενάρια είναι πιθανό — και καθένα βρίσκει στήριξη στην εξωτερική πολιτική μιας διχασμένης υπερδύναμης. Πολλά παραμένουν αβέβαια· πολλά θα κριθούν από τις αποφάσεις των ΗΠΑ και τους εκλογικούς κύκλους που έρχονται. Όμως η διερεύνηση του τι βρίσκεται πέρα από αυτό το μεσοδιάστημα είναι το πρώτο βήμα για να προετοιμαστούμε για έναν κόσμο που — ακόμη και στο καλύτερο δυνατό σενάριο — θα είναι πιο κατακερματισμένος και πιο αμείλικτος από εκείνον που αφήσαμε πίσω.
Ο σύγχρονος κόσμος είναι αμερικανική κατασκευή. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Ηνωμένες Πολιτείες εγκαθίδρυσαν συμμαχίες που εκτείνονταν σε όλο τον πλανήτη, γύρω από τα όρια της Ευρασίας. Αναζωογόνησαν κατεστραμμένα έθνη και ανασυγκρότησαν το παγκόσμιο εμπόριο. Υπερασπίστηκαν την ελευθερία της ναυσιπλοΐας σε μακρινές θαλάσσιες οδούς και παρείχαν άλλα δημόσια αγαθά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, και όχι τα Ηνωμένα Έθνη, ήταν το πλησιέστερο πράγμα σε παγκόσμια κυβέρνηση. Αυτές οι πολιτικές στήριξαν ένα ακμάζον δυτικό σύστημα, το οποίο στη συνέχεια νίκησε τη Σοβιετική Ένωση και μετατράπηκε, μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, σε μια επεκτεινόμενη φιλελεύθερη τάξη.
Όπως κάθε ηρωικό επίτευγμα, έτσι κι αυτό έχει τους μύθους, τις αποσιωπήσεις και τις υπερβολές του. Η Ουάσιγκτον κατά καιρούς διασφάλισε μια φιλελεύθερη τάξη με ανελεύθερα μέσα, όπως βίαιες στρατιωτικές επεμβάσεις και μυστικές ίντριγκες. Οι ύμνοι στην αλληλεγγύη των συμμάχων παραβλέπουν τις οξείες διαμάχες — από την κρίση του Σουέζ το 1956 έως την υπό αμερικανική ηγεσία εισβολή στο Ιράκ το 2003 — που συγκλόνισαν τον δημοκρατικό κόσμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραβίασαν ή άλλαξαν και τους δικούς τους κανόνες όταν αυτοί έγιναν άβολοι, όπως όταν εγκατέλειψαν το σύστημα του Μπρέτον Γουντς στη διεθνή χρηματοοικονομική τάξη το 1971. Δεν υπάρχει τάξη χωρίς υποκρισία και εξαναγκασμό.
Όμως, σε γενικές γραμμές, η Pax Americana αξιοποίησε μια αξιοσημείωτη ισχύ για να στηρίξει μια εξαιρετικά ευρεία αντίληψη περί εθνικού συμφέροντος — την πεποίθηση ότι ακόμη και ένας γεωγραφικά απομονωμένος γίγαντας μπορούσε να ευημερήσει μόνο βοηθώντας ασθενέστερες χώρες να γίνουν πιο ευημερούσες και πιο ασφαλείς. Αυτός ο συνδυασμός παρήγαγε οφέλη που άλλαξαν την πορεία της Ιστορίας. Έπειτα από δύο παγκόσμιους πολέμους μέσα σε μία γενιά, η τάξη που οικοδόμησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες προσέφερε δεκαετίες ειρήνης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Η οικονομία υπό αμερικανική ηγεσία οδήγησε σε εκρηκτική άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Η αμερικανική επιρροή συνέβαλε ώστε η δημοκρατία να γίνει κυρίαρχη και ο «θάνατος κρατών» — η βίαιη εξάλειψη ανεξάρτητων χωρών — να μοιάζει σοκαριστικός και σπάνιος. Και η ίδια η Ουάσιγκτον ωφελήθηκε τεράστια, όχι μόνο επειδή έζησε σε μια συγκριτικά ειρηνική και δυναμική εποχή: οι συμμαχίες και άλλα δίκτυα συνεργασίας πολλαπλασίασαν την αξεπέραστη ισχύ της και ενίσχυσαν την παγκόσμια εμβέλειά της.
Τίποτα, ωστόσο, δεν είναι μόνιμο, και η αμερικανική τάξη — ιδιαίτερα η πιο παγκοσμιοποιημένη εκδοχή της που αναδύθηκε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο — πλησιάζει στο τέλος της. Αυτή η τάξη πολιορκείται απ’ έξω: το Πεκίνο, η Μόσχα και οι εταίροι τους τη βλέπουν ως εμπόδιο στις φιλοδοξίες τους και ως απειλή για τα αυταρχικά τους καθεστώτα. Πλήττουν την ισορροπία ισχύος και κρίσιμους κανόνες, όπως η ελευθερία των θαλασσών και η απαγόρευση της βίαιης κατάκτησης, σε όλη την ευρασιατική υπερήπειρο. Αυτά τα κράτη, και ιδίως η Κίνα, υπονόμευσαν επίσης την τάξη από μέσα: το Πεκίνο αξιοποίησε την ένταξή του στην παγκόσμια οικονομία για να οικοδομήσει τη βιομηχανική και στρατιωτική ισχύ που σήμερα χρησιμοποιεί για να αμφισβητήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες. Την ίδια στιγμή, η ίδια η Ουάσιγκτον έχει κουραστεί — ίσως και να έχει απογοητευθεί μοιραία — από το δημιούργημά της.
Αυτή η αμφιθυμία πηγάζει από υπαρκτά προβλήματα: επίμονες ανισορροπίες και δωρεάν επωφελή συμπεριφορά μέσα στις αμερικανικές συμμαχίες, την οικονομική και φυσική ανασφάλεια που συνόδευσε την παγκοσμιοποίηση, τις παρενέργειες που προκάλεσαν οι αμερικανικοί πόλεμοι στη διευρυμένη Μέση Ανατολή, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο η φιλελεύθερη τάξη διευκόλυνε την άνοδο της Κίνας. Σήμερα αυτό εκδηλώνεται σε μια κυβέρνηση που, τουλάχιστον, επιδιώκει να επαναδιαπραγματευτεί επιθετικά τους όρους της αμερικανικής εμπλοκής και συχνά υποστηρίζει ότι η αναβίωση της αμερικανικής ισχύος απαιτεί το ξήλωμα του ίδιου του συστήματος.
Από εδώ προκύπτει και η αίσθηση αστάθειας της εποχής μας. Η ισχύς της Ουάσιγκτον παραμένει ασύγκριτη. Κεντρικές δομές της υφιστάμενης τάξης, όπως οι αμερικανικές συμμαχίες και οι G-7, εξακολουθούν να παραμένουν άθικτες. Όμως η πρόγνωση για αυτή την τάξη μοιάζει ζοφερή, ίσως ακόμη και τελική. Τι θα συμβεί όταν οι τελευταίοι της σπασμοί ολοκληρωθούν;
Για μεγάλο μέρος της τελευταίας δεκαετίας, φαινόταν ότι έναν κόσμο υπό αμερικανική ηγεσία θα διαδεχθούν δύο κόσμοι — ότι το όνειρο μιας ενοποιημένης παγκόσμιας τάξης θα δώσει τη θέση του σε μια σύγκρουση μεταξύ αντίπαλων μπλοκ. Σε αυτό το σενάριο, ένα μπλοκ υπό κινεζική ηγεσία θα περιλάμβανε τις επιθετικές αυταρχίες της Ευρασίας, μαζί με διάφορους συνοδοιπόρους από την Κούβα έως το Πακιστάν και μεγάλα τμήματα του παγκόσμιου Νότου. Ένα μπλοκ υπό αμερικανική καθοδήγηση θα περιλάμβανε δημοκρατικούς συμμάχους στην περιφέρεια της Ευρασίας. Μια σειρά από χώρες-εκκρεμή — από την Ινδία έως τη Σαουδική Αραβία, και από τη Βραζιλία έως την Ινδονησία — θα ευθυγραμμίζονταν επιλεκτικά με αυτά τα μπλοκ, ενώ ταυτόχρονα θα ελίσσονταν οπορτουνιστικά ανάμεσά τους. Το μέλλον της διεθνούς πολιτικής θα οδηγούσε πίσω προς το παρελθόν του Ψυχρού Πολέμου.
Δεν θα επρόκειτο για μια τέλεια επανάληψη: μια παγκοσμίως διασυνδεδεμένη Κίνα διαθέτει πολύ καλύτερες δυνατότητες οικονομικής έλξης και εξαναγκασμού απ’ όσες είχε ποτέ το Κρεμλίνο. Όμως αυτό το σενάριο θα συνεπαγόταν έναν προοδευτικό κατακερματισμό της διεθνούς οικονομίας, καθώς οι κυρώσεις και οι αλυσίδες εφοδιασμού θα μετατρέπονταν σε όπλα. Η αποσύνδεση δεν θα ήταν τόσο ζήτημα τού αν, όσο τού πότε και με ποιους όρους θα συμβεί. Όπως και στον Ψυχρό Πόλεμο, μια διπολική αντιπαλότητα θα παγίδευε κάθε περιοχή του πλανήτη. Τα πιο επικίνδυνα σημεία — η Ουκρανία, η Ταϊβάν, η Νότια Σινική Θάλασσα — θα βρίσκονταν πάνω στη γεωπολιτική διαχωριστική γραμμή.
Είτε μας αρέσει είτε όχι, ισχυρές δομικές δυνάμεις ωθούν προς αυτό το μέλλον. Οι εντάσεις ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα μπορεί να αυξάνονται ή να υποχωρούν με τη μία σύνοδο ή την άλλη κρίση. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ μπορεί να αναφέρεται στον Κινέζο πρόεδρο Σι Τζινπίνγκ με δέος και σεβασμό. Όμως η θεμελιώδης σύγκρουση απλώς εντείνεται, καθώς η επιδίωξη της Κίνας για κυριαρχία — στις κρίσιμες τεχνολογίες, στο παγκόσμιο εμπόριο, στον Δυτικό Ειρηνικό — προσκρούει πάνω στην αμερικανική ισχύ και τα αμερικανικά προνόμια. Οι ανταγωνισμοί μεταξύ μεγάλων δυνάμεων τείνουν να πολώνουν τη διεθνή πολιτική· η αλληλεξάρτηση μετατρέπεται σε πηγή ευαλωτότητας μέσα σε σφοδρές διαμάχες. Από πολλές απόψεις, η ορμή προς αυτό το μέλλον επιταχύνεται. Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει υπερενισχύσει την οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική σύμπλευση μεταξύ των αυταρχικών δυνάμεων της Ευρασίας. Ο Σι και ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν γνωρίζουν ότι μπορούν να επικρατήσουν μόνο αν πολεμήσουν πλάτη με πλάτη απέναντι στη δημοκρατική κοινότητα.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Ουάσιγκτον μπορεί ακόμη να συσπειρώσει τον ελεύθερο κόσμο.
Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Ουάσιγκτον μπορεί ακόμη να συσπειρώσει τον ελεύθερο κόσμο.
Οι καλύτερες πλευρές της πολιτικής του Τραμπ θα μπορούσαν να προετοιμάσουν την Ουάσιγκτον και τους συμμάχους της για επιτυχία σε έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο. Οι σκοτεινές της πλευρές λένε μια διαφορετική ιστορία.
Προς τιμήν του Τραμπ, η κυβέρνησή του οικοδομεί μια καλύτερα εξοπλισμένη δημοκρατική κοινότητα, απαιτώντας υψηλότερες στρατιωτικές δαπάνες για την αντιμετώπιση αλληλένδετων απειλών. Εμπορικές συμφωνίες που φέρνουν συμμαχικές επενδύσεις στη βάση αμερικανικής καινοτομίας θα μπορούσαν να καταλύσουν τη συγκέντρωση πόρων και παραγωγής που απαιτείται για να αντιστοιχηθεί η οικονομική κλίμακα της Κίνας. Οι συμπράξεις για κρίσιμα ορυκτά προσφέρουν έναν δρόμο — έστω μακρύ — για τη διαφυγή από τη μέγγενη της Κίνας. Και, όχι λιγότερο σημαντικό, ο Τραμπ έχει πλήξει τον αυταρχικό άξονα χτυπώντας τα πιο αδύναμα μέλη του, το Ιράν και τη Βενεζουέλα. Ίσως η Κούβα να είναι η επόμενη. Και αν η Ιστορία αποτελεί οδηγό, η προσπάθειά του να επαναβεβαιώσει την ηγεμονία στο δυτικό ημισφαίριο — το δικό του «Δόγμα Ντονρόε» — είναι προϋπόθεση για την προβολή ισχύος στον ευρύτερο κόσμο.
Το ήθος του Τραμπ, σύμφωνα με το οποίο τα μεγάλα κράτη παίρνουν τις αποφάσεις και τα μικρά αποδέχονται τη μοίρα τους, τον καθιστά πιο συμβατό με τον Σι και τον Πούτιν παρά με τους περισσότερους συμμάχους των ΗΠΑ.
Η εξαναγκαστική, ασύμμετρη πρακτική του στις διαπραγματεύσεις δημιουργεί την εντύπωση ότι τον ενδιαφέρει λιγότερο η ενίσχυση της δημοκρατικής κοινότητας και περισσότερο η απόσπαση των μέγιστων δυνατών παραχωρήσεων από αυτήν. Οι διεκδικήσεις του για τη Γροιλανδία και τον Καναδά απειλούν να ευθυγραμμίσουν την Ουάσιγκτον με αναθεωρητικές δυνάμεις που εποφθαλμιούν εδάφη — και να διαλύσουν τον διατλαντικό πυρήνα του ελεύθερου κόσμου.
Όλο και περισσότερο, οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι φοβούνται ότι θα βρεθούν παγιδευμένοι ανάμεσα σε τρεις άπληστες δυνάμεις: την Κίνα, τη Ρωσία και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αν συμβαίνει αυτό, τότε δεν θα υπάρξει νέος Ψυχρός Πόλεμος — γιατί δεν θα υπάρξει δημοκρατικό μπλοκ ικανό να αναχαιτίσει το αυταρχικό.
Ωστόσο, δεν πρέπει να αποκλείουμε το σενάριο των δύο κόσμων. Η εποχή Τραμπ θα αφήσει πίσω της όχι μόνο καταστροφή αλλά και κατασκευές. Καθώς οι αυταρχικές απειλές εντείνονται, θα αυξάνονται και τα κίνητρα ακόμη και για συναλλακτική συνεργασία μεταξύ δημοκρατιών. Αν οι διάδοχοι του Τραμπ μπορέσουν να αρθρώσουν μια αφήγηση κοινού σκοπού, και όχι απλής αμοιβαίας ωφέλειας, ίσως κατορθώσουν να ανασυγκροτήσουν ένα σύμφωνο του ελεύθερου κόσμου, με νέα επίπεδα συλλογικής προσπάθειας και νέες προσεγγίσεις στην κατανομή των βαρών. Αυτό το μέλλον θα φέρει και πάλι κρίσεις και συγκρούσεις· οι κίνδυνοι δεν θα λείψουν. Παραμένει όμως το καλύτερο σενάριο για όλες τις δημοκρατίες. Οι δύο κόσμοι είναι προτιμότεροι από ένα σύστημα που θα διοικείται από την Κίνα — ή από ένα σύστημα που θα κατακερματιστεί ακόμη περισσότερο.
Το δεύτερο αυτό σενάριο προβλέπει ότι ο μετα-αμερικανικός κόσμος δεν θα σπάσει σε δύο μεγάλα μπλοκ αλλά σε αρκετές μικρότερες, περιφερειακές σφαίρες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν στρατηγική θωράκιση, επαναπροσανατολιζόμενες σε μια ημισφαιρική αυτοκρατορία που εκτείνεται από τη Χονολουλού έως το Νουούκ, από την Αρκτική έως την Αργεντινή.
Καθώς η Ουάσιγκτον αποχαιρετά τα υπερωκεάνια βάρη της, η Κίνα αναδεικνύεται σε κυρίαρχη δύναμη κατά μήκος του τεράστιου τόξου από τη Νοτιοανατολική έως τη Βορειοανατολική Ασία. Η Ρωσία εδραιώνει, ίσως και αιματηρά, την κυριαρχία της στον πρώην σοβιετικό χώρο και σε τμήματα της Ανατολικής Ευρώπης.
Όμως αυτή η διαίρεση σε σφαίρες επιρροής δεν είναι απλώς ένα παιχνίδι μεγάλων δυνάμεων. Σε έναν κόσμο που κατακερματίζεται, η Ινδία διεκδικεί πρωτοκαθεδρία στη Νότια Ασία και στον Ινδικό Ωκεανό. Η Τουρκία χαράσσει μια μετα-οθωμανική ζώνη επιρροής στο σημείο τομής της Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής. Το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία και άλλοι διεκδικητές ανταγωνίζονται για ηγεμονία στο σύμπλεγμα της Ερυθράς Θάλασσας που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με το Κέρας της Αφρικής. Μετά την Pax Americana έρχεται μια νέα εποχή αυτοκρατοριών.
Αυτές οι αυτοκρατορίες δεν χρειάζεται να είναι ερμητικά κλειστές ή να τελούν υπό στρατιωτική κατοχή, όπως η ναζιστική Ευρώπη: η ηγεμονία μπορεί να εκφραστεί με πολλές μορφές. Ωστόσο, σε αυτό το μέλλον, η παγκόσμια τάξη συντρίβεται πάνω στους βράχους της πολιτικής ισχύος.
Ιστορικά, ορισμένες σφαίρες επιρροής δημιουργήθηκαν μέσα από συμφωνίες μεταξύ γκάνγκστερ, με κλασική περίπτωση τη διαίρεση της Ανατολικής Ευρώπης από τον Αδόλφο Χίτλερ και τον Ιωσήφ Στάλιν. Ορισμένοι σύγχρονοι αναλυτές φαντάζονται τον Σι, τον Τραμπ και τον Πούτιν να υφαίνουν τη δική τους συμφωνία για τον διαμελισμό του πλανήτη. Όμως οι σφαίρες επιρροής μπορούν επίσης να αναδυθούν άτυπα ή σταδιακά.
Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες διαλύσουν το ΝΑΤΟ αρπάζοντας έδαφος από τα μέλη του, η άνοδος μιας αμερικανικής σφαίρας στο δυτικό ημισφαίριο θα μπορούσε να διευκολύνει την άνοδο μιας ρωσικής σφαίρας στην Ανατολική Ευρώπη. Αν μια αδιάκοπη κινεζική στρατιωτική ενίσχυση καταστήσει την πρώτη νησιωτική αλυσίδα — που εκτείνεται από την Ιαπωνία στην Ταϊβάν και στις Φιλιππίνες — αδύνατο να αμυνθεί, τότε ο Δυτικός Ειρηνικός θα περάσει στη σκιά του Πεκίνου, ακόμη κι αν το Πεντάγωνο δεν παραδεχθεί ποτέ ρητά αυτό το γεγονός. Έτσι, αν η Ουάσιγκτον επενδύσει ολοκληρωτικά στην ηγεμονία του δυτικού ημισφαιρίου, υιοθετώντας ταυτόχρονα την άποψη — όπως έχει πει και ο ίδιος ο Τραμπ — ότι όσα συμβαίνουν πέρα από έναν ωκεανό είναι πρόβλημα κάποιου άλλου, τότε το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι ένας πολυ-σφαιρικός κόσμος.
Η ηγεμονία δεν ασκείται με έναν μόνο τρόπο. Όμως, σε έναν τέτοιο κόσμο σφαιρών επιρροής, η παγκόσμια τάξη ναυαγεί πάνω στη σκληρή πραγματικότητα της πολιτικής ισχύος.
Μερικές φορές αυτό μοιάζει να είναι η κατεύθυνση προς την οποία κινούμαστε. Η Ρωσία και η Κίνα βρίσκονται εδώ και χρόνια σε πορεία αναζήτησης περιφερειακής κυριαρχίας. Τώρα, ο Τραμπ επιβάλλει αδυσώπητα τη βούληση της Ουάσιγκτον στην αμερικανική ήπειρο — απομακρύνοντας βίαια εχθρικούς ηγέτες, διεκδικώντας ζωτικούς πόρους, χρησιμοποιώντας θανατηφόρα βία στην ανοικτή θάλασσα — ενώ ταυτόχρονα πιέζει τους συμμάχους της πρώτης γραμμής στην Ευρασία να αναλάβουν οι ίδιοι την ευθύνη της άμυνάς τους. Η περιφρόνηση του Τραμπ προς το διεθνές δίκαιο αποτελεί ηχώ, στον 21ο αιώνα, της διακήρυξης του υπουργού Εξωτερικών Ρίτσαρντ Όλνεϊ τον 19ο αιώνα, ότι η Ουάσιγκτον ήταν «ουσιαστικά κυρίαρχη σε αυτή την ήπειρο». Βλέπουμε να διαφαίνεται η πιθανότητα η ημισφαιρική πρωτοκαθεδρία να αντικαταστήσει κάποτε, αντί να καθιστά δυνατή, την παγκόσμια παρουσία.
Ωστόσο, ο Τραμπ δεν είναι ένας άκαμπτος ημισφαιριστής: διαφημίζει το Δόγμα Ντονρόε, ενώ ταυτόχρονα προωθεί ειρηνευτικές συμφωνίες σε μακρινές ηπείρους και διεξάγει πολέμους εξαιρετικά φιλόδοξους στη Μέση Ανατολή. Ίσως αυτό συμβαίνει επειδή γνωρίζει ότι ένας κόσμος αυστηρά διαιρεμένος σε σφαίρες θα αποτελούσε οδυνηρό υποβιβασμό για μια υπερδύναμη.
Δεν θα υπήρχαν πλέον μονόπλευρες εμπορικές συμφωνίες με ευρασιατικούς συμμάχους που απεγνωσμένα επιδιώκουν να διατηρήσουν την αμερικανική προστασία, ούτε λόγος για την Ιαπωνία ή τη Γερμανία να στηρίζουν την κυριαρχία του δολαρίου.
Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες εκτοπιστούν από την Ανατολική Ασία, με τις δυναμικές οικονομίες της, τις κρίσιμες εμπορικές οδούς και τις αλυσίδες εφοδιασμού υψηλής αξίας, τότε σίγουρα θα δυσκολευτούν να ανταγωνιστούν την Κίνα: η ανταλλαγή της Ταϊβάν με την Ονδούρα δεν είναι καλή συμφωνία. Η παγκόσμια επιρροή προκύπτει από την παγκόσμια εμπλοκή.
Και αν ένα σύστημα βασισμένο σε σφαίρες επιρροής αποδυναμώνει την αμερικανική ισχύ, μπορεί επίσης να αποδυναμώνει και την ίδια τη σταθερότητα που επιθυμούν όσοι το υποστηρίζουν. Θεωρητικά, οι σφαίρες επιρροής εξαγοράζουν την ειρήνη μεταξύ μεγάλων δυνάμεων μέσω της υποταγής των μικρότερων: τα ισχυρά κράτη μοιράζουν τον κόσμο και κρατούν υπό έλεγχο τα απείθαρχα στοιχεία. Είναι αλήθεια ότι δεν θα υπάρξει αμερικανοκινεζική σύγκρουση για την Ταϊβάν αν η Ουάσιγκτον εγκαταλείψει τον Δυτικό Ειρηνικό. Όμως μην υπολογίζετε σε μια διαρκή ειρήνη.
Η σύνθετη αλληλεξάρτηση καθιστά τη μετάβαση σε σφαίρες επιρροής εξαιρετικά συγκρουσιακή: θα απαιτηθεί μεγάλος αμερικανικός εξαναγκασμός για να αναχαιτιστεί η κινεζική ψηφιακή διείσδυση και η παρουσία της σε υποδομές στη Νότια Αμερική. Αντίστροφα, η κατάκτηση μιας σφαίρας στην Ανατολική Ασία ίσως να είναι απλώς η αρχή, και όχι το τέλος, των κινεζικών φιλοδοξιών: για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η ημισφαιρική πρωτοκαθεδρία υπήρξε αφετηρία για παγκόσμια επέμβαση.
Το σημαντικότερο είναι ότι οι σφαίρες επιρροής δεν παραχωρούνται ούτε προσφέρονται απλά· οι απαρχές τους είναι συχνά λουσμένες στο αίμα. Οι φιλόδοξες αυταρχίες έχουν ροπή προς τη βαρβαρότητα, ακόμη και προς τη γενοκτονία, στις περιοχές που ελέγχουν. Και τα μικρά και μεσαία κράτη, γνωρίζοντας τι μπορεί να τα περιμένει, έχουν επιλογές άλλες από την παθητική αποδοχή της κυριαρχίας. Η Ουκρανία έχει πολεμήσει με σφοδρότητα για να μείνει έξω από τη ρωσική αυτοκρατορία. Η Ιαπωνία θα μπορούσε κάλλιστα να πράξει το ίδιο — ή απλώς να κατασκευάσει πυρηνικά όπλα — για να αποφύγει την υποταγή στο Πεκίνο. Αυτός ο κίνδυνος μάς οδηγεί σε ένα τρίτο σενάριο που θα μπορούσε να ακολουθήσει τη φθίνουσα τάξη μας: μια άσχημη, βίαιη αποδιάρθρωση.
Στο φετινό Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ δήλωσε ότι η ρήξη της παλιάς τάξης προσφέρει μια ευκαιρία στις μεσαίες δυνάμεις. Αν αυτές οι χώρες συνεργαστούν και ενισχύσουν τις δυνατότητές τους, υποστήριξε, θα μπορούσαν να χαράξουν μια πορεία ανάμεσα στα μεγάλα κράτη και να διατηρήσουν για τον εαυτό τους ένα ανεκτό σύστημα.
Είναι ένα παλιό όνειρο.
Από τη δεκαετία του 1970, μελετητές και στρατηγικοί αναλυτές ελπίζουν ότι ο κόσμος μπορεί να έχει κανόνες χωρίς κυρίαρχους — ότι τα μικρότερα κράτη μπορούν με κάποιον τρόπο να διατηρήσουν τα καλύτερα στοιχεία της τάξης που οικοδομήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες ακόμη και μετά την αποχώρηση της αμερικανικής ηγεσίας. Είναι όμως και μια αυταπάτη. Η τάξη δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς τη δέσμευση — πόσο μάλλον απέναντι στις αντιρρήσεις — των ισχυρότερων δρώντων. Έτσι, η πιθανότερη εναλλακτική απέναντι σε έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο ή σε μια νέα εποχή αυτοκρατοριών είναι ένα αναρχικό χάος.
Σε αυτό το σενάριο, οι Ηνωμένες Πολιτείες βγαίνουν εκτός ελέγχου: οι πιο σκοτεινές παρορμήσεις του Τραμπ προοιωνίζονται την ανάδυση μιας βάναυσης υπερδύναμης που καταπατά κάθε κανόνα. Η Ουάσιγκτον επιδίδεται σε επιθετική εδαφική επέκταση. Οικειοποιείται, διά της βίας ή του εξαναγκασμού, ζωτικούς πόρους από ασθενέστερες δυνάμεις. Απαιτεί ολοένα μεγαλύτερο φόρο υποτέλειας από τις εξαρτημένες χώρες· παρεμβαίνει αδιάκοπα, υπέρ ανελεύθερων λαϊκιστών, στην πολιτική της Ευρώπης και άλλων περιοχών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εγκαταλείπουν τον παγκόσμιο ρόλο τους — τον μετατρέπουν σε όπλο.
Αυτό το σενάριο είναι τόσο ζοφερό επειδή η αμερικανική συμπεριφορά δημιουργεί έναν κόσμο στον οποίο και οι τρεις μεγάλες δυνάμεις είναι άπληστοι, αρπακτικοί αναθεωρητές. Οι μικρότερες δυνάμεις, ιδιαίτερα κατά μήκος των γραμμών σύγκρουσης της Ευρασίας, κινδυνεύουν να συνθλιβούν από πολλές πλευρές. Η αυτοβοήθεια — ουσιαστικά, ο καθένας για τον εαυτό του — είναι η μόνη εύλογη απάντηση.
Η εδαφική επιθετικότητα, ακόμη και η εξαφάνιση κρατών, γίνεται πολύ συχνότερη, επειδή δεν υπάρχει καμία μεγάλη δύναμη προσηλωμένη στη διατήρηση του status quo ή στην υπεράσπιση της κυριαρχίας των ασθενέστερων εθνών.
Έτσι, ένας κόσμος αυτοβοήθειας βλέπει ορισμένα ευάλωτα κράτη να συντρίβονται, να υποτάσσονται ή να διαμελίζονται. Ο πόλεμος στην Ουκρανία ίσως να είναι προάγγελος του μέλλοντος και όχι ένα άσχημο κατάλοιπο του παρελθόντος. Άλλα κράτη θα εξοπλίζονταν πυρετωδώς, ίσως επιδιώκοντας την απόκτηση πυρηνικών όπλων ως της καλύτερης εγγύησης επιβίωσης.
Στο μεταξύ, ανταγωνισμοί που για καιρό καταπνίγονταν από την αμερικανική ισχύ θα μπορούσαν να αναζωπυρωθούν: αν τα ευρωπαϊκά κράτη επανεξοπλιστούν ενώ η Ευρωπαϊκή Ένωση — ίσως υπό τη συνδυασμένη πίεση ΗΠΑ και Ρωσίας — διασπαστεί, τότε να αναμένετε την επιστροφή των εξοπλιστικών ανταγωνισμών και των συγκρούσεων ασφαλείας που κάποτε ήταν τόσο συνηθισμένες σε αυτή την ήπειρο. Αποχαιρετήστε την ελευθερία της ναυσιπλοΐας: καθώς η διεθνής σταθερότητα καταρρέει, κράτη αλλά και ημι-κρατικοί δρώντες θα σπεύσουν να ελέγξουν ζωτικά σημεία διέλευσης, από τη Διώρυγα του Παναμά και τη Βόρεια Θαλάσσια Οδό έως το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και τα Στενά του Ορμούζ. Σε έναν κόσμο χωρίς νόμους, ο φυσικός έλεγχος του εμπορίου, των πόρων και των αγορών αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία — πράγμα που απλώς ενισχύει και άλλα κίνητρα για κατάκτηση.
Ακόμη κι αν ο κόσμος βρει τελικά ένα νέο μοντέλο σταθερότητας, ίσως ανακαλύψει επίσης ότι τα μεγάλα επιτεύγματα της εποχής μετά το 1945 έχουν, μέσα στην ενδιάμεση καταστροφή, αναιρεθεί.
Όλα αυτά ακούγονται σαν εφιάλτης. Όμως, αν τα δει κανείς μέσα από το πρίσμα της Ιστορίας, δεν είναι και τόσο απίθανα.
Το τέλος της βρετανικής ηγεμονίας στις αρχές του 20ού αιώνα δεν εγκαινίασε αμέσως έναν νέο κόσμο. Απελευθέρωσε δεκαετίες χάους. Για αιώνες πριν από την άνοδο της βρετανικής ηγεμονίας, μια πολυπολική Ευρώπη — τότε το κέντρο του διεθνούς συστήματος — υπήρξε θερμοκήπιο τυραννίας και πολέμου.
Η πεποίθησή μας ότι η σχετική σταθερότητα είναι ο κανόνας και η ανεξέλεγκτη βαρβαρότητα η εξαίρεση αποτελεί πνευματικό κατάλοιπο που άφησαν πίσω τους γενιές καλοήθους αμερικανικής ηγεμονίας. Αν αυτή η ηγεμονία τελειώσει ή μετατραπεί σε αρπακτική δύναμη, ετοιμαστείτε για μια άσχημη υποτροπή.
Ακόμη κι αν ο κόσμος καταλήξει τελικά σε ένα νέο μοντέλο σταθερότητας, ίσως ανακαλύψει πως, μέσα στο χάος που μεσολάβησε, έχουν ακυρωθεί τα μεγάλα επιτεύγματα της μεταπολεμικής εποχής.
Στην πραγματικότητα, η αναρχία δεν καταστέλλεται ποτέ τόσο πλήρως όσο νομίζουμε, και σημάδια ενός κόσμου ο καθένας για τον εαυτό του υπάρχουν ήδη. Οι φόβοι για την αξιοπιστία των ΗΠΑ τροφοδοτούν το πυρηνικό ενδιαφέρον: αρκεί να δει κανείς το ενδιαφέρον της Νότιας Κορέας και της Ιαπωνίας για την απόκτηση υποβρυχίων πυρηνικής πρόωσης ή τις συζητήσεις για πυρηνικό εξοπλισμό που εντείνονται ακόμη και στη Σουηδία και τη Γερμανία. Ο σχεδιασμός για τα χειρότερα κερδίζει έδαφος. Για πρώτη φορά έπειτα από γενιές, ο Καναδάς φέρεται να προετοιμάζεται για να προστατευθεί από ενδεχόμενη αμερικανική εισβολή.
Νέες αμυντικές συμπράξεις αναδύονται, συχνά δημιουργώντας νέες εντάσεις. Το αμυντικό σύμφωνο Πακιστάν–Σαουδικής Αραβίας που υπογράφηκε πέρυσι έχει ήδη οξύνει τις ανησυχίες της Ινδίας· θα μπορούσε να επιδεινώσει και τον ανταγωνισμό στη Μέση Ανατολή με το Ισραήλ, αν ενταχθεί και η Τουρκία. Ο ανταγωνισμός αναταράσσει καίριες περιοχές. Ο Περσικός Κόλπος, βέβαια, είναι εδώ και καιρό βυθισμένος στις συγκρούσεις. Όμως η κατάσταση στη Λιβύη και σε ολόκληρο το Κέρας της Αφρικής, όπου μαίνονται πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων καθώς πολλές δυνάμεις κυνηγούν πόρους και στρατηγικά ερείσματα, ίσως αποτελεί παράθυρο στη μελλοντική πολυπολική αταξία.
Αυτό το χάος δεν θα διαρκούσε για πάντα: κάποια στιγμή, μια νέα ιεραρχία με νέους κανόνες θα παγιωνόταν. Όμως χρειάστηκαν μια παγκόσμια οικονομική ύφεση και δύο παγκόσμιοι πόλεμοι για να γεφυρωθεί το μεσοδιάστημα ανάμεσα στην Pax Britannica και την Pax Americana. Ακόμη κι αν ο κόσμος βρει τελικά ένα νέο μοντέλο σταθερότητας, ίσως διαπιστώσει επίσης ότι τα σπουδαία επιτεύγματα της εποχής μετά το 1945 έχουν, μέσα στην ενδιάμεση καταστροφή, αναιρεθεί.
Ας δούμε τη σημερινή στιγμή ως ένα σταυροδρόμι — ένα σημείο από το οποίο η παγκόσμια πολιτική μπορεί να ακολουθήσει μία από πολλές διαδρομές. Η αβεβαιότητα είναι βαθιά, επειδή αυτές οι διαδρομές οδηγούν σε πολύ διαφορετικούς προορισμούς. Αυτό που ήδη γνωρίζουμε είναι ότι η επόμενη εποχή θα είναι πιο διαιρεμένη και πιο επικίνδυνη από την προηγούμενη.
Πριν από μια δεκαετία, ένας νέος Ψυχρός Πόλεμος φαινόταν ως το χειρότερο δυνατό ενδεχόμενο. Τώρα, είναι μάλλον η καλύτερή μας ελπίδα.
Πριν από μια δεκαετία, ένας νέος Ψυχρός Πόλεμος φαινόταν ως το χειρότερο δυνατό ενδεχόμενο. Τώρα, είναι μάλλον η καλύτερή μας ελπίδα.
Ένα σενάριο δύο κόσμων θα έφερνε επικίνδυνες κρίσεις και θα κατακερμάτιζε περαιτέρω την παγκόσμια οικονομία. Για να υπερισχύσει απέναντι σε μια αυτάρεσκη και μαχητική Κίνα, το δημοκρατικό μπλοκ θα χρειαστεί τεράστιους πόρους και μεγάλη στρατηγική ικανότητα. Ωστόσο, αυτό το σενάριο διασώζει τουλάχιστον «τον μισό κόσμο», όπως είχε γράψει κάποτε ο πρώην υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Ντιν Άτσεσον· συνεπάγεται επαρκή δημοκρατική συνεργασία ώστε να διατηρηθεί μια ανεκτή ισορροπία ισχύος και να συγκρατηθούν οι πιο φιλόδοξες παρορμήσεις του Πεκίνου. Τα άλλα σενάρια — μια νέα εποχή αυτοκρατοριών, πολύ λιγότερο σταθερή και ωφέλιμη απ’ όσο διαφημίζεται, ή μια διολίσθηση ξανά στο χάος — είναι πιο ζοφερά. Αυτές οι διαδρομές μπορεί να δελεάζουν μια υπερδύναμη που έχει σε μεγάλο βαθμό ξεχάσει πόσο φρικτή ήταν η περίοδος πριν από την Pax Americana — αλλά να είστε βέβαιοι, καταλήγουν στο σκοτάδι.
Η ειρωνεία είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να έχουν δυσανάλογα μεγάλο λόγο σε ό,τι θα ακολουθήσει μετά την τάξη που οι ίδιες δημιούργησαν, επειδή — προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο — οι επιλογές του ισχυρότερου δρώντα στον κόσμο παραμένουν οι πιο καθοριστικές. Αν η χώρα αξιοποιήσει τις καλύτερες πολιτικές του Τραμπ, ίσως καταφέρει να κατευθύνει μια αναμορφωμένη, έστω και βαθιά τραυματισμένη, δημοκρατική κοινότητα προς τη συλλογική προσπάθεια που απαιτείται για να αντισταθεί στις αυταρχικές πιέσεις.
Αν όμως η Ουάσιγκτον αποσυρθεί από τα υπερπόντια θέατρα, θα προκαλέσει μια άγρια αναμέτρηση για σφαίρες επιρροής. Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες καταστούν έκνομες, τότε θα ενωθούν με τους αναθεωρητές που γκρεμίζουν την παλιά τάξη και θα σπρώξουν τον κόσμο σε μια νέα εποχή “ο καθένας για τον εαυτό του”.
Υπάρχουν ενδείξεις και για τις τρεις αυτές τάσεις στην εκλεκτική εξωτερική πολιτική του Τραμπ. Τα επόμενα χρόνια — και οι εκλογικοί κύκλοι στις ΗΠΑ — θα καθορίσουν ποια από αυτές τις τάσεις θα παγιωθεί σε πρότυπο που θα γίνεται όλο και δυσκολότερο να αντιστραφεί.
Ίσως η έλλειψη εσωτερικής αμερικανικής στήριξης για την κατάληψη της Γροιλανδίας να δείχνει ότι οι υπερβολές του Τραμπ τελικά θα δυσφημίσουν τα πιο ακραία του ένστικτα. Ο διάδοχός του, είτε Δημοκρατικός είτε Ρεπουμπλικανός, ενδέχεται να βρει έναν τρόπο να συνδυάσει πιο παραδοσιακές ιδέες εξωτερικής πολιτικής με τις εσωτερικές πολιτικές πραγματικότητες της εποχής του America First. Ένας τέτοιος πρόεδρος θα μπορούσε να μετριάσει την αναταραχή που προκάλεσε ο Τραμπ, αξιοποιώντας παράλληλα τις πιο χρήσιμες κληρονομιές του για να ανασυγκροτήσει τον ελεύθερο κόσμο ενόψει ενός νέου Ψυχρού Πολέμου.
Εναλλακτικά, ίσως μία από τις στρατιωτικές περιπέτειες του Τραμπ αποτύχει. Τότε, στον απόηχο, η νεοαπομονωτική πτέρυγα του κινήματος MAGA — εκείνο το τμήμα που καθοδηγείται από σχολιαστές όπως ο Τάκερ Κάρλσον — θα επικρατήσει, και μια υπερδύναμη θα ταμπουρωθεί στο ημισφαίριό της. Ή ίσως ο πραγματικός διάδοχος του Τραμπ, στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και στην προεδρία, να είναι κάποιος που θα υποστηρίξει ότι ο Τραμπ δεν προχώρησε αρκετά μακριά στη χρήση της αμερικανικής ισχύος για να διαλύσει την κατεστημένη τάξη. Δεν θα ήταν η πρώτη φορά που μια επανάσταση τελικά καταλαμβάνεται από τα πιο ριζοσπαστικά στοιχεία της.
Η παλιά τάξη πεθαίνει: οι επικήδειοι για μια φιλελεύθερη, διεθνοκεντρική παγκόσμια τάξη δεν πρόκειται να την επαναφέρουν. Το κρίσιμο ερώτημα, στο οποίο θα δοθεί απάντηση την επόμενη δεκαετία, είναι αν η Ουάσιγκτον θα επιχειρήσει να αντικαταστήσει αυτόν τον κόσμο με κάτι προβληματικό αλλά ανεκτό — ή αν θα ωθήσει τη σημερινή αβεβαιότητα προς κάτι ριζικά χειρότερο.
Ο Hal Brands είναι διακεκριμένος καθηγητής παγκόσμιων υποθέσεων Henry A. Kissinger στη Σχολή Προηγμένων Διεθνών Σπουδών Johns Hopkins, ανώτερος συνεργάτης στο American Enterprise Institute και διευθύνων σύμβουλος στη Macro Advisory Partners.
Foreign Policy
Theresa Reinold
