Η Γενοκτονία του αρμενικού λαού ξεκίνησε τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. Το πογκρόμ και οι αρχικοί διωγμοί κορυφώθηκαν με τη σφαγή στο Σασούν το 1894. Μόνο οι μαζικές εκτελέσεις της διετίας 1895-1896 στοίχισαν τη ζωή σε 300.000 Αρμενίους.
Με την επικράτηση των Νεοτούρκων το 1908-1909 η φωτιά αναζωπυρώθηκε, και πάλι με τις σφαγές στα Άδανα, οι οποίες επεκτάθηκαν σε όλη την επικράτεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η συστηματική εξόντωση του αρμενικού λαού, όμως, έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια του Α’ ΠΠ υπό τον Ταλαάτ Πασά, υπουργό Εσωτερικών του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ του Β’ – οι Αρμένιοι εκτελούνται πια κατά εκατομμύρια.
Η γενοκτονία συνεχίστηκε απρόσκοπτα από τον Μουσταφά Κεμάλ στο διάδοχο και νεοϊδρυθέν τουρκικό κράτος, όπου ο «λαός ξενιστής» έπρεπε να εξαφανιστεί και μαζί του η όποια προσπάθεια για αυτοδιάθεση.
Στις 24 Απριλίου του 1915 ο Ταλαάτ Πασάς εξέδωσε το φιρμάνι της «τελικής λύσης». Εκείνη την ημέρα περί τα 235 προεξάρχοντα μέλη της αρμένικής κοινότητας της Πόλης συνελήφθησαν με τη δικαιολογία μιας αρμενικής εξέγερσης στο Βαν. Τις επόμενες μέρες ακολούθησαν οι συλλήψεις και οι εκτελέσεις 600 προκρίτων.
Εκπρόσωποι των γραμμάτων και τεχνών, συγγραφείς, πολιτικοί ακτιβιστές, καλλιτέχνες, εκπαιδευτικοί, εκκλησιαστικοί και πολιτικοί ηγέτες ήταν οι πρώτοι. Έπρεπε να εξαφανιστούν όλοι αυτοί που θα μπορούσαν να γράψουν και να μιλήσουν.
24 Απριλίου είναι η συμβολική ημέρα μνήμης της Γενοκτονίας του αρμενικού λαού.
Ήταν μία γενοκτονία που είχε ένα βάθος χρόνου 30 και πλέον ετών. Μία περίοδος σφαγών, εκτοπίσεων, δήμευσης περιουσιών, βίαιων εξισλαμισμών και σκλαβοπάζαρων, όπου οι όμορφες Αρμενοπούλες πωλούνταν σε «αυλές» και χαρέμια.
Τους αποκεφάλιζαν, τους έκαιγαν ζωντανούς, τους σταύρωναν χλευαστικά ως χριστιανικά μιάσματα, τους πετάλωναν όπως τα ζώα και τους έβαζαν να περπατούν στις διαβόητες «λευκές πορείες θανάτου» μέχρι να πέσουν, όπου τους άφηναν επί τόπου άταφους προς παραδειγματισμό, τους τραυμάτιζαν διακορεύοντας τους μύες της κοιλιάς και τους άφηναν με τα σπλάχνα κρεμάμενα να πεθάνουν μετά από μέρες, από σηψαιμία.
Χώριζαν τις μάνες από τα παιδιά, τους άρπαζαν το βιος, τους βίαζαν, έκοβαν τα στήθη των λεχώνων για να βλέπουν τα μωρά τους να πεθαίνουν από την πείνα.
Η εξαφάνιση ενός πολιτισμού αιώνων.
Το τουρκικό επίσημο κράτος αρνείται τη γενοκτονία μέχρι και σήμερα. Αυτή είναι μια διαρκής χλεύη στους νεκρούς. Όμως, η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων, των Ασσυρίων και των Ελλήνων των Πόντου, είναι πολιτική και ηθική υποχρέωση της νέας γενιάς της Τουρκίας που είτε της αρέσει είτε όχι είναι αντιμέτωπη με τη ιστορία της.
Όποιος, όμως, «ξεχνά» υποθάλπει το φονιά. Όποιος αρνείται, είναι συνένοχος!
Κάπως έτσι, μέσα απ’ αυτή την φωτιά «πέρασε» κι ο παππούς μου στην Ελλάδα για να γλιτώσει.
Δεν υπάρχει σε κανένα βιβλίο η ιστορία του. Δεν θα την διαβάσετε κάπου αλλού. Υπάρχει όμως στην ψυχή μας μέσα από τις αφηγήσεις του. Δεν μιλούσε πολύ ο παππούς. Αλλά τη δική του ιστορία θέλω να σας διηγηθώ. Είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής στην μνήμη του.
Έφτασε στην Πόλη από τη Θεοδοσιούπολη ή αλλιώς Ερζερούμ (Ερζ+Ρουμ, η πόλη των Ρωμιών) για να πάρει το πλοίο για την Ευρώπη. Από ‘κει κρατάει η σκούφια μας. Από την αρμενική συνοικία της πόλης.
Το δρόμο τον έκανε με τα πόδια. Έφυγε αφού έψαξε να βρει τα κεφάλια των γoνιών του, χωρίς αποτέλεσμα. Τους βρήκε σπίτι ακέφαλους και τους άφησε άταφους. Δώδεκα χρονών.
Μεγαλοτσιφλικάδες νοικοκυραίοι με περιουσία μεγάλη. Και ξαφνικά μόνος χωρίς τίποτα. Απ’ τη μία μέρα στην άλλη.
Έτσι έφυγε, χωρίς αποχαιρετισμό. Ταξίδι χωρίς γυρισμό για μια νέα πατρίδα που ούτε ήξερε ποια θα ήταν!
Ο παππούς γλίτωσε γιατί προσποιήθηκε το Τουρκάκι. Είπε ψέματα και μπήκε σε ορφανοτροφείο της Πόλης.
Στην Πόλη μετά από περιπέτειες μπούκαρε μαζί με άλλους σε ένα γαλλικό πλοίο για τη Μασσαλία. Χώθηκε στα αμπάρια λαθρεπιβάτης, μέσα σε κάτι βαρέλια, κρυφά. Ένας παράνομος.
Όταν έπιασε λιμάνι ο παππούς πήδηξε νομίζοντας ότι έφτασε στην Μασσαλία. Μετά από λίγο έμαθε πού βρίσκεται.
-Πού είμαι εδώ; -Στην Ελλάδα. Στο Λαύριο!
Δούλεψε στα μεταλλεία κι έγινε αρχιεργάτης. Αυτός είχε τα κουμάντα. Έκοβε κι έραβε ο παππούς. Έτσι μας έμαθε κι εμάς, να σηκωνόμαστε όταν πέφτουμε. «Να μην φοβάσαι να πέσεις, να φοβάσαι να μην μπορείς να σηκωθείς», έλεγε.
Αντρανίκ Τσιφτσιάν
Στα μέρη μας στη δυτική Μακεδονία ήρθε όταν βρέθηκαν τα κοιτάσματα χρωμίου. Εκεί πάντρεψαν τον «ξένο» με τη γιαγιά μου. Ορφανή κι αυτή.
Δεν τη διάλεξε ο παππούς την Ελλάδα. Αυτήν τον διάλεξε. Φτωχομάνα, μα τον αγκάλιασε. Ήταν επιτέλους ελεύθερος. Ελεύθερος!
Αυτή η Πατρίδα, λοιπόν, γλίτωσε τον παππού μου από την τυραννία. Της το χρωστώ. Γι’ αυτό την πονώ. Ελευθερία είναι η Ελλάδα, μάνα πονεμένη κι αυτή, άρπαξε στην αγκαλιά της τον ξένο και τον βύζαξε. Είδε σ’αυτόν τα δικά της παιδιά, που κι αυτηνής της άρπαξαν.
Πώς να της το ξεπληρώσω;
Ο παππούς δεν είχε την επιλογή, αλλά αν ταξίδευα πίσω στο χρόνο και ήμουν εκεί, μαζί του μέσα στ’αμπάρια, θα του ψιθύριζα: «Πήδα εδώ παππού. Εδώ έλα! Πήδα, εδώ τελειώνει το ταξίδι σου παππού. Έφτασες!».
Αυτός ήταν ο παππούς μου, ο Αντρανίκ. Όχι, δεν μπερδεύτηκε. Κάποιον ψίθυρο θ’ άκουσε.
Αυτές τις σειρές σου τις χρωστούσα, παππού. Σ’ ευχαριστώ για την Πατρίδα που μας έδωσες!
Ποιες ήταν οι «κόκκινες» περιοχές της Ελλάδας το 1986 όταν έγινε το τρομακτικό ατύχημα στο Τσερνόμπιλ.
Μία πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη έδωσε ο Νικόλαος Πετρόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής – Διευθυντής του Εργαστηρίου Πυρηνικής Τεχνολογίας στο Orange Press και τον Κώστα Καντούνη σχετικά με τη ραδιενέργεια από το Τσερνόμπιλ. Όπως αναφέρει ακόμα και σήμερα στην Αθήνα θα βρούμε ίχνη.
Το τρομακτικό πυρηνικό ατύχημα του 1986 αποτελεί ένα κομβικό γεγονός που επέφερε μεγάλο αριθμό θανάτων -μόνο τους πρώτους μήνες περί τις 31 απώλειες εργατών και πυροσβεστών, ενώ υπολογίζονται σε χιλιάδες μακροπρόθεσμα, οδήγησε στον εκτοπισμό, λόγω εκκενώσεων, εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων και στη δημιουργία ενός κύματος πανικού που σκέπασε την Ευρώπη -κατά κάποιους, βαρύτερα κι από το ίδιο το ραδιενεργό νέφος.
Στις 5 Μαΐου του 1986 το νέφος έφτασε και στην Ελλάδα, προκαλώντας τρομακτική αναστάτωση και ακραίες αντιδράσεις. Δημοσιεύματα, αλλά και τοποθετήσεις κρατικών φορέων, «πυροδότησαν» μεγάλη ανησυχία για την ασφάλεια των τροφίμων, κυρίως των γαλακτοκομικών προϊόντων, αλλά και των φρούτων και λαχανικών. Ταυτόχρονα, σύμφωνα με ανεπίσημα στοιχεία, από τον Μάιο του 1986 και μέχρι τον Μάιο του επόμενου έτους, στην Ελλάδα καταγράφηκαν πάνω από 1.500, έως και 2.500, εκτρώσεις, υπό τον φόβο τερατογενέσεων, λόγω ακτινοβολίας.
Ποια είναι, ωστόσο, τα πραγματικά αίτια της καταστροφής του Τσερνόμπιλ; Ποιος ο αληθινός αντίκτυπος και οι συνέπειες του ραδιενεργού νέφους στην ελληνική επικράτεια και τον πληθυσμό; Μπορεί να επιστρέψει ξανά αυτός ο «εφιάλτης» με ένα νέο, αντίστοιχης ή μεγαλύτερης κλίμακας πυρηνικό ατύχημα στο άμεσο μέλλον;
«Δεν δώσαμε στην αρχή σημασία, όμως οι μετρήσεις μάς διέψευσαν»
Λίγες δεκάδες μέτρα από την πολύβουη Κατεχάκη, στη γνωστή έκταση ανάμεσα στις περιοχές του Παπάγου και του Ζωγράφου, και συγκεκριμένα στο κτίριο Κ, βρίσκεται το Εργαστήριο Πυρηνικής Τεχνολογίας του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Σε αυτό το κτίριο φυλάσσονται μέχρι σήμερα, ως ντόπιοι, σιωπηλοί μάρτυρες του Τσερνόμπιλ, 1.500 δείγματα που συλλέχθηκαν από εδάφη της Ελλάδας από το 1986 έως το 1987 και 1.000 ακόμα που συλλέχθηκαν από το 1987 έως το 2007, τα οποία επιβεβαίωσαν ότι το νέφος έφτασε στην Ελλάδα.
«Σαν πολίτες εκείνη την εποχή δεν δώσαμε στην αρχή κάποια σημασία. Διότι εγώ ως φοιτητής είχα μία τριβή με το αντικείμενο και θεωρήσαμε, όπως θεώρησαν και αρκετοί επιστήμονες, ότι δεν θα συμβεί κάτι που θα φτάσει στην Ελλάδα, ότι δεν θα γίνει αντιληπτό μάλλον στη χώρα μας το ατύχημα. Δηλαδή ότι δεν θα έχει κάποια οποιαδήποτε συνέπεια στη χώρα μας, δεν θα είναι μετρήσιμο δηλαδή. Αλλά τα πράγματα μας διέψευσαν και μας διέψευσαν και μέσα στο ίδιο το εργαστήριο, γιατί εκεί πέρα που το εργαστήριο μετρούσε μία καθημερινότητα που έδειχνε τρία, ξαφνικά βρέθηκε η καθημερινότητα να δείχνει 33» λέει στο Orange Press Agency ο Νικόλαος Πετρόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής – Διευθυντής του Εργαστηρίου Πυρηνικής Τεχνολογίας, που υπάγεται στη Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών.
Οι πρώτες μετρήσεις έδειξαν ότι συμβαίνει κάτι πιο σοβαρό. «Μας έδωσαν ένα σύνθημα ότι κάτι παραπάνω από ό,τι υποπτευόμαστε συμβαίνει και ότι τα κατάλοιπα του ατυχήματος έχουν έρθει και στην Ελλάδα. Για να το ξεκαθαρίσουμε, εμείς το ξέραμε πάρα πολύ καλά από τότε, ότι ήρθαν μεν τα κατάλοιπα του ατυχήματος, όμως δεν έφτασαν σε ποσότητες οι οποίες είναι επικίνδυνες. Γιατί υπάρχουν πάρα πολλοί αστικοί μύθοι που μας λένε ότι τα κατάλοιπα του ατυχήματος του Τσερνόμπιλ που φτάσαν στην Ελλάδα ήταν βλαβερά, τρομερά, φοβερά, κάνανε καρκίνους και τα λοιπά. Αυτά, θα μου επιτρέψετε, δεν ισχύουν» προσθέτει.
Τι συνέβη τελικά στο Τσερνόμπιλ
Το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ έχει απασχολήσει, όσο λίγα γεγονότα, την επιστημονική κοινότητα, τα μέσα ενημέρωσης, αλλά και τον κόσμο της μυθοπλασίας, καθώς έχουν γυριστεί πολλές σειρές και ταινίες για τα συμβάντα του Απρίλη του ‘86. Στο ερώτημα αν επρόκειτο για ανθρώπινο λάθος ή και για κάποια δυσλειτουργία του αντιδραστήρα ο επικεφαλής του Εργαστηρίου Πυρηνικής Τεχνολογίας του ΕΜΠ δεν αφήνει πολλά περιθώρια:
«Το ατύχημα στο Τσερνούμπιλ είναι σίγουρα ένα ανθρώπινο λάθος. Δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία του αντιδραστήρα ήταν η τέλεια τεχνολογία. Ο αντιδραστήρας αυτός δέχεται πολλή κριτική για την τεχνολογία του. Όμως, παρόλο που αυτός ο αντιδραστήρας είχε ορισμένα μειονεκτήματα, οι τότε Σοβιετικοί επιστήμονες τα γνωρίζανε και αν τον λειτουργούσες αυτόν τον αντιδραστήρα σωστά και χωρίς να παραβιάζεις ορισμένους κανόνες, οι οποίοι ήταν ξεκάθαροι, θα συνέχιζαν να λειτουργούν. Όπως συνεχίζουν να λειτουργούν τέτοιοι αντιδραστήρες. Υπάρχουν ακόμα 9 ή 10 στον κόσμο που συνεχίζουν να λειτουργούν με αυτή την τεχνολογία, βελτιωμένη βέβαια, χωρίς πρόβλημα. Επομένως θα μπορούσε να μην συζητούσαμε καθόλου σήμερα για αυτό το ατύχημα, απλώς θα συνέχιζε τη ζωή του ο αντιδραστήρας και κάποια στιγμή θα έκλεινε όπως ήταν προγραμματισμένο να κλείσει»
Η αλυσίδα, ωστόσο, των γεγονότων που οδήγησε στο ατύχημα ήταν πιο σύνθετη. «Για να φτάσουμε σε ένα οποιοδήποτε ατύχημα τέτοιας κλίμακας, πρέπει να συντρέχουν πάρα πολλοί λόγοι. Και φτάσανε λοιπόν να συντρέξουν πάρα πολλοί λόγοι γιατί αγνοήσαμε τα προηγούμενα σημάδια που μας λένε ότι αυτά που πάμε να κάνουμε ήταν σε εκείνη την περίπτωση λάθος. Επομένως, μία, δύο, τρεις, πέντε, δέκα, το σύστημα τιμωρεί. Όπως θα τιμωρούσε σε οποιοδήποτε το τεχνολογικό μας αντικείμενο» τονίζει ο καθηγητής, φέρνοντας ως παράδειγμα τις πτήσεις:
«Δεν μπορεί να κάνεις ό,τι θέλεις σε μια πτήση. Ακόμα και με ένα παλιό αεροπλάνο, ή με ένα αεροπλάνο το οποίο δεν δουλεύει καλά, θα απογειωθεί, θα προσγειωθεί, αρκεί να είναι μέσα στα όρια ασφαλείας. Ο αντιδραστήρας αυτός ήταν μέσα στα όρια ασφαλείας. Το πρόβλημα μας είναι το πώς τον λειτουργείς»
Από το «Αντισοβετικό νέφος» στην «Πυρηνική κόλαση»
Πέρα από τα τεχνικά ζητήματα, η διαχείριση μιας τέτοιας κρίσης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ανθρώπινο δυναμικό και τις δομές εξουσίας. Ο κ. Πετρόπουλος εξηγεί πως οι γραφειοκρατικές αγκυλώσεις μπορούν να αποβούν μοιραίες, φέρνοντας ως παράδειγμα ακόμα και πιο σύγχρονα ατυχήματα.
«Από εκεί και πέρα έχουμε να κάνουμε πράγματα με το προσωπικό, αν είναι εκπαιδευμένο, αν προσπαθεί να ακούσει κάποιες νόρμες, κάποιες οδηγίες από πάνω που έρχονται από γραφειοκράτες. Αυτό το πράγμα μπορεί να δημιουργεί προβλήματα. Όπως έχει αποδειχθεί εξάλλου και στο ατύχημα της Φουκουσίμα, έγινε και γραφειοκρατικός χειρισμός εκτός από τεχνικός χειρισμός» επισημαίνει.
Στην Ελλάδα του 1986, η κατάσταση περιπλέχθηκε ακόμα περισσότερο λόγω του έντονου πολιτικού κλίματος της εποχής. «Το κλίμα πρέπει να αντιληφθείτε ότι είναι πάντοτε στην Ελλάδα πολιτικά φορτισμένο. Ας το πάρουμε ως εξής: Η κακή Σοβιετική Ένωση, από τη μία πλευρά, και βεβαίως η καλή Σοβιετική Ένωση, από την άλλη. Δηλαδή αν διαβάσουμε τον Ριζοσπάστη της εποχής (σ.σ.: το σχετικό πρωτοσέλιδο είχε τίτλο «Αντισοβιετικό νέφος»), λέει ‘τι μπούρδες λέμε’. Και αν διαβάσουμε την Απογευματινή της εποχής, γράφει ‘καταστροφή, ήρθαν οι εξωγήινοι’ κ.λπ» προσθέτει χαμογελώντας ο καθηγητής.
«Το τυρί μου, το γάλα μου και ο κακός πανικός»
Παράλληλα με τις πολιτικές αντιπαραθέσεις, οι επιστήμονες στα λιγοστά τότε εργαστήρια της χώρας προσπαθούσαν να διαχειριστούν μια πραγματικότητα για την οποία η Ελλάδα δεν ήταν υλικοτεχνικά προετοιμασμένη. Ο κ. Πετρόπουλος αναφέρει χαρακτηριστικά στο Orange Press Agency:
«Σας είπα πως το εργαστήριό μας εκεί πέρα που μετρούσε εξωτερικά στον αέρα τρία και ξαφνικά μετράει 13, 33… σημαίνει ότι βλέπουμε μια σημαντική αύξηση. Αντίστοιχα εργαστήρια της Ελλάδας μετρήσανε και αυτά μια αντίστοιχη αύξηση. Καταλαβαίνετε όμως ότι η Ελλάδα της δεκαετίας του ’80 δεν έχει τα μέσα της σημερινής Ελλάδας. Καταρχάς αυτό το εργαστήριο όπως το βλέπετε σήμερα δεν υπήρχε. Ήταν σε έναν άλλο χώρο, πολύ μικρότερο, με πολύ μικρότερες δυνατότητες. Το ίδιο συνέβαινε και στον Δημόκριτο, το ίδιο και σε άλλες υπηρεσίες. Οπότε δεν ήμαστε έτοιμοι να ερευνήσουμε αυτό το ατύχημα για να αποκαλύψουμε την πραγματική του έκταση, η οποία είναι μικρή –αναφέρομαι στην Ελλάδα πάντοτε. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί ένας κακός πανικός, να φέρνει ο καθένας το τυρί του στον Δημόκριτο, το γάλα του. Τι να σας κάνουν οι τότε υπεύθυνοι, με τα σχετικά τηλέφωνα ‘το γάλα μου, το χόρτο μου, το τυρί μου’».
Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, τέσσερις με οκτώ εβδομάδες μετά το ατύχημα του Τσερνόμπιλ, τα συγκεκριμένα εργαστήρια «βομβαρδίστηκαν» από πολίτες και εμπόρους και κλήθηκαν να αναλύσουν «εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες δείγματα τροφίμων, ιδιαίτερα γάλακτος και τυριών».
Χαρτογραφώντας τη ραδιενέργεια: Καρδίτσα, Νάουσα και Αθήνα – Τι σημαίνουν οι «κόκκινες» περιοχές
Μέσα σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας, η ακαδημαϊκή κοινότητα, παρά τα λιγοστά της μέσα, ανέλαβε δράση για να δώσει απαντήσεις. Ο τότε καθηγητής του ΕΜΠ, κ. Σιμόπουλος, ξεκίνησε μια τιτάνια προσπάθεια χαρτογράφησης της χώρας.
«Στο πλαίσιο της ακαδημαϊκής ελευθερίας, ο τότε καθηγητής μας, που δυστυχώς δεν είναι μαζί μας σήμερα, ο κ. Σιμόπουλος, ξεκίνησε να κάνει μια έρευνα να βρει σε ποιες περιοχές της Ελλάδος έχει πέσει υλικό από το Τσερνόμπιλ. Πήγε σε όλη την ηπειρωτική Ελλάδα και μέτρησε δείγματα εδάφους. Πήρε 1.500 δείγματα, τα οποία έφτασαν στο εργαστήριο. Από τον Σεπτέμβριο του 1986 εμείς είχαμε την αποτύπωση της χώρας» προσθέτει ο καθηγητής.
Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας σχεδόν το 1% της Ελλάδας, 1.200 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ρυπάνθηκαν από τη ραδιενέργεια του Τσερνόμπιλ. Η… λεζάντα ακούγεται τρομακτική, όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
Δείχνοντας τον χάρτη των μετρήσεων, ο κ. Πετρόπουλος εξηγεί: «Βλέπετε εδώ στην περιοχή των Αθηνών, όπου δημιουργήθηκε ο μεγαλύτερος πανικός, είναι το κίτρινο χρώμα, δηλαδή πολύ χαμηλό. Υπάρχουν οι περιοχές της Καρδίτσας και της Νάουσας, οι οποίες είναι κόκκινες. Κόκκινες δεν σημαίνει επικίνδυνος, σημαίνει ‘περισσότερο’. Λοιπόν, και σήμερα αν πάμε σε αυτές τις περιοχές, αλλά και στην Αθήνα αν πάμε, θα βρούμε ίχνη».
Φυσική ραδιενέργεια vs Τσερνόμπιλ: Οι πραγματικοί αριθμοί
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος του κινδύνου, ο καθηγητής συγκρίνει τη ραδιενέργεια του ατυχήματος με τη φυσική ακτινοβολία της ίδιας της Γης. «Η φυσική ραδιενέργεια που έχει το περιβάλλον μας κάθε χρόνο μάς δίνει, ας πούμε, τέσσερις μονάδες. Στα 50 χρόνια -γιατί τα 50 χρόνια χρησιμοποιούμε στην επιστήμη- κάποιος θα πάρει 200 μονάδες. Ας υποθέσουμε τώρα ότι κάποιος ζει εκεί πέρα στην Καρδίτσα ή στη Νάουσα, στο ‘χειρότερο’ σημείο. Τρώει από εκεί, μένει εκεί, τα κάνει όλα από εκεί –που είναι το υπερβολικό σενάριο. Πόσες μονάδες θα πάρει στα 50 χρόνια από το Τσερνόμπιλ; Δέκα. Καμία διαφορά επομένως από τη φυσική ραδιενέργεια. Απλώς υπάρχουν αυτές οι δημοσιεύσεις που λένε ‘εκεί έχει περισσότερο’ και ο κόσμος νομίζει πως είναι καταστροφή. Δεν υπάρχει καμία καταστροφή» σημειώνει σε καθησυχαστικό τόνο.
Αντίθετα, η πραγματική τραγωδία για την Ελλάδα διαδραματίστηκε στα χειρουργεία. «Δεν υπήρχε τίποτα από όλα αυτά [σ.σ. τερατογενέσεις] και δυστυχώς το πλήρωσε η χώρα με πάρα πολλές εκτρώσεις, οι οποίες δεν έπρεπε να γίνουν σε καμία περίπτωση» προσθέτει.
«Ασχολούμαστε με το Τσερνόμπιλ και δεν μιλάει κανείς για τα χημικά και τα παρασιτοκτόνα»
Σύμφωνα με τον κ. Πετρόπουλο, η εμμονή πολλών με το Τσερνόμπιλ μάς αποπροσανατολίζει από τους καθημερινούς, απτούς κινδύνους της αγροτικής παραγωγής.
«Σήμερα ασχολούμαστε με τους λαϊκούς μύθους της επίδρασης του Τσερνόμπιλ στην Ελλάδα, όταν στην πραγματικότητα έχουμε ξεκάνει τα προϊόντα μας από τα παράνομα ενισχυτικά, τα χημικά και τα παρασιτοκτόνα. Δυστυχώς η Ελλάδα είναι μια από τις χώρες που δεν παρουσιάζει ύφεση του καρκίνου στις αγροτικές περιοχές. Γιατί; Γιατί συνεχίζεται αυτή η κατάσταση».
Μπορεί να ξανασυμβεί σήμερα ένα «Τσερνόμπιλ»;
Στο ερώτημα που προκαλεί δέος, αν δηλαδή η ιστορία μπορεί να επαναληφθεί, ο διευθυντής του Εργαστηρίου Πυρηνικής Τεχνολογίας του ΕΜΠ είναι κατηγορηματικός: «Σήμερα όχι. Η πυρηνική τεχνολογία εξελίσσεται και γίνεται συνεχώς ασφαλέστερη».
Εξηγεί μάλιστα πως η ειδοποιός διαφορά βρίσκεται στα υλικά κατασκευής. «Το κύριο συστατικό αυτού του ατυχήματος ήταν η πυρκαγιά. Ο αντιδραστήρας εκείνος είχε γραφίτη μέσα. Ο γραφίτης, άμα πάρει φωτιά, μετά δεν σβήνει. Αυτή η φωτιά δημιούργησε ένα νέφος που ανέβηκε σε πολύ μεγάλο υψόμετρο και κινήθηκε σε όλη την Ευρώπη. Σήμερα, όλοι οι αντιδραστήρες που συζητάμε δεν έχουν εύφλεκτα υλικά. Θα έχουν μόνο νερό. Λειτουργούν δηλαδή ως ‘κατσαρόλι’. Αν κάτι πάει λάθος, θα κάνει ένα ‘μπλουφ’ και θα μείνει εκεί. Θα κάνει μια έκρηξη θερμοδυναμική» και, όπως λέει, η ραδιενέργεια θα μείνει σε πολύ τοπικό επίπεδο, όπως έγινε και στην περίπτωση της Φουκουσίμα.
Ο Σάντσεθπροτείνει στήριξη των νοικοκυριών μέσω φορολόγησης ενεργειακών εταιρειών. «Καμία ανησυχία», απάντα στα περί αποπομπής από το ΝΑΤΟ.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να προχωρήσει στη φορολόγηση των υπερκερδών των ενεργειακών εταιρειών, ώστε να ενισχυθεί η στήριξη προς επιχειρήσεις και νοικοκυριά που πλήττονται από το κύμα ακρίβειας στην ενέργεια, δήλωσε ο πρωθυπουργός της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ, ενώ δεν απέφυγε να τοποθετηθεί σχετικά με τις πληροφορίες περί αμερικανικής προσπάθειας αποπομπής της χώρας του από το ΝΑΤΟ.
Ειδικότερα, προσερχόμενος στην άτυπη Σύνοδο Κορυφής των ηγετών της ΕΕ στην Κύπρο, ο Σάντσεθ πρόσθεσε ότι η Ισπανία έχει επίσης προτείνει ευελιξία στους δημοσιονομικούς κανόνες για επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
Το σχόλιο Σάντσεθ στα περί αμερικανικής προσπάθειας αποπομπής της Ισπανίας από το ΝΑΤΟ
Ο Σάντσεθ απέρριψε επίσης δημοσιεύματα που έκαναν λόγο για πιθανή αμερικανική σκέψη περί αναστολής της συμμετοχής της Ισπανίας στο ΝΑΤΟ, τονίζοντας ότι δεν υπάρχει καμία επίσημη ένδειξη ή έγγραφο που να επιβεβαιώνει τέτοιο σενάριο.
«Η Ισπανία είναι ένας αξιόπιστος εταίρος στους κόλπους του ΝΑΤΟ και εκπληρώνουμε τις υποχρεώσεις μας έναντι της Συμμαχίας», δήλωσε στα αγγλικά απευθυνόμενος στους δημοσιογράφους κατά την έναρξη της άτυπης συνόδου κορυφής, προσθέτοντας: «Συνεπώς, καμιά ανησυχία».
«Δεν εργαζόμαστε με βάση e-mails, εργαζόμαστε με βάση επίσημα έγγραφα και τις θέσεις που διατυπώνονται από την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών», δήλωσε επίσης στους δημοσιογράφους.
«Η θέση της ισπανικής κυβέρνησης είναι καθαρή: απόλυτη συνεργασία με τους συμμάχους μας, όμως πάντα στο πλαίσιο της διεθνούς νομιμότητας», συνέχισε.
Ο διαχρονικός «πόλεμος» Σάντσεθ με Τραμπ
Η Μαδρίτη έχει ταχθεί σταθερά κατά της στρατιωτικής εμπλοκής στον πόλεμο που διεξάγουν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εναντίον του Ιράν, μια θέση που έχει προκαλέσει εντάσεις με την Ουάσιγκτον.
Αυτή η σταθερή θέση έχει εκνευρίσει πολύ τον αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος κατηγόρησε τη Μαδρίτη ότι αρνήθηκε να αφήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες να χρησιμοποιήσουν στρατιωτικές βάσεις στην Ανδαλουσία για να διεξάγουν αεροπορικές επιθέσεις, φθάνοντας μέχρι να απειλήσει «να σταματήσει κάθε εμπόριο» ανάμεσα στις δύο χώρες.
Εδώ και μήνες ο Ντόναλντ Τραμπ κατηγορεί επίσης την Ισπανία ότι δεν έχει αυξήσει στο 5% του ΑΕΠ τις στρατιωτικές δαπάνες της, όπως προβλέπεται από το νέο στόχο του ΝΑΤΟ που προωθείται από την Ουάσιγκτον.
Η αποκάλυψη Reuters για «τιμωρία» συμμάχων του ΝΑΤΟ, όπως η Ισπανία και η Βρετανία
Η απάντηση Σάντσεθ ήρθε σε συνέχεια αποκάλυψης του Reuters, το οποίο γνωστοποίησε το περιεχόμενο εσωτερικού email του Πενταγώνου, στο οποίο γίνεται λόγος για σενάρια «τιμωρίας» συμμάχων του ΝΑΤΟ που – κατά την αμερικανική εκτίμηση – δεν στάθηκαν στο πλευρό των ΗΠΑ στον πόλεμο με το Ιράν.
Σύμφωνα με αξιωματούχο των ΗΠΑ που μίλησε στο Reutersυπό καθεστώς ανωνυμίας, στο επίμαχο μήνυμα περιγράφονται συγκεκριμένες επιλογές πολιτικής, μεταξύ των οποίων ακόμη και η αναστολή της συμμετοχής της Ισπανίας στη Συμμαχία, αλλά και η επανεξέταση της αμερικανικής στάσης απέναντι στις διεκδικήσεις της Βρετανία για τις Νήσοι Φώκλαντ.
Το email φέρεται να αποτυπώνει την έντονη δυσαρέσκεια της Ουάσιγκτον για την απροθυμία – ή ακόμη και την άρνηση – ορισμένων συμμάχων να παραχωρήσουν τα λεγόμενα δικαιώματα πρόσβασης, στάθμευσης και υπερίπτασης (ABO), που θεωρούνται κρίσιμα για στρατιωτικές επιχειρήσεις όπως αυτή κατά του Ιράν. «Τα ABO αποτελούν την απόλυτη βάση λειτουργίας του ΝΑΤΟ», φέρεται να τονίζεται χαρακτηριστικά.
Μεταξύ των σεναρίων που εξετάζονται, περιλαμβάνεται και ο αποκλεισμός «δύσκολων» χωρών από θέσεις υψηλής σημασίας ή κύρους εντός της Συμμαχίας, κάτι που – αν εφαρμοστεί – θα μπορούσε να αλλάξει τις ισορροπίες στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ.
Την ίδια ώρα, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει ανεβάσει τους τόνους, κατηγορώντας ευθέως τους συμμάχους ότι δεν συνέβαλαν στις επιχειρήσεις για την απελευθέρωση των Στενών του Ορμούζ, τα οποία έκλεισαν για τη διεθνή ναυσιπλοΐα μετά την έναρξη των αεροπορικών επιθέσεων στις 28 Φεβρουαρίου.
Μάλιστα, σε συνέντευξή του στο Reuters την 1η Απριλίου, άφησε ανοιχτό ακόμη και το ενδεχόμενο αποχώρησης των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Δεν θα το κάνατε κι εσείς αν ήσασταν στη θέση μου;».
Ωστόσο, σύμφωνα με τον ίδιο αξιωματούχο, το περιεχόμενο του email δεν υποδηλώνει άμεση πρόθεση αποχώρησης των ΗΠΑ από τη Συμμαχία, ούτε περιλαμβάνει εισηγήσεις για κλείσιμο αμερικανικών βάσεων στην Ευρώπη. Παραμένει, πάντως, ασαφές αν στις υπό εξέταση επιλογές περιλαμβάνεται η μερική αποχώρηση αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από την ευρωπαϊκή ήπειρο.
Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, ο εκπρόσωπος Τύπου του Πενταγώνου, Κίνγκσλεϊ Γουίλσον, τόνισε: «Όπως έχει επισημάνει ο Πρόεδρος Τραμπ, παρά όσα έχουν κάνει οι Ηνωμένες Πολιτείες για τους συμμάχους τους στο ΝΑΤΟ, εκείνοι δεν στάθηκαν στο πλευρό μας».
Και πρόσθεσε: «Το Υπουργείο Άμυνας θα διασφαλίσει ότι ο Πρόεδρος θα διαθέτει αξιόπιστες επιλογές, ώστε οι σύμμαχοι να πάψουν να είναι ένας “χάρτινος τίγρης” και να αναλάβουν τις ευθύνες τους», αποφεύγοντας ωστόσο να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες για τις εσωτερικές συζητήσεις.
Στο στόχαστρο Ισπανία και Βρετανία
Ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος με το Ιράν έχει πυροδοτήσει έντονο προβληματισμό για το μέλλον του «76χρονου» ΝΑΤΟ, με αναλυτές και διπλωμάτες να εκφράζουν πρωτοφανείς ανησυχίες ότι οι ΗΠΑ ίσως να μην στηρίξουν τους Ευρωπαίους συμμάχους σε περίπτωση επίθεσης.
Την ίδια ώρα, χώρες όπως η Βρετανία και η Γαλλία ξεκαθαρίζουν πως η συμμετοχή τους σε έναν ναυτικό αποκλεισμό υπό τις ΗΠΑ θα ισοδυναμούσε με άμεση εμπλοκή στον πόλεμο. Ωστόσο, αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να συμβάλουν στη διατήρηση του Στενού του Ορμούζ ανοιχτού, εφόσον υπάρξει μόνιμη εκεχειρία ή τερματιστεί η σύγκρουση.
Στο παρασκήνιο, αξιωματούχοι της κυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ στέλνουν σαφές μήνυμα ότι η συμμαχία δεν μπορεί να λειτουργεί «μονόπλευρα», εκφράζοντας έντονη δυσαρέσκεια για τη στάση συμμάχων. Στο επίκεντρο βρίσκεται η Ισπανία, της οποίας η σοσιαλιστική κυβέρνηση αρνήθηκε να παραχωρήσει βάσεις και εναέριο χώρο για επιχειρήσεις κατά του Ιράν, παρά το γεγονός ότι οι ΗΠΑ διατηρούν εκεί κρίσιμες υποδομές, όπως η Ναυτική Βάση Ρότα και η Αεροπορική Βάση Μορόν.
Σύμφωνα με πληροφορίες που μετέδωσε το Reuters, οι επιλογές που εξετάζονται στο Πεντάγωνο στοχεύουν στο να σταλεί ένα ηχηρό μήνυμα προς τους Ευρωπαίους συμμάχους, με στόχο – όπως σημειώνεται – να περιοριστεί η «αίσθηση δικαιώματος» που τους αποδίδεται.
Η επιλογή να τεθεί η Ισπανία σε αναστολή από τη συμμαχία θα είχε περιορισμένο αντίκτυπο στις στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ, αλλά σημαντικό συμβολικό αντίκτυπο, υποστηρίζει το ηλεκτρονικό μήνυμα.
Ο αξιωματούχος δεν αποκάλυψε με ποιον τρόπο οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επιδιώξουν την αναστολή της συμμετοχής της Ισπανίας στη Συμμαχία, ενώ το Reuters δεν μπόρεσε να διαπιστώσει αν υπάρχει υφιστάμενος μηχανισμός στο ΝΑΤΟ για τον σκοπό αυτό.
Το ίδιο σημείωμα φέρεται να εξετάζει και την αναθεώρηση της αμερικανικής διπλωματικής στήριξης σε ευρωπαϊκά υπερπόντια εδάφη, όπως οι Νήσοι Φώκλαντ, που βρίσκονται υπό βρετανική διοίκηση αλλά διεκδικούνται από την Αργεντινή, της οποίας ο πρόεδρος Χαβιέρ Μιλέι είναι σύμμαχος του Τραμπ. Η ιστορία της διαμάχης παραμένει βαριά, καθώς οι δύο χώρες συγκρούστηκαν στρατιωτικά στον Πόλεμο των Φώκλαντ το 1982, με εκατοντάδες νεκρούς (περίπου 650 Αργεντινοί στρατιώτες και 255 Βρετανοί) πριν την τελική επικράτηση του Λονδίνου.
Στο πολιτικό μέτωπο, ο Τραμπ έχει εξαπολύσει σφοδρές επιθέσεις κατά του Βρετανού πρωθυπουργού Κιρ Στάρμερ, χαρακτηρίζοντάς τον «δειλό» για τη στάση του απέναντι στον πόλεμο, ενώ δεν δίστασε να συγκρίνει αρνητικά την ηγεσία του με εκείνη του Ουίνστον Τσόρτσιλ. Παράλληλα, υποβάθμισε τη στρατιωτική ισχύ της χώρας, κάνοντας λόγο για «παιχνίδια» αναφερόμενος στα βρετανικά αεροπλανοφόρα.
Αρχικά, το Λονδίνο αρνήθηκε να επιτρέψει τη χρήση βρετανικών βάσεων για επιθέσεις στο Ιράν, ωστόσο στη συνέχεια συναίνεσε σε αποστολές αμυντικού χαρακτήρα, με στόχο την προστασία πολιτών – μεταξύ αυτών και Βρετανών – εν μέσω ιρανικών αντιποίνων.
Από την πλευρά του, ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Πιτ Χέγκσεθ, μιλώντας στο Πεντάγωνο, υπογράμμισε ότι ο πόλεμος ανέδειξε κρίσιμες αδυναμίες στη συνοχή της Συμμαχίας. Όπως τόνισε, οι πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς του Ιράν μπορεί να μην φτάνουν τις ΗΠΑ, ωστόσο αποτελούν άμεση απειλή για την Ευρώπη.
«Αντιμετωπίζουμε ερωτήματα, εμπόδια ή δισταγμούς… Δεν μπορείς να μιλάς για συμμαχία αν υπάρχουν χώρες που δεν είναι διατεθειμένες να σταθούν στο πλευρό σου όταν τις χρειάζεσαι», δήλωσε ο Χέγκσεθ.
Ο βακτηριακός μαστιγιακός κινητήραςγίνεται επιτέλους κατανοητός έπειτα από 50 χρόνια. Στη λειτουργία του, η αρθρογράφος Natalie Wolchover διακρίνει την ουσία της ζωής.
Εισαγωγή Natalie Wolchover
Αρθρογράφος
20 Απριλίου 2026
Qualia: Δοκίμια που ακολουθούν την πορεία της περιέργειας
Είσαι η αρχαιότερη γνωστή μορφή ζωής. Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει τροφή τριγύρω. Θα ήταν πολύ καλό να μπορούσες να πας κάπου αλλού. Όμως είσαι ακινητοποιημένος. Πραγματικά ακινητοποιημένος. Στο μέγεθός σου (μερικά μικρόμετρα), το νερό μοιάζει με πίσσα, ή μάλλον μοιάζει με αυτό που, για έναν άνθρωπο, θα σήμαινε τελικά το να έχει βαλτώσει μέσα σε πίσσα. Τι κάνεις;
[Ένα ή περισσότερα δισεκατομμύρια χρόνια αργότερα.] Έχεις βρει την τέλεια λύση.
Κυριολεκτικά τέλεια.
«Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι το σύστημα λειτουργεί βέλτιστα», δήλωσε ο Aravinthan Samuel, βιοφυσικός στο Πανεπιστήμιο Harvard.
Η εξέλιξη δημιούργησε τον μαστιγιακό κινητήρα, έναν συνδυασμό προπέλας και «εγκεφάλου» που επιτρέπει στα μονοκύτταρα βακτήρια να κινούνται προς πηγές τροφής. Πρόκειται για έναν ηλεκτρικό κινητήρα που περιστρέφεται με αρκετές εκατοντάδες στροφές ανά δευτερόλεπτο — ταχύτερα από τον σφόνδυλο ενός αγωνιστικού κινητήρα αυτοκινήτου — ώστε να στρέφει ένα ουρόμορφο μαστίγιο, το οποίο ωθεί το κύτταρο προς τα εμπρός. Όταν ο μαστιγιακός κινητήρας περιστρέφεται αριστερόστροφα, προωθεί το κύτταρο μέσα στο νερό με ταχύτητα ίση προς δέκα ή και περισσότερα μήκη του σώματός του ανά δευτερόλεπτο. Ο κινητήρας μπορεί επίσης να περιστρέφεται δεξιόστροφα, με αποτέλεσμα το κύτταρο να περιδινείται τυχαία. Αυτή η εκπληκτική, αυτοσυναρμολογούμενη, επεξεργαζόμενη σήματα, εναλλάσσουσα κατεύθυνση μοριακή μηχανή είναι τόσο ισχυρή και ταυτόχρονα τόσο λιτή, ώστε, δισεκατομμύρια χρόνια αργότερα, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από βακτήρια σχεδόν σε κάθε έντερο και σε κάθε λιμνάζον νερό της Γης.
Στη φιλοσοφία, ο όρος «qualia» αναφέρεται στις υποκειμενικές ποιότητες της εμπειρίας μας: στο πώς είναι για την Alice να βλέπει το μπλε ή για τον Bob να νιώθει χαρά. Τα qualia είναι «οι τρόποι με τους οποίους τα πράγματα μάς φαίνονται», όπως το έθεσε ο αείμνηστος φιλόσοφος Daniel Dennett. Σε αυτά τα δοκίμια, οι αρθρογράφοι μας ακολουθούν την περιέργειά τους και εξερευνούν σημαντικά, αν και όχι κατ’ ανάγκην απαντήσιμα, επιστημονικά ερωτήματα.
Από την ανακάλυψη του βακτηριακού μαστιγιακού κινητήρα τη δεκαετία του 1970, τόσο οι βιολόγοι όσο και οι δημιουργιστές έχουν θαυμάσει τον σχεδιασμό του όπως μεσαιωνικοί αρχιτέκτονες που ατενίζουν με δέος τον θόλο του Πανθέου, τον οποίο έχτισαν οι ρωμαίοι πρόγονοί τους. Είναι δύσκολο να συλλάβει κανείς το επίπεδο μηχανικής που μπορεί να επιτύχει ένα δισεκατομμύριο χρόνια βακτηριακής εξέλιξης, ιδίως όταν μεσολαβούν μόλις 20 λεπτά ανάμεσα στις γενεές των κυττάρων, γεγονός που επιτρέπει έναν πραγματικά αστρονομικό αριθμό μεταλλάξεων και δοκιμαστικών παραλλαγών. Οι δημιουργιστές προβάλλουν τον βακτηριακό μαστιγιακό κινητήρα ως κορυφαίο παράδειγμα ευφυούς σχεδιασμού — και ειδικότερα της έννοιας της «μη αναγώγιμης πολυπλοκότητας», δηλαδή ενός βιολογικού συστήματος τόσο περίπλοκου, ώστε, όπως υποστηρίζουν, δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει σταδιακά, μέσω της αργής και βηματικής διαδικασίας της δαρβινικής εξέλιξης.
Κι όμως, προέκυψε ακριβώς έτσι.
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, οι επιστήμονες μοχθούν να αποσαφηνίσουν τον τρόπο λειτουργίας του μαστιγιακού κινητήρα — δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο περιστρέφεται και αλλάζει φορά.
Τώρα, επιτέλους, το έχουν πετύχει. Ένα κύμα μελετών από το 2020 και εξής αποκάλυψε τις μοριακές δομές των επιμέρους τμημάτων του μαστιγιακού κινητήρα, συμπεριλαμβανομένων, κυρίως, των μικρών οδοντωτών τροχών που θέτουν σε κίνηση τον μεγαλύτερο οδοντωτό τροχό στη βάση του μαστιγίου. Τα τελευταία κομμάτια αυτού του δυναμικού παζλ μπήκαν στη θέση τους μόλις τον Μάρτιο του 2026.
Είναι δύσκολο να συλλάβει κανείς το επίπεδο μηχανικής που μπορεί να επιτύχει ένα δισεκατομμύριο χρόνια βακτηριακής εξέλιξης.
«Η αναζήτηση μιας ζωής έχει πλέον ολοκληρωθεί», δήλωσε ο Mike Manson, ομότιμος καθηγητής βιοφυσικής στο Texas A&M University, ο οποίος άρχισε να μελετά τον μαστιγιακό κινητήρα ήδη από τη δεκαετία του 1970. «Επιτέλους κατανοώ πώς πραγματικά λειτουργεί αυτό το πράγμα που μελετώ εδώ και 50 χρόνια. Αυτό είναι όσο ικανοποιητικό μπορεί να γίνει.»
Η λειτουργία του μαστιγιακού κινητήρα είναι πράγματι ευφυής. Όταν όμως άρχισα να παίρνω συνεντεύξεις από αυτούς τους επιστήμονες σχετικά με όσα έχουν κατανοήσει, δεν περίμενα ότι η εξήγηση του κινητήρα θα αποσαφήνιζε για κάποιον σαν εμένα ολόκληρη τη βιολογία, δηλαδή για κάποιον που αναζητεί μηχανιστικές, φυσικές εξηγήσεις. Έμαθα ότι η μηχανή αυτή αξιοποιεί μια κινητήρια δύναμη την οποία δεν γνώριζα ότι υπάρχει, αν και οι βιοφυσικοί τη γνωρίζουν: τη φυσική «ζωτική δύναμη» που τροφοδοτεί τις διεργασίες μέσα στα κύτταρα. Αυτή η «πρωτονιοκινητική δύναμη» δεν θέτει απλώς σε περιστροφή τα γρανάζια του μαστιγιακού κινητήρα· είναι η ενεργειακή ώθηση από την οποία εξαρτόμαστε όλοι μας.
Ο μαστιγιακός κινητήρας ανακαλύφθηκε από τον αείμνηστο Howard Berg, έναν ιδιοφυή πειραματιστή που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας του στο Harvard. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, ο Berg επιχείρησε να εφαρμόσει τη φυσική του κατάρτιση στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο κινούνται τα βακτήρια. Το πρόβλημα ήταν ότι, κάτω από το μικροσκόπιο, το Escherichia coli, η Salmonella και άλλα κινητικά βακτήρια σχεδόν αμέσως έβγαιναν έξω από το οπτικό πεδίο. Έτσι, ο Berg επινόησε και κατασκεύασε ένα αυτόματο μικροσκόπιο παρακολούθησης, ικανό να διατηρεί το βακτήριο εντός του πεδίου θέασης καθώς αυτό μετακινούνταν. «Αυτό που κατέγραφε ήταν όλες οι διορθώσεις που έπρεπε να γίνουν στην τράπεζα του μικροσκοπίου, ώστε να παραμένει το βακτήριο στη θέση του, και αυτό βεβαίως σου έδινε μια καταγραφή της διαδρομής που ακολουθούσε το κολυμβών βακτήριο», δήλωσε ο Manson, ο οποίος εντάχθηκε στο ερευνητικό πρόγραμμα του Berg ως μεταδιδακτορικός ερευνητής το 1975.
Τα δεδομένα αποκάλυψαν ότι τα βακτήρια «τρέχουν και ανατρέπονται» — δηλαδή εναλλάσσονται ανάμεσα στην ευθύγραμμη κολύμβηση και στη χαοτική περιδίνηση. Ο Berg διατύπωσε τη θεωρία ότι τα βακτήρια αλλάζουν κατάσταση κολύμβησης ανάλογα με τις χημικές κλίσεις που ανιχνεύουν καθώς κινούνται. Η προεπιλεγμένη συμπεριφορά τους είναι να κινούνται ευθύγραμμα. Αν η συγκέντρωση σακχάρων και άλλων θρεπτικών ουσιών αυξάνεται, το κύτταρο συνεχίζει να προχωρεί προς τα εμπρός. Αν η συγκέντρωση μειώνεται, αρχίζει να περιδινείται· έχοντας έτσι επαναπροσανατολιστεί προς μια νέα κατεύθυνση, το βακτήριο επανέρχεται στην ευθύγραμμη κολύμβηση. Η διαδικασία αυτή διατηρεί το βακτήριο στην περιοχή όπου υπάρχουν αξιοποιήσιμα μόρια, τα οποία απορροφά μέσω διαύλων στο κυτταρικό του τοίχωμα και στη μεμβράνη του.
Μια εικόνα από ηλεκτρονική μικροσκοπία διέλευσης αποκαλύπτει το σύμπλεγμα μαστιγίων που χρησιμοποιεί ένα βακτήριο Pseudomonas fluorescens για να μετακινείται στο νερό στο έδαφος. Δρ Tony Brain/Science Photo Library
Ο Berg υπέθεσε ότι ο μαστιγιοφόρος κινητήρας (flagellar motor) είναι ένας ρότορας που περιστρέφει το μαστίγιο όπως μια βίδα. «Το έδειξε αυτό ενώνοντας δύο κύτταρα μεταξύ τους μέσω των μαστιγίων τους και παρατηρώντας ότι περιστρέφονταν σε αντίθετες κατευθύνσεις το ένα ως προς το άλλο», δήλωσε ο Manson. «Από αυτό το εύρημα, χωρίς να διαθέτει ακόμη επαρκή γνώση του μηχανισμού, διατύπωσε την υπόθεση ότι το βακτηριακό μαστίγιο περιστρέφεται. Ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του. Αυτό συνέβη 50 χρόνια πριν κατανοηθεί ο τρόπος λειτουργίας αυτού του κινητήρα».
Περαιτέρω πειράματα έδειξαν ότι ο μαστιγιοφόρος κινητήρας μπορεί επίσης να αλλάζει κατεύθυνση περιστροφής. Όταν τα μαστίγιά του — τα βακτήρια συνήθως διαθέτουν αρκετά που προεξέχουν από την επιφάνειά τους — περιστρέφονται όλα αριστερόστροφα, σχηματίζουν μια δεσμίδα η οποία εκτείνεται πίσω από το κολυμβών κύτταρο σαν πλεξούδα που παρασύρεται από τον άνεμο, κατευθύνοντάς το σε ευθεία πορεία. Όμως, μόλις ένας μαστιγιοφόρος κινητήρας αντιστρέψει την κατεύθυνσή του και αρχίσει να περιστρέφεται δεξιόστροφα, η δεσμίδα διαλύεται· το νήμα που στρέφεται αντίστροφα ξεπλέκει την «πλεξούδα» και θέτει τους μαστιγιοφόρους κινητήρες του κυττάρου σε αμοιβαία αντίθεση, προκαλώντας απότομες και άτακτες μετακινήσεις του κυττάρου.
Πριν από το έργο του Berg, «η ιδέα ενός μοριακού κινητήρα φαινόταν παράλογη — ήταν αδιανόητο ότι οτιδήποτε θα μπορούσε να περιστρέφεται», δήλωσε ο Samuel, πρώην φοιτητής του Berg, ο οποίος σήμερα διευθύνει δικό του εργαστήριο στο Harvard. Θα μπορούσε, βεβαίως, να ταλαντώνεται ή να λυγίζει, αλλά να περιστρέφεται; «Αυτό απαιτεί μια ορισμένη γεωμετρία, την οποία οι άνθρωποι δεν θεωρούσαν προσβάσιμη στη βιολογία».
Κι όμως, το αντίθετο ισχύει. «Η βιολογία μπορεί να κατασκευάζει τροχούς», είπε ο Samuel. «Τώρα πια το γνωρίζουμε».
Οι βελτιώσεις που σημειώθηκαν κατά τα τελευταία 15 χρόνια σε μια απεικονιστική τεχνική γνωστή ως cryo-EM (κρυοηλεκτρονική μικροσκοπία) επέτρεψαν στους ερευνητές να δουν τα επιμέρους δομικά συστατικά του μαστιγιοφόρου κινητήρα. Αυτό αποσαφήνισε τον τρόπο λειτουργίας του.
Στη βάση του κινητήρα βρίσκεται ο λεγόμενος «δακτύλιος C» (ή «κυτταροπλασματικός δακτύλιος»), ένας δακτύλιος αποτελούμενος από 34 πανομοιότυπες πρωτεΐνες, ο οποίος αιωρείται στο κυτταρόπλασμα, εντός της κυτταρικής μεμβράνης. Οι επιστήμονες κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990 κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι, όταν ο δακτύλιος C περιστρέφεται, περιστρέφεται και το μαστίγιο. Ωστόσο, το γιατί και το πώς πραγματοποιείται αυτή η περιστροφή δεν ήταν προφανές.
David S. Goodsell/PDB101.rcsb.ord/Τροποποιημένο από το περιοδικό Quanta
Όπως έδειξε πρόσφατη έρευνα, οι πραγματικοί πρωταγωνιστές του μηχανισμού είναι οι λεγόμενοι «στάτορες» (stators) του κινητήρα, μικρότερα πρωτεϊνικά συμπλέγματα που αγκυρώνονται πάνω και εξωτερικά του δακτυλίου C. Ο αριθμός των στατόρων διαφέρει ανάλογα με το βακτηριακό είδος (για παράδειγμα, το E. coli διαθέτει 10 ή 12 ανά μαστίγιο), ενώ το πόσοι από αυτούς εμπλέκονται κάθε δεδομένη στιγμή με τον δακτύλιο C εξαρτάται από το βάρος του κυττάρου ή από το ιξώδες του περιβάλλοντος ρευστού.
Κάθε στάτορας αποτελείται από δύο κεντρικές πρωτεΐνες, οι οποίες κρέμονται από το κυτταρικό τοίχωμα, και από πέντε πρωτεΐνες διαφορετικού τύπου, που σχηματίζουν γύρω από το ζεύγος αυτό έναν πενταγωνικό δακτύλιο. Αυτή ακριβώς η πενταγωνική δομή είναι το τμήμα που έρχεται σε επαφή με τον δακτύλιο C.
Η γεωμετρία 5:2 των στατόρων αποκαλύφθηκε το 2020 σε δύο μελέτες cryo-EM (κρυοηλεκτρονικής μικροσκοπίας): η μία πραγματοποιήθηκε από τη Susan Lea και την ερευνητική της ομάδα στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και η άλλη από ομάδα υπό την καθοδήγηση των Nicholas Taylor, στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, και Marc Erhardt, στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου. Το εύρημα αυτό οδήγησε στη διατύπωση μιας υπόθεσης για τον τρόπο λειτουργίας ολόκληρου του κινητήρα: οι πενταγωνικοί δακτύλιοι των στατόρων περιστρέφονται και, μέσω αυτής της κίνησης, θέτουν σε περιστροφή τον μεγαλύτερο δακτύλιο C και, μαζί με αυτόν, ολόκληρο το μαστίγιο.
Κάθε πενταγωνικός δακτύλιος στρέφεται όπως ένας περιστροφικός μηχανισμός διέλευσης, κατά το ένα δέκατο της πλήρους περιστροφής κάθε φορά. Εκείνο που διέρχεται μέσα από αυτόν τον «περιστροφικό μηχανισμό» είναι ένα ρεύμα πρωτονίων — δηλαδή των ίδιων θετικά φορτισμένων σωματιδίων που απαντούν στα άτομα. Τα πρωτόνια εισρέουν αυθόρμητα στα κύτταρα, για λόγους που θα εξηγηθούν στη συνέχεια. Αυτό ακριβώς συνιστά την πρωτονιοκινητική δύναμη (proton motive force).
Η ασύμμετρη διάταξη των δύο πρωτεϊνών στο εσωτερικό του πενταγωνικού δακτυλίου επιτρέπει σε ένα πρωτόνιο από το εξωτερικό του κυττάρου να προσδεθεί ασθενώς στη μία από αυτές. Καθώς οι πρωτεΐνες υφίστανται μικρομετατοπίσεις λόγω θερμικής κίνησης, το πρωτόνιο αποδεσμεύεται, ασκώντας κατά την αποχώρησή του ροπή στρέψης στον δακτύλιο. Έτσι δημιουργείται η δυνατότητα να επαναληφθεί η ίδια διαδικασία και με τη δεύτερη κεντρική πρωτεΐνη. Με αυτόν τον τρόπο, τα πρωτόνια ουσιαστικά «πεταλάρουν» τον κινητήριο μηχανισμό του μαστιγιοφόρου κινητήρα. Κάθε δευτερόλεπτο, περισσότερα από 2.000 πρωτόνια διέρχονται από αυτούς τους πενταγωνικούς περιστροφικούς μηχανισμούς. Τον Δεκέμβριο του 2025, ο Samuel δημοσίευσε τα αποτελέσματα ενός πειράματος που επιβεβαίωσε αυτή τη λειτουργία.
Τα πρωτόνια τείνουν πάντοτε να εισρέουν στα κύτταρα και ποτέ να εξέρχονται από αυτά. Κατά τη διέλευσή τους προς το εσωτερικό, ασκούν σταθερά δύναμη στους πενταγωνικούς δακτυλίους ώστε να περιστρέφονται δεξιόστροφα. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, αυτή η κίνηση προκαλεί αριστερόστροφη περιστροφή του δακτυλίου C (όπως συμβαίνει με δύο αλληλεμπλεκόμενους οδοντωτούς τροχούς που περιστρέφονται αντιθέτως), γεγονός που προωθεί το κολυμβών κύτταρο προς τα εμπρός. Πώς, όμως, είναι δυνατόν ο μαστιγιοφόρος κινητήρας να αλλάζει κατεύθυνση περιστροφής; Το 2024, ένα ακόμη ζεύγος μελετών cryo-EM (κρυοηλεκτρονικής μικροσκοπίας), η μία από τη Lea, τότε με ερευνητική ομάδα των National Institutes of Health, και η άλλη από ομάδα υπό την καθοδήγηση της Tina Iverson στο Vanderbilt University, αποκάλυψε την απάντηση.
Ας υπενθυμιστεί ότι ο μαστιγιοφόρος κινητήρας αλλάζει κατεύθυνση, προκαλώντας την άτακτη περιστροφή και εκτροπή του βακτηρίου, όταν οι περιβαλλοντικές συνθήκες φαίνεται να επιδεινώνονται. Όταν λιγότερα θρεπτικά μόρια διαχέονται προς το κύτταρο, το βακτήριο υφίσταται διαδικασία κατά την οποία «φωσφορυλιώνει» πρωτεΐνες που ονομάζονται CheY, δηλαδή τις επισημαίνει με άτομα φωσφόρου. Μέσα σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, τα φωσφορυλιωμένα μόρια CheY διαχέονται στο εσωτερικό του κυττάρου, και ένα από αυτά προσδένεται σε μία από τις πρωτεΐνες του δακτυλίου C. Αυτή η μικρή μεταβολή πυροδοτεί έναν μετασχηματισμό: η συγκεκριμένη πρωτεΐνη μεταπίπτει σε διαφορετική δομική διαμόρφωση, η οποία μεταβάλλει την επόμενη πρωτεΐνη, έπειτα την επόμενη, και ούτω καθεξής. Σχεδόν ακαριαία, ολόκληρος ο δακτύλιος C αναδιαμορφώνεται, όπως ένα κλιπ μαλλιών που αναδιπλώνεται απότομα στη δεύτερη από τις δύο σταθερές μορφές του. Η ομάδα του Samuel επιβεβαίωσε ότι το σύστημα παρουσιάζει ευαισθησία ακόμη και σε ένα μόνο σηματοδοτικό μόριο, σε μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026.
Όταν ο δακτύλιος C βρίσκεται σε αυτή τη μετασχηματισμένη μορφή, οι στάτορες — δηλαδή οι μικροί κινητήρες που περιστρέφονται δεξιόστροφα — δρουν πλέον πάνω στο εσωτερικό άκρο του δακτυλίου C και όχι στο εξωτερικό του. Ως αποτέλεσμα, και ο ίδιος ο δακτύλιος C περιστρέφεται τώρα δεξιόστροφα. Η δεσμίδα των μαστιγίων διαλύεται και το κύτταρο εκτελεί ακανόνιστη κίνηση αναπροσανατολισμού.
Σύντομα, το ασταθές άτομο φωσφόρου αποσπάται από την πρωτεΐνη CheY, γεγονός που επιτρέπει στις πρωτεΐνες του δακτυλίου C να επανέλθουν στην αρχική σταθερή τους διαμόρφωση και να επαναφέρουν την αριστερόστροφη περιστροφή. Έτσι, το βακτήριο επιστρέφει στην πρόσθια κίνηση, αλλά πλέον προς μια νέα κατεύθυνση, αναζητώντας περισσότερη τροφή.
«Πρόκειται για έναν πραγματικά κομψό τρόπο μετατροπής μιας μονοκατευθυντικής πηγής ισχύος σε αμφικατευθυντική περιστροφή ενός μεγάλου αντικειμένου», δήλωσε η Lea, η οποία σήμερα εργάζεται στο St. Jude Children’s Research Hospital.
Η πρωτονιοκινητική δύναμη (proton motive force), η οποία κινεί τον μαστιγιοφόρο κινητήρα, προτάθηκε το 1961 από τον Peter Mitchell, έναν βιοχημικό που εργαζόταν στο ιδιωτικό του εργαστήριο, σε ένα εξοχικό κτήμα στην Κορνουάλλη της Αγγλίας. Αν και αρχικά η ιδέα του απορρίφθηκε και μάλιστα χλευάστηκε, ο Mitchell έλαβε τελικά το Βραβείο Νόμπελ Χημείας το 1978 για τη θεωρία του ότι ένα ρεύμα πρωτονίων εισρέει συνεχώς στο κύτταρο, ενώ το ίδιο το κύτταρο τα αντλεί ενεργά προς τα έξω, και ότι αυτή ακριβώς η διαδικασία αποτελεί την κινητήρια δύναμη θεμελιωδών κυτταρικών λειτουργιών.
Τα πρωτόνια εισρέουν στο κύτταρο επειδή διαχέονται από μια περιοχή υψηλής συγκέντρωσης — το εξωτερικό του κυττάρου — προς μια περιοχή χαμηλής συγκέντρωσης — το εσωτερικό του. Σε κάθε χρονική στιγμή, στο εσωτερικό ενός βακτηρίου υπάρχουν λιγότερα από 100 ελεύθερα πρωτόνια, ενώ σε αντίστοιχο όγκο του περιβάλλοντος ύδατος υπάρχουν δεκάδες χιλιάδες. Το κύτταρο διατηρεί αυτή την κατάσταση μέσω μηχανισμών που ονομάζονται αλυσίδες μεταφοράς ηλεκτρονίων (electron transport chains), οι οποίες αντλούν προς τα έξω χιλιάδες πρωτόνια ανά δευτερόλεπτο. Καθώς τα πρωτόνια εξωθούνται εκτός του κυττάρου, χιλιάδες ακόμη εισρέουν, ελκόμενα τόσο από το καθαρό αρνητικό ηλεκτρικό φορτίο όσο και από τη γενική τάση αύξησης της εντροπίας, καθώς τα σωματίδια — στην προκειμένη περίπτωση τα πρωτόνια — τείνουν να κατανέμονται ολοένα και ομοιότερα στον χώρο. Τα κύτταρα έχουν αναπτύξει ποικίλα μοριακά μηχανήματα που, όπως οι νερόμυλοι σε ποτάμια, αξιοποιούν τα ρεύματα πρωτονίων που εισέρχονται στο κύτταρο.
«Αυτό υπερβαίνει τη συνηθισμένη ανθρώπινη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν τα πράγματα», δήλωσε ο Manson. «Πώς είναι δυνατόν να εισέρχονται στο κύτταρο χιλιάδες και χιλιάδες πρωτόνια κάθε δευτερόλεπτο και παρ’ όλα αυτά στο εσωτερικό του να υπάρχουν μόνο λίγες δεκάδες; Επειδή προσδένονται κάπου και στη συνέχεια αντλούνται πάλι προς τα έξω. Οι ισορροπίες αυτές είναι απίστευτα ταχείες».
Επομένως, εκείνο που θέτει το κύτταρο σε λειτουργία, εκείνο που εμφυσά ζωή στις ατομικές διατάξεις, είναι η αποτελεσματική απομάκρυνση των πρωτονίων, ώστε να συνεχίζεται η εισροή νέων πρωτονίων. «Αν άνοιγες έναν δίαυλο για τα πρωτόνια, θα ξεχύνονταν αμέσως μέσα στο κύτταρο και η πρωτονιοκινητική δύναμη θα εξαφανιζόταν ακαριαία», είπε ο Manson. Όπως ανέφερε, το έχει δει να συμβαίνει όταν τα κύτταρα λιμοκτονούν και δεν μπορούν να αντλήσουν προς τα έξω επαρκή αριθμό πρωτονίων. Τότε, η διαφορά δυναμικού μηδενίζεται και ο μηχανισμός του κυττάρου παύει να λειτουργεί. Αν είσαι βακτήριο, ο μαστιγιοφόρος κινητήρας σου σταματά. Παραμένεις ακινητοποιημένος.
Σπάνια έχω αγαπήσει περισσότερο τη βιολογία απ’ όσο όταν θαύμαζα τον μαστιγιοφόρο κινητήρα και την εισροή των πρωτονίων που θέτει σε κίνηση τα «γρανάζια» του. «Η εντροπική ενέργεια της πρωτονιοκινητικής δύναμης μετατρέπεται σε κινητική ενέργεια της περιστροφής», δήλωσε ο Manson. «Αυτό είναι όλο. Όλα ανάγονται ακριβώς σε αυτό. Αν το κατανοήσει κανείς, ουσιαστικά κατανοεί τα θεμέλια όλων όσων συμβαίνουν στη βιολογία».
Οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι αύξησαν την περιουσία τους κατά 11%. Σε ιστορικό υψηλό τον τελευταίο χρόνο.
Κατά 11% αύξησαν την περιουσία τους οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι φτάνοντας, σύμφωνα με το Forbes, σε ιστορικό υψηλό των 696,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων τον τελευταίο χρόνο, παρά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις δυτικές κυρώσεις, τις σκληρότερες που έχουν επιβληθεί ποτέ σε μεγάλη οικονομία.
Στο «Top 100» βρίσκεται ο Ιβάν Σαββίδης. Ο πρόεδρος του ΠΑΟΚ κατέχει την 88η θέση με περιουσία που εκτιμάται στα 1,7 δισεκατομμύρια δολάρια. Μάλιστα τα τελευταία χρόνια η περιουσία του αυξάνεται σταθερά. Συγκεκριμένα, το 2025 κατέγραψε άνοδο 200 εκατομμυρίων σε σχέση με το 2024, ενώ το 2026 αυξήθηκε κατά 100 επιπλέον εκατομμύρια. Την τελευταία διετία δηλαδή, η περιουσία του ενισχύθηκε συνολικά κατά 300 εκατομμύρια.
Οι πλουσιότεροι άνδρες της Ρωσίας συνδέονται κυρίως με τα τεράστια αποθέματα φυσικών πόρων που η χώρα εξάγει στις παγκόσμιες αγορές εδώ και δεκαετίες. Ο πλούτος τους αυξήθηκε καθώς οι διαταραχές στις εμπορικές ροές λόγω του πολέμου στο Ιράν οδήγησαν σε άνοδο των τιμών.
Το Forbes κατέταξε τον Αλεξέι Μορντάσοφ, γενικό διευθυντή της επενδυτικής εταιρείας Severgroup, ως τον πλουσιότερο δισεκατομμυριούχο της Ρωσίας, με περιουσία 37 δισεκατομμυρίων δολαρίων, αυξημένη κατά 8,4 δισεκατομμύρια σε σχέση με την περσινή κατάταξη.
Ο Βλαντιμίρ Ποτάνιν, επικεφαλής της Interros και της μεταλλευτικής εταιρείας Nornickel, με περιουσία 29,7 δισεκατομμυρίων δολαρίων, κατατάχθηκε δεύτερος πλουσιότερος στη Ρωσία. Ο Βαγκιτ Αλεκπέροφ, πρώην επικεφαλής της Lukoil, κατέλαβε την τρίτη θέση με περιουσία 29,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ενώ ο Λεονίντ Μικχέλσον, διευθύνων σύμβουλος της Novatek, και η οικογένειά του κατατάχθηκαν τέταρτοι με περιουσία 28,3 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Η γνωριμία, ο χωρισμός και η επανασύνδεση. Πώς Γκαμπριέλ Ατάλ και Στεφάν Σεζουρνέ κατέληξαν σε γάμο παρά τις δυσκολίες.
Σε αποκαλύψεις για την προσωπική του ζωή προχώρησε ο πρώην πρωθυπουργός της Γαλλίας, Γκαμπριέλ Ατάλ, ο οποίος θεωρείται και πιθανός υποψήφιος για τις επόμενες προεδρικές εκλογές.
Ειδικότερα, σε τηλεοπτική συνέντευξη στο TF1, με αφορμή την κυκλοφορία του πρώτου του βιβλίου με τίτλο «Un homme libre», ο 37χρονος πολιτικός, ο πρώτος ανοιχτά ομοφυλόφιλος πρωθυπουργός της Γαλλίας, αναφέρθηκε ανοιχτά στη μακροχρόνια προσωπική του σχέση με τον 41χρονο Στεφάν Σεζουρνέ, πρώην υπουργό της κυβέρνησης του Εμανουέλ Μακρόν και νυν εκτελεστικό αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Ευημερία και τη Βιομηχανική Στρατηγική.
Γκαμπριέλ Ατάλ – Στεφάν Σεζουρνέ: Η γνωριμία και ο χωρισμός
Γκαμπριέλ Ατάλ και Στεφάν Σεζουρνέ γνωρίστηκαν το 2015, κατά τη διάρκεια συνάντησης εργασίας στο υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών. Την περίοδο εκείνη, ο Σεζουρνέ ήταν σύμβουλος του Εμανουέλ Μακρόν, ενώ ο Ατάλ εργαζόταν στο πλευρό της υπουργού Κοινωνικών Υποθέσεων Μαρισόλ Τουρέν.
Όπως αποκάλυψε ο ίδιος ο Ατάλ, επρόκειτο για «έρωτα με την πρώτη ματιά», που πολύ γρήγορα εξελίχθηκε σε μια σταθερή σχέση ζωής. Παρότι κράτησαν την προσωπική τους ζωή μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, οι απαιτήσεις της πολιτικής πορείας τους οδήγησαν σε χωρισμό το 2022. Μάλιστα, είχαν συνάψει διακριτικά σύμφωνο συμβίωσης πριν ακολουθήσουν διαφορετικούς δρόμους.
Μετά τον χωρισμό τους, ο Ατάλ δεν είχε δημοσιοποιήσει κάποια νέα σχέση, ενώ το 2021 είχε δηλώσει στο περιοδικό Gala ότι επιθυμεί να διατηρεί ισορροπία ανάμεσα στην προσωπική ζωή και τα πολιτικά του καθήκοντα.
Η τρυφερή ανάρτηση για την επανασύνδεση
Η ιστορία τους, ωστόσο, δεν είχε τελειώσει.
Μετά από περίπου δύο χρόνια χωρισμού, το ζευγάρι επανασυνδέθηκε τον Ιούνιο του 2024, μετά τη διάλυση της γαλλικής Εθνοσυνέλευσης.
Τον Μάρτιο, ο Ατάλ άφησε υπονοούμενα περί επανασύνδεσης ανεβάζοντας στο Instagram φωτογραφία με τις σκιές δύο ανθρώπων που φιλιούνται πάνω σε έναν τοίχο από τούβλα – μια ανάρτηση που προκάλεσε έντονη συζήτηση και «φωτογράφισε» την αναζωπύρωση της σχέσης τους.
«Ποτέ δεν χάσαμε πραγματικά την επαφή. Συνεχίσαμε να μιλάμε, σαν να μη θέλαμε ο χωρισμός να είναι οριστικός και να γίνει πραγματικότητα», εξήγησε ο Ατάλ για τη δεύτερη ευκαιρία που τους δόθηκε.
Ο πρώην πρωθυπουργός της Γαλλίας, σήμερα γενικός γραμματέας του κόμματος Renew του Εμανουέλ Μακρόν, εμφανίστηκε συγκινημένος, τονίζοντας πως νιώθει «τυχερός» για την πορεία της σχέσης τους, η οποία μετρά πλέον περισσότερα από 11 χρόνια διαδρομής.
«Έχουμε περάσει δύσκολες στιγμές και χωρισμούς… Νιώθω εξαιρετικά τυχερός από αυτή την άποψη», κατέληξε ο Ατάλ.
Οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν σταδιακά συγκεντρώσει εξουσία μέσω κορυφαίων πολιτικών ρόλων.
Όσο ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ κυβερνούσε το Ιράνως ανώτατος ηγέτης, ασκούσε απόλυτη εξουσία σε όλες τις αποφάσεις σχετικά με τον πόλεμο, την ειρήνη και τις διαπραγματεύσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο γιος και διάδοχός του δεν παίζει τον ίδιο ρόλο.
Σύμφωνα με τους NYT ο αγιατολάχ Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο γιος, είναι μια αινιγματική φιγούρα που δεν έχει εμφανιστεί και της οποίας η φωνή δεν έχει ακουστεί από τότε που διορίστηκε τον Μάρτιο. Αντίθετα, μια σκληραγωγημένη ομάδα διοικητών των Φρουρών της Επανάστασης του Ιράν και όσων ευθυγραμμίζονται μαζί τους αποτελούν τους βασικούς λήπτες αποφάσεων σε θέματα ασφάλειας, πολέμου και διπλωματίας.
«Ο Μοτζτάμπα διαχειρίζεται τη χώρα σαν να είναι ο διευθυντής του διοικητικού συμβουλίου», δήλωσε ο Αμπντολρεζά Νταβαρί, πολιτικός που υπηρέτησε ως ανώτερος σύμβουλος του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ όταν ήταν πρόεδρος και γνωρίζει τον Χαμενεΐ.
«Βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στις συμβουλές και την καθοδήγηση των μελών του συμβουλίου, και συλλογικά λαμβάνουν όλες τις αποφάσεις», είπε ο Νταβαρί σε τηλεφωνική συνέντευξη από την Τεχεράνη. «Οι στρατηγοί είναι τα μέλη του συμβουλίου».
Αυτή η εικόνα της νέας δομής εξουσίας του Ιράν βασίζεται σε συνεντεύξεις με έξι ανώτερους Ιρανούςαξιωματούχους, δύο πρώην αξιωματούχους, δύο μέλη των Φρουρών της Επανάστασης, έναν ανώτερο κληρικό που γνωρίζει τον εσωτερικό τρόπο λειτουργίας του συστήματος και τρία άτομα που γνωρίζουν καλά τον Χαμενεΐ. Εννέα ακόμη άτομα με δεσμούς με τους Φρουρούς και την κυβέρνηση περιέγραψαν επίσης τη δομή διοίκησης. Όλοι μίλησαν υπό τον όρο της ανωνυμίας επειδή συζητούσαν ευαίσθητα κρατικά ζητήματα.
Ο Χαμενεΐ, ο οποίος επιλέχθηκε από ένα συμβούλιο ανώτερων κληρικών ως νέος ανώτατος ηγέτης, βρίσκεται σε κρυψώνα από τότε που αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις βομβάρδισαν το συγκρότημα του πατέρα του στις 28 Φεβρουαρίου, όπου ζούσε και ο ίδιος με την οικογένειά του. Ο πατέρας του, η σύζυγός του και ο γιος του σκοτώθηκαν όλοι. Η πρόσβαση σε αυτόν είναι πλέον εξαιρετικά δύσκολη και περιορισμένη. Περιβάλλεται κυρίως από μια ομάδα γιατρών και ιατρικού προσωπικού που περιθάλπουν τα τραύματα που υπέστη από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς.
Ανώτεροι διοικητές των Φρουρών και υψηλόβαθμοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι δεν τον επισκέπτονται, φοβούμενοι ότι το Ισραήλ μπορεί να εντοπίσει την τοποθεσία του και να τον σκοτώσει. Ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο οποίος είναι επίσης καρδιοχειρουργός, και ο υπουργός Υγείας έχουν εμπλακεί στη φροντίδα του.
Παρότι ο Χαμενεΐ τραυματίστηκε σοβαρά, παραμένει πνευματικά οξύς και ενεργός, σύμφωνα με τέσσερις ανώτερους Ιρανούς αξιωματούχους που γνωρίζουν την κατάσταση της υγείας του. Το ένα πόδι του χειρουργήθηκε τρεις φορές και αναμένει πρόσθεση. Υποβλήθηκε σε επέμβαση στο ένα χέρι και ανακτά σταδιακά τη λειτουργία του. Το πρόσωπο και τα χείλη του έχουν υποστεί σοβαρά εγκαύματα, γεγονός που δυσκολεύει την ομιλία του, ενώ αργότερα θα χρειαστεί πλαστική χειρουργική, πρόσθεσαν οι αξιωματούχοι.
Ο Χαμενεΐ δεν έχει ηχογραφήσει βίντεο ή ηχητικό μήνυμα, επειδή δεν θέλει να φανεί ευάλωτος ή να ακούγεται αδύναμος στην πρώτη δημόσια εμφάνισή του. Έχει εκδώσει αρκετές γραπτές δηλώσεις που έχουν αναρτηθεί στο διαδίκτυο και διαβαστεί στην κρατική τηλεόραση.
Τα μηνύματα προς αυτόν είναι χειρόγραφα, σφραγισμένα σε φακέλους και μεταφέρονται μέσω μιας ανθρώπινης αλυσίδας από έναν έμπιστο αγγελιαφόρο στον επόμενο, που ταξιδεύουν σε αυτοκινητόδρομους και επαρχιακούς δρόμους, με αυτοκίνητα και μοτοσικλέτες μέχρι να φτάσουν στο κρησφύγετό του. Οι οδηγίες του επιστρέφουν με τον ίδιο τρόπο.
Ο συνδυασμός ανησυχίας για την ασφάλειά του, των τραυμάτων του και της δυσκολίας πρόσβασης έχει οδηγήσει τον Χαμενεΐ να αναθέσει τη λήψη αποφάσεων στους στρατηγούς, τουλάχιστον προς το παρόν. Μεταρρυθμιστικές φατρίες, καθώς και υπερσκληροπυρηνικοί, εξακολουθούν να συμμετέχουν στις πολιτικές συζητήσεις. Ωστόσο, οι αναλυτές λένε ότι οι στενοί δεσμοί του Χαμενεΐ με τους στρατηγούς, με τους οποίους μεγάλωσε όταν κατατάχθηκε εθελοντικά στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ ως έφηβος, τους έχουν καταστήσει κυρίαρχη δύναμη.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ έχει δηλώσει ότι ο πόλεμος, μαζί με τις δολοφονίες πολλών ηγετικών και στρατιωτικών στελεχών του Ιράν, έχει επιφέρει «αλλαγή καθεστώτος» και ότι οι νέοι ηγέτες είναι «πολύ πιο λογικοί». Στην πραγματικότητα, η Ισλαμική Δημοκρατία δεν έχει ανατραπεί. Η εξουσία βρίσκεται πλέον στα χέρια ενός παγιωμένου, σκληροπυρηνικού στρατιωτικού μηχανισμού και η ευρεία επιρροή των κληρικών φθίνει.
Ο πρόεδρος της ιρανικής Βουλής, Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρώην στρατηγός των Φρουρών και επικεφαλής διαπραγματευτής με τις Ηνωμένες Πολιτείες στο Πακιστάν, δήλωσε σε τηλεοπτικό διάγγελμα το Σάββατο ότι η πρόταση των ΗΠΑ για πυρηνική συμφωνία και ειρηνευτικό σχέδιο, καθώς και η απάντηση του Ιράν, κοινοποιήθηκαν στον Χαμενεΐ και ελήφθησαν υπόψη οι απόψεις του στις αποφάσεις.
Η άνοδος των Φρουρών
Οι Φρουροί της Επανάστασης, που δημιουργήθηκαν ως προστάτες της Ισλαμικής Επανάστασης του 1979, έχουν σταδιακά συγκεντρώσει εξουσία μέσω κορυφαίων πολιτικών ρόλων, συμμετοχής σε βασικούς οικονομικούς τομείς, κυριαρχίας στις υπηρεσίες πληροφοριών και ανάπτυξης δεσμών με ένοπλες ομάδες στη Μέση Ανατολή που μοιράζονται την εχθρότητα του Ιράν προς το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ωστόσο, υπό τον πρεσβύτερο Χαμενεΐ, έπρεπε σε μεγάλο βαθμό να ακολουθούν τη βούλησή του ως μοναδικής θρησκευτικής προσωπικότητας και αρχηγού των ενόπλων δυνάμεων. Εκείνος ενίσχυσε τους Φρουρούς και με τον χρόνο αυτοί έγιναν εργαλείο και πυλώνας της εξουσίας του.
Η δολοφονία του Χαμενεΐ την πρώτη ημέρα του πολέμου δημιούργησε ένα κενό και μια ευκαιρία. Οι Φρουροί συσπειρώθηκαν γύρω από τον Μοτζτάμπα στη διαδοχή που ακολούθησε και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επιλογή του ως τρίτου ανώτατου ηγέτη του Ιράν.
Οι Φρουροί διαθέτουν πολλαπλούς μοχλούς εξουσίας. Ο αρχηγός τους είναι ο ταξίαρχος Αχμάντ Βαχιντί. Ο στρατηγός Μοχαμάντ Μπαγέρ Ζολγαντρ, νέος επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας, είναι πρώην σκληροπυρηνικός διοικητής των Φρουρών. Ο στρατηγός Γιαχία Ραχίμ Σαφαβί υπήρξε κορυφαίος στρατιωτικός σύμβουλος τόσο του πατέρα όσο και του γιου.
«Ο Μοτζτάμπα δεν είναι υπέρτατος· μπορεί να είναι ηγέτης κατ’ όνομα, αλλά δεν είναι υπέρτατος όπως ήταν ο πατέρας του», δήλωσε ο Αλί Βάεζ. «Είναι υποτελής στους Φρουρούς της Επανάστασης, επειδή τους οφείλει τη θέση του και την επιβίωση του συστήματος».
Οι αξιωματούχοι λένε ότι οι στρατηγοί βλέπουν τον πόλεμο με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ως απειλή για την επιβίωση του καθεστώτος και, μετά από πέντε εβδομάδες σκληρών μαχών, πιστεύουν ότι έχουν περιορίσει την απειλή. Σε κάθε κρίσιμη στιγμή, αυτοί καθόριζαν τη στρατηγική και τη χρήση πόρων.
Έχουν αναστατώσει την παγκόσμια οικονομία κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ και έχουν χρησιμοποιήσει τα κέρδη του πολέμου για να ενισχύσουν τη θέση τους έναντι εσωτερικών αντιπάλων. Ο εκλεγμένος πρόεδρος και το υπουργικό συμβούλιο έχουν παραγκωνιστεί και περιοριστεί σε εσωτερικά ζητήματα, όπως η διασφάλιση τροφίμων και καυσίμων και η λειτουργία της χώρας.
Ο υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, έχει περιθωριοποιηθεί στις διαπραγματεύσεις που προηγουμένως ηγείτο, ενώ ο Γκαλιμπάφ έχει αναλάβει τον κύριο ρόλο. Ο νέος ανώτατος ηγέτης ακολουθεί τη γραμμή, σπάνια διαφωνώντας με τους στρατηγούς.
Ήταν οι Φρουροί που χάραξαν τη στρατηγική επιθέσεων κατά του Ισραήλ και των κρατών του Περσικού Κόλπου, καθώς και το κλείσιμο των Στενών. Εκείνοι συμφώνησαν σε προσωρινή εκεχειρία με τις ΗΠΑ και ενέκριναν παρασκηνιακή διπλωματία και απευθείας διαπραγματεύσεις, ορίζοντας τον Γκαλιμπάφ ως επικεφαλής συνομιλητή με τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς στο Ισλαμαμπάντ.
Για πρώτη φορά, αρκετοί στρατηγοί συμμετείχαν στην ιρανική αντιπροσωπεία σε διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ. Αξιωματούχοι και άτομα που γνωρίζουν τον Μοτζτάμπα δήλωσαν ότι η υποταγή του στους Φρουρούς οφείλεται εν μέρει στην απειρία του, αλλά και στους βαθιούς προσωπικούς δεσμούς του μαζί τους.
Σε ηλικία 17 ετών κατατάχθηκε εθελοντικά στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, σε μονάδα των Φρουρών. Η εμπειρία αυτή τον διαμόρφωσε και δημιούργησε ισχυρούς δεσμούς που κράτησαν μια ζωή. Ολοκλήρωσε τις θεολογικές του σπουδές και έγινε αγιατολάχ, ενώ εργαζόταν στο συγκρότημα του πατέρα του, συντονίζοντας στρατιωτικές και πληροφοριακές επιχειρήσεις.
Διαφωνίες εμφανίζονται
Οι στρατηγοί δεν είναι οι μόνοι που αποφασίζουν. Η ιρανική πολιτική δεν ήταν ποτέ ομοιογενής και το σύστημα περιλαμβάνει παράλληλες δομές εξουσίας. Διαφωνίες υπήρχαν πάντα, συχνά δημόσια. Ο Πεζεσκιάν και ο Αραγτσί συμμετέχουν επίσης στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας.
Ωστόσο, στην τρέχουσα κατάσταση, επικρατούν οι στρατηγοί και δεν υπάρχουν ενδείξεις εσωτερικής διάσπασης. Την Τρίτη, ενώ οι αντιπροσωπείες Ιράν και ΗΠΑ ετοιμάζονταν για νέο γύρο συνομιλιών στο Ισλαμαμπάντ, οι στρατηγοί ακύρωσαν τη διαδικασία. Διαφωνίες υπήρχαν για το αν πρέπει να συνεχιστούν οι συνομιλίες αν οι ΗΠΑ διατηρούν ναυτικό αποκλεισμό.
Ο Τραμπ δημοσίευσε μηνύματα απειλώντας το Ιράν με βομβαρδισμούς αν δεν αποδεχτεί συμφωνία. Οι ΗΠΑ κατέλαβαν επίσης δύο ιρανικά πλοία, εξοργίζοντας τους στρατηγούς.
Ο Βαχιντί και άλλοι στρατηγοί υποστήριξαν ότι οι συνομιλίες ήταν μάταιες. Ο Πεζεσκιάν και ο Αραγτσί διαφώνησαν, προειδοποιώντας για τεράστιες οικονομικές απώλειες και την ανάγκη άρσης κυρώσεων.
Τελικά, επικράτησαν οι στρατηγοί και οι συνομιλίες κατέρρευσαν.
Ο Τραμπ παρέτεινε την εκεχειρία αλλά διατηρεί τον αποκλεισμό μέχρι οι «διχασμένοι ηγέτες» του Ιράν να παρουσιάσουν δική τους πρόταση ειρήνης. Το τι θα ακολουθήσει παραμένει αβέβαιο, όπως και το αν οι Φρουροί θα δεχτούν παραχωρήσεις στο πυρηνικό πρόγραμμα.
Μια σκληροπυρηνική μειοψηφία στο Ιράν αντιτίθεται σε οποιαδήποτε υποχώρηση, πιστεύοντας ότι η συνέχιση του πολέμου θα φέρει νίκη. Υποστηρικτές τους διαδηλώνουν στους δρόμους, ενώ επιτέθηκαν και στον Αραγτσί όταν υπαινίχθηκε άνοιγμα των Στενών, κατηγορώντας τον για προδοσία.
Πώς έχει εκδηλωθεί η κατάρρευση της θέσης του Ισραήλ στην αμερικανική κοινή γνώμη — και είναι ακόμη δυνατόν, και αν ναι πώς, να ανακοπεί αυτή η επικίνδυνη επιδείνωση;
INSS Insight No. 2130, 23 Απριλίου 2026 Avishay Ben Sasson-Gordis Theodore Sasson
Η δεινή θέση του Ισραήλ στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι εμφανής σε δημοσκοπήσεις που καταγράφουν αρνητικές στάσεις σε καίριες ομάδες του πληθυσμού, μεταξύ των οποίων νεότεροι Ρεπουμπλικανοί, Ευαγγελικοί Χριστιανοί και Δημοκρατικοί όλων των ηλικιών. Η αυξανόμενη εχθρότητα απέναντι στο Ισραήλ επιτείνεται από ολοένα πιο επικριτική κάλυψη στα μέσα ενημέρωσης, ιδίως όσον αφορά τον ρόλο του Ισραήλ στον πόλεμο με το Ιράν, κινήσεις στο Κογκρέσο των ΗΠΑ για να τεθούν όροι στην αμερικανική βοήθεια προς το Ισραήλ, και αυξανόμενο έλεγχο των δραστηριοτήτων του φιλοϊσραηλινού λόμπι. Αν οι τρέχουσες τάσεις συνεχιστούν — τροφοδοτούμενες εν μέρει από τις πράξεις και τις πολιτικές του Ισραήλ, παράλληλα με μακροπρόθεσμες δημογραφικές δυναμικές και ρεύματα αντισημιτισμού — το Ισραήλ μπορεί σύντομα να βρεθεί χωρίς αξιόπιστη βάση στήριξης σε κανένα από τα δύο κόμματα. Οι προκλήσεις αυτές επιδεινώνονται από τις μεταβαλλόμενες τάσεις στο εσωτερικό της αμερικανοεβραϊκής κοινότητας και από τη φθίνουσα πολιτική επιρροή της θεσμικής ηγεσίας της. Οι προσπάθειες των Ισραηλινών υπευθύνων χάραξης πολιτικής να μεγιστοποιήσουν διπλωματικά και στρατιωτικά οφέλη υπό τη σημερινή αμερικανική κυβέρνηση ενδέχεται, στο παρόν πλαίσιο, να επιταχύνουν την παγίωση αυτών ακριβώς των εξαιρετικά επιζήμιων εξελίξεων.
Ένα από τα θεμέλια της ειδικής σχέσης ανάμεσα στο Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες τις τελευταίες δεκαετίες υπήρξε η ευρεία δημόσια συμπάθεια προς το Ισραήλ, η οποία μεταφραζόταν σε σχεδόν ανεπιφύλακτη υποστήριξη μέσα στο αμερικανικό πολιτικό σύστημα. Για πολλά χρόνια, αυτή η υποστήριξη παρέμενε σταθερή, με ισορροπία ανάμεσα στην αυξανόμενη στήριξη των Ρεπουμπλικανών και τη φθίνουσα στήριξη μεταξύ των Δημοκρατικών. Ωστόσο, από την αρχή του πολέμου στη Γάζα, η αμερικανική δημόσια υποστήριξη έχει διαβρωθεί, μια διαδικασία που απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη δυναμική κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν, εν μέρει λόγω της αντίληψης ότι το Ισραήλ παρέσυρε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε μια εκστρατεία που πολλοί Αμερικανοί θεωρούν ότι δεν εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα και που έχει αποδειχθεί δαπανηρή για το αμερικανικό κοινό. Η διαδικασία αυτή έχει επιταχυνθεί τόσο γρήγορα, ώστε το Ισραήλ είναι πιθανό να αντιμετωπίσει σημαντική υποχώρηση της αμερικανικής στήριξης πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι ανέμεναν οι περισσότεροι.
Η Διάβρωση της Θέσης του Ισραήλ στην Αμερικανική Κοινή Γνώμη
Μια δημοσκόπηση του ιδιαίτερα αξιόπιστου Pew Research Center, που διενεργήθηκε κατά τη διάρκεια της τρέχουσας εκστρατείας στο Ιράν, διαπίστωσε ότι το 60% των Αμερικανών βλέπει το Ισραήλ αρνητικά, σε σύγκριση με 53% το 2025 και 42% το 2022 (βλ. Πίνακα 1).
Σε διεθνή σύγκριση, το Ισραήλ αντιμετωπίζεται πλέον περισσότερο όπως χώρες που θεωρούνται εχθρικές προς τις Ηνωμένες Πολιτείες — όπως η Ρωσία, το Ιράν και η Κίνα — και πιο αρνητικά από χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και η Αίγυπτος (βλ. Πίνακα 2).
Οι αναλυτικές κατανομές ανά ηλικιακή ομάδα, που δημοσιεύονται εδώ για πρώτη φορά σε συνεργασία με το Pew Research Center, αναδεικνύουν ακόμη περισσότερο το βάθος αυτής της μεταστροφής. Μεταξύ των Αμερικανών ηλικίας 18–29 ετών, το 75% εκφράζει αρνητικές απόψεις, έναντι 67% μεταξύ όσων είναι 30–49 ετών. Μεταξύ των Δημοκρατικών ηλικίας 18–29 ετών, το 85% εκφράζει αρνητικές απόψεις, έναντι 83% μεταξύ όσων είναι 30–49 ετών. Μεταξύ των Ρεπουμπλικανών ηλικίας 18–29 ετών, το 64% εκφράζει αρνητικές απόψεις, έναντι 52% μεταξύ όσων είναι 30–49 ετών. Παρότι η διάβρωση ήταν ήδη εμφανής προηγουμένως μεταξύ των Ρεπουμπλικανών κάτω των 50 ετών, παλαιότερες δημοσκοπήσεις — περιλαμβανομένης της έρευνας του Pew του 2025 — δεν κατέγραφαν πλειοψηφία νεότερων Ρεπουμπλικανών με αρνητική άποψη για το Ισραήλ. Αυτό πλέον έχει ξεκάθαρα αλλάξει (βλ. Πίνακα 3).
Παρόμοιο μοτίβο εμφανίζεται και μεταξύ των θρησκευτικών ομάδων, με ιδιαίτερα έντονη διάβρωση στις νεότερες ηλικιακές κατηγορίες. Μεταξύ των λευκών Ευαγγελικών κάτω των 50 ετών, το 50% βλέπει πλέον το Ισραήλ αρνητικά, έναντι 47% που το βλέπει θετικά. Μεταξύ των Καθολικών κάτω των 50 ετών, το 74% βλέπει το Ισραήλ αρνητικά, έναντι 22% που το βλέπει θετικά. Μεταξύ όσων δεν ανήκουν σε κάποια θρησκεία και είναι κάτω των 50 ετών, το 80% βλέπει το Ισραήλ αρνητικά, έναντι 18% που το βλέπει θετικά (βλ. Πίνακα 4).
Λόγω περιορισμών στο μέγεθος του δείγματος, δεν είναι δυνατό να γίνει περαιτέρω ανάλυση των θρησκευτικών υποομάδων ανά ηλικία. Ωστόσο, είναι πιθανό οι νεότεροι Ευαγγελικοί να εκφράζουν ακόμη πιο αρνητικές στάσεις, σε συμφωνία με ευρύτερα δεδομένα που δείχνουν σταδιακή διάβρωση μέσα σε αυτή την κοινότητα.
Τα ευρήματα αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά, δεδομένου ότι, επί τουλάχιστον μία δεκαετία, οι Ισραηλινοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν επικεντρώσει τις προσπάθειες δημόσιας διπλωματίας τους στο ρεπουμπλικανικό ακροατήριο — ιδίως στους Ευαγγελικούς — με βάση την παραδοχή ότι αυτοί συνιστούν ένα σταθερό στήριγμα υποστήριξης. Τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτή η στρατηγική έχει φτάσει στα όριά της. Ενώ συνέβαλε στη δημιουργία στενών δεσμών με την κυβέρνηση Τραμπ, είχε επίσης ως τίμημα την αποδυνάμωση των σχέσεων με τους Δημοκρατικούς και άλλες κοινωνικές ομάδες.
Ταυτόχρονα, η αυξανόμενη προβολή συντηρητικών καθολικών προσωπικοτήτων μέσα στη Νέα Αμερικανική Δεξιά — όπως ο αντιπρόεδρος Βανς — ενδέχεται να ενισχύσει τη σημασία της καθολικής κοινής γνώμης. Αν και τα παρόντα δεδομένα δεν παρέχουν οριστική εικόνα για τις στάσεις των συντηρητικών Καθολικών απέναντι στο Ισραήλ, υπογραμμίζουν την ανάγκη στενότερης ανάλυσης.
Η Οπτική της Εβραϊκής Κοινότητας
Η επιδείνωση της εικόνας του Ισραήλ στο ευρύτερο αμερικανικό κοινό συνοδεύεται από σημαντικές μετατοπίσεις στο εσωτερικό της εβραϊκής κοινότητας. Η οργανωμένη κοινότητα, που άλλοτε αποτελούσε κεντρικό πυλώνα της πολιτικής στήριξης προς το Ισραήλ, χάνει σταδιακά την επιρροή της. Ταυτόχρονα, η απογοήτευση από τις πολιτικές της ισραηλινής κυβέρνησης — ιδίως μεταξύ των νεότερων Εβραίων — συμβάλλει στην ενίσχυση πιο επικριτικών στάσεων.
Δύο πρόσφατες δημοσκοπήσεις που διενεργήθηκαν μεταξύ Αμερικανών Εβραίων δείχνουν ευρεία αντίθεση στην κοινή αμερικανοϊσραηλινή εκστρατεία στο Ιράν. Δημοσκόπηση της Mellman Group για το ακομμάτιστο Jewish Electorate Institute έδειξε ότι το 55% των εβραίων ψηφοφόρων αντιτίθεται στη στρατιωτική δράση, ενώ δημοσκόπηση της GBAO για τη φιλελεύθερη οργάνωση J Street κατέγραψε ποσοστό αντίθεσης 60%. Και οι δύο διεξήχθησαν στο δεύτερο μισό του Μαρτίου.
Πιο γενικά, η κοινή γνώμη των Εβραίων αντανακλά στενά εκείνη του γενικού αμερικανικού πληθυσμού, περιλαμβανομένων παρόμοιων επιπέδων αντίθεσης στον πόλεμο και συγκρίσιμων κομματικών διαιρέσεων. Για παράδειγμα, στη δημοσκόπηση της Mellman, το 83% των Εβραίων Ρεπουμπλικανών υποστήριξε την εκστρατεία, ενώ το 74% των Εβραίων Δημοκρατικών αντιτάχθηκε σε αυτήν. Οι στάσεις αυτές αντανακλούν όχι μόνο κομματική ταύτιση αλλά και στρατηγικές ανησυχίες, καθώς και φόβους για αντισημιτική αντίδραση.
Η δημοσκόπηση της GBAO δείχνει επίσης συνεχιζόμενη διάβρωση στις συνολικές στάσεις των Εβραίων απέναντι στο Ισραήλ. Σε απάντηση σε μια τυπική ερώτηση δημοσκόπησης, το 30% των εβραίων ερωτηθέντων δήλωσε ότι οι συμπάθειές του κλίνουν περισσότερο προς τους Παλαιστινίους παρά προς τους Ισραηλινούς — ποσοστό ακόμη υψηλότερο μεταξύ των νεότερων ερωτωμένων. Οι απόψεις για την αμερικανική βοήθεια προς το Ισραήλ είναι παρόμοια διχασμένες: το 31% υποστηρίζει βοήθεια χωρίς όρους, το 44% υποστηρίζει βοήθεια υπό όρους συνδεδεμένους με το αμερικανικό δίκαιο, και το 26% αντιτίθεται πλήρως στη βοήθεια.
Προειδοποιητικά Σημάδια Πέρα από τις Δημοσκοπήσεις Κοινής Γνώμης
Οι τάσεις της κοινής γνώμης αντανακλώνται ολοένα και περισσότερο στον λόγο των ελίτ. Στο εσωτερικό του Δημοκρατικού Κόμματος, ο επικριτικός λόγος σχετικά με τη στρατιωτική βοήθεια προς το Ισραήλ εντείνεται. Στις 15 Απριλίου, 40 από τους 47 Δημοκρατικούς γερουσιαστές ψήφισαν υπέρ νομοθεσίας που στόχευε στο να μπλοκάρει την πώληση στρατιωτικών μπουλντόζων στο Ισραήλ, και 37 ψήφισαν υπέρ του αποκλεισμού της υποστήριξης για βόμβες 1.000 λιβρών, αν και τελικά η νομοθεσία δεν εγκρίθηκε. Προηγούμενες ψηφοφορίες παρόμοιας φύσης είχαν συγκεντρώσει αισθητά μικρότερη υποστήριξη μεταξύ των Δημοκρατικών. Αξιοσημείωτο είναι ότι στην ψηφοφορία αυτή περιλαμβάνονταν και Εβραίοι γερουσιαστές, καθώς και παραδοσιακοί υποστηρικτές του Ισραήλ. Η γερουσιαστής Elissa Slotkin (Δημοκρατική–Μίσιγκαν), για παράδειγμα, εξήγησε τη στήριξή της στο μέτρο κάνοντας διάκριση ανάμεσα στην υποστήριξη προς το κράτος του Ισραήλ και στην υποστήριξη προς τη σημερινή κυβέρνησή του. Επιπλέον, επικαλούμενη την αντίθεσή της στον «πόλεμο επιλογής» που κήρυξε ο Τραμπ εναντίον του Ιράν, επέλεξε να αντιταχθεί σε αυτή τη συγκεκριμένη μεταφορά βοήθειας. Διευκρίνισε ότι, ενώ θα συνεχίσει στο μέλλον να στηρίζει την παροχή αμυντικού οπλισμού προς το Ισραήλ, προτίθεται να αξιολογεί άλλες προτάσεις βοήθειας κατά περίπτωση.
Καθώς πλησιάζουν οι επερχόμενες εκλογές και το ισχύον Μνημόνιο Κατανόησης (MOU) μεταξύ Ισραήλ και Ηνωμένων Πολιτειών οδεύει προς τη λήξη του το 2028, είναι εμφανές ότι οι εκκλήσεις για τερματισμό της άμεσης βοήθειας θα συνεχίσουν να αυξάνονται. Για παράδειγμα, η βουλευτής Alexandria Ocasio-Cortez, η οποία στο παρελθόν είχε στηρίξει τη χρηματοδότηση ορισμένων αμυντικών συστημάτων, έχει πλέον δεσμευτεί να αντιταχθεί σε κάθε μελλοντική στρατιωτική βοήθεια, περιλαμβανομένης της αεράμυνας, και να επιμείνει ότι το Ισραήλ πρέπει να χρηματοδοτεί τέτοιες προμήθειες αυτοτελώς. Έχει επίσης τονίσει την ανάγκη να διασφαλιστεί η συμμόρφωση με το αμερικανικό δίκαιο που διέπει τη χρήση αμερικανικών όπλων. Αντανακλώντας την αυξανόμενη αποδοχή τέτοιων θέσεων, η φιλοϊσραηλινή ομάδα πίεσης J Street έχει ζητήσει η βοήθεια να τίθεται υπό όρους. Την ίδια στιγμή, οι δεσμοί με την AIPAC — που άλλοτε αποτελούσαν πολιτικό πλεονέκτημα — θεωρούνται ολοένα και περισσότερο επιβαρυντικοί σε ορισμένες προκριματικές εκλογές των Δημοκρατικών, όπου οι υποψήφιοι καλούνται πλέον να δικαιολογήσουν τέτοιες σχέσεις.
Στη ρεπουμπλικανική πλευρά, ο πόλεμος με το Ιράν προκάλεσε ανοιχτές συγκρούσεις ανάμεσα στον πρόεδρο Τραμπ και εξέχοντες υποστηρικτές του, όπως ο Tucker Carlson, ο οποίος έχει εκφράσει σκληρές αντιϊσραηλινές — και κατά καιρούς αντισημιτικές — απόψεις. Ο Carlson και άλλοι υποστήριξαν ότι ο πόλεμος εξυπηρετεί πρωτίστως ισραηλινά και όχι αμερικανικά συμφέροντα. Παρά τις προσπάθειες του Τραμπ να αντικρούσει αυτές τις επικρίσεις, αυτές συνεχίστηκαν, γεγονός που υποδηλώνει αυξανόμενη νομιμοποίηση τέτοιων θέσεων σε τμήματα της ρεπουμπλικανικής ελίτ και του μιντιακού της οικοσυστήματος.
Αιτίες και Αλληλεπιδράσεις
Η διάβρωση της θέσης του Ισραήλ αντανακλά μακροπρόθεσμες δημογραφικές τάσεις, τεχνολογικές αλλαγές που ενισχύουν, διαμορφώνουν και ενίοτε παραμορφώνουν τις αντιλήψεις για τα γεγονότα στη Γάζα και σε άλλα μέτωπα, καθώς και τη διευρυνόμενη απήχηση του αντισημιτικού και αντισιωνιστικού λόγου. Ωστόσο, διαμορφώνεται επίσης από επιλογές της ισραηλινής πολιτικής, περιλαμβανομένου του τρόπου διεξαγωγής των πολέμων στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν, της βίας των εποίκων στη Δυτική Όχθη και των αντιλήψεων περί ισραηλινής ανάμειξης στην εσωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών. Πιο πρόσφατα, η αντίληψη ότι το Ισραήλ παρέσυρε τις Ηνωμένες Πολιτείες σε έναν πόλεμο που προκάλεσε σοβαρές εσωτερικές και παγκόσμιες αναταράξεις, και ότι επιδιώκει να παρατείνει την αμερικανική εμπλοκή στη σύγκρουση, αποδείχθηκε ιδιαίτερα επιζήμια.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η εσωτερική αμερικανική κοινή γνώμη παρέχει μόνο μια μερική εικόνα των τάσεων που θα διαμορφώσουν τη μελλοντική σχέση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Κατά τον πρόσφατο πόλεμο εναντίον του Ιράν, το Ισραήλ επέδειξε εξαιρετική ικανότητα στρατιωτικής συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Επιπλέον, η άρση προηγούμενων περιορισμών στην ανοιχτή αμερικανική στρατιωτική συνεργασία με το Ισραήλ στην περιοχή ενδέχεται να ενισχύσει στο μέλλον τους διμερείς δεσμούς ασφαλείας.
Ωστόσο, όσο το Ισραήλ εκλαμβάνεται ως δύναμη που παρεμποδίζει τις προσπάθειες τερματισμού των συνεχιζόμενων συγκρούσεων — είτε στο Ιράν, είτε στον Λίβανο, είτε στη Γάζα — η κριτική στο εσωτερικό της αμερικανικής πολιτικής σκηνής είναι πιθανό να εντείνεται.
Συνέπειες
Η απότομη επιδείνωση της θέσης του Ισραήλ στις Ηνωμένες Πολτείες συνιστά σοβαρή απειλή για ένα από τα θεμέλια της εθνικής ασφάλειας του Ισραήλ. Τα τελευταία δεδομένα προστίθενται σε ένα αυξανόμενο σώμα ενδείξεων που υποδηλώνει ότι καμία νεανική ηλικιακή ομάδα ενηλίκων στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν βλέπει σήμερα το Ισραήλ θετικά, ενώ οι αρνητικές αντιλήψεις φαίνεται να παγιώνονται ολοένα και περισσότερο και στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες.
Ακόμη και αν το τέλος του πολέμου οδηγήσει σε κάποια βελτίωση, η παρούσα τροχιά ενδέχεται σύντομα να δημιουργήσει μια κατάσταση στην οποία το Ισραήλ δεν θα διαθέτει σταθερή πολιτική βάση στήριξης σε κανένα από τα δύο κόμματα. Υπάρχει πραγματικός κίνδυνος να αναδύεται μια εκ βάθρων νέα ισορροπία, στην οποία το Ισραήλ αντιμετωπίζεται πολύ πιο αρνητικά απ’ ό,τι στο παρελθόν. Ακόμη και αν υπάρξει κάποια διόρθωση, το σημερινό χαμηλό σημείο εκκίνησης καθιστά απίθανη την επιστροφή στα προηγούμενα επίπεδα υποστήριξης.
Κατά συνέπεια, χωρίς μεγάλες αλλαγές, οι αρνητικές αντιλήψεις για το Ισραήλ είναι πιθανό να παγιωθούν, και η υποστήριξη προς αυτό είναι πιθανό να σταθεροποιηθεί σε πολύ χαμηλότερο επίπεδο από εκείνο των προηγούμενων δεκαετιών. Επειδή αυτή η τάση διαπερνά και τα δύο κόμματα, οι στρατηγικές στις οποίες έχει στηριχθεί το Ισραήλ στο παρελθόν είναι πιθανό να αποδειχθούν μόνο μερικώς αποτελεσματικές. Ακόμη και αν οι Ρεπουμπλικανοί διατηρήσουν τον έλεγχο του Κογκρέσου στις ενδιάμεσες εκλογές του 2026, η πολιτική κάλυψη που το Ισραήλ απολάμβανε επί μακρόν ενδέχεται να μην είναι πλέον εξασφαλισμένη.
Ταυτόχρονα, απόπειρες πλήρους κεφαλαιοποίησης της στήριξης της τρέχουσας αμερικανικής κυβέρνησης — για παράδειγμα, μέσω της επιδίωξης μαξιμαλιστικών στόχων σε όλα τα μέτωπα του πολέμου και της παράτασης των εχθροπραξιών έως ότου αυτοί επιτευχθούν — ενδέχεται να υπονομεύσουν τις μελλοντικές προσπάθειες ανασυγκρότησης διακομματικής υποστήριξης. Μια τέτοια στρατηγική ενέχει τον κίνδυνο να ενισχύσει την αντίληψη ότι το Ισραήλ επιδιώκει να διαμορφώνει την αμερικανική πολιτική με τρόπους που μπορεί να μην ευθυγραμμίζονται με τα αμερικανικά συμφέροντα, εμβαθύνοντας έτσι τη δυσαρέσκεια που αισθάνονται πολλοί Αμερικανοί. Έτσι, μια ισραηλινή στάση που βασίζεται στην παραδοχή ότι το αμερικανικό πολιτικό σύστημα είναι ούτως ή άλλως καταδικασμένο να στραφεί εναντίον του Ισραήλ, ανεξάρτητα από το τι πράττει αυτό, θα μπορούσε από μόνη της να δημιουργήσει μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.
Οι απόψεις που διατυπώνονται στις εκδόσεις του INSS ανήκουν αποκλειστικά στους συγγραφείς.
Avishay Ben Sasson-Gordis
Ο Δρ. Avishay Ben Sasson-Gordis είναι υπότροφος σε θέση φιλοξενίας του Ruderman Family Foundation και ανώτερος ερευνητής στο Institute for National Security Studies (INSS) του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, όπου ηγείται του ερευνητικού πεδίου Ισραήλ–Ηνωμένες Πολιτείες. Εργάζεται πάνω στις επιπτώσεις της εσωτερικής αμερικανικής πολιτικής, και γενικότερα της αμερικανικής πολιτικής, στην εθνική ασφάλεια του Ισραήλ. Ο Avishay είναι μεταδιδακτορικός υπότροφος του προγράμματος Liberalism Rekindled στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. Το ακαδημαϊκό του έργο εστιάζει στη δημοκρατική οπισθοδρόμηση και στην πολιτική θεωρία του στρατού. Είναι συχνός σχολιαστής της ισραηλινής επικαιρότητας στα διεθνή και ισραηλινά μέσα ενημέρωσης, και παρεμβάσεις του έχουν δημοσιευθεί στα Foreign Affairs, Haaretz και World Politics Review.
Theodore Sasson
Ο Theodore Sasson εντάχθηκε στο INSS το 2024 ως υπότροφος σε θέση φιλοξενίας του Ruderman Family Foundation στο Ερευνητικό Πρόγραμμα Ισραήλ–Ηνωμένες Πολιτείες, με ειδική εστίαση στην αμερικανοεβραϊκή κοινότητα. Είναι τακτικός καθηγητής στο Middlebury College στο Βερμόντ των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου διευθύνει το πρόγραμμα Jewish Studies, και μέλος ΔΕΠ στο Mandel Institute for Nonprofit Leadership.
Στο ελληνικό ζήτημα, κατά την περίοδο της χούντας Ιωαννίδη, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Henry Kissinger επέλεξε να συνεχίσει μια πολιτική «αποστασιοποίησης», όπως τη χαρακτήριζε το Γραφείο Πληροφοριών και Έρευνας του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ (Bureau of Intelligence and Research, INR). Με άλλα λόγια, η Ουάσιγκτον επεδίωξε μια διαχείριση χαμηλού προφίλ της σχέσης της με το καθεστώς, ώστε να περιοριστεί η άμεση αμερικανική εμπλοκή στα εσωτερικά της Ελλάδας και να αποφευχθούν πιέσεις για άμεση αποκατάσταση της δημοκρατίας. Η λογική αυτής της επιλογής ήταν πρωτίστως στρατηγική και υπηρετούσε τις άμεσες επιδιώξεις του Λευκού Οίκου: να μην διακινδυνεύσει η ήδη εξασφαλισμένη πρόσβαση και οι υφιστάμενες ρυθμίσεις για τις αμερικανικές στρατιωτικές διευκολύνσεις στην Ελλάδα – κάτι που το INR συνέδεε ρητά με τις διαπραγματεύσεις για την αναπροσαρμογή των όρων χρήσης της βάσης στη Σούδα, που ήταν σε εξέλιξη την άνοιξη του 1974, υπογραμμίζοντας ότι η συνέχιση της «αποστασιοποίησης» ήταν αναγκαία.
Ωστόσο, η ίδια η λογική της «αποστασιοποίησης» δεν προστάτευε τις ΗΠΑ από το πολιτικό κόστος, κάτι που το INR κατέγραφε με σαφήνεια: η πολιτική αυτή ήταν αντιδημοφιλής στο ΝΑΤΟ, δημιουργούσε προβλήματα στη διαχείριση του Κογκρέσου που πίεζε για την αποκατάσταση της δημοκρατίας, και -κυρίως- κινδύνευε να εκληφθεί στην Ελλάδα ως σιωπηρή ανοχή ή και στήριξη της δικτατορίας από την Ουάσιγκτον, με πιθανή συνέπεια τη σταδιακή επιδείνωση των αμερικανοελληνικών σχέσεων. Παράλληλα, το INR υιοθετούσε μια σχετικά «αισιόδοξη πρόβλεψη» για την επόμενη μέρα: εκτιμούσε ότι ένα διάδοχο καθεστώς (στρατιωτικό ή πολιτικό) δύσκολα θα στρεφόταν απότομα εναντίον των ΗΠΑ και, αντιθέτως, θα επιζητούσε την αμερικανική στήριξη, ώστε να προσδώσει νομιμοποίηση στην άνοδό του στην εξουσία. Επιπλέον, το INR τόνιζε ότι η άνοδος του Ανδρέα Παπανδρέου ή της Αριστεράς στην εξουσία έπρεπε να θεωρείται απίθανη, αφού ο Στρατός δεν επρόκειτο να την επιτρέψει.
Είναι δε ενδεικτικό ότι, μέσα στη διπλωματική αλληλογραφία της περιόδου, καταγράφονται και οι επιφυλάξεις του Αμερικανού πρεσβευτή στην Αθήνα, Henry J. Tasca, προς την Ουάσιγκτον (Μάιος 1974) για τη διαχείριση του ελληνικού ζητήματος, οι οποίες φωτίζουν εκ των έσω το δίλημμα που ενείχε αυτή η πολιτική και εκ του αποτελέσματος αποδείχθηκαν σχεδόν προφητικές ως προς τη μεταπολιτευτική έξαρση του αντιαμερικανισμού στην Ελλάδα, που ακολούθησε την κυπριακή κρίση.
Η «σιωπηλή πλειοψηφία» του στρατεύματος και σκέψεις για μια ελεγχόμενη μετάβαση
Μετά από το πραξικόπημα της 25ης Νοεμβρίου, το State Department είχε εστιάσει στο ρόλο που θα διαδραμάτιζαν οι μετριοπαθείς και νομιμόφρονες αξιωματικοί, που αποτελούσαν τη «σιωπηλή πλειοψηφία» στον Στρατό. Οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών θεωρούσαν από τον Απρίλιο του 1974 ότι, παρόλο που οι μετριοπαθείς αξιωματικοί ένιωθαν αγανάκτηση για την πολιτικοποίηση του στρατιωτικού κατεστημένου και επιθυμούσαν την αποδέσμευση των ενόπλων δυνάμεων από την πολιτική, τάσσονταν υπέρ μιας «περιορισμένης μορφής πολιτικής ελευθερίας». Ο φόβος των μετριοπαθών ήταν ότι μια αλλαγή προς ένα απόλυτα ελεύθερο πολιτικό σκηνικό θα οδηγούσε σε αναρχία και σε μια ανεξέλεγκτη κατάσταση, παρόμοια με εκείνη που προηγήθηκε του στρατιωτικού πραξικοπήματος του 1967. Γι’ αυτό ο Ευάγγελος Αβέρωφ είχε προτείνει στο σχέδιο γέφυρα ένα σύνταγμα, το οποίο θα ήταν «αντι-κομουνιστικό και αντι-Παπανδρέου», τουλάχιστον αυτή ήταν η ερμηνεία του Tasca, όπως θα τη μετέφερε στο State Department τον Αύγουστο του 1974.
Ο δεύτερος σημαντικός παράγοντας που είχαν επισημάνει οι αμερικανικές υπηρεσίες ήταν ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δεν θα επέστρεφε στην εξουσία χωρίς εγγυήσεις ότι θα είχε πλήρη ελευθερία κινήσεων στη διακυβέρνηση της χώρας. Ακόμα και οι μετριοπαθείς αξιωματικοί, αν και πιο διαλλακτικοί, θα ήταν δύσκολο να παραμείνουν αμέτοχοι εάν ο Καραμανλής απειλούσε την «αυτονομία του στρατεύματος», ενώ σε κάθε περίπτωση μια πολιτική κυβέρνηση θα έπρεπε να αντιμετωπίσει και τους σκληροπυρηνικούς νεαρούς αξιωματικούς, που αντιδρούσαν σε κάθε πολιτικοποίηση του καθεστώτος.
Ο ίδιος ο Καραμανλής είχε απευθυνθεί στους μετριοπαθείς ήδη από τις 30 Σεπτεμβρίου του 1969 με την επιστολή του προς τη Χούντα που δημοσιεύτηκε και δημοσιοποιήθηκε διεθνώς μέσω της Journal de Genève. Ο Καραμανλής θα επαναλάμβανε την πρόταση-γέφυρα που επεξεργαζόταν από το 1967 προς το στρατιωτικό καθεστώς, ώστε να παραδώσει ειρηνικά την εξουσία, ταυτόχρονα όμως τόνιζε ότι «η αποκατάσταση της Δημοκρατίας δύναται να γίνει κατά δύο τρόπους: είτε δια της αβιάστου αποχωρήσεως της παρούσης Κυβερνήσεως είτε δια της ανατροπής της». Στην ίδια επιστολή προσκαλούσε τους «εξ αγαθής προαιρέσεως συστρατευθέντες» και τις Ένοπλες Δυνάμεις γενικότερα, να ανατρέψουν τη Χούντα, σε περίπτωση που η ίδια δεν θα παρέδιδε την εξουσία οικειοθελώς. Η πρωτοβουλία Καραμανλή είχε την καθολική αποδοχή του πολιτικού κόσμου, ακόμα και του Παπανδρέου. Γρήγορα όμως ο Καραμανλής απογοητεύτηκε με την αναποτελεσματικότητα της παρέμβασής του, καθώς οι μετριοπαθείς στρατιωτικοί στους οποίος και απευθύνονταν δεν προέβησαν σε καμία κίνηση ή αντίδραση εναντίον της Χούντας.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι στο μυαλό του Καραμανλή υπήρχαν δύο δυνατότητες επιστροφής στη δημοκρατική κανονικότητα: η πρώτη και προτιμότερη λύση ήταν το στρατιωτικό καθεστώς να παρέδιδε την εξουσία σε μια έμπειρη και ισχυρή κυβέρνηση, η οποία θα λειτουργούσε ως γέφυρα για την αποκατάσταση της δημοκρατίας εντός ενός εύλογου χρονικού διαστήματος. Επικεφαλής στο όλο εγχείρημα θα ήταν ο ίδιος ο Καραμανλής, ο οποίος θα είχε λευκή επιταγή για να προβεί σε όλες τις απαραίτητες θεσμικές μεταρρυθμίσεις, ώστε να αποφευχθεί στο μέλλον ένα νέο στρατιωτικό πραξικόπημα. Η δεύτερη επιλογή, την οποία ο Καραμανλής υπαινίσσεται στην επιστολή της 30ης Σεπτεμβρίου του 1969, ήταν η βίαιη ανατροπή του καθεστώτος από φιλοβασιλικούς και φιλοκαραμανλικούς αξιωματικούς του ελληνικού στρατού, η οποία όμως θα μπορούσε να οδηγήσει σε έναν νέο ελληνικό εμφύλιο με καταστροφικές επιπτώσεις για την Ελλάδα. Το συγκεκριμένο όμως τμήμα του ελληνικού στρατού διακατεχόταν επίσης και από έντονα φιλοαμερικανικά αισθήματα. Ως αποτέλεσμα, όσο η Ουάσιγκτον συνέχιζε να συνεργάζεται με το στρατιωτικό καθεστώς, οι μετριοπαθείς αξιωματικοί δεν είχαν ισχυρό κίνητρο να επιδιώξουν μια βίαιη ανατροπή της χούντας του Παπαδόπουλου. H αμερικανική στρατιωτική βοήθεια έφθανε στην Αθήνα χωρίς σοβαρά προσκόμματα, παρόλες τις αντιδράσεις του Κογκρέσου -ενώ έως το 1973 η Ελλάδα λάμβανε δωρεάν στρατιωτική βοήθεια (grant aid) από τις ΗΠΑ. Το 1974 η Ελλάδα είχε ενταχθεί στο πλαίσιο των Foreign Military Sales (FMS) και, ήδη από τον Φεβρουάριο του ίδιου οικονομικού έτους, είχαν διατεθεί 50 εκατ. δολάρια σε πιστώσεις FMS για την ελληνική αγορά αεροσκαφών Phantom F-4.
Υπήρχε όμως και μια τρίτη επιλογή, η οποία θα συνδύαζε τα πλεονεκτήματα των δύο προαναφερθεισών λύσεων, χωρίς αιματοχυσίες και εμφύλιους, όπως ακριβώς συνέβη στην Πορτογαλία τον Απρίλιο του 1974 με την «Επανάσταση των Γαρυφάλλων»:
Μια ελεγχόμενη «πολιτικοποίηση» του καθεστώτος, όπου η σταδιακή αποκατάσταση θεσμών και ελευθεριών θα συνδυαζόταν με τη διατήρηση ενός υπολειμματικού -αλλά κρίσιμου- ρόλου των Ενόπλων Δυνάμεων ως δυνητικού ρυθμιστή της ελληνικής πολιτικής σκηνής.
Το INR εκτιμούσε ότι οι ανώτεροι διοικητές της Βόρειας Ελλάδας, εφόσον επικρατούσαν έναντι των «νεαρών σκληροπυρηνικών», θα προσανατολίζονταν σε μια λύση που θα «νομιμοποιούσε» περισσότερο το καθεστώς μέσω της προβολής πολιτικών προσώπων -με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Καραμανλή- στο προσκήνιο, ενώ οι ίδιοι θα διατηρούσαν την πραγματική επιρροή από τα παρασκήνια.
Ανάλυση της CIA για τις προοπτικές της μεταπολιτευτικής κυβέρνησης, με ημερομηνία 2 Αυγούστου 1974, υπογράμμιζε ότι οι ένοπλες δυνάμεις, παρότι είχαν απαξιωθεί, «παρέμεναν η ισχυρότερη δύναμη στη χώρα», ενώ, σε συνομιλία της 7ης Οκτωβρίου 1974 στο αμερικανικό Πεντάγωνο μεταξύ Kissinger και τότε υπουργού Άμυνας των ΗΠΑ James R. Schlesinger, καθίστατο σαφές ότι η δημοσιοποίηση της υπαναχώρησης από την πρώτη φάση του ελλιμενισμού του 6ου Στόλου στην Ελευσίνα θα εξαρτιόταν από το κατά πόσο ο Στρατός θα αντιδρούσε ή όχι, κάτι που, σύμφωνα με την εκτίμηση του Kissinger, συνδεόταν άμεσα με το μέγεθος του κλονισμού του ηθικού του.
Στην ίδια συνομιλία καταγραφόταν η εκτίμηση του Kissinger ότι ο Καραμανλής ενδέχεται να εξελισσόταν σε μορφή αντίστοιχη με εκείνη του στρατηγού António de Spínola στην πορτογαλική μετάβαση, δηλαδή ως πολιτικό παράγοντα νομιμοποίησης μιας μεταβολής της οποίας οι βασικοί συσχετισμοί θα παρέμεναν -τουλάχιστον προσωρινά- υπό τον έλεγχο του Στρατού.
Χαρακτηριστικό είναι ότι, σε μεταγενέστερη αμερικανική αποτίμηση, ο πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Αθήνα Robert J. McCloskey θεωρούσε πως αυτή η λογική -ο στρατός ως «potential arbiter» (δυνητικός ρυθμιστής) της ελληνικής πολιτικής- δεν είχε εξαλειφθεί πλήρως και εξακολουθούσε να αποτελεί παράγοντα του πολιτικού συστήματος ακόμη και το 1979.
Επίλογος
Η εικόνα αυτή εξηγεί, σε σημαντικό βαθμό, και τη σταθερή απροθυμία του Kissinger να εμπλακεί ανοιχτά στα εσωτερικά της Ελλάδας, καθώς ο Στρατός δεν εμφανιζόταν ως ενιαίο κέντρο εξουσίας, αλλά ως πεδίο σύγκρουσης μεταξύ μετριοπαθών και φιλοδυτικών αξιωματικών, αφενός, και ακραίων αντιδυτικών ή «κανταφικών» στοιχείων, αφετέρου, ενώ οι εντάσεις αυτές κορυφώθηκαν ως απόρροια της κυπριακής κρίσης. Ο ανταγωνισμός αυτός θα είχε, τα επόμενα χρόνια, κομβική σημασία τόσο για τις μετέπειτα επιλογές του Καραμανλή όσο και για την αμερικανική πολιτική στην Ελλάδα, καθώς οι αντιδυτικοί αξιωματικοί θα έβλεπαν στο πρόσωπο του Παπανδρέου τον νέο τους ηγέτη.
Τελικώς, τη λύση στο αδιέξοδο στο ελληνικό ζήτημα δεν την έδωσε η Ουάσιγκτον κυρίως λόγω της επιφυλακτικότητας του Kissinger, αλλά οι ίδιες οι εσωτερικές διεργασίες στο στράτευμα: τα μετριοπαθή στοιχεία ενεργοποιήθηκαν όταν κατέστη σαφές ότι η γραμμή Ιωαννίδη οδηγούσε σε επικίνδυνη κλιμάκωση με την Τουρκία, με ενδεχόμενες καταστροφικές συνέπειες για τη χώρα.
Πρέπει όμως εξ αρχής να διευκρινιστεί ότι η πρόσκληση των «μετριοπαθών» προς τον Καραμανλή να αναλάβει την πρωθυπουργία δεν σήμαινε αυτομάτως ότι θα λειτουργούσε ως «αχυράνθρωπος» ή ότι θα δεσμευόταν να ακολουθήσει, σε κάθε περίπτωση, τη γραμμή που εισηγούνταν οι διαμεσολαβητές της μετάβασης. Αυτό αποδείχθηκε ήδη από τις πρώτες ημέρες της επιστροφής του στην Ελλάδα: παρά τις αρχικές εισηγήσεις του Ευάγγελου Αβέρωφ για μια σταδιακή «αποχουντοποίηση», ο Καραμανλής δεν δεσμεύθηκε να ακολουθήσει τη συγκεκριμένη γραμμή.
Η πρωτοφανής λαϊκή υποδοχή του Καραμανλή κατά την άφιξή του στην Αθήνα του προσέδωσε έναν βαθμό πολιτικής νομιμοποίησης που υπερέβη τις αρχικές παραμέτρους του εγχειρήματος, όπως τις οραματίζονταν ορισμένοι στρατιωτικοί κύκλοι. Ο Αβέρωφ θα μετέφερε στον Tasca στις 26 Ιουλίου 1974 ότι η νέα κυβέρνηση είχε στην πραγματικότητα μεγαλύτερη ισχύ από όση αρχικώς αναμενόταν, η οποία απόρρεε τόσο από την υποδοχή του Καραμανλή όσο και από το ευρύ κυβερνητικό σχήμα, το οποίο εξασφάλιζε και ευρεία πολιτική στήριξη.
Το πόσο ταραχώδης και αβέβαιη όμως παρέμενε η μεταβατική περίοδος αποτυπώνεται και στο γεγονός ότι οι ίδιοι αξιωματικοί της «σιωπηλής πλειοψηφίας» της Βόρειας Ελλάδας, οι οποίοι είχαν συμβάλει καθοριστικά στη μετάβαση του Ιουλίου, δεν υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό τον Καραμανλή κατά την επίσκεψή του στο Γ΄ Σώμα Στρατού στις 26 Οκτωβρίου του 1974. Η στάση αυτή συνιστούσε ένδειξη της αυξανόμενης δυσφορίας τους απέναντι στις επιλογές της κυβέρνησης εθνικής ενότητας, η οποία πιθανότατα συνδεόταν με την εκτόπιση του Γεωργίου Παπαδόπουλου και άλλων πρωταιτίων της δικτατορίας στην Κέα, με τη νομιμοποίηση του ΚΚΕ, αλλά και με την επιστροφή του Παπανδρέου στην Ελλάδα και στην ενεργό πολιτική με την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ.
*Ο Δημήτριος-Μερκούριος Κόντης είναι υποψήφιος διδάκτορας διπλωματικής ιστορίας της Νομικής Σχολής του Α.Π.Θ.
* Το πλήρες επιστημονικό άρθρο, με βιβλιογραφία και παραπομπές, δημοσιεύθηκε στα Βαλκανικά Σύμμεικτα 23 (2024-25) με τίτλο: «Ο ρόλος των μετριοπαθών αξιωματικών του Ελληνικού Στρατού στην επάνοδο του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην εξουσία». Διαθέσιμο σε ανοικτή πρόσβαση: https://imxa.gr/wp-content/uploads/2026/04/Symmikta-vol-23_full.pdf
Με την πρώτη ματιά, η κατάσταση στο Στενό του Ορμούζ φαίνεται να οδεύει προς κλιμάκωση. Πολεμικά πλοία επιχειρούν σε κοντινή απόσταση, η εμπορική ναυτιλία δέχεται επιθέσεις και η ρητορική και από τις δύο πλευρές έχει σκληρύνει. Ωστόσο, κάτω από αυτή την επιφανειακή ένταση κρύβεται μια πιο λεπτή πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που περιγράφεται καλύτερα όχι ως πορεία προς τον πόλεμο, αλλά ως στρατηγική στασιμότητα.
Αυτό είναι το παράδοξο της τρέχουσας κρίσης. Η πίεση εντείνεται, αλλά το ίδιο συμβαίνει και με τα κίνητρα για την αποφυγή της πλήρους διάλυσης του συστήματος.
Η στρατηγική στασιμότητα δεν είναι ειρήνη. Είναι μια ελεγχόμενη αντιπαράθεση, ή μια ισορροπία όπου και οι δύο πλευρές ασκούν σταθμισμένη πίεση διατηρώντας σκόπιμα διπλωματικά εμπόδια. Είναι άβολη, ασταθής και εγγενώς επικίνδυνη. Αλλά είναι επίσης συχνά το τελικό στάδιο πριν από ένα αποτέλεσμα κατόπιν διαπραγμάτευσης.
Για τον Ντόναλντ Τραμπ, οι περιορισμοί είναι ολοένα και περισσότερο από το εσωτερικό των ΗΠΑ όσο και στρατηγικοί. Οι αγορές ενέργειας παραμένουν ιδιαίτερα ευαίσθητες στις διαταραχές στο Ορμούζ, μέσω του οποίου ρέει ένα σημαντικό μερίδιο των παγκόσμιων υδρογονανθράκων. Οι αυξημένες τιμές μεταφράζονται γρήγορα σε πολιτική πίεση. Μια παρατεταμένη αντιπαράθεση που δεν αποφέρει σαφή αποτελέσματα κινδυνεύει να καταστεί όχι επίδειξη ισχύος, αλλά μειονέκτημα.
Για το Ιράν, ο υπολογισμός είναι εξίσου πειστικός. Ο συνδυασμός στρατιωτικής πίεσης, οικονομικής απομόνωσης και υποβάθμισης των υποδομών έχει περιορίσει τις στρατηγικές του επιλογές. Η ανάγκη για άρση των κυρώσεων, πρόσβαση σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία και οικονομική σταθεροποίηση δεν είναι πλέον θεωρητική, είναι άμεση.
Αυτή η σύγκλιση πιέσεων δημιουργεί τις συνθήκες υπό τις οποίες η διπλωματία δεν καθίσταται εναλλακτική λύση στη στρατηγική, αλλά η συνέχισή της με άλλα μέσα.
Τα περιγράμματα μιας πιθανής συμφωνίας είναι επομένως ήδη ορατά:
Η αποκατάσταση της εμπορικής ναυσιπλοΐας μέσω του Στενού
Μείωση, ή ελεγχόμενη αναστολή, της στρατιωτικής δραστηριότητας
Στοχευμένη ελάφρυνση των κυρώσεων σε συνδυασμό με μηχανισμούς οικονομικής πρόσβασης
Αυτές δεν είναι παραχωρήσεις που γεννιούνται από καλή θέληση. Είναι ανταλλαγές που βασίζονται στην αμοιβαία αναγκαιότητα.
Το κεντρικό εμπόδιο παραμένει το πρόγραμμα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν. Εδώ σκληραίνουν οι θέσεις και οι διαπραγματεύσεις κολλάνε. Ωστόσο, ακόμη και αυτό το ζήτημα έχει εξελιχθεί. Η φυσική ζημιά σε στοιχεία της πυρηνικής υποδομής έχει αλλάξει τα χρονοδιαγράμματα και έχει εισαγάγει στρατηγική ευελιξία. Αυτό που κάποτε ήταν ένα επείγον, δυαδικό πρόβλημα μπορεί πλέον να προσεγγιστεί μέσω σταδιακών ρυθμίσεων, καθεστώτων επαλήθευσης ή προσωρινών ορίων.
Αυτό βέβαια, δεν λύνει το πρόβλημα, αλλά το καθιστά διαχειρίσιμο.
Το βαθύτερο μάθημα, ωστόσο, βρίσκεται πέρα από την άμεση διαπραγμάτευση.
Αυτό που βλέπουμε στο Ορμούζ είναι ένας μετασχηματισμός στη φύση της ναυτικής ισχύος. Η παραδοσιακή ναυτική διδασκαλία, επηρεασμένη από στοχαστές όπως ο Μάχαν, τόνιζε τον έλεγχο της θάλασσας ως τον αποφασιστικό παράγοντα σε μια σύγκρουση. Ελέγξτε τις θαλάσσιες οδούς και θα ελέγξετε το αποτέλεσμα.
Σήμερα, αυτή η υπόθεση δεν ισχύει πλέον.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω του Πολεμικού Ναυτικού τους, κατέχουν συντριπτική ναυτική υπεροχή. Ωστόσο, δεν μπορούν να αποκαταστήσουν μονομερώς την εμπιστοσύνη στο Στενό. Αντιθέτως, το Ιράν δεν μπορεί να κυριαρχήσει στη θάλασσα, αλλά μπορεί να την διαταράξει επαρκώς ώστε να επιβάλει παγκόσμιες συνέπειες.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ο έλεγχος, αλλά η αμοιβαία ευαλωτότητα.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αποφασιστική μεταβλητή δεν είναι πλέον μόνο η ισχύς πυρός, αλλά η συγκεκριμένη αντίληψη, το κατά πόσον οι εμπορικοί παράγοντες, οι ασφαλιστές και οι παγκόσμιες αγορές πιστεύουν ότι το Στενό είναι αρκετά ασφαλές για να λειτουργήσει.
Αυτή είναι μια θεμελιωδώς διαφορετική μορφή πολέμου. Είναι οικονομικός, ψυχολογικός και πληροφοριακός όσο και στρατιωτικός.
Εξηγεί επίσης γιατί επιμένει η στρατηγική στασιμότητα. Καμία πλευρά δεν μπορεί να επιτύχει μια αποφασιστική νίκη με αποδεκτό κόστος. Και οι δύο, ωστόσο, μπορούν να ασκήσουν αρκετή πίεση για να διαμορφώσουν τις διαπραγματεύσεις.
Αυτή η ισορροπία είναι εύθραυστη. Ο κίνδυνος λανθασμένου υπολογισμού παραμένει υψηλός, ιδιαίτερα σε ένα υπερφορτωμένο θαλάσσιο περιβάλλον όπου οι τακτικές αποφάσεις λαμβάνονται σε δευτερόλεπτα. Η απουσία αξιόπιστων καναλιών επικοινωνίας μεταξύ των αντίπαλων δυνάμεων επιδεινώνει αυτόν τον κίνδυνο. Ένα μόνο περιστατικό -λανθασμένα ερμηνευμένο ή ακούσιο- θα μπορούσε να καταρρεύσει ολόκληρη τη δομή.
Και όμως, παρά τους κινδύνους αυτούς, η λογική της αυτοσυγκράτησης παραμένει άθικτη.
Ούτε η Ουάσινγκτον ούτε η Τεχεράνη επωφελούνται από την κλιμάκωση πέρα από ένα ορισμένο όριο. Και οι δύο κατανοούν ότι η υπέρβασή του θα προκαλέσει συνέπειες που είναι δύσκολο να ελεγχθούν και αδύνατο να αντιστραφούν γρήγορα.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μια συμφωνία —όσο ατελής κι αν είναι— παραμένει πιο πιθανή από έναν πόλεμο.
Όχι επειδή έχει αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη. Όχι επειδή έχουν επιλυθεί οι διαφορές. Αλλά επειδή το κόστος της αποτυχίας είναι πλέον πλήρως κατανοητό και από τις δύο πλευρές.
Το Στενό του Ορμούζ, υπό αυτή την έννοια, δεν είναι πλέον απλώς ένα σημείο φραγής για τις ενεργειακές ροές.
Είναι ένα πεδίο δοκιμών για ένα νέο είδος στρατηγικής, μια στρατηγική στην οποία η ισχύς πρέπει να ασκείται με ακρίβεια, η πίεση πρέπει να εξισορροπείται με αυτοσυγκράτηση και τα αποτελέσματα εξαρτώνται τόσο από την αντίληψη όσο και από τη βία.
Το δίδαγμα είναι σαφές:
Ο έλεγχος της θάλασσας δεν είναι πλέον αρκετός. Αυτό που έχει σημασία είναι ο έλεγχος της κλιμάκωσης.
Και προς το παρόν, αυτό ακριβώς προσπαθούν και οι δύο πλευρές, προσεκτικά και ατελώς, να διατηρήσουν.
Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. ΣήμεραείναισυνεργάτηςκαιερευνητήςτουInstitute for National and International Security(INIS),τουStrategy International (SI)καιτουResearch Institute for European and American Studies (RIEAS).
Η σημειολογική σύμπτωση της επίσκεψης με την άρση ασυλιών στη Βουλή, οι καταγγελίες Σαλμά για το «πάρτι» στην Υγεία και το τελεσίγραφο των Βρυξελλών για το Ταμείο Ανάκαμψης
Η Λάουρα Κοβέσι (ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI)
Η Λάουρα Κοβέσιεπιστρέφει στον… τόπο του εγκλήματος, επιστρέφει στην Ελλάδα την προσεχή Τετάρτη, 22 Απριλίου, για να συμμετάσχει στο 11ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών και να παραχωρήσει συνέντευξη Τύπου. Πρόκειται άραγε για σατανική σύμπτωση;
Το βέβαιο είναι ότι η επίσκεψη αυτή συμπίπτει με τη συζήτηση και την ψήφιση στη Βουλή αναφορικά με την άρση των ασυλιών για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, με τις πληροφορίες και το όργιο φημών για την έλευση δικογραφιών και για άλλες σκανδαλώδεις υποθέσεις, με τη διεξαγωγή της δίκης για τα Τέμπη, αλλά και με τις επιθέσεις που δέχεται η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία από κύκλους των Αθηνών.
Πρόκειται για μια κίνηση που χρονικά και ουσιαστικά συμπίπτει με την κατάρρευση του αφηγήματος της κυβερνητικής σταθερότητας, την ώρα που το κεντρικό σύστημα εξουσίας, το Μέγαρο Μαξίμου δηλαδή, βάλλεται από όλες τις πλευρές για τα πρωτοφανή σκάνδαλα (όπως αυτό με τον Μακάριο Λαζαρίδη, που οδήγησε στην παραίτησή του) που ξεσπούν το ένα μετά το άλλο. Η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) καταφθάνει στην Αθήνα, την ίδια ακριβώς ημέρα που η Βουλή καλείται να αποφασίσει για την άρση ασυλίας των γαλάζιων βουλευτών που εμπλέκονται στο σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ. Η παρουσία της Ευρωπαίας εισαγγελέως στην Ελλάδα στην παρούσα συγκυρία δεν έχει μόνο σημειολογικό χαρακτήρα, καθώς η Κοβέσι θα συναντηθεί με τον υπουργό Δικαιοσύνης, Γιώργο Φλωρίδη, την ώρα που στο ελληνικό κοινοβούλιο θα διεξάγεται μάχη.
Ταυτόχρονα το κλίμα έχει ήδη δηλητηριαστεί από τις σφοδρές επιθέσεις που εξαπέλυσε το κυβερνητικό σύστημα εναντίον της, υιοθετώντας θεωρίες συνωμοσίας για «πολιτικές στοχεύσεις» και «τμηματική αποστολή δικογραφιών». Αυτή η στρατηγική επιλογή του Μεγάρου Μαξίμου να στοχοποιήσει την Ευρωπαία Εισαγγελέα φαίνεται πως γυρνά μπούμερανγκ, προκαλώντας την έντονη δυσφορία των Βρυξελλών. Τα μηνύματα που καταφθάνουν από την Ε.Ε. είναι σαφή και αμείλικτα. με κύκλους των Βρυξελλών και του Λουξεμβούργου να καλούν την κυβέρνηση Μητσοτάκη να προχωρήσει σε κάθαρσηκαι αυτοκάθαρση αντί να αναζητά εξιλαστήρια θύματα στους ευρωπαϊκούς θεσμούς.
Ενώ το Μέγαρο Μαξίμου παλεύει να περιορίσει τη φωτιά του ΟΠΕΚΕΠΕ, να μαζέψει τα απόνερα της τραγικής διαχείρισης στο σκάνδαλο Λαζαρίδη, να διαχειριστεί το παρασκήνιο γύρω από το σκάνδαλο των υποκλοπών και να βρει φόρμουλα αντιμετώπισης των οικονομικών προβλημάτων που μαστίζουν την κοινωνία, ένα νέο μέτωπο ανοίγει από τα σπλάχνα της ίδιας της παράταξης. Ο Μάριος Σαλμάς, σε μια παρέμβαση-κόλαφο σε περιφερειακό τηλεοπτικό σταθμό έκανε λόγο για όργιο διαφθοράς στον χώρο της Υγείας. Οι καταγγελίες του για παράνομες προσλήψεις και «στημένες» απευθείας αναθέσεις ιατρικού εξοπλισμού προμηνύουν ότι ο επόμενος σταθμός των ερευνών της EPPO ίσως να είναι τα νοσοκομεία.
Η ευθεία επίθεση Σαλμά στον Άδωνη Γεωργιάδη και η αναφορά του ότι «ούτε το 5% των σκανδάλων δεν έχει βγει στη φόρα», αλλά και η σιωπή του κ. Γεωργιάδη -ο οποίος μάλιστα πρωταγωνιστεί στις επιθέσεις κατά της Κοβέσι- απέναντι στις συγκεκριμένες καταγγελίες για το «πάρτι» με το δημόσιο χρήμα ερμηνεύεται από κύκλους στο παρασκήνιο ως αδυναμία αντίδρασης μπροστά σε στοιχεία που «καίνε».
Το «Σοκ του Νέου» και ο κίνδυνος του Ταμείου Ανάκαμψης
Στο Φόρουμ των Δελφών, υπό τον τίτλο «The Shock of the New», η παρουσία της Λάουρα Κοβέσι παρουσία της επισκιάζει τις γεωπολιτικές αναλύσεις για τη Μέση Ανατολή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η ελληνική επιχειρηματική ελίτ παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα και αναμένει τη συνέντευξη Τύπου της Ευρωπαίας εισαγγελέως, καθώς η ανάδειξη της Ελλάδας σε αδύναμο κρίκο της Ευρώπης λόγω της διαφθοράς θέτει σε άμεσο κίνδυνο την απορρόφηση των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης. Οι Βρυξέλλες διαμηνύουν ότι οι εκταμιεύσεις δεν μπορούν να συνεχίζονται απρόσκοπτα όταν η διαχείρισή τους ελέγχεται για συστηματικό πλιάτσικο.
Είναι χαρακτηριστικό ότι μέσα σε αυτό το κλίμα αποσύνθεσης, ορισμένοι υπουργοί της κυβέρνησης Μητσοτάκη επιλέγουν τη στρατηγική των διακριτών αποστάσεων, έχοντας στραμμένο το βλέμμα στην επόμενη ημέρα της κεντροδεξιάς. Σε αυτό το πλαίσιο, κορυφαίοι υπουργοί του Μητσοτάκη έχουν αποφύγει να συμμετάσχουν στο «λιντσάρισμα» της Κοβέσι, την ώρα που η κυβέρνηση καταρρέει δημοσκοπικά, ειδικά στην ελληνική επαρχία.
Η ώρα της αλήθειας και η δημοσκοπική κατάρρευση
Η επίσκεψη Κοβέσι συμπίπτει με τη δημοσκοπική καθίζηση της Νέας Δημοκρατίας, η οποία στις κυλιόμενες δημοσκοπήσεις χάνει περίπου 5 μονάδες από την ημέρα της έλευσης των δικογραφιών για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, ενώ σύμφωνα με γκάλοπ που έφτασε στο Μαξίμου φαίνεται πως χάνει άλλες δύο μονάδες από το σκάνδαλο Λαζαρίδη. Οι αγρότες, που βλέπουν τις επιδοτήσεις τους να γίνονται αντικείμενο έρευνας για κακουργηματική απάτη, μετατρέπονται σε οργισμένο πόλο που απειλεί την κυβερνητική συνοχή την ώρα που, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, η κοινωνική αποδοκιμασία αγγίζει το 74%, ένα ποσοστό που δημοσκόποι στο παρασκήνιο εκτιμούν ότι θα μεγαλώσει.
Σε πολιτικούς κύκλους και δημοσιογραφικά γραφεία λέγεται έντονα ότι η Τετάρτη 22 Απριλίου 2026, θα καταγραφεί ως η ημέρα που ο γαλάζιος σχεδιασμός παρασύρθηκε οριστικά από το «κύμα» της ευρωπαϊκής κάθαρσης.
epa12504645 Turkish Minister of Foreign Affairs Hakan Fidan attends a press conference in Helsinki, Finland, 05 Nowember 2025. EPA/KIMMO BRANDT
21/04/2026
EPA/KIMMO BRANDT
«Η Ελλάδα έχει θεσπίσει ”ζώνες απαγόρευσης αλιείας” σε ορισμένες θαλάσσιες περιοχές στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο όπου η Ελλάδα δεν έχει δικαιοδοσία και έχει δημοσιεύσει διάφορους χάρτες που αντιβαίνουν στο διεθνές δίκαιο, όπως φαίνεται στην επίσημη ιστοσελίδα της Διεύθυνσης Ελέγχου Αλιείας της Ελλάδας», αναφέρει σε σημερινή ανακοίνωσή του το τουρκικό ΥΠΕΞ.
Η ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών σημειώνει σε προκλητικούς τόνους ότι «οι χάρτες που σχεδιάζουν ανύπαρκτα και κατά φαντασίαν θαλάσσια όρια μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο, τα οποία παραβιάζουν επίσης τις τουρκικές περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας, δεν έχουν καμία ισχύ».
«Όσο για τους παράνομους περιορισμούς στις αλιευτικές δραστηριότητες που επιβάλλονται από την Ελλάδα πέραν των 6 ναυτικών μιλίων των χωρικών της υδάτων, σε μέρη και θαλάσσιες περιοχές όπου δεν έχει δικαιοδοσία και σε διεθνή ύδατα, αυτοί είναι άκυροι για την Τουρκία», προσθέτει του τουρκικό ΥΠΕΞ.
«Η Τουρκία δεν θα αποδεχτεί επίσης καμία μονομερή και παράνομη πρακτική που επιβάλλεται στις νόμιμες δραστηριότητες των Τούρκων αλιέων, οι οποίες βασίζονται στο διεθνές δίκαιο και τα ιστορικά δικαιώματα», τονίζει η Άγκυρα, προσθέτοντας ότι «η Τουρκία επαναλαμβάνει τη θέση της ότι πρέπει να υιοθετηθεί μια ειλικρινής και ολοκληρωμένη προσέγγιση για την επίλυση ζητημάτων με βάση το διεθνές δίκαιο, την ισότητα και την καλή γειτονία στο πλαίσιο της Διακήρυξης των Αθηνών για τις Φιλικές Σχέσεις και την Καλή Γειτονία, της 7ης Δεκεμβρίου 2023».
Natalie Wolchover
«Πρόκειται για έναν πραγματικά κομψό τρόπο μετατροπής μιας μονοκατευθυντικής πηγής ισχύος σε αμφικατευθυντική περιστροφή ενός μεγάλου αντικειμένου», δήλωσε η Lea, η οποία σήμερα εργάζεται στο St. Jude Children’s Research Hospital.
Avishay Ben Sasson-Gordis
Theodore Sasson
του Δημητρίου-Μερκουρίου Κόντη*
του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
