του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
Με την πρώτη ματιά, η κατάσταση στο Στενό του Ορμούζ φαίνεται να οδεύει προς κλιμάκωση. Πολεμικά πλοία επιχειρούν σε κοντινή απόσταση, η εμπορική ναυτιλία δέχεται επιθέσεις και η ρητορική και από τις δύο πλευρές έχει σκληρύνει. Ωστόσο, κάτω από αυτή την επιφανειακή ένταση κρύβεται μια πιο λεπτή πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που περιγράφεται καλύτερα όχι ως πορεία προς τον πόλεμο, αλλά ως στρατηγική στασιμότητα.
Αυτό είναι το παράδοξο της τρέχουσας κρίσης. Η πίεση εντείνεται, αλλά το ίδιο συμβαίνει και με τα κίνητρα για την αποφυγή της πλήρους διάλυσης του συστήματος.
Η στρατηγική στασιμότητα δεν είναι ειρήνη. Είναι μια ελεγχόμενη αντιπαράθεση, ή μια ισορροπία όπου και οι δύο πλευρές ασκούν σταθμισμένη πίεση διατηρώντας σκόπιμα διπλωματικά εμπόδια. Είναι άβολη, ασταθής και εγγενώς επικίνδυνη. Αλλά είναι επίσης συχνά το τελικό στάδιο πριν από ένα αποτέλεσμα κατόπιν διαπραγμάτευσης.
Για τον Ντόναλντ Τραμπ, οι περιορισμοί είναι ολοένα και περισσότερο από το εσωτερικό των ΗΠΑ όσο και στρατηγικοί. Οι αγορές ενέργειας παραμένουν ιδιαίτερα ευαίσθητες στις διαταραχές στο Ορμούζ, μέσω του οποίου ρέει ένα σημαντικό μερίδιο των παγκόσμιων υδρογονανθράκων. Οι αυξημένες τιμές μεταφράζονται γρήγορα σε πολιτική πίεση. Μια παρατεταμένη αντιπαράθεση που δεν αποφέρει σαφή αποτελέσματα κινδυνεύει να καταστεί όχι επίδειξη ισχύος, αλλά μειονέκτημα.
Για το Ιράν, ο υπολογισμός είναι εξίσου πειστικός. Ο συνδυασμός στρατιωτικής πίεσης, οικονομικής απομόνωσης και υποβάθμισης των υποδομών έχει περιορίσει τις στρατηγικές του επιλογές. Η ανάγκη για άρση των κυρώσεων, πρόσβαση σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία και οικονομική σταθεροποίηση δεν είναι πλέον θεωρητική, είναι άμεση.
Αυτή η σύγκλιση πιέσεων δημιουργεί τις συνθήκες υπό τις οποίες η διπλωματία δεν καθίσταται εναλλακτική λύση στη στρατηγική, αλλά η συνέχισή της με άλλα μέσα.
Τα περιγράμματα μιας πιθανής συμφωνίας είναι επομένως ήδη ορατά:
- Η αποκατάσταση της εμπορικής ναυσιπλοΐας μέσω του Στενού
- Μείωση, ή ελεγχόμενη αναστολή, της στρατιωτικής δραστηριότητας
- Στοχευμένη ελάφρυνση των κυρώσεων σε συνδυασμό με μηχανισμούς οικονομικής πρόσβασης
Αυτές δεν είναι παραχωρήσεις που γεννιούνται από καλή θέληση. Είναι ανταλλαγές που βασίζονται στην αμοιβαία αναγκαιότητα.
Το κεντρικό εμπόδιο παραμένει το πρόγραμμα εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν. Εδώ σκληραίνουν οι θέσεις και οι διαπραγματεύσεις κολλάνε. Ωστόσο, ακόμη και αυτό το ζήτημα έχει εξελιχθεί. Η φυσική ζημιά σε στοιχεία της πυρηνικής υποδομής έχει αλλάξει τα χρονοδιαγράμματα και έχει εισαγάγει στρατηγική ευελιξία. Αυτό που κάποτε ήταν ένα επείγον, δυαδικό πρόβλημα μπορεί πλέον να προσεγγιστεί μέσω σταδιακών ρυθμίσεων, καθεστώτων επαλήθευσης ή προσωρινών ορίων.
Αυτό βέβαια, δεν λύνει το πρόβλημα, αλλά το καθιστά διαχειρίσιμο.
Το βαθύτερο μάθημα, ωστόσο, βρίσκεται πέρα από την άμεση διαπραγμάτευση.
Αυτό που βλέπουμε στο Ορμούζ είναι ένας μετασχηματισμός στη φύση της ναυτικής ισχύος. Η παραδοσιακή ναυτική διδασκαλία, επηρεασμένη από στοχαστές όπως ο Μάχαν, τόνιζε τον έλεγχο της θάλασσας ως τον αποφασιστικό παράγοντα σε μια σύγκρουση. Ελέγξτε τις θαλάσσιες οδούς και θα ελέγξετε το αποτέλεσμα.
Σήμερα, αυτή η υπόθεση δεν ισχύει πλέον.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω του Πολεμικού Ναυτικού τους, κατέχουν συντριπτική ναυτική υπεροχή. Ωστόσο, δεν μπορούν να αποκαταστήσουν μονομερώς την εμπιστοσύνη στο Στενό. Αντιθέτως, το Ιράν δεν μπορεί να κυριαρχήσει στη θάλασσα, αλλά μπορεί να την διαταράξει επαρκώς ώστε να επιβάλει παγκόσμιες συνέπειες.
Το αποτέλεσμα δεν είναι ο έλεγχος, αλλά η αμοιβαία ευαλωτότητα.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αποφασιστική μεταβλητή δεν είναι πλέον μόνο η ισχύς πυρός, αλλά η συγκεκριμένη αντίληψη, το κατά πόσον οι εμπορικοί παράγοντες, οι ασφαλιστές και οι παγκόσμιες αγορές πιστεύουν ότι το Στενό είναι αρκετά ασφαλές για να λειτουργήσει.
Αυτή είναι μια θεμελιωδώς διαφορετική μορφή πολέμου. Είναι οικονομικός, ψυχολογικός και πληροφοριακός όσο και στρατιωτικός.
Εξηγεί επίσης γιατί επιμένει η στρατηγική στασιμότητα. Καμία πλευρά δεν μπορεί να επιτύχει μια αποφασιστική νίκη με αποδεκτό κόστος. Και οι δύο, ωστόσο, μπορούν να ασκήσουν αρκετή πίεση για να διαμορφώσουν τις διαπραγματεύσεις.
Αυτή η ισορροπία είναι εύθραυστη. Ο κίνδυνος λανθασμένου υπολογισμού παραμένει υψηλός, ιδιαίτερα σε ένα υπερφορτωμένο θαλάσσιο περιβάλλον όπου οι τακτικές αποφάσεις λαμβάνονται σε δευτερόλεπτα. Η απουσία αξιόπιστων καναλιών επικοινωνίας μεταξύ των αντίπαλων δυνάμεων επιδεινώνει αυτόν τον κίνδυνο. Ένα μόνο περιστατικό -λανθασμένα ερμηνευμένο ή ακούσιο- θα μπορούσε να καταρρεύσει ολόκληρη τη δομή.
Και όμως, παρά τους κινδύνους αυτούς, η λογική της αυτοσυγκράτησης παραμένει άθικτη.
Ούτε η Ουάσινγκτον ούτε η Τεχεράνη επωφελούνται από την κλιμάκωση πέρα από ένα ορισμένο όριο. Και οι δύο κατανοούν ότι η υπέρβασή του θα προκαλέσει συνέπειες που είναι δύσκολο να ελεγχθούν και αδύνατο να αντιστραφούν γρήγορα.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο μια συμφωνία —όσο ατελής κι αν είναι— παραμένει πιο πιθανή από έναν πόλεμο.
Όχι επειδή έχει αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη. Όχι επειδή έχουν επιλυθεί οι διαφορές. Αλλά επειδή το κόστος της αποτυχίας είναι πλέον πλήρως κατανοητό και από τις δύο πλευρές.
Το Στενό του Ορμούζ, υπό αυτή την έννοια, δεν είναι πλέον απλώς ένα σημείο φραγής για τις ενεργειακές ροές.
Είναι ένα πεδίο δοκιμών για ένα νέο είδος στρατηγικής, μια στρατηγική στην οποία η ισχύς πρέπει να ασκείται με ακρίβεια, η πίεση πρέπει να εξισορροπείται με αυτοσυγκράτηση και τα αποτελέσματα εξαρτώνται τόσο από την αντίληψη όσο και από τη βία.
Το δίδαγμα είναι σαφές:
Ο έλεγχος της θάλασσας δεν είναι πλέον αρκετός. Αυτό που έχει σημασία είναι ο έλεγχος της κλιμάκωσης.
Και προς το παρόν, αυτό ακριβώς προσπαθούν και οι δύο πλευρές, προσεκτικά και ατελώς, να διατηρήσουν.
Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).
Ο Jack Mezirow, αμερικανοεβραίος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος, καθηγητής του πανεπιστημίου Columbia, μας επισημαίνει, μέσα από το έργο του:
«Σκεφτόμαστε ανταγωνιστικά με όρους νίκης ή ήττας και προσπαθούμε να αποδείξουμε, πως είμαστε έξυπνοι και σοφοί».
«Στις τηλεοπτικές εκπομπές, ο δημόσιος λόγος, μετατρέπεται σε διαδικασία αναζήτησης ακραίων και πολωτικών εκφραστών, των διαφορετικών απόψεων».
«Τείνουμε να πιστεύουμε, πως υπάρχουν δύο μόνο πλευρές, για κάθε ζήτημα».
«Πρέπει να κατανοούμε τους άλλους (ενσυναίσθηση), να αναζητούμε κοινή βάση, για την επίλυση των διαφορών, για να πετύχουμε κάτι».
«Ο λόγος δεν πρέπει να βασίζεται σε νικηφόρα επιχειρήματα, αλλά στην αναζήτηση της σύνθεσης, την αποδοχή της διαφορετικότητας, την αναγνώριση του κοινού, μέσα από το αντιφατικό, την ενεργητική ακρόαση, όπου η αίσθηση της κυριαρχίας είναι απούσα».
«Ενός διαλόγου απαλλαγμένου, από κάθε είδους κυριαρχία».
«Να αξιοποιήσουμε δημιουργικά, την εμπειρία των άλλων».
«Ο στοχαστικός διάλογος, δεν είναι προϊόν των νικηφόρων επιχειρημάτων, αλλά παράγωγο της αναγνώρισης του κοινού τόπου, της αναζήτησης της σύνθεσης».
Ο μεγάλος στρατηγιστής της Ανατολής, ο Σουν Τζου, το 400 π.Χ. περίπου, στο έργο του «Η Τέχνη του Πολέμου», μας τονίζει:
«Σε όλη την ιστορία, δεν υπάρχει περίπτωση μιας χώρας, που να ωφελήθηκε από έναν παρατεταμένο πόλεμο. Μόνο κάποιος, που γνωρίζει τα καταστροφικά αποτελέσματα, ενός μακροχρόνιου πολέμου, μπορεί να κατανοήσει, τη μεγάλη σπουδαιότητα της γρήγορης λήξης του».
Στο κεφάλαιο οι «Ελιγμοί» μας υπογραμμίζει:
Όταν περικυκλώσεις ένα στρατό, άφηνε μια διέξοδο».
(Ώστε να μην πολεμήσουν με το θάρρος, που δίνει η απελπισία).