Γράφει ο Κώστας Λάμπος
Διδάκτωρ Οικονομικών Επιστημών, Δοκιμιογράφος
claslessdemocracy@gmail.com, \
https://biblionet.gr/k%C3%B3stas–l%C3%A1mpos–c35266,
Σύντομο ιστορικό
«Είμαστε άνθρωποι. Ερχόμαστε από την ιστορία και
πηγαίνουμε να συναντήσουμε τους εαυτούς μας».
Ιβάν Σβιτάκ [1]
«Μελετάμε την ιστορία, όχι για να μάθουμε τι έγινε κάποια στιγμή στο παρελθόν, αλλά για να κατανοήσουμε το παρόν και να ανιχνεύσουμε το μέλλον»
Τάκης Λαζαρίδης[2]
Ο Αριστοτέλης, πρώτος, υποστήριξε πως όλες οι μορφές ζωής έχουν κοινή ρίζα, γεγονός που επιβεβαίωσε ο Δαρβίνος με την θεωρία της εξέλιξης και επαλήθευσε η σύγχρονη βιολογική επιστήμη με την ‘ανακάλυψη του μυστικού της ζωής μέσω της ανάλυσης του DNA‘[3] που διαμορφώθηκε σταδιακά ως αποτέλεσμα του αγώνα της ζωής για την ατομική και συλλογική επιβίωση. Κοινό είναι και το όραμα όλων των ανθρώπινων όντων για την ειρήνη και την ευζωία, γεγονός που εκφράζεται με την έννοια της προόδου.
Η κοινή αφετηρία της ανθρώπινης σκέψης, αποτυπώνεται στα διάφορα σύμβολα που βρέθηκαν σε βραχογραφίες, σε σκαλισμένες πέτρες, ή σε χαραγμένες πήλινες επιφάνειες που χρονολογούνται σε δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, βλέπε στο παρακάτω Γράφημα.
Πρόκειται, όπως μας πληροφορεί η επιστήμη της παλαιοαρχαιολογίας και παλαιοανθρωπολογίας, για ένα είδος πρώτης γραπτής γλώσσας συμβόλων, που έχουν εντοπιστεί σε πολλά μέρη του πλανήτη και το εντυπωσιακό είναι ότι τα περισσότερα είναι κοινά σύμβολα μεταξύ τους, αν και είναι βέβαιο ότι τα μέλη εκείνων των μεταξύ τους μακρινών πρωτόγονων κοινωνιών δεν επικοινωνούσαν με μέλη άλλων πρωτόγονων κοινωνιών που βρίσκονταν στην άλλη άκρη του πλανήτη. Το γεγονός ότι τα περισσότερα από αυτά τα σύμβολα που βρέθηκαν είναι κοινά, δείχνει ότι τα μηνύματα που κρύβουν ήταν κοινά για όλες τις ανεξάρτητες μεταξύ τους κοινότητες/κοινωνίες, που ζούσαν μακριά η μια από την άλλη και κάθε μεταξύ τους επικοινωνία ήταν εκείνη την εποχή σχεδόν αδύνατη. Αυτό προφανώς σημαίνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος, υπό κανονικές συνθήκες, δηλαδή υπό συνθήκες ελευθερίας και κοινωνικής ισότητας, εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο, αντιλαμβάνεται, επεξεργάζεται και εκφράζει με τον ίδιο επίσης τρόπο κοινές εικόνες, κοινά προβλήματα, κοινά αισθήματα και συναισθήματα, κοινές επιδιώξεις και κοινά οράματα.
Αυτό αποκαλύπτει το κοινό πνεύμα, δηλαδή την έννοια και την ουσία του οικουμενικού ουμανισμού στα πρώτα βήματα της ανθρωπότητας, μέχρι που η ατομική ιδιοκτησία πάνω στη γη και στους ανθρώπους έθεσε στην υπηρεσία της, την καταστροφική δύναμη των σκοταδιστικών μύθων και των εξουσιαστικών ιδεολογιών που υπονομεύουν τον ανθρώπινο εγκέφαλο προκειμένου να δουλοποιήσουν τον άνθρωπο και την κοινωνία του.
Η λέξη ουμανισμός ριζώνει στην εκλατινισμένη ελληνική λέξη humanum/ άνθρωπος και humanismo/ ανθρωπισμός, μια, για τότε, ακόμα σχεδόν αόριστη έννοια, χωρίς θεωρητικές αναφορές και, προφανώς, χωρίς συγκεκριμένο περιεχόμενο, πέρα από την συνειδητοποίηση ότι η ατομική και συλλογική επιβίωση είναι αποκλειστική υπόθεση της ομάδας, της κοινότητας, της κοινωνίας των ανθρώπων. Ο πρώτος που προσπάθησε να δώσει συγκεκριμένο περιεχόμενο στον όρο ανθρωπισμός ήταν ο Αισχύλος, (525-456), με το έργο του ‘Προμηθέας Δεσμώτης’, σύμφωνα με τον οποίο ο μυθικός θεός Προμηθέας[4], ενεργώντας αντίθετα προς την θέληση του Δία και των άλλων ‘θεών του Ολύμπου’, που ήθελαν τους ανθρώπους στο σκοτάδι, με την έννοια της άγνοιας, έκλεψε την φωτιά και την έδωσε στους ανθρώπους. Είναι προφανής ο συμβολισμός της ανθρωπότητας, με τον Προμηθέα, η οποία επαναστάτησε ενάντια στον σκοταδισμό και την καταπίεση της εξουσίας, ‘κλέβοντας τη Φωτιά’ που κρατάει μακριά τα σαρκοβόρα θηρία, γύρω από την οποία μαζεύονται όλοι για να γνωριστούν, να ζεσταθούν, να κουβεντιάσουν και να συνεργαστούν, ‘κλέβοντας της Φλόγας το σπέρμα’, το σύμβολο της γονιμότητας και της Γνώσης, που διώχνει το σκοτάδι, την άγνοια και τον φόβο, που ανοίγει δρόμους προς το μέλλον και την ευτυχία.
Ο πρώτος, όμως, που διατύπωσε λιτά, πυκνά και κατανοητά το πρώτο, το συντομότερο και ουσιαστικότερο στην ιστορία της ανθρωπότητας Ουμανιστικό Μανιφέστο, ήταν, ο Αβδηρίτης Σοφιστής Πρωταγόρας, (481-411 π. χ.), με την πασίγνωστη φράση του: «Μέτρο όλων των πραγμάτων, εκείνων που υπάρχουν, όπως υπάρχουν και εκείνων που δεν υπάρχουν, όπως δεν υπάρχουν, είναι ο άνθρωπος», που βάζει τον άνθρωπο πάνω όχι μόνο από όσα υπάρχουν, αλλά και από όσα δεν υπάρχουν, που σημαίνει πάνω και από τους υποτιθέμενους ‘θεούς’. Ο Αριστοτέλης, (384-322 π. χ.), ο Σταγειρίτης, πρόβλεψε, όπως είδαμε, περιγράφοντας την εποχή του αυτοματισμού, τις αντικειμενικές προϋποθέσεις για να υπάρξει μια κοινωνία χωρίς αφεντικά και δούλους, δηλαδή μια κοινωνία της ισότητας.
Ο Προμηθέας, αν και ‘θεός’, τιμωρήθηκε από τον Δία με εξορία και βασανιστήρια στον Καύκασο, ο Πρωταγόρας κατηγορήθηκε ως άθεος με κατάληξη, άλλα από τα βιβλία του, όπως και αυτά του Δημόκριτου[5], να καούν και άλλα να καταστραφούν δημόσια[6] μετά από τον θάνατό του, με πρωτοβουλία των τότε εξουσιαστικών και σκοταδιστικών ιερατείων και πρωταγωνιστή τον Πλάτωνα και τα τυραννικά καθεστώτα της περιόδου της παρακμής της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.
Μετά την παρακμή και την διάλυση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και καθ’ όλη την διάρκεια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ‘το σπέρμα της φλόγας’ το κράτησαν ζωντανό οι χιλιάδες εξεγέρσεις των σκλάβων κατά της δουλοκτητικής Ρώμης, παλιάς και νέας, μέχρι το πέρασμα, στην επόμενη εξελικτική φάση της τότε γνωστής ανθρωπότητας, στην φεουδαρχία. Στον Σκοτεινό Μεσαίωνα πολλές τοπικές κοινωνίες και πολλές περιοχές της βυζαντινής Αυτοκρατορίας έρχονταν συχνά σε ανοιχτή διαμάχη με την τοπική και την αυτοκρατορική κοσμική, αλλά και με την εκκλησιαστική φεουδαρχική, εξουσία και η ιδέα του ουμανισμού κρατήθηκε ζωντανή με τις αλλεπάλληλες αγροτικές εξεγέρσεις και επαναστάσεις που κατά καιρούς έπαιρναν την μορφή της Κομμούνας και της αταξικής κοινωνίας, όπως αυτές της Θεσσαλονίκης (1341-1350) και της Άνδρου (1824)[7]. Από τις διαμάχες αυτές γεννιούνται οι πρώτες κομμούνες και οι ανεξάρτητες πόλεις του Μεσαίωνα που οραματίζονται και αγωνίζονται για μια κοινωνία της ισότητας και της ελευθερίας. Με την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, με την διδασκαλία και με τη θυσία πολλών αξιόλογων δασκάλων της ανθρωπότητας η ιδέα του ουμανισμού εξελίσσεται και το ‘σπέρμα του Φωτός’, με τον μαρτυρικό θάνατο της Υπατίας, του Τζιορντάνο Μπρούνο που τον έκαψαν ζωντανό και τον ‘συμβιβασμό’ του Galileo Galilei, αποκτά ένα νέο περιεχόμενο και μια οικουμενική ιστορικότητα κατά συνέπεια και προοπτική.
Έτσι με την πάροδο του χρόνου ο ουμανισμός γίνεται αντιληπτός ως ένα σύστημα πεποιθήσεων, αρχών και αξιών που βασίζονται στην επίγνωση ότι η ύπαρξη και οι ανάγκες των ανθρώπων και των κοινωνιών μπορούν να καλυφθούν χωρίς να χρειάζεται να αποδεχτούμε την ύπαρξη ‘Θεού-Δημιουργού’, σκοταδιστικών ιερατείων, κηρύγματα αποβλάκωσης και μίσους των επαγγελματιών μαυραγοριτών κάποιας κατασκευασμένης δηλητηριώδους, διαιρετικής, διαλυτικής και αδελφοφάγας θρησκευτικής πίστης.
Η τιμή ανήκει στον νεαρό Κάρολο Μαρξ να απαλλάξει τον ουμανισμό από όλα τα περιττά αστικά και θρησκευτικά μπιχλιμπίδια, να τον επαναφέρει στο πεδίο των κοινωνικών αγώνων και να τον συνδέσει με την διαχρονική στρατηγική των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού για κοινωνική ισότητα. Μόνο έτσι κατέστη εφικτό να ορίσει ‘τον θετικό ουμανισμό’ ως συνθήκη που θα προκύψει με το ξεπέρασμα των θρησκευτικών μύθων, ‘το ξεπέρασμα του θεού’, που το αποκαλεί ‘θεωρητικό ουμανισμό’ και το ξεπέρασμα της ατομικής ιδιοκτησίας που το αποκαλεί ‘πρακτικό ουμανισμό’[8]. Η ιστορία δικαιώνει τον Μαρξ αλλά, όπως πάντα, στη διάσταση του δικού της κύκλου και όχι στην διάσταση του ανθρώπινου βιολογικού κύκλου, ο οποίος όμως είναι τόσο σύντομος που πολλούς τους απογοητεύει, γιατί δεν έχουν κατανοήσει τους νόμους κίνησης της ανθρώπινης ιστορίας σε συνθήκες ταξικών κοινωνιών, σύμφωνα με τους οποίους μελλοντικές γενιές τρυγάνε τους καρπούς των αγώνων προγενέστερων γενεών. Η ιστορία διδάσκει ότι η ολοκληρωμένη ωρίμανση των αντικειμενικών προϋποθέσεων για την κοινωνική ισότητα θα συμβάλλει στην ωρίμανση και των υποκειμενικών προϋποθέσεων που είναι ‘εκ των ων ουκ άνευ’ αναγκαίες για το πέρασμα στον αταξικό ουμανισμό.
*
Η προϊστορική ανθρωπότητα πορεύτηκε, ως ξεχωριστές αγέλες, αμέτρητους αιώνες και μπήκε, ως οργανωμένη κοινωνία, στην ιστορική της φάση, χάρη στον προϊστορικό ανθρωπισμό της, που στηρίχθηκε στην ανάλογη με τις δυνατότητες των μελών της συλλογική προσπάθεια και στην αναλογική, σε σχέση με τις ανάγκες, ισοκατανομή της τροφής. Στην αρχαιότητα ο κλασικός Ανθρωπισμός θεμελιώνεται πάνω στην αρχή ‘πάντων πραγμάτων μέτρον άνθρωπος’ και δοκιμάζει να μορφοποιηθεί ως ‘Άμεση Αθηναϊκή Δημοκρατία’, η οποία σφράγισε ανεξίτηλα την μετέπειτα ιστορία της ανθρωπότητας.
Ο ρωμαιοϊουδαιοχριστιανισμός, της πρώτης Συνόδου της Νικαίας 325 ν.χ., ένας συμβιβασμός μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Αυτοκρατορίας, ως ενιαία ιδεολογία για τους εξουσιαστικούς σκοπούς του λεγόμενου Μεγάλου Κωνσταντίνου και στη συνέχεια, είτε ως ιερατείο της δυτικής-παπικής, είτε ως ιερατείο της ανατολικής-ορθόδοξης εκκλησίας, προσπάθησε, με τα βασανιστήρια και τη βία της Ιεράς Εξέτασης και τον χοντροκομμένο δογματισμό, να αποτρέψει την εμφάνιση και την εξάπλωση του ουμανισμού ως κινήματος κοινωνικής πνευματικής αφύπνισης. Τα διάφορα σκοταδιστικά και εξουσιαστικά ιερατεία και οι λεγόμενοι ‘Άγιοι Πατέρες’ προσπάθησαν να εκτρέψουν τον ουμανισμό, από ρεύμα κοινωνικής απελευθέρωσης που αποσκοπεί σε ισότητα, δικαιοσύνη, ισοπολιτεία, ευημερία, ελευθερία και ειρηνική εξέλιξη της ανθρωπότητας, σε σύστημα εκπαίδευσης της φεουδαρχικής ελίτ και υποκριτική ελεημοσύνη-φιλανθρωπία της εκκλησίας και των πλουσίων. Ο χριστιανισμός ως εξουσιαστική κρατική, επεκτατική και κατακτητική, όπως και κάθε άλλη, θρησκεία φρόντισε να κακοαντιγράψει, να παραποιήσει και τελικά να εξαφανίσει τις μέχρι τότε πνευματικές κατακτήσεις της αρχαιότητας και ιδιαίτερα την αρχαιοελληνική Γραμματεία και Παιδεία και έριξε πυκνή τη σκοταδιστική σκιά του πάνω στην παραπέρα εξέλιξη του Ανθρωπισμού. Ο ουμανισμός όμως, όπως το ποτάμι που χάνεται αλλά ξαναβγαίνει αργότερα πιο καθαρό, πιο δυνατό και πιο ορμητικό στην επιφάνεια:
· Τον 9ο και 10ο αιώνα, ως πρώιμος ‘βυζαντινός’ ή ‘πρώτος ουμανισμός’, στην ουσία ως αμφισβήτηση της θεοκρατίας και έκφραση της αναγκαιότητας ‘επιστροφής στις ρίζες’, επιχειρήθηκε με την προσπάθεια φωτισμένων ανθρώπων για τη συγκέντρωση, διάσωση, αναπαραγωγή και διάδοση όλων των περισωθέντων έργων της πνευματικής κληρονομιάς της αρχαίας Ελλάδας.
· Τον 13ο-15ο αιώνα, ως ελληνικός ή ‘δεύτερος ουμανισμός’, με κορυφαίες μορφές τον Γεώργιο Πλήθωνα-Γεμιστό και το Βησσαρίωνα, που, στο μεταξύ ανακάλυψε την αρχαία ελληνική γραμματεία και ιδιαίτερα τον Αριστοτέλη, αμφισβητεί τη φεουδαρχία και προτείνει μια αστική μετεξέλιξη, η οποία, στην προσπάθειά της να μορφοποιηθεί, ακυρώνεται εξ αιτίας της επέκτασης της βάρβαρης στρατοκρατικής οθωμανικής αυτοκρατορίας προς τη Δύση. Αυτό το ιστορικό γεγονός δεν ακύρωσε μόνο τα πρώτα σκιρτήματα μιας αστικής μετεξέλιξης της δυτικής φεουδαρχίας στο νοτιοανατολικό τμήμα του ύστερου Βυζαντίου, αλλά μετατόπισε και τον άξονα των εξελίξεων από τη Δύση προς την Άπω Ανατολή μέσω του Ελλαδικού χώρου και της Μέσης Ανατολής, στον άξονα από τη Δύση προς την Άπω Ανατολή μέσω της Δύσης, επιλογή που οδήγησε στην ανακάλυψη του Νέου Κόσμου και άλλαξε την πορεία ολόκληρης της ανθρωπότητας[9]. Να σημειωθεί ότι την ίδια περίοδο ο παπισμός με πρωταγωνιστή τον Φραντζέσκο Πετράρχη, (Francesco Petrarca, 1304-1374), επιτέθηκε με δριμύτητα στους τρόπους μελέτης και διδασκαλίας της αριστοτελικής φιλοσοφίας που είχαν διαμορφωθεί στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια. Ο Αριστοτέλης, κατά τον Πετράρχη, ήταν σοφός, αλλά όχι θεός και το σπουδαιότερο ‘αγνοούσε τους Πατέρες της Εκκλησίας‘. Θεωρούσε τον Πλάτωνα σπουδαιότερο από τον Αριστοτέλη, κι όχι τυχαία, αφού η πλατωνική φιλοσοφία και ιδιαίτερα ως νεοπλατωνισμός κουμπώνει καλύτερα με τον θρησκευτικό σκοταδισμό και συνεπώς μπορούσε να υποστηρίξει αποτελεσματικότερα τον παπισμό και διευκόλυνε την παπική εξουσία[10].
· Τον 15ο-17ο αιώνα, ως ιταλικός, τρίτος ή ‘αναγεννησιακός ουμανισμός’, που εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη και επικεντρώθηκε στην εξουσιαστική ‘ανθρωπιστική εκπαίδευση’ (Studia Humanitatis)[11] της φεουδαρχικής αριστοκρατίας και της ανερχόμενης αστικής βιομηχανικής τάξης. Αυτό το γεγονός άνοιξε καινούργιους ορίζοντες στην επιστημονική έρευνα στην γλώσσα, στην αστρονομία, στη φυσική, στα μαθηματικά, στη φιλοσοφία, στη λογοτεχνία, στις καλές τέχνες και στην αρχιτεκτονική[12]. Αυτή η κοσμογονία του αναγεννησιακού ουμανισμού προκάλεσε την έκρηξη του Κινήματος του Διαφωτισμού, ανοίγοντας έτσι οριστικά τον δρόμο για τη Γαλλική Επανάσταση, με την οποία ανατράπηκε η φεουδαρχία, και η καπιταλιστική τάξη πραγμάτων ανέλαβε το τιμόνι της παραπέρα εξέλιξης της ανθρωπότητας.
· Τον 18ο, τον 19ο και τον 20ο αιώνα, ο Ουμανισμός απελευθερώνεται σταδιακά από τα σαλόνια της αριστοκρατικής διανόησης και τα αρχονταρίκια του χριστιανικού Μουλατείου που μαστορεύουν θρησκευτικές παγίδες, σέκτες ‘κοσμικού ουμανισμού’[13], υπό την καθοδήγηση της κοσμικής εξουσίας. Παράλληλα όμως διακλαδώνεται και ως κίνημα με προοδευτικά χαρακτηριστικά ενός πνευματικού πολιτικοκοινωνικού κινήματος των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, που οραματίζονται μια κοινωνία της ανθρωπιάς και της κοινωνικής ισότητας, δηλαδή μια αταξική κοινωνία. Στο βαθμό που αυτό το αδέσμευτο ουμανιστικό κίνημα ταυτίστηκε, κι ήταν σημαντικός αυτός ο βαθμός, με το σοσιαλιστικό και κομμουνιστικό κίνημα στον ίδιο βαθμό είχε, μέσα από την πορεία της Οκτωβριανής επανάστασης, την γνωστή κατάληξη του κρατικού καπιταλισμού, γνωστού και ως ‘υπαρκτός σοσιαλισμός’, από την οποία προσπαθεί να ανασυνταχθεί με όρους οικουμενικής κοινωνίας και όχι εθνικής, ταξικής και κομματικής ιδεολογίας
· Στην αντίπερα όχθη η υστερόβουλη και υποκριτική αστική και εκκλησιαστική φιλανθρωπία, όπως την αντιλαμβάνονται τα εκκλησιαστικά ιερατεία της Ευρώπης με κέντρο το Βατικανό και η ‘νεοχριστιανική’ διανόηση των ΕΠΑ αναπτύσσει ένα αστικό ουμανιστικό κακέκτυπο ως ‘Νέος Ουμανισμός’[14]. Ακόμα και η UNESCO του Οργανισμού Ενωμένων Εθνών παρεμβαίνει για έναν ‘New Humanism for the 21st Century’, με ευχές ο πλούσιος καπιταλιστικός Βοράς να βοηθήσει τον φτωχό καπιταλιστικό Νότο, χωρίς ωστόσο να μπει στον κόπο να εξηγήσει γιατί ο πρώτος είναι πλούσιος και ο δεύτερος φτωχός, ούτε να κάνει την παραμικρή αναφορά στην αποικιοκρατία και στον ιμπεριαλισμό. Όλες αυτές οι προσπάθειες περί ‘νέου ουμανισμού’ αγνοούν επιδεικτικά τις σύγχρονες τάσεις της ιστορίας, τα σύγχρονα κοινωνικά προτάγματα και αναμασούν αστικές ηθικοληψίες μετακινούμενες από τον χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας στον χώρο μιας τάχα νέας ανθρωπιστικής λογοτεχνίας, με στόχο και αποτέλεσμα την παραπλάνηση σχετικά με την φύση και το περιεχόμενο του ουμανισμού του 21ου αιώνα. Η δύναμη της σκοταδιστικής προπαγάνδας και της εκπαίδευσης, σε συνδυασμό με τον φόβο της κόλασης και της επίγειας τιμωρίας, κατάφεραν, ακόμα και σήμερα, η έννοια του ουμανισμού για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού να περιορίζεται στην εξουσιαστική-ανήθικη για τον ασκούντα και εξευτελιστική για τον αποδέκτη ‘φιλανθρωπία’ της ελεημοσύνης.
Ως κοινωνικοαπελευθερωτικό αντικαπιταλιστικό, αντεξουσιαστικό, εξισωτικό κοινωνικό κίνημα, ο Ουμανισμός δεν μπορεί παρά, ως αταξικός ουμανισμός, να ταυτίζεται με το διαχρονικό όραμα των δυνάμεων της εργασίας, της επιστήμης και του πολιτισμού για κοινωνική ισότητα και αταξική κοινωνία. Σ’ αυτήν την πορεία συναντήθηκε και συμπορεύτηκε, όπως είδαμε, με το σοσιαλιστικό πρόταγμα, αλλά οι δρόμοι τους χώρισαν σχετικά γρήγορα, όταν το σοσιαλιστικό πρόταγμα ολισθαίνει προς ακραίες αντικοινωνικές, εξουσιαστικές μορφές, όπου ο άνθρωπος παύει να είναι το μέτρο των πραγμάτων και υποβαθμίζεται σε αντικείμενο ταξικού-κρατικού εξουσιασμού, του εξουσιαστικού apparat στο πλαίσιο ενός αποουμανιστικοποιημένου ‘αστικού κρατικού σοσιαλισμού’. Οι προσπάθειες μετριοπαθών Ρώσων κομμουνιστών και ριζοσπαστικών δυτικοευρωπαϊκών πολιτικών ρευμάτων και στοχαστών όπως η Ρόζα Λούξεμπουργκ, ο Καρλ Λίπκνεχτ, ο Άντον Πάνεκοκ και πολλοί άλλοι να πείσουν τον Λένιν για έναν αμεσοδημοκρατικό, ουμανιστικό σοσιαλισμό απέτυχαν, με κατάληξη τον ‘υπαρκτό σοσιαλισμό’.
Με την παρακμή και κατάρρευση του ‘υπαρκτού σοσιαλισμού’, δηλαδή του κρατικού καπιταλισμού, επιχειρείται μια επαναπροσέγγιση του νεοσοσιαλιστικού προτάγματος της κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης με τον Ουμανισμό της κοινωνικής απελευθέρωσης και της οικονομικής αυτοδιαχείρισης, με στρατηγικό στόχο την αταξική κοινωνία σε τοπικό, εθνικό και οικουμενικό επίπεδο. Αυτή η διεργασία της ανάδειξης του προτάγματος του Οικουμενικού Αταξικού Ουμανισμού βρίσκεται σε εξέλιξη, με χαρακτηριστικά την σταδιακή αποστασιοποίηση του Κοινού των Ανθρώπων, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, από κάθε θρησκευτική και ιδεολογική επιρροή, αναγκαίες προϋποθέσεις για την διατύπωση μιας νέας, αντίστοιχης στο διαχρονικό όραμα της ανθρωπότητας κοσμοαντίληψη για το παρελθόν και για το μέλλον της ανθρωπότητας. Η έκβασή της θα κριθεί από τον βαθμό συνειδητοποίησης, από τις δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, της επικινδυνότητας της καπιταλιστικής βαρβαρότητας, της αναγκαιότητας της ριζικής αποκαπιταλιστικοποίησης[15], τόσο του φαντασιακού μας, των θεσμών, των οικονομικών και κοινωνικών δομών και του πλανήτη, όσο και της εφικτότητας της κοινωνικής αυτοδιεύθυνσης και ενός καλύτερου, δηλαδή ενός αταξικού κόσμου στο πλαίσιο ενός Αταξικού Οικουμενικού Ουμανιστικού Πολιτισμού.
Έννοια και περιεχόμενο
«Η άρχουσα τάξη έχει καταλάβει ότι ένας ευτυχισμένος και παραγωγικός πληθυσμός με ελεύθερο χρόνο αποτελεί θανάσιμο κίνδυνο»
David Graeber [16]
«Η ουτοπία είναι μια οπτασία που κάθε φορά που την πλησιάζεις και
αυτή απομακρύνεται, κι’ αυτό για να σε κάνει να προχωράς»
Τοιχογραφημα
«Όταν τα εργαλεία θα εκτελούν μόνα τους τις εργασίες τους, όπως οι μηχανές του Ηφαίστου, όταν οι σαΐτες θα υφαίνουν μόνες τους και η κιθάρα θα παίζει μόνη της τις νότες, τότε η διάκριση σε αφεντικά και δούλους δεν θα είναι αναγκαία»
Αριστοτέλης[17]
Ένα βασανιστικό ερώτημα στροβιλίζει στα μυαλά των 8,3[18] δισεκατομμυρίων επισκεπτών του πλανήτη Γη του πρώτου τέταρτου του 21ου αιώνα: ‘Πως γίνεται, ενώ το παγκόσμιο ΑΕΠ αυξάνεται κατά περίπου 5 τρισεκατομμύρια δολάρια τον χρόνο, οι κοινωνικές ανισότητες, η φτώχεια, η ανεργία, η περιβαλλοντική καταστροφή και η παγκόσμια δυστυχία να μεγαλώνουν, αντί να μικραίνουν, χωρίς κάποιος να ευθύνεται γι’ αυτή την αντίφαση και αναντιστοιχία που παίρνει όλο και ταχύτερα το αποκρουστικό πρόσωπο της καπιταλιστικής βαρβαρότητας; Αν αυτή η διατύπωση του ερωτήματος, που αναφέρεται στην ακραία και καταστροφική ανισοκατανομή του πλούτου, σας προκαλεί οργή, θα πρότεινα να επιλέξουμε μια άλλη ήπια, που όμως θα αναφέρεται στην απαξίωση της εργασίας και στην ακραία ανισοκατανομή του πλούτου και της ευτυχίας.
Το 1930, ο Τζων Μάυναρντ Κέυνς, έχοντας προφανώς υπόψη του τον Αριστοτέλη, προέβλεψε ότι, ‘έως το τέλος του αιώνα, η τεχνολογία θα είχε προχωρήσει τόσο πολύ ώστε χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία και οι ΗΠΑ θα πετύχαιναν την καθιέρωση της 15ωρης εβδομαδιαίας εργασίας’[19]. Σκεφθείτε απλά ότι αυτό θα μπορούσε να συμβεί με την τεχνολογία του 1930, πράγμα που σημαίνει ότι με την τεχνολογία του 2025, οι 15 ώρες εβδομαδιαίας εργασίας θα μπορούσαν να περιοριστούν σε ένα πολύ μικρό τους κλάσμα. Όμως αντί γι’ αυτό η ανθρωπότητα κατρακυλάει σ’ έναν εργασιακό Μεσαίωνα που συνοδεύεται από αύξηση των ωρών εργασίας, αύξηση της ανεργίας, μείωση των μισθών και των συντάξεων, κι’ αυτό επειδή θα μπορούσε, με τον ελεύθερο και δημιουργικό χρόνο στη διάθεση των εργαζόμενων, να έχει διαμορφωθεί ένας καλύτερος κόσμος, ένας κόσμος της κοινωνικής ισότητας, της καθολικής ευημερίας, της ειρήνης και της ευτυχίας. Ας κρατήσουμε στη μνήμη μας το γεγονός ότι η ανθρωπότητα δημιούργησε τις προϋποθέσεις για τον κόσμο και τον πολιτισμό της κοινωνικής ισότητας και ο καπιταλισμός επιβάλλει με την βία των θεσμών και των όπλων την ακραία κοινωνική ανισότητα, που καταλήγει στον άγονο ανταγωνισμό και στον καταστροφικό για την ανθρωπότητα πόλεμο, ο οποίος όμως αποφέρει τεράστια πλούτη στην πολεμόχαρη οικονομική ολιγαρχία. Αυτό είναι που πρέπει άμεσα να αλλάξει. Να παραμερισθεί οριστικά η νόθα καθεστωτική καπιταλιστική οντολογία της κοινωνικής ανισότητας και στη θέση της να μπει η δεοντολογία του αταξικού ουμανισμού, όπως αυτή ιστορικά, διαχρονικά διαμορφώνεται μέσα στους αιώνες και με τους κοινωνικούς αγώνες ως όραμα και ως πράξη κοινωνικής ισότητας.
Υπάρχει μια ιστορική βεβαιότητα ότι οι ισχύοντες θεμελιακοί θεσμοί δεν λειτουργούν προς όφελος των κοινωνιών και της ανθρωπότητας, επειδή λειτουργούν υπέρ του 1% και εναντίον του 99% του παγκόσμιου πληθυσμού και γι’ αυτό πρέπει να αντικατασταθούν με άλλους που θα ανταποκρίνονται στο διαχρονικό αίτημα των δυνάμεων της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού για κοινωνική ισότητα, ειρήνη και αταξικό οικουμενικό ουμανισμό.
Υπάρχει ένας σιδερένιος οικονομικός νόμος που διακρίνει τις διαδοχικές οικονομικές και κοινωνικές εποχές μεταξύ τους και κατά συνέπεια τα διάφορα οικονομικοκοινωνικά συστήματα. Κι’ αυτός δεν έχει να κάνει με το τι παράγεται, αλλά με το πώς και με ποια μέσα παραγωγής παράγεται[20] και φυσικά με ποιο τρόπο και με ποια λογική μοιράζεται. Ας πάρουμε για παράδειγμα το σιτάρι, το φυτό που καταλαμβάνει τη μεγαλύτερη καλλιεργούμενη έκταση σε όλο τον πλανήτη από οποιοδήποτε άλλο φυτό και αποτελεί τη βάση της διατροφής του ανθρώπου σε όλες τις εποχές και περιοχές της Γης. Σιτάρι παράγονταν σε πολλές χώρες και περιοχές και παράγεται ακόμα με το ξύλινο ‘ησιόδειο αλέτρι’ που το σέρνουν βόδια, άλογα ακόμα και άνθρωποι και εκπροσωπεί όπου χρησιμοποιείται την πρωτόγονη κοινωνία. Παράγονταν και με τα πρώτα βαριά και δυσκίνητα τρακτέρ, που εκπροσωπούσαν τον 20 αιώνα και τον ύστερο καπιταλισμό. Σιτάρι παράγεται και σήμερα με αυτοματοποιημένα σύνθετα καλλιεργητικά μηχανήματα, εξοπλισμένα με ηλεκτρονικούς υπολογιστές που χαρτογραφούν το χωράφι, αξιολογούν και επιλέγουν την καταλληλότερη στιγμή με κριτήριο την ποιότητα του εδάφους και το βάθος της υγρασίας του, επιδιώκοντας οικονομική γραμμική σπορά, (pneumatic drills), για καλύτερη και μεγαλύτερη παραγωγή. Σύνθετα, αυτόματα καλλιεργητικά μηχανήματα που κινούνται χωρίς οδηγό, οργώνουν με σύνθετο κριτήριο τις ιδιότητες του εδάφους, την ποικιλία, την καθαρότητα, την υγεία, την φυτρωτική ικανότητα και την βλαστική δύναμη των σπόρων και επιλέγουν τα αναγκαία λιπάσματα και φυτοφάρμακα για την προστασία της παραγωγής. Κατ’ αντίστοιχο τρόπο συντελείται ο θερισμός από αντίστοιχες σύνθετες, αυτόματες και αυτοκινούμενες θεριζοαλωνιστικές μηχανές που ξεχωρίζουν και συσκευάζουν το άχυρο για ζωοτροφή και από άλλη έξοδο βγαίνει συσκευασμένο, ζυγισμένο κι’ έτοιμο για το εμπόριο, ή για τον μύλο που θα αλέσει το σιτάρι. Προφανώς αυτή η σύγχρονη η παραγωγή ανά καλλιεργούμενο στρέμμα είναι υπερπολλαπλάσια, οι οικονομίες κλίμακας μεγάλες που μειώνουν δραστικά το καλλιεργητικό κόστος και σε συνθήκες όπου η καλλιέργεια θα γίνεται σε κοινωνικοποιημένα εδάφη χωρίς φράχτες, θεσμικά σύνορα και εμπορευματικές και κερδοσκοπικές σκοπιμότητες, θα μπορούσε με επιτυχία να αντιμετωπισθεί το πρόβλημα της πείνας στον πλανήτη.
Είναι προφανές ότι το επίπεδο του τεχνολογικού πολιτισμού αλληλοκαθορίζεται με το επίπεδο του πνευματικού πολιτισμού, που σημαίνει ότι ο ένας τροφοδοτεί και προάγει τον άλλον, όπου και όταν δεν εμποδίζονται από το κεφάλαιο, συμβάλλοντας στον συνεχή εξανθρωπισμό του ανθρώπου, της κοινωνίας του και του πολιτισμού του, ως φωτεινό μονοπάτι της ιστορίας, το μονοπάτι του πρώιμου ουμανισμού που βαθαίνει και διευρύνεται διαχρονικά σε λεωφόρο του ώριμου οικουμενικού αταξικού ουμανισμού.
Η σταδιακή διαφοροποίηση του περιεχομένου του βυζαντινού, σε αναγεννησιακό και στη συνέχεια σε ευρωπαϊκό ή αστικό ουμανισμό υπήρξε επινόηση της εκάστοτε κυρίαρχης κοινωνικής τάξης πράγμα που τον καθιστούσε ταξική και κρατική ιδεολογία. Ο ουμανισμός ως έννοια, ετυμολογικά ήταν πάντα ίδιος, η διαφορά του από εποχή σε εποχή ήταν στο περιεχόμενο.
Ο σύγχρονος ουμανισμός του 21ου αιώνα δεν είναι δόγμα, δεν είναι ιδεολογία, δεν είναι σόφισμα και συνεπώς δεν είναι επινόηση, γιατί δεν είναι ταξικός και εξουσιαστικός, αλλά αταξικός, οικουμενικός, κοινωνικός ουμανισμός που αποσκοπεί στην οικονομική και κοινωνική ισότητα και τίποτα λιγότερο. Ο αταξικός ουμανισμός ως αγάπη για τη ζωή, ως κατανοητή κοσμοαντίληψη για τον κόσμο και την ζωή, ως φιλοσοφία και ενστικτώδης στάση ζωής, όπου ο ένας για όλους και όλοι για τον έναν, ως αλληλεγγύη και αταξικά οργανωμένη κοινοβιακή ζωή, των κοινών αγαθών και του μοιραζόμαστε, υπάρχει από την εποχή των αγελών των ανθρωπίδων, των αρχέγονων κοινοβίων και των μετέπειτα εξισωτικών κοινοτήτων, κομμούνων και κοινωνιών.
Χάρη σ’ αυτόν βγήκαν οι μακρινοί μας πρόγονοι από τον κόσμο των ζώων. Αυτή η φιλοσοφία ζωής εξασφάλισε την επιβίωσή τους μαθαίνοντάς τους να περπατάνε στα δύο για να έχουν ελεύθερα τα χέρια τους προκειμένου να συνεργάζονται, να επικοινωνούν και να δημιουργούν τους όρους της υλικής, κοινωνικής και πνευματικής τους ύπαρξης και εξέλιξης, να δημιουργούν πολιτισμό. Είναι αυτή η ενστικτώδης στάση ζωής που άλλαξε σταδιακά τον σωματότυπό μας για την επιβίωσής μας ως είδος, που αποκαλύπτει ότι όλα αυτά δεν ήρθαν απ’ έξω στον άνθρωπο, γιατί «δεν είναι το πνεύμα αυτό που μας στέλνει στον δρόμο μας, αλλά είναι το περπάτημα που ανοίγει δρόμους και γεννάει μέσα μας το πνεύμα»[21].
Ο ουμανισμός είναι το σταδιακό χτίσιμο, η καλλιέργεια και η κωδικοποίηση της γλώσσας που κατέστησε εφικτή την συνεννόηση, την συνεργασία και την αποταμίευση γνώσης που έτρεφαν με εμπειρίες τον εγκέφαλο που όσο αυτός μεγάλωνε τόσο ονειρεύονταν καλύτερες συνθήκες ζωής και τον κάθε φορά καλύτερο κόσμο. «Ο άνθρωπος δεν αξίζει ούτε για τη γέννησή του, ούτε για την εξουσία του, ούτε για τα υπάρχοντά του. Η ανθρωπινότητά του αποτελεί την μοναδική του αξία. Είναι η ιδιότητα από την οποία απορρέουν όλες οι άλλες»[22]. Η ανθρωπινότητα όμως που ξεχωρίζει τον άνθρωπο από το ζώο δεν είναι κάτι το μεταφυσικό, αλλά κάτι το απόλυτα απτό ως υπερθετική σύνθεση σκεπτόμενης ύλης και ενέργειας και αποτελεί προϊόν της εξέλιξης, δηλαδή της ιστορίας[23], με την βοήθεια της οποίας δεν κατανοούμε μόνο ‘την φυσική και την χημεία κατά συνέπεια και το φαινόμενο της ζωής’, όπως έλεγε ο Δαρβίνος, αλλά και ‘το φαινόμενο της ανθρώπινης κοινωνίας’, όπως έλεγε ο Μαρξ.
Υπ’ αυτήν την έννοια, το τελικό συμπέρασμα είναι ότι ο αταξικός ουμανισμός του 21ου αιώνα νοείται, κατανοείται και ορίζεται ως:
· Η αφύπνιση της καθηλωμένης, από τις θρησκείες και τις εξουσιαστικές ιδεολογίες, κριτικής, δημιουργικής, εξελικτικής και προοδευτικής σκέψης και συνεπώς ως μια πνευματική και κοινωνική επανάσταση που θα ολοκληρώσει όλες τις προδομένες και ηττημένες προηγούμενες επαναστάσεις.
· Μια σύγχρονη κοσμοαντίληψη που αναγνωρίζει την αυθυπαρξία του κόσμου, την αυταξία και την κεντρική θέση του ανθρώπου σ’ αυτόν, πέρα από θεολογικούς και ιδεολογικούς μύθους, που εμπιστεύεται την ανθρώπινη φύση και ταυτίζεται με την κοινωνική και ιστορική πρόοδο που οδηγεί στην κοινωνική ισότητα, στην καθολική ευημερία και στην οικουμενική ειρήνη.
· Το διαχρονικό όραμα του Ανθρώπου και συνεπώς το νόημα, το φωτεινό μονοπάτι, της ιστορίας των κοινωνιών και της ανθρωπότητας συνολικά, που παρά τις αντιξοότητες και τις σκοτεινές επιδιώξεις των εκάστοτε σκοταδιστικών και εξουσιαστικών ιερατείων, κατάφερε να εξασφαλίσει την επιβίωση και την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους και να το οδηγήσει στον φωτεινό 21ο αιώνα της σύγχρονης επιστήμης και τεχνολογίας που καθιστούν άμεσα εφικτό έναν καλύτερο κόσμο.
· Η λαχτάρα, η προσπάθεια και η ικανότητά μας ως ανθρωπότητα, να σκουπίσουμε το δάκρυ από τα μάτια της Μάνας Φύσης και να ξανακάνουμε το άδολο χαμόγελό της, το συναρπαστικό φαινόμενο της ζωής, την ζωή μας την ίδια, έργο τέχνης, πηγή δημιουργικής οικουμενικής έμπνευσης και ευτυχίας και αιώνιο στολίδι αυτού του αναρχοατελεύτητου και μεγαλοπρεπούς Σύμπαντος. Αυτό σημαίνει ότι η ανθρωπότητα παύει να αντιμετωπίζει την Βιόσφαιρα ως αντικείμενο λεηλασίας και πλουτισμού, αλλά ως ανανεώσιμη πηγή ζωής και ευτυχίας. Όμως αυτή η επιλογή προϋποθέτει την μετάβαση από το σύστημα οικονομίας για τον πλουτισμό των λίγων, στην οικονομία για την ευτυχία όλων, πράγμα που σημαίνει την εκ βάθρων αλλαγή της ατομιστικής οικονομικής φιλοσοφίας προς μια ολιστική οικονομική αντίληψη και δραστηριότητα που θα συνδυάζει την ευτυχία των ανθρώπων με την αποκατάσταση των ισορροπιών στα επιμέρους φυσικά υποσυστήματα, για να διατηρείται στο διηνεκές ο πλανήτης βιώσιμος και πηγή ζωής και ευτυχίας.
· Η κοινωνία της κοινοκτημοσύνης και της ισότητας, της Άμεσης Δημοκρατίας, της οικουμενικής ειρήνης και της πραγματικής ελευθερίας, υπό την εγγύηση του ‘Κοινού των Ανθρώπων’, με κατάληξη την ολόπλευρη ανάπτυξη κάθε ανθρώπινου όντος, τον Νέο, τον σύγχρονο, τον ολοκληρωμένο, τον πολυδιάστατο Άνθρωπο.
Όλα αυτά προϋποθέτουν ότι, ο αταξικός ουμανισμός με οδηγό του το «μέτρον άριστον», το «μέτρο όλων των πραγμάτων είναι ο άνθρωπος» και «όλοι οι άνθρωποι είναι μεταξύ τους αδέρφια και παιδιά της ίδιας μάνας Γης που έχουν ίσα δικαιώματα στη ζωή και στην ευτυχία», θα καταργήσει το υπεροπτικό, διχαστικό και καταστροφικό σύμπλεγμα εξουσίας του κεφαλαίου, δηλαδή την ατομική ιδιοκτησία μαζί με όλους τους εξουσιαστικούς θεσμούς και τα ‘θεία σκιάχτρα’ που παγιδεύουν τη ζωή και αποανθρωποποιούν την ιστορία της ανθρωπότητας. Στη συνέχεια θα ταξινομήσει και θα αξιολογήσει:
1. Τις πραγματικές δυνατότητές των επιστημών και της τεχνολογίας και αφού ακυρώσει τις αρνητικές και καταστροφικές, όπως η παραγωγή όπλων και λοιπών μέσων μαζικής καταστροφής, θα ενισχύσει τις θετικές, δημιουργικές, ειρηνικές και χρήσιμες, όπως η ριζική αντικατάσταση του συγκεντρωτικού ενεργειακού συστήματος που στηρίζεται στα ανεπαρκή, πανάκριβα, ρυπογόνα και επικίνδυνα ορυκτά καύσιμα από ένα αποκεντρωμένο ενεργειακό σύστημα που θα στηρίζεται στις ανανεώσιμες πηγές ενέργεια με κέντρο το υδρογόνο[24]. Γεγονός που σημαίνει ότι το βάρος θα δοθεί στην αυτοδιεύθυνση των κοινωνιών και την κοινωνική οικονομική αυτοδιαχείριση, δηλαδή στην συνεργασία, στην αλληλεγγύη και στην ενότητα του κόσμου και όχι στον ανταγωνισμό, την σύγκρουση, στον πόλεμο και στην καταστροφή, αποκαθιστώντας έτσι τον κοινωνικό χαρακτήρα και την κοινωνική ηθική της επιστήμης και της τεχνολογίας.
2. Τις υλικές και πνευματικές ανθρώπινες και κοινωνικές ανάγκες σε αναγκαίες και χρήσιμες από την μια μεριά, σε τεχνητές, περιττές και βλαβερές από την άλλη και αφού ξεχωρίσει και καταργήσει τις περιττές και τον υποκινούμενο καταστροφικό καταναλωτισμό θα ικανοποιήσει στον αναγκαίο βαθμό τις αναγκαίες και χρήσιμες, για την δημόσια υγεία, την φυσιολογική σωματική και πνευματική ανάπτυξη, για την κοινωνική ισότητα και την γενική ευημερία, ανάγκες, υποτάσσοντας την οικονομική δραστηριότητα στον ορθολογισμό και στον άμεσο κοινωνικό έλεγχο.
3. Τις πλευρές του πολιτισμού και αφού απαλλάξει την παιδεία από στείρες και νεκρές παραδόσεις, από σκοταδιστικούς μύθους και εξουσιαστικές ιδεολογίες, μέχρι η γενική παιδεία όλων των μελών της εκάστοτε κοινωνίας να καταστήσει τις κοινωνίες ικανές να απελευθερωθούν από θρησκευτικούς και ιδεολογικούς φανατισμούς, από πατριδοκάπηλους εθνικισμούς, από ρατσισμούς και άλλες τεχνητές κοινωνικές νοσηρότητες, απαλλάσσοντας τον πολιτισμό από όλες τις ψεύτικες πλευρές του και τις κάλπικες ‘αξίες’ που τον μετατρέπουν σε κούφια μαγεία, σε δουλοφροσύνη και βαρβαρότητα, τότε,
4. θα μπορέσει, επανασυγκολλώντας την παραγωγική βάση της κοινωνίας, καταργώντας, δηλαδή, τις σχέσεις ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στα μέσα παραγωγής, να αναδιοργανώσει, σε σχέσεις αρμονίας μεταξύ κοινωνίας/ανθρωπότητας και Βιόσφαιρας, την οικονομία, την κοινωνία και τον πολιτισμό σε όλα τα επίπεδα στα μέτρα του Ανθρώπου, του ενημερωμένου, του κοινωνικοποιημένου, του ολοκληρωμένου και συνακόλουθα του ευτυχισμένου ανθρώπου.
Προοπτική
«Κάποιοι ρωτάνε γιατί τα πράγματα είναι όπως είναι; Κι εγώ
ρωτώ, γιατί τα πράγματα δεν είναι όπως έπρεπε να είναι;»
Ευφροσύνη Κάντζου-Λάμπου[25]
«Χαμηλώστε τ’ αγάλματα! Στην ανάγκη γκρεμίστε τα!
Τα μεγάλα αγάλματα μικραίνουν τους ανθρώπους»
Μενέλαος Λουντέμης[26]
«Όσοι το χάλκεον χέρι βαρύ του φόβου αισθάνονται,
ζυγόν δουλείας ας έχουσι. Θέλει αρετήν και τόλμην η ελευθερία»
Κάλβος[27]
«Κάποτε θ’ ανταμώσουμε στους λόφους του ήλιου.
Μην ξεχνάς. Περπάτα»
Γιάννης Ρίτσος
«Είμαστε νάνοι στους ώμους γιγάντων και γι’ αυτό
μπορούμε να βλέπουμε πιο μακριά απ’ αυτούς».
Ισαάκ Νεύτων
Ο αταξικός ουμανισμός δεν είναι μια ουτοπία, γιατί, ως όραμα υπάρχει από τότε που υπάρχει ο άνθρωπος, μεγαλώνει και οδηγεί ως ιδέα τον άνθρωπο, εξελίσσεται και μεγαλώνει με και από αυτόν, και γι’ αυτό δεν μπορεί να εκφραστεί μέσα από μια αποστεωμένη κοινωνία, φυλακισμένη σε θεσμούς και δομές βίας που εξυπηρετούν τους λίγους κατόχους των μέσων παραγωγής και αρνούνται την πρόοδο.
Αρνούνται την πρόοδο όσοι ταυτίζονται με το μη εξελίξιμο, με το μη-ζωντανό, με το παρελθόν και τον θάνατο, όσων τα συμφέρονται θίγονται από την πρόοδο και όσοι αδυνατούν αν κατανοήσουν την σχέση της Φύσης και της ανθρώπινης κοινωνίας με τον χρόνο, γι’ αυτό κάποιοι αρνούνται ακόμα και την αντικειμενική ύπαρξη του χρόνου. Κι ας είναι καθημερινοί μάρτυρες της ανατολής και της δύσης του ήλιου. Αναγκαστικά αρνούνται και την αντικειμενική ύπαρξη του χώρου, κι ας είναι καθημερινοί μάρτυρες της γέννησης, της ακμής και παρακμής, της φθοράς των πραγμάτων και της διαδοχής των φάσεων των φυσικών και των κοινωνικών φαινομένων που σε βάθος χρόνου αλλάζουν σταθερά κι’ αδιάκοπα την μορφή του χώρου. Ο χωροχρόνος, λοιπόν, υπάρχει και λειτουργεί ως μήτρα και προοπτική αέναων πραγματικοτήτων που εξελίσσονται και μας διαμορφώνουν για να τις ξαναδιαμορφώσουμε, να τις κάνουμε καλύτερες για εμάς τους ίδιους. Στα πλαίσια αυτής της διαδικασίας σμίγει η Φύση με την κοινωνία και γεννιέται η ιστορικότητα των ανθρώπινων και των κοινωνικών πραγμάτων, η οποία ως προοπτική μιας νέας καλύτερης πραγματικότητας εκφράζεται ως βαθμοί ελευθερίας σκέψης και δράσης.
Ο αταξικός ουμανισμός μπορεί να εκφραστεί μόνο ως ελευθερία και μέσα από μια ελεύθερη και σκεπτόμενη κοινωνία που διαρκώς εξελίσσεται στη βάση μιας και μοναδικής αρχής, της κοινωνικής ισότητας, η οποία καθορίζει με αντίστοιχο τρόπο όλα όσα αφορούν τον άνθρωπο και το Κοινό των Ανθρώπων. Η κοινωνική ανισότητα, όπως είναι σε όλους μας γνωστό, δεν υπαγορεύει, μέσω της ιδεολογίας, μόνο συμπεριφορές, αλλά καθορίζει με αντίστοιχο, στους όρους διαιώνισής της, τρόπο την παραγωγική διαδικασία, την κατανομή του πλούτου, την συμπεριφορά της επιστημών και της τεχνολογίας, ακόμα και το στρίμωγμα της αποφασιστικής κοινωνικής πλειονότητας σε οικήματα και πόλεις που απομονώνουν και καταπιέζουν ακόμα περισσότερο του κατοίκους τους και τους καθιστούν ατομιστές, μοιρολάτρες, προβληματικούς και υποτακτικούς.
Αταξικός ουμανισμός, σε τελική ανάλυση, σημαίνει δημόσιος χώρος, δημόσιος διάλογος και δημόσια διαβούλευση για την κοινωνική ισότητα και τις στοιχειώδεις ανέσεις, πράγμα που προϋποθέτει δομές συμβίωσης που θα σέβονται βέβαια την πλευρά της ιδιωτικότητας του βίου, αλλά θα προάγουν ταυτόχρονα την εγγύτητα ως κοινωνικότητα, την αλληλεγγύη και την συνεργασία, ανασχεδιάζοντας τις πόλεις σε ολοκληρωμένες χωροταξικές ενότητες[28] που δεν θα καταπιέζουν, αλλά θα φιλοξενούν και θα δίνουν στην ανθρώπινη ζωή υπόσταση και περιεχόμενο αξιοπρέπειας, αισιοδοξίας, δημιουργικότητας και ευτυχίας. Για να μην ξοδεύεται η ζωή των πολλών μόνη, αβοήθητη και εκτεθειμένη στην μανία πλειάδας αρπακτικών μέχρι να χτίσει ένα σπίτι, κι’ αυτό κατά κανόνα της κακιάς ώρας, που συχνά δεν προλαβαίνει να το απολαύσει επειδή και η ζωή, όπως κάθε όμορφο ταξίδι, έχει ημερομηνία λήξης. Όσο όμως αυτό το ταξίδι θα συνεχίζεται, σε ατομική, οικογενειακή, ή κοινωνική βάση, θα πρέπει να είναι ευχάριστο για όλους και συνεπώς να είναι έτσι οργανωμένο ώστε να μην είναι μοναχικό, να καλλιεργεί την εγγύτητα των διαπροσωπικών και κοινωνικών σχέσεων σε δομές που θα διευκολύνουν την άμεση και διαρκή διαβούλευση που θα κρατάει συνεχώς ζωντανή την κοινωνική αυτοδιεύθυνση και την αταξικότητα της εκάστοτε συγκεκριμένης Άμεσης Δημοκρατίας.
Ο Αριστοτέλης, που για καθαρά ιστορικούς, (και για την περίπτωση του Αριστοτέλη και οι προσωπικοί λόγοι γίνονται ιστορικοί), λόγους επέκρινε την Αθηναϊκή Δημοκρατία, μιλούσε για ‘λελογισμένη ιδιοκτησία με σκοπό την διαρκή ευημερία για όλους’ και μας δίδαξε ότι ‘μεγάλος πλούτος και Δημοκρατία δεν μπορούν να συνυπάρξουν’. Αυτή η αλήθεια ενόχλησε τους πατριάρχες της αστικής φιλοσοφίας και ιδεολογίας και τους θεωρητικούς της αστικής δημοκρατίας που ταυτίστηκε με τον μεγάλο πλούτο και γι’ αυτό έπαψε να είναι δημο-κρατία. Αυτή την αντίφαση έρχεται να λύσει ο αταξικός ουμανισμός με την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας πάνω στα μέσα παραγωγής, θεσμική έκφραση της οποίας αποτελεί η άμεση δημοκρατία.
Για να μπορεί, λοιπόν, ο αταξικός ουμανισμός να είναι όλα αυτά πρέπει η οικονομία να πάψει να είναι μια οικονομία της ατομικής ιδιοκτησίας, της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας, του ανταγωνισμού, του κέρδους, του χρήματος, του βασικού οικονομικού εγκλήματος, των ανταλλακτικών αξιών, της εξουσίας, της σπατάλης, του πολέμου και του θανάτου και να γίνει μια οικονομία της ζωής, του ορθολογισμού[29], των αξιών χρήσης, των κοινών αγαθών, των αναγκών, της ισότητας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της ειρήνης.
Υπάρχει, όμως, ένα μεγάλο εμπόδιο που δεν επιτρέπει τη μετάβαση από την οικονομία για την εξουσία στην οικονομία για την κοινωνία[30], από την οικονομία του θανάτου στην οικονομία για τη ζωή, κι αυτό έχει να κάνει με τις ενεργειακές πηγές και μορφές και με το ενεργειακό σύστημα. Όσο η οικονομική δραστηριότητα της κάθε ατομικής, ή συλλογικής, ή κοινωνικής προσπάθειας θα εξαρτάται από τα περιορισμένα ορυκτά καύσιμα και από τα συγκεντρωτικά ενεργειακά καπιταλιστικά συστήματα τόσο η ηλεκτρική ενέργεια θα είναι περιορισμένη, ρυπογόνα και πολύ ακριβή, κατά συνέπεια και τα παραγόμενα προϊόντα θα είναι περιορισμένα και συνεπώς ακριβά που θα παράγουν ανισότητες, ανεργία, φτώχεια, ανταγωνισμούς και πολέμους. Η εξέλιξη των επιστημών και της τεχνολογίας έχουν καταφέρει να αναπτύξουν μορφές αποκεντρωμένης, ιδιοπαραγόμενης σε επίπεδο χρήστη, άφθονης, φτηνής, καθαρής και ασφαλούς ηλεκτρικής ενέργειας που απαλλάσσουν οριστικά την ανθρωπότητα από τα ορυκτά καύσιμα και τον καπιταλισμό[31]. Πρόκειται για την υδρογονοενέργεια που μπορεί να αλλάξει δραστικά την γεωοικονομική και γεωπολιτική αρχιτεκτονική του πλανήτη, που σημαίνει διάλυση των ενεργειακών, εξουσιαστικών ιμπεριαλιστικών κέντρων και αποκέντρωση της οικονομικής δραστηριότητας σε επίπεδο κοινωνίας, συνθήκης ικανής και αναγκαίας να αναστρέψει τις διαδικασίες καταστροφής του περιβάλλοντος και να μετατρέψει τον πλανήτη σ’ έναν απέραντο παράδεισο, ικανό να θρέψει υπερπολλαπλάσιο πληθυσμό από τον σημερινό με φυσικό επακόλουθο τον τερματισμό των οικονομικών, κοινωνικών, περιφερειακών και εθνικών ανισοτήτων και αφετηρία του πολιτισμού της κοινωνικής ισότητας και του αταξικού οικουμενικού ουμανισμού[32]. Αν αναλογιστούμε όλοι τι είναι αυτό για το οποίο υπάρχει τόση εχθρότητα, τόσο μίσος, τόση καταστροφή, ατελείωτοι πόλεμοι και τόση δυστυχία στον πλανήτη μας, είναι βέβαιο ότι θα καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως η κύρια αιτία όλων αυτών είναι η ατομική ιδιοκτησία πάνω στα μέσα παραγωγής και ο έλεγχος των πηγών και μορφών ενέργειας από ελάχιστα μονοπωλιακά συγκροτήματα που κρατούν αιχμάλωτη την συντριπτική πλειονότητα της ανθρωπότητας. Οπότε αναγκαστικά θα αναλογιστούμε πόσο διαφορετική θα μπορούσε να είναι η ζωή μας πάνω στον πλανήτη μας, αν όλοι από κοινού οργανώναμε την ζωή μας, την οικονομία μας, την κοινωνία μας, την ευτυχία μας και το ειρηνικό μέλλον μας, χωρίς σπατάλες, χωρίς ανταγωνισμούς, χωρίς πολέμους, με άφθονη, φθηνή, καθαρή, αποκεντρωμένη και ιδιοπαραγόμενη σε επίπεδο χρήστη, και ασφαλή ηλεκτρική ενέργεια, με την οποία θα μπορούσαμε να ξαναζωντανέψουμε ότι και όσα η ατομική ιδιοκτησία και ο καπιταλισμός νέκρωσαν με τον παραλογισμό τους για να μεγαλώσουν τα κέρδη τους και να συσσωρεύσουν αμύθητο πλούτο σκορπώντας πόνο και δυστυχία στο 99% του παγκόσμιου πληθυσμού.
Ένα δεύτερο μεγάλο εμπόδιο αποτελεί η συστηματική υπονόμευση της έννοιας του ουμανισμού από τα σκοταδιστικά και εξουσιαστικά ιερατεία, την οποία οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού δεν μπορούν και δεν πρέπει να αποδεχθούν, αντίθετα οφείλουν να αποκαταστήσουν την έννοια του ουμανισμού, να την συνδέσουν με την αισιοδοξία της ιστορίας, να την εντάξουν στο επιστημονικό, πνευματικό και πολιτισμικό επίπεδο του 21ου αιώνα και να την κάνουν κτήμα τους, όραμα και πνευματικό όπλο του αγώνα τους για την θεμελίωση της κοινωνικής ισότητας.
Πολλοί αντιμετωπίζουν με απαισιοδοξία το μέλλον το δικό τους, αλλά και της ανθρωπότητας συνολικά. Τα αδιέξοδα του καπιταλισμού εκφράζονται σε επίπεδο ατομικής και συλλογικής ‘ψυχολογίας’ ως γενική κοινωνική κατάθλιψη που καταλήγει στην απαισιοδοξία, στην παραίτηση, στην μοιρολατρία και τελικά στην υποταγή, πράγμα που βολεύει την κυρίαρχη εξουσία. Τα πράγματα όμως δεν είναι έτσι κι’ αυτό γιατί το μέτρο της ανθρώπινης και της κοινωνικής εξέλιξης δεν είναι οι υποκειμενικές μας εντυπώσεις, αλλά ο παλμός της ιστορίας, κι αυτός διδάσκει ότι τα πράγματα προχωρούν και μπορεί να προχωρήσουν με ακόμα γρηγορότερους ρυθμούς, φτάνει να κατανοήσουμε την αισιοδοξία της, την αισιοδοξία της ιστορίας που κινείται σταθερά και προς το μέλλον γκρεμίζοντας εμπόδια και δημιουργώντας εφόδια για την μετάβαση στον κάθε φορά καλύτερο κόσμο[33].
Εγγυητής αυτής της πορείας είναι η κατανόηση από όλους μας ότι η ιστορία δεν είναι κάτι το μεταφυσικό ή ‘οι άλλοι’, αλλά είμαστε εμείς Όλοι, ως άτομα, ως ομάδες, ως συλλογικότητες, ως κοινωνίες και ως ανθρωπότητα, που με την δράση ή την αδράνειά μας διαμορφώνουμε τις εξελίξεις. Ας κάνουμε με την ενεργό συμμετοχή μας η εξέλιξη της ιστορίας να είναι για το καλό όλων μας και όχι για τους λίγους.
[1] Ο Ivan Sviták, (1925-1994), ήταν Τσέχος φιλόσοφος, από τους σημαντικότερους σύγχρονους ουμανιστές.
[2] Ο Φιλάρετος (Τάκης) Λαζαρίδης, (1928), είναι Έλληνας συγγραφέας και αντιστασιακός.
[3] Watson James, Η διπλή Έλικα, ΤΟ ΒΗΜΑ, Αθήνα 2010.
[4] «Έκλεψα απ’ τους θεούς της φλόγας το σπέρμα κρυμμένο σε κούφιο ξύλο, που δάσκαλος στην πάσα τέχνη εστάθη και μέγας τρόπος οι θνητοί να ωφεληθούνε», Αισχύλος, Προμηθέας Δεσμώτης.
[5] Για την εξαφάνιση του έργου του Δημόκριτου κατηγορείται από αρχαίους συγγραφείς ότι πρωτοστατούσε ο ίδιος ο Πλάτωνας, ο οποίος συγκέντρωσε όσα μπόρεσε από τα βιβλία του Δημόκριτου για να τα κάψει, (Ἀριστόξενος δ’ ἐν τοῖς Ἱστορικοῖς ὑπομνήμασί φησι Πλάτωνα θελῆσαι συμφλέξαι τὰ Δημοκρίτου συγγράμματα, ὁπόσα ἐδυνήθη συναγαγεῖν), Διογένης Λαέρτιος, Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων, Βιβλίο Θ΄, παράγραφος 40.
[6] «Εξαιτίας της δήλωσης του Πρωταγόρα στο βιβλίο του “Περί θεών” ότι δεν ξέρει αν υπάρχουν θεοί, οι αντίπαλοί του τον έδιωξαν από την πόλη και έκαψαν τα βιβλία του στην Αγορά, αφού πρώτα έβγαλαν κήρυκα και τα μάζεψαν έναν-ένα από όσους είχαν αντίτυπα», Φιλόστρατος Φλάβιος, Βίοι Σοφιστών, ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ, Αθήνα 2007, I 10 3, Σέξτος Εμπειρικός, Άπαντα, ΚΑΚΤΟΣ, Αθήνα 1998, εδώ: Προς μαθηματικούς, IX 55.
[7] Βλέπε, Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική Κοινωνία…, ό. π., σελ. 122 κ. επ.
[8] Marx Karl, Early Writings, PEGUIN, London 1992, page 395.
[9] Βλέπε σχετικά: Lambos Kostas D., Abhängigkeit und fortgeschrittene Unterentwicklung dargestellt am Beispiel der Landwirtschaft Griechenlands: Ein Beitrag zum Studium des (griechischen) Peripheren Kapitalismus und der alternativen Entwicklungsstrategien, R. G. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 1981, σελ. 97 κ. επ. και Λάμπος Κώστας, Εξάρτηση, προχωρημένη υπανάπτυξη και αγροτική οικονομία της Ελλάδας. Μια συμβολή στη μελέτη του (ελληνικού) περιφερειακού καπιταλισμού και των εναλλακτικών στρατηγικών ανάπτυξης, Αιχμή, Αθήνα 1983, σελ. 97 κ. επ.
[10] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Ο πλατωνισμός ως διαχρονική εξουσιαστική ιδεολογία, ΚΟΥΚΚΙΔΑ, Αθήνα 2024.
[11] Ήδη από τον 15ο αιώνα η λέξη ουμανιστής (humanista, umanista), χρησιμοποιούνταν για τους καθηγητές των πανεπιστημίων που δίδασκαν την αρχαία γραμματεία, μελετούσαν τις αρχαίες παραδόσεις και πρέσβευαν έναν νέο πολιτισμό που θα διαπνέεται από τις αξίες της ελληνικής αρχαιότητας.
[12] Ζακοπέν Πολ & Λαγκρέ Ζακλίν, Έρασμος. Ουμανισμός και γλώσσα, ΠΑΤΑΚΗΣ, Αθήνα 1998.
[13] Πρόκειται για μια εκτεταμένη προσπάθεια σκοτεινών κύκλων που φυτεύουν παντού, ως παρακλάδια διάφορων καθολικών ή ορθόδοξων οργανώσεων ‘νεοουμανιστικά’ πρακτορεία συντηρητισμού, θρησκοληψίας και αστικής δημοκρατίας.
[14] Βλέπε λ. χ., Foerster Norman, Ανθρωπισμός και Αμερική: Δοκίμια για την προοπτική του σύγχρονου πολιτισμού (1930) και, Hoeveler J. David, Jr, Ο Νέος Ανθρωπισμός: Μια Κριτική της Σύγχρονης Αμερικής, 1900-1940 (1977).
[15] Για τη φύση και τα επίπεδα της ουμανιστικής αποκαπιταλιστικοποίησης βλέπε: Λάμπος Κώστας, Άμεση Δημοκρατία και Αταξική…, ό. π., σελ. 418-433.
[16] Ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ, (1961-2020), ήταν καθηγητής ανθρωπολογίας στο London School of Economics. Είχε γίνει γνωστός από την συμμετοχή του στο κίνημα Occupy Wall Street.
[17] Αριστοτέλης, Πολιτικά, Βιβλίο Α΄, 1253b
[18]https://www.worldometers.info/el/%CF%80%CE%B1%CE%B3%CE%BA%CF%8C%CF%83%CE%BC%CE%B9%CE%BF%CF%82-%CF%80%CE%BB%CE%B7%CE%B8%CF%85%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82/#google_vignette,
[19] Graeber David, On the Phänomenon of Bullshit Jobs. An essay on meaningless work, Magazine STRIKE, August 2013.
[20] «Εκείνο που ξεχωρίζει τις οικονομικές περιόδους μεταξύ τους δεν είναι τι παράγεται, αλλά πώς και με ποια μέσα παραγωγής παράγεται. Τα μέσα παραγωγής δεν είναι μόνο το βαθμόμετρο της ανθρώπινης εργατικής δύναμης, αλλά και ο δείκτης των κοινωνικών σχέσεων, στα πλαίσια των οποίων συντελείται η παραγωγή», Marx Karl, Das Kapital, in: Marx–Engels Werke, Band 23, DIETZ VERLAG BERLIN 1972, Seiten 194-195.
[21] Μπούμπερ Μάρτιν, Μονοπάτια στην Ουτοπία, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2000, σελ. 71.
[22] Βάνεγκεμ Ραούλ, Γενική Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπινου όντος, ΒΑΝΙΑΣ, Θεσσαλονίκη, 2007, σελ. 39.
[23] «Οι βιολόγοι ισχυρίζονται ότι η προσθήκη της έννοιας της ιστορίας και της εξέλιξης στο κλειστό σύστημα των εννοιών της φυσικής και της χημείας επαρκεί απόλυτα για να εξηγήσει όλα τα βιολογικά φαινόμενα. Παντού όπου μπόρεσε κανείς να ελέγξει τους νόμους της φυσικής και της χημείας, αυτοί αποδείχτηκαν πάντα σωστοί και στους ζωντανούς οργανισμούς και συνεπώς δεν φαίνεται να υπάρχει κανένα ιδιαίτερο σημείο, στο οποίο θα μπορούσε να υπεισέλθει μια ιδιαίτερη δύναμη που να είναι διαφορετική από τις γνωστές δυνάμεις της φυσικής», Heisenberg Werner, Φυσική και φιλοσοφία, ΚΑΛΒΟΣ, Αθήνα 1971, σελ. 98.
[24] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Ποιος φοβάται το υδρογόνο; Η επανάσταση του υδρογόνου και η ελεύθερη ενέργεια θα απαλλάξουν την ανθρωπότητα από τα ορυκτά καύσιμα και την καπιταλιστική βαρβαρότητα, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2013.
[25] Η Ευφροσύνη Κάντζου-Λάμπου (1913-1940), ήταν μια φτωχή αγρότισσα που πέθανε στα 27 της, τον Απρίλιο 1940, επειδή δεν είχε χρήματα να τραφεί και να αγοράσει κινίνο για το εμπύρετο κρυολόγημα και δεν ήθελε να πουλήσει τη γίδα που της χάρισε γι’ αυτόν τον σκοπό η θεία της Άννα Καραχάλιου, προκειμένου να ζήσει από το γάλα της ο μόλις 6 μηνών γιός της.
[26] Ο Μενέλαος Λουντέμης (1912-1977) ήταν από τους σημαντικότερους Έλληνες συγγραφείς και ποιητές.
[27] Ο Ανδρέας Κάλβος (1792–1869) ήταν ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Έλληνες ποιητές.
[28] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Το καμένο Μάτι Αττικής και ο ρεαλισμός της κοινωνικής ουτοπίας, http://www.classlessdemocracy.blogspot.com,
[29] «Αν θέλουμε να βελτιώσουμε το περιβάλλον και τη ζωή μας, πρέπει να βελτιώσουμε τον εαυτό μας, δηλαδή να αλλάξουμε μυαλά, να αλλάξουμε τους στόχους μας και να προχωρήσουμε από μια οικονομία του χρήματος σε μια οικονομία της ζωής, να αποκτήσουμε νέες αξίες, νέες ευαισθησίες και νέα ενδιαφέροντα που θα εξασφαλίσουν μια βιώσιμη πολύπλευρη ζωή. […] Πρέπει να νικήσουμε τις ανορθολογικές δυνάμεις που υπονομεύουν τώρα παντού τον ανθρώπινο πολιτισμό, δυνάμεις από μακρού ενσωματωμένες στον επικίνδυνα προχωρημένο θεσμό του πολέμου, κι’ αυτό μπορεί να γίνει επειδή οι άνθρωποι παντού συνειδητοποιούν ότι όλα τα καλά της ζωής είναι το κοινό προϊόν της φυλής των ανθρώπων ως Όλον, κι’ επειδή είμαστε δεμένοι με όλους τους γείτονές μας, με όλα τα γεγονότα της ιστορίας και με τις ελπίδες του μέλλοντος, όπως είναι και αυτοί δεμένοι μ’ εμάς», Μάμφορντ Λουίς, Η ουτοπία, οι δαίμονες της ψυχής και η προοπτική του ανθρώπου, ΝΗΣΙΔΕΣ, Θεσσαλονίκη 2011, σελ. 71-72 και 73.
[30] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Σκέψεις για μια οικονομία της ισότητας…, ό. π., σελ. 247-316.
[31] «Το υδρογόνο είναι το ελαφρύτερο και πλέον άφθονο στοιχείο που υπάρχει στο Σύμπαν. Όταν δεσμεύεται γίνεται το αιώνιο καύσιμο. Δεν εξαντλείται ποτέ και επειδή δεν περιέχει ούτε ένα άτομο άνθρακα δεν εκπέμπει διοξείδιο του άνθρακα. […] Τα θεμέλια δημιουργούνται ήδη για την οικονομία του υδρογόνου. Μέσα στα αμέσως επόμενα χρόνια η επανάσταση στους υπολογιστές και στις τηλεπικοινωνίες θα ενωθεί με την επανάσταση της ενέργειας από υδρογόνο, δημιουργώντας ένα πανίσχυρο μείγμα το οποίο θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τις ανθρώπινες σχέσεις στον 20ο και 21ο αιώνα. Και καθώς το υδρογόνο βρίσκεται παντού και είναι ανεξάντλητο, αν αξιοποιηθεί κατάλληλα, ο κάθε άνθρωπος στον πλανήτη θα μπορούσε να αποκτήσει ‘εξουσία’ καθιστώντας την ενέργεια από το υδρογόνο το πρώτο πραγματικά δημοκρατικό ενεργειακό καθεστώς στην ανθρώπινη ιστορία», Rifkin Jeremy, Οικονομία του Υδρογόνου, ΛΙΒΑΝΗΣ, Αθήνα 2003, σελ. 23.
[32] «Η υδρογονοενέργεια δεν είναι πια ένα όραμα, γιατί είναι ήδη μια απτή πραγματικότητα που αρνείται, αν και πιέζεται αφόρητα να υποταχθεί στις δυνάμεις αλλοτρίωσης της εργαζόμενης κοινωνίας, της καταστροφής του περιβάλλοντος, της βίας των πολέμων και της καπιταλιστικής βαρβαρότητας. Για να δώσει το ανεξάντλητο και διάσπαρτο σε κάθε γωνιά του πλανήτη υδρογόνο ελεύθερη, άφθονη, φτηνή, ασφαλή και καθαρή υδρογονοενέργεια, τη μόνη που μπορεί να απελευθερώσει την ανθρωπότητα από τα δεσμά της ανάγκης και του καπιταλισμού, περιμένει από τις δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού να εμποδίσουν το κεφάλαιο που θέλει να σφετεριστεί ένα ελεύθερο αγαθό και να το μετατρέψει σε εμπόρευμα και σε καινούργιες αλυσίδες μια νέας μεσαιωνικής σκλαβιάς», Λάμπος Κώστας, Ποιος φοβάται το υδρογόνο;…, ό. π., σελ. 28.
[33] Βλέπε σχετικά, Λάμπος Κώστας, Ο Μεγάλος, Αταξικός, Ουμανιστικός Μετασχηματισμός, ΚΟΥΚΚΙΔΑ 2026.
του Στήβεν Ράνσιμαν 
του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.
Του ΒΑΣΙΛΗ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ
Claude Bernard
EIKONA 6
