ΤΟΥ Ι. Ν. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ

Καθηγητή Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο ΑΠΘ

Στο προηγούμενο άρθρο μου από τη θέση αυτή (“Απόψεις”, 4/4/2022), αναφέρθηκα στη διαχρονική απαξίωση της φιλοσοφίας, φωτίζοντας, μέσα από μια ιστορική και φιλοσοφική αναδρομή, κάποιες χαρακτηριστικές της εκφάνσεις, και σημειώνοντας ότι η φιλοσοφία δεν είναι μία περιττή και ανώφελη ενασχόληση, ούτε έρχεται πάντα εκ των υστέρων, post eventum, μετά δηλαδή την εκδίπλωση της πραγματικότητας, για να σχολιάσει, να διαυγάσει, να ερμηνεύσει ή και να αξιολογήσει τα συμβάντα.

Στο σημερινό μου άρθρο (ως δεύτερο μέρος, μέρος ΙΙ, του προηγούμενου) θα προσπαθήσω να καταδείξω – μέσα από έναν prima facie υπερασπιστικό λόγο, τον οποίο ωστόσο, όπως και θα φανεί, ουδόλως η φιλοσοφία χρειάζεται – την ουσιαστική, διαχρονική και συγχρονική σημασία της στη διαμόρφωση των κοινωνικοπολιτικών και οικονομικών μας πραγμάτων. Και αυτό, πέρα από την καθοριστική της σημασία σε ατομικό επίπεδο, ως πλοηγός του ανθρώπινου βίου, ως αίρεσις βίου, πράγμα που προφανώς αποτελεί μία προσωπική  συνειδητή επιλογή, η οποία ασφαλώς και τιμάει, όταν συμβαίνει, τη φιλοσοφία.

Εδώ θα επικεντρώσω την αναφορά μου στα σημαντικότατα – για τα άτομα, τις κοινωνίες, τα έθνη αλλά και τον παγκοσμιοποιημένο πλανήτη – πεδία της πολιτικής, υπό την ευρύτερη έννοιά της, και της οικονομίας, που αρδεύονται μονίμως από τη διαυγαστική, γονιμοποιητική και ενίοτε κανονιστική δράση του φιλοσοφικού λόγου, ο οποίος και αποτελεί, ως εκ τούτου τη βάση του βίου. Και αυτό που είναι σημαντικό να τονιστεί είναι ότι η αρδευτική της αυτή λειτουργία γίνεται κατά έναν λανθάνοντα, γνωσιολογικά, τρόπο, και αυτός είναι και ο λόγος που εδώ εξαίρεται αυτή η καθολικής φύσεως συνεισφορά της φιλοσοφίας ως βάση του βίου. Η καθοριστική της δηλαδή αυτή συνεισφορά, δεν είναι ευρέως συνειδητοποιημένη, συχνά ούτε από τους ίδιους τους πολιτικούς και τους οικονομολόγους, που ουσιώνουν και μετουσιώνουν, σε ένα πρακτικό επίπεδο, φιλοσοφικές αρχές και προτάγματα.

Ασφαλώς λοιπόν δεν είναι λίγες οι φορές που η φιλοσοφία έρχεται καθυστερημένα.  Υπάρχουν όμως και πολλές περιπτώσεις, που η εκδίπλωση της πραγματικότητας, ως μέρος της ιστορίας που εξελίσσεται, δεν είναι κάτι στιγμιαίο αλλά έχει ένα μικρό ή μεγάλο  βάθος χρόνου, που δεν επιτρέπει την εμφάνιση ή και αναγνώριση των καρπών του φιλοσοφικού λόγου και της κοινωνικοπολιτικά διαμορφωτικής του δύναμης, που προκύπτουν αργότερα. Υπάρχουν πράγματι πολύ χαρακτηριστικές περιπτώσεις, που ο φιλοσοφικός λόγος δρα καταλυτικά σε μια μεταγενέστερη, πιο ώριμη εποχή, δίχως επομένως να μπορεί να αναγνωριστεί η μελλοντική του καθοριστική πρακτική διάσταση και δυναμική. Κατά τη γνώμη μου, η διαμορφωτική δυναμική της φιλοσοφίας υπάρχει επομένως δυνάμει  καθώς  συνυφαίνει οντολογικά θεωρία και πράξη.

Ιδιαίτερα χαρακτηριστικές είναι εδώ οι περιπτώσεις του Adam Smith (1723-1790) και του Karl Marx (1818-1883), που θεωρούνται, ο μεν πρώτος θεμελιωτής της σύγχρονης πολιτικής οικονομίας και του φιλελευθερισμού, ο δε δεύτερος  εισηγητής του διαλεκτικού υλισμού και της κοινωνικοπολιτικής και οικονομικής θεωρίας του Μαρξισμού και θεμελιωτής του Κομμουνισμού. Προφανώς και δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσουμε εδώ, και αυτό ανεξαρτήτως των όποιων πολιτικών μας πεποιθήσεων, για τις σαφέστατες, διεθνώς καθοριστικές αποτυπώσεις των δύο αυτών φιλοσόφων, του σημαντικότατου φιλοσοφικού τους έργου και της κοσμοθεωρίας τους στο σύγχρονο κοινωνικοπολιτικό, οικονομικό και γεωπολιτικό, θα έλεγα, γίγνεσθαι. Πρόκειται πράγματι, όπως άλλωστε διειθνώς αναγνωρίζεται, για δύο από τις πλέον επιδραστικές φυσιογνωμίες στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Τη σφραγίδα τους τη βάλανε, ο Smith κυρίως με τα δύο έργα του  “Η Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων” (1759)  και “ Έρευνα για τη Φύση και τις Αιτίες του Πλούτου των Εθνών” (1776), και ο Marx κυρίως με  “Το Κεφάλαιο” (1867-1883, Τρίτομο, με τον Τόμο Ι το 1867) και “Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο”  (1848).  Όχι ότι δεν υπάρχουν παρερμηνείες ή και διαφωνίες για το έργο του Marx, ιδιαίτερα αναφορικά με τη σύγκριση του πρώιμου και του ώριμου έργου του. Όπως όμως και να έχει, η παρερμηνείες του έργου και η παρεξήγηση του Μarx ως φιλοσόφου και κοινωνικού αναμορφωτή δεν μπορούν να συγκριθούν με την συνολική παρερμηνεία του έργου και την παρεξήγηση ως φιλοσόφου και οικονομολόγου του Smith. Συγκεκριμένα, o Σκοτσέζος φιλόσοφος, που δίχως αμφιβολία μπορεί να αναγνωριστεί ως προάγγελος της έννοιας του καπιταλισμού, υπήρξε καθηγητής ηθικής φιλοσοφίας στην Γλασκόβη και υποστήριζε τη συνύφανση της οικονομίας με την ηθική θεώρησή της, ενώ η φιλοσοφία του, και ιδιαίτερα η ηθική του φιλοσοφία, όπως αυτή εμβριθώς αναπτύσσεται στο αντίστοιχο βιβλίο του, είναι αρετολογική, με δηλωμένα τα αριστοτελικά της βασικά στοιχεία, σε αντίθεση με αυτή του Hume, και με έντονες επιδράσεις από το Στωικισμό. O Smith ήταν επίσης ενάντιος στον μερκαντιλισμό και υποστηρικτής ενός ατομικισμού, που ήταν όμως ενταγμένος στο κοινό καλό (common good, αλλά και public spirit), ενώ –  σύμφωνα και με όσα υποστηρίζει πλέον, διαλύοντας τις παρεξηγήσεις, η σύγχρονη έρευνα – τα δύο προαναφερθέντα έργα του αποτελούν μία φιλοσοφική ενότητα, όπως αυτό συμβαίνει άλλωστε και με τα αντίστοιχα έργα του Αριστοτέλη, τα Ηθικά Νικομάχεια  και τα Πολιτικά του. Με βάση τα προαναφερθέντα στοιχεία, η θεώρηση επομένως του Smith ως θεμελιωτή και του νεοφιλελευθερισμού, άρα και του αρπακτικού καπιταλισμού, αποτελεί μία παράφορη παρεξήγηση της προσωπικότητάς του, του έργου και της κοσμοθεωρίας του.

Ολοκληρώνοντας τέλος την αναφορά μου στον καθοριστικό ρόλο της φιλοσοφίας στη διαμόρφωση των κοινωνικοπολιτικών και οικονομικών μας πραγμάτων – σε τοπικό, εθνικό όσο και σε διεθνές και πλανητικό ακόμη επίπεδο, και προς οποιαδήποτε ιδεολογική κατεύθυνση, αρεστή, ή δυστυχώς και δυσάρεστη – επιτρέψτε μου εντελώς επιγραμματικά να αναφερθώ στα φιλοσοφικά ρεύματα του Ωφελιμισμού και του Πραγματισμού, που γνωσιολογικά εδράζονται στο μεγάλο ρεύμα του Εμπειρισμού. Τα ρεύματα αυτά, κατ’ εξοχήν Αγγλοσαξονικής κοπής, εκτός των γενικότερα σημαντικών ευεργετικών τους επιδράσεων – ιδιαίτερα του  εμπειρισμού  στην ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας – συντηρούν ιδεολογικά τον επικυρίαρχο σήμερα νεοφιλελευθερισμό, με τα δυσεπίλυτα προβλήματά του σε ατομικό, σε κοινωνικό και σε πλανητικό επίπεδο, τη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού και την καταστροφική διατάραξη της ισορροπίας στη βιόσφαιρα.

Οι … ασανσεράκηδες
Ένα νέο είδος νεαρών κακοποιών δρα στη Θεσσαλονίκη. Ήδη, έχουν αναφερθεί αρκετά κρούσματα.
Πρόκειται για κακοποιούς που παρακολουθούν άτομα ηλικιωμένα, άτομα αδύναμα, νεαρά κορίτσια και λοιπά, και μπαίνουν μαζί τους στην οικοδομή.
Άλλοι πάλι για περισσότερη αληθοφάνεια κάνουν πως μιλούν στο θυροτηλέφωνο με κάποιο ένοικο.
Όταν είναι μέσα στην οικοδομή, με υποχρεωτικό τρόπο επιχειρούν να μοιραστούν μαζί του το ασανσέρ, ώστε να το απομονώσουν.
Αν το άτομο κάνει το λάθος να πειστεί και μπει μαζί του στο ασανσέρ, τότε όλα είναι δυνατά.
Οι ενδείξεις μας λένε, ότι η απόπειρα ληστείας είναι η πιο πιθανή εκδοχή, τίποτε όμως δεν αποκλείει την άσκηση βίας ακόμη και τον σοβαρό τραυματισμό του θύματος.
Οι … ασανσεράκηδες ενεργούν με αναίδεια, ψυχρότητα και θράσος. Γενικά πρόκειται για επικίνδυνα άτομα.
Ο μόνος τρόπος να αποφύγουμε το κακό συναπάντημα είναι ποτέ να μην μοιραζόμαστε το ασανσέρ με άτομα άγνωστα και ξένα προς το περιβάλλον μας.
Είναι αυτονόητο πως κάθε παρόμοιο περιστατικό πρέπει να το καταγγέλλουμε αμέσως στην Άσων ο μια με κάθε δυνατή λεπτομέρεια.
Πότε με άγνωστα άτομα στο ασανσέρ της κατοικίας μας.

Οφειλόμενη τιμή
Το ζήτημα αυτό το είχαμε θέσει και σε προηγούμενους δημάρχους Θεσσαλονίκης, εισπράξαμε μία θερμή υπόσχεση, η οποία όμως έμεινε σε εκείνο το επίπεδο.
Να, ποιό είναι το ζήτημα.
Στα κτίρια, όπου κάποτε εκδίδονταν ή λειτουργούσαν ιστορικές εφημερίδες της Θεσσαλονίκης που έγραψαν τη λαμπρή ιστορία του Τύπου να τοποθετηθούν αναμνηστικές πλακέτες με τα στοιχεία τους. Ζήτημα απλό, ελάχιστης δαπάνης, το οποίο όμως θα αποδίδει την οφειλόμενη τιμή στον Τύπο της πόλης και τους δημοσιογράφους, που συνέγραψαν την λαμπρή ιστορία.
Για να δούμε, αν στέλνουμε το μήνυμα “εις ευήκοα ώτα”, αν θα επανέλθει το κλασσικό “φωνή βοώντος εν τη ερήμω”.
Καιρός να δείξει ο Δήμος Θεσσαλονίκης πως “στέκεται στο ύψος των περιστάσεων” και γνωρίζει να αποδίδει τιμή στο λειτούργημα του Τύπου, που ταυτίζεται με την δημοκρατία και τον κοινοβουλευτισμό.

Η 4η δόση επί θύρας
Γενικώς η 4η δόση εμβολιασμού χαρακτηρίζεται ενισχυτική και συγχρόνως προαιρετική, όμως η σύσταση της επιστημονικής επιτροπής για την λήψη της είναι ισχυρή.
Βέβαια, οι πολίτες, όπως συνέβη μέχρι τώρα, θα δουν την 4η δόση με διαφορετικό μάτι.
Σε τελευταία ανάλυση είναι ζήτημα προσωπικού σεβασμού, κοινωνικής ευθύνης και αυτοπροστασίας.
Πάντως σε ζητήματα υγείας δεν παίζουμε, όπως δεν κάνουμε αστεία με τα … εσώρουχα!
Διαλέγετε και παίρνετε!

Το ανέκδοτό μας
Το ανδρόγυνο βρίσκεται σε συνεχή σύγκρουση. Αντιδικίες, αντιθέσεις, γκρίνιες και φωνές δημιουργούν ένα περιβάλλον μόνιμης έντασης και εκνευρισμού.
Ο σύζυγος κάποια στιγμή ξεσπά: “Δεν αντέχω άλλο, μου έρχεται να πέσω από το παράθυρο”.
Η σύζυγος: “Ξεχνάς ότι μένουμε στον πρώτο όροφο, σε ύψος τριών μέτρων.”
Ο σύζυγος: “Δεν με πειράζει. Θα πέσω πολλές φορές”.

Η περίοδος προσφέρεται για fake αρβύλα και παραπληροφόρηση news
Έλαβα αφορμή από ένα γνωστό, όχι ιδιαίτερα φωτεινό μυαλό, ο οποίος εμπιστευτικά μου είπε:
“Λένε, ότι θα έχουμε πείνα”
Φυσικά, τον, καθησύχασα και αντικειμένου μη όντος σταματήσαμε την κουβέντα.
Για φανταστείτε τι θα συμβεί αν από ανεύθυνα χείλη που λένε μεγάλα λόγια πρασινάδες και ατελείωτα παραμύθια στους άπειρους τηλεοπτικούς και ραδιοφωνικούς σταθμούς που λειτουργούν στη χώρα αυτή βγει ένα fake news ή μια είδηση αρβύλα, πόσοι εύπιστοι αποδέκτες θα επηρεαστούν και θα πιστέψουν απίθανα πράγματα και διαδόσεις.
Όλα αυτά πάνε με παρόμοιες σκοτεινές καταστάσεις, όπου το ράδιο αρβύλα κάνει θραύση. Τα περισσότερα από αυτά σχετίζονται με τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Θα μας λείψει το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο, το σιτάρι και ότι άλλο. Και όμως υπάρχουν πολλοί που το τρώνε το παραμύθι γιατί είναι επιρρεπείς στην παραπληροφόρηση.
Καταλήγουμε στο μην πιστεύετε ότι ακούτε, όταν μάλιστα αυτό προέρχεται από επιλήψιμη πηγή, όπου κάθε πονεμένος λέει τον πόνο του και τον καημό του.
Και απ’ αυτούς βρίθει αυτός ο τόπος.

Μεγάλη Εβδομάδα στην παλιά Θεσσαλονίκη
Τα παλιά χρόνια, δεκαετίες ’50, ’60 και ’70, η Μεγάλη Εβδομάδα ετηρείτο με διαφορετικά έθιμα και συνήθειες που με τον καιρό ή αλλοιώθηκαν ή ατονησαν.
Την Μεγάλη Πέμπτη, γα παράδειγμα, οι πιστοί συνήθως κοινωνούσαν, οι δε οικοκυρές έβαφαν κόκκινα τα αυγά.
Την Μεγάλη Παρασκευή το πρωί οι κυρίες της ενορίας στόλιζαν τον Επιτάφιο.
Αν και δεν ήταν κάτι επίσημο, πάντοτε υπήρχε ένας άτυπος ανταγωνισμός και μια άμιλλα, ποια ενορία θα παρουσίαζε την πιο εντυπωσιακή διακόσμηση στον Επιτάφιο.
Το προσκύνημα του Επιταφίου για τα παιδιά περιλάμβανε και σταυροειδές πέρασμα κάτω από αυτόν.
Ενδιαφέρον είχε και η Περιφορά του Επιταφίου.
Παραδοσιακά, η πρώτη χρονικά περιφορά ήταν εκείνη του Ι.Ν. των  Κοιμητηρίων “Ευαγγελιστρίας”.
Ακολουθούσε η περιφορά του Επιταφίου του Ι.Ν Αγίου Μηνά στην καρδιά της εμπορικής αγοράς, ώστε και ο εμπορικός κόσμος να έχει την ευκαιρία της παρακολούθησης της περιφοράς του Επιταφίου της εκκλησίας του.
Το βράδυ η περιφορά του Επιταφίου ήταν ταυτόχρονη σ’ όλους τους ναούς με τους Επιταφίους της Αγίας Σοφίας και του Μητροπολιτικού ναού του Αγ. Γρηγορίου Παλαμά να συγκεντρώνουν πλήθος πιστών, μια και σε αυτήν δινόταν επισημότητα. Μουσικές, τιμητικά αγήματα, επίσημοι και ένα πλήθος πιστών που ακολουθούσε.
Η συνάντηση των δύο Επιταφίων στη συμβολή των οδών Τσιμισκή και Παλαιών Πατρών Γερμανού, ήταν το εξαιρετικό στοιχείο με ασπασμό των Επισκόπων και άλλες εκδηλώσεις.
Με την επιστροφή των Επιταφιων στους ναούς, πολλοί πιστοί συνέρρεαν στα γνωστά για να γευτούν νόστιμες θαλασσινές λιχουδιές.
Το Μεγάλο Σάββατο είχε το δικό του χρώμα. Στην πρώτη θεία λειτουργία κοινωνούσαν οι τελευταίοι πιστοί, ενώ έξω από τους ναούς οι κουλουρτζήδες εκαν πιέννες. Και ερχόταν το βραδινό για να ακουστεί πρώτα το “Δευτε λάβετε φως και λίγο αργότερα μετά την ανάγνωση του Αγίου Ευαγγελίου, το “Χριστός Ανέστη”.
Ορισμένοι ναοί στο ιστορικό κέντρο παραήταν θορυβώδεις με βαρελότα, τάπες, στρακαστρούκες και πυροτεχνήματα να αυλακώνουν την ατμόσφαιρα ενώ οι πιο “ζωηροί” τηρούσαν το έθιμο της καύσης του Ιούδα, όπως ο ναός της Νέας Παναγίας- Διαγώνιο, ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης- ιπποδρόμιο και ο ναός της Αγίας Σοφίας.
Ήταν ένα θέαμα μεγαλειώδες, ανάλογο με τον θρίαμβο του Θεανθρώπου απέναντι στον θάνατο.
Το Άγιο Πάσχα, όσοι έμεναν στην πόλη, έψηναν τον οβελία τους στον κήπο, στο προκήπιο ή οποία ανοιχτωσιά της γειτονιάς, ενώ η τσίκνα κάλυπτε την ατμόσφαιρα της πόλης.
Ξεχωριστός ο εορτασμός του Πάσχα στα στρατόπεδα, τα αεροδρόμια και τις βάσεις των ενόπλων δυνάμεων.
Αμέτρητοι οβελίες, κόκκινα αυγά, τσίγκρισμα και λεβέντικοι δημώδεις χοροί.
Το Πάσχα στο Στρατό ήταν ένα σλόγκαν, που δήλωνε το ποσό θαυμάσια περνούσαν και γλεντούσαν οι πολίτες με τα στρατευμένα παιδιά.
Καλό Πάσχα, Καλή Ανάσταση!
Η αγροτική οικονομία
Η Ελλάδα ανέκαθεν ήταν αυτάρκης σε αγροτικά προϊόντα.
Χαρακτηρίζεται χώρα ορεινή όμως ανάμεσα στα βουνά της αναπτύσσονται εκτεταμένες εύφορες πεδιάδες που παράγουν και “του πουλιού το γάλα”.
Όμως, η έλλειψη μεθοδικής διάθεσεις των αγροτικών προϊόντων δημιουργεί την αδικαιολόγητη μεγάλη διαφορά τιμής διάθεσης από “το χωράφι στο ράφι του εμπόρου”.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την εισαγωγή ομοειδών αγροτικών προϊόντων, τα οποία παράγουμε σε αφθονία, π.χ. λεμόνια από γειτονική χώρα και σταφύλια από την … Χιλή!
Η ελληνική γη, εύφορη και παραγωγική μπορεί να θρέψει τους Έλληνες, αρκεί να ισχύσουν μέθοδοι και κανόνες από την χρήση της αγροτικής γης μέχρι και την ορθολογική διαχείριση των προϊόντων.
Γιατί, όταν μιλάμε για καθεστώς ελεύθερης οικονομίας, επ ουδενί λόγω εννοούμε ασυδοσία, αυτοσχεδιασμούς και “μπατε σκύλοι και αλέστε και αλεστικά μην δώσε το”.
Σε τελευταία ανάλυση, η ελληνική γη ανήκει στο Κράτος και τον ελληνικό λαό. Και γι’ αυτήν έχει δώσει τους αγώνες του. Για να την διατηρήσει ελληνική.
Το μόνο που θέλει η γη, είναι σεβασμός και γόνιμη και παραγωγική μεταχείριση.

Πολιτικές φιλοδοξίες και αρχομανία
Στον τόπο αυτό που πολλοί θέλουν να διαδραματίσουν ρόλο… σωτήρα, το να συστήσει ο ενδιαφερόμενος μια πολιτική κίνηση ή πολιτικό κόμμα, είναι απλό, αρκεί να ακολουθήσει τις τυπικές διαδικασίες- Πρωτοδικείο, τίτλος, σκοπός
Μέχρι εδώ τα πράγματα είναι απλά.
Αν, όμως σκέπτεται σοβαρά να διαδραματίσει κάποιο ρόλο στα πολιτικά πράγματα και τις πολιτικές εξελίξεις, θα πρέπει πρώτα να εξασφαλίσει οπαδούς και συμπαθούντες. Και αυτό, είναι το δύσκολο κομμάτι στην υπόθεση.
Γι’ αυτό, όσοι φιλοδοξούν να μεταβληθούν σε… σωτήρες ή να καταστούν πολιτικοί αρχηγοί να αφήσουν τις επιπολαιότητες και κυρίως τις φαντασιώσεις πως είναι κάτι που ξεχωρίζει ή κάποια πολιτική προσωπικότητα ή πως είναι δημοφιλείς και έχουν ρεύμα και τα συναφή και να αντιμετωπίσουν με σοβαρότητα αυτής της μορφής τα πολιτικά εγχειρήματα.
Γιατί ως γνωστόν “ου παντός πλειν ες Κόρινθον” ή ακόμη μπορεί αυτός ο λαός να μην θέλει να σωθεί.

του Δημήτρη Μακροδημόπουλου

Ο τρόπος που αξιοποιήθηκε από τα ΜΜΕ το φρικαλέο θέαμα που αντικρίσαμε στη Μπούκα (για το οποίο απομένει να διερευνηθεί αν οφείλεται στις ρωσικές δυνάμεις ή στους Αζοφικούς με σκοπό την “εκκαθάριση” της πόλης από τους “σαμποτέρ” και τους “φιλορώσους”) δημιούργησε την εντύπωση ότι μεταξύ των ισχυρών κρατών και των ηγετών τους υφίσταται ένα πελώριο χάσμα. Από τη μια πλευρά είναι οι άγγελοι και από την άλλη οι δαίμονες. Όμως δυστυχώς για την ανθρωπότητα αυτό το χάσμα, ο μανιχαισμός ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό δεν υφίσταται.

Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται με τη ρίψη λουλουδιών εκατέρωθεν. Το κόστος μάλιστα σε ζωές αμάχων είναι τεράστιο και πολλαπλασιάζεται εκθετικά με την εξέλιξη της τεχνολογίας. Όσον αφορά το επιχείρημα υπεράσπισης των ανθρώπινων δικαιωμάτων για το οποίο κόπτονται άπαντες, είναι υποκριτικό και  έρχεται να συγκαλύψει τις πραγματικές τους σκοπιμότητες. Ο Καρλ Σμιτ, όπως ο Καστοριάδης και τόσοι άλλοι, το είχε επισημάνει από παλιά ισχυριζόμενος ότι «χρησιμοποιούν την έννοια της “ανθρωπότητας’ ως ένα ιδεολογικό όπλο ιμπεριαλιστικής επέκτασης και θεωρούσε την ανθρωπιστική ηθική ως όχημα οικονομικού ιμπεριαλισμού». Μάλιστα η μεγαλύτερη πλάνη αφορά όσους εκλαμβάνουν τη ραγδαία τεχνολογική εξέλιξη και ως πολιτισμική εξέλιξη του ανθρώπινου γένους και θεωρούν αδιανόητο στα χρόνια μας να συμβαίνουν όσα συμβαίνουν σε πολέμους  αλλά και στην καθημερινότητα στο κοινωνικό επίπεδο.

Τί να πρωτοθυμηθούμε;  Παραδείγματα ολοκληρωτικού πολέμου που στοχεύει αποκλειστικά αμάχους; Η “επιχείρηση Γόμορρα” τον Ιούλιο του 1943 όταν η βρετανική και η αμερικανική αεροπορία βομβάρδισαν με 9000 τόνους βόμβες το Αμβούργο και έσπειραν τον θάνατο σε 42000 αμάχους ισοπεδώνοντας την πόλη; Την επομένη του βομβαρδισμού ο βρετανικός τύπος ανήγγειλε ειρωνικά “το Χάμπουργκ (Αμβούργο) έγινε χάμπουργκερ”. Μήπως τη Δρέσδη όπου ο βομβαρδισμός τον Φεβρουάριο του 1945 σε μια περίοδο που ο πόλεμος είχε κριθεί, άφησε πίσω δεκάδες χιλιάδες αμάχους νεκρούς και την πόλη σωρό ερειπίων; Τη Χιροσίμα; Το Ναγκασάκι; Όλα αυτά αντιπροσώπευαν ένα νέο μοντέλο πολέμου που ο Πέτερ Σλότεριντκ είχε αποκαλέσει “ατμοτρομοκρατικό”. Η βασική αρχή του δεν ήταν πλέον το σώμα του εχθρού αλλά η καταστροφή των οικολογικών συνθηκών της ύπαρξης αφανίζοντας το φυσικό περιβάλλον τους με τη βιολογική έννοια του.  Μήπως ξεχάσαμε το Βιετνάμ; Ο Μαρκούζε μάλιστα στο “Έρως και πολιτισμός” σύγκρινε τις σφαγές που διέπραξε ο στρατός των ΗΠΑ εκεί με τις ναζιστικές γενοκτονίες, υπενθυμίζοντας τις “φωτογραφίες που δείχνουν μια σειρά ημίγυμνων πτωμάτων, απλωμένων προς χάρη των νικητών στο Βιετνάμ να μοιάζουν σε όλες τους τις λεπτομέρειές με τις εικόνες των αποστεωμένων και δίχως φύλο πτωμάτων του Άουσβιτς και του Μπούχενβλαντ”. Πιο πρόσφατα; Γιουγκοσλαβία, Ιράκ, Συρία, Λιβύη , με εκατόμβες αμάχων νεκρών.

Από πού πηγάζει τόση βαρβαρότητα; Σύμφωνα με τον Αντόρνο και τη Σχολή της Φραγκφούρτης, ο πολιτισμός και η βαρβαρότητα δεν είναι αντινομικοί όροι αλλά δύο αδιαχώριστες πτυχές της ίδιας ιστορικής διαδικασίας που είναι ταυτόχρονα φορείς απελευθερωτικών αρχών και καταστροφικών τάσεων. Θεωρούν μάλιστα ότι το Ολοκαύτωμα αποτελεί έκφραση μιας βαρβαρότητας που εντάσσεται στην ίδια την αρχή του πολιτισμού. Αλλά και ο Μπένγιαμιν αντί να αντιπαραθέτει τον πολιτισμό στη βαρβαρότητα, θεωρούσε τη βαρβαρότητα προϊόν και όψη του ίδιου του πολιτισμού. Δηλαδή, ότι η τεχνική, επιστημονική και βιομηχανική πρόοδος μπορούσε να μεταβληθεί σε πηγή ανθρώπινης και κοινωνικής οπισθοδρόμησης και η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων (τεχνολογία) μπορούσε να ενισχύσει τους μηχανισμούς κυριαρχίας και τα μέσα καταστροφής που διαθέτουν αυτοί, όπως έδειξαν οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και όσα προαναφέραμε. Για να συνοψίσει πάλι ο Μαρκούζε επισημαίνοντας: «Τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, οι μαζικές εξοντώσεις, οι παγκόσμιοι πόλεμοι και οι ατομικές βόμβες δεν είναι κάποια “επιστροφή στη βαρβαρότητα” αλλά τα αποχαλινωμένα αποτελέσματα των νεωτερικών καταχτήσεων της τεχνικής και της κυριαρχίας».

Πώς συμβάλλει σε όλα αυτά η τεχνολογία, ώστε πολιτισμός και βαρβαρότητα να συνυπάρχουν; Ο Κάρλο Γκίντζμπουργκ, αναφερόμενος στις συνέπειες της απόστασης ως πηγής ηθικής αδιαφορίας, γράφει ότι η απόσταση εξαφανίζει τον τρόμο του θανάτου και κάνει τον εγκληματία αδιάφορο εξουδετερώνοντας τις ηθικές αναστολές του. Αυτή η παρατήρηση επιβεβαιώνεται στον πόλεμο από αέρος κατά τον 20ο και τον 21ο αιώνα, όπου ο εχθρός μεταμορφώνεται σε μικροσκοπικό στόχο και οι εκτελεστές των σφαγών γλυτώνουν τη θέα του αίματος. “Όταν μεγιστοποιείται η απόσταση, μπορεί να χαθεί εντελώς η συμπόνια για τα υπόλοιπα ανθρώπινα όντα” σημειώνει. Αυτή είναι μας λέει η εφιαλτική πρωτοτυπία της νεωτερικότητας. Τα τελευταία χρόνια μάλιστα με τα μαχητικά drones διευκολύνεται ακόμη περισσότερο η διάπραξη του εγκλήματος. Γιαυτό ο Ολλανδός Χάρι Μούλις διαισθάνθηκε τον κίνδυνο “ταυτόχρονα με τις μηχανές να έλθουν στον κόσμο αλλοιωμένοι άνθρωποι: Άνθρωποι σαν μηχανές, που θα υπακούν σε παρορμήσεις, χωρίς τη δυνατότητα να εξετάσουν τη φύση των εν λόγω παρορμήσεων”. Σε αυτήν ακριβώς την ιστορική συνθήκη είναι που ο πιο ασήμαντος άνθρωπος δύναται να καταστεί τερατωδώς σημαντικός με μία εντολή ή ως κρίκος της αλυσίδας των αποφάσεων, όπως π.χ. ο Άιχμαν.

Πώς έφτασε ο άνθρωπος σε αυτή την εξαχρείωση; Τί συνέβαλε στη βαθμιαία διαμόρφωση τέτοιων νοητικών αντιλήψεων απαξίωσης της ανθρώπινης ζωής και μάλιστα των αμάχων;; Με την Ειρήνη της Βεστφαλίας το 1648 εδραιώθηκε η έννοια της κρατικής κυριαρχίας στην Ευρώπη και θεμελιώθηκε η ευρωπαική τάξη ενώ με το Συνέδριο της Βιέννης (1815) και την “εκατονταετή ειρήνη” που ακολούθησε, εμπεδώθηκε το αίσθημα σε όλες τις χώρες ότι ανήκαν στον ίδιο πολιτισμό και μοιράζονταν τις ίδιες αξίες. Αυτός ο πολιτισμός ορίζονταν ως το αντίθετο του αποικιακού κόσμου όπου η βία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί χωρίς όρια και κανόνες. Οι κατακτητικοί πόλεμοι ή ακόμη και οι αποικιακές σφαγές μετατρέπονταν σε “δίκαιους πολέμους” στο όνομα του φυσικού δικαίου (του εμπορίου, της διακίνησης και της ιδιοκτησίας, δηλαδή της ιδιοποίησης εδαφών και αγαθών που υποτίθεται ότι δεν ανήκαν σε κανέναν). Καθώς δεν αντιμετώπιζαν τακτικούς στρατούς αλλά φυλές και πολεμιστές που δεν είχαν καθορισμένη υπόσταση από τη σκοπιά των κατακτητών, οι αποικιακοί πόλεμοι δεν έκαναν καμία διάκριση μεταξύ στρατιωτών και αμάχων. Με αυτήν την έννοια οι σφαγές που στιγμάτισαν την ιστορία της αποικιοκρατίας δημιούργησαν ένα μοντέλο για τους ολοκληρωτικούς πολέμους του 20ου και του 21ου αιώνα.

Σε αυτές τις συνθήκες η τακτική να μεταφέρεις τις συγκρούσεις από το πεδίον της μάχης στις πόλεις για να εξισορροπήσεις τους αρνητικούς σε βάρος σου συσχετισμούς ισχύος έναντι του εχθρού, μεταβάλλει συνειδητά τους αμάχους σε ανθρώπινη ασπίδα με αυτονόητες απώλειες, σε σημείο ώστε να μην δικαιούσαι να επικαλείσαι τις συνέπειες της τακτικής σου σε βάρος των αμάχων.

Μακροδημόπουλος Δημήτρης

Αλεξ/πολη – κιν 6947-771412

9/4/2022

του Κ. ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Οι προβλέψεις για πιθανή αποκλιμάκωση ή πολύ περισσότερο για την πολυπόθητη παύση των εχθροπραξιών στην Ουκρανία, δεν είναι διόλου αισιόδοξες, εκτός βέβαια εάν προκύψει κάποια απρόοπτη εξέλιξη, κάτι το οποίο θεωρητικά τουλάχιστον ουδείς μπορεί να αποκλείσει…

Σε έναν πρώτο απολογισμό πάντως, δεν καταγράφονται μέχρι αυτήν την στιγμή συγκεκριμένοι στόχοι που να έχουν ήδη επιτευχθεί ή που να θεωρούν οι πρωταγωνιστές της σύγκρουσης, ότι βρίσκονται κοντά στην υλοποίησή τους, ενώ η ευθεία, ισχυρή και απροκάλυπτη εμπλοκή της Δυτικής Συμμαχίας στην Ουκρανική συγκρουσιακή εξίσωση, απομακρύνει προς το παρόν, κάθε δυνατότητα να πρυτανεύσει η νηφαλιότητα και να δοθεί ουσιαστικός λόγος και ρόλος στην Διπλωματία.

Αυτή δεν είναι μια τυχαία εξέλιξη. Η Ρωσοουκρανική αντιπαράθεση είχε εργαλειοποιηθεί, ήδη από τα πρώιμα προσυγκρουσιακά της στάδια, ΚΑΙ λόγω της ευρύτερης στρατηγικής σημασίας που έχει το πεδίο επί του οποίου διεξάγεται (υπέδαφος, BRI, ζώνη ανάσχεσης της Κινεζικής διείσδυσης κλπ) αλλά ΚΑΙ διότι η ιστορική συγκυρία στην οποία εκδηλώνεται πλέον η πολεμική σύγκρουση, έχει την δική της ιδιαίτερη βαρύτητα, αφού ταυτίζεται χρονικά και θα επιδράσει καταλυτικά στην διεργασία που σχετίζεται με την νέα κατανομή ισχύος. Πρόκειται δηλαδή για μια σύγκρουση η οποία…

Πρώτον: Εκβιάστηκε πρωτίστως από τους Αμερικανούς, με εργαλείο τις υπερφίαλες φιλοδοξίες της Ουκρανικής πολιτικής ηγεσίας, που μέσα από μια αλληλουχία επικίνδυνων τυχοδιωκτισμών, κατέστησε σχεδόν αναπόφευκτη την ανάληψη πολεμικής δράσης εκ μέρους των Ρώσων. Πρόκειται για μια δράση την οποία οι ΗΠΑ ενθάρρυναν με τον τρόπο τους (βλέπε σχετικές δηλώσεις Μπάϊντεν περί «περιορισμένου πολέμου» και περί «μη Αμερικανικής εμπλοκής») προσβλέποντας στην κατατριβή της Ρωσίας, στην ευρεία συμμαχική ανασύνταξη η οποία επετεύχθη με την επίκληση των κινδύνων της Ρωσικής πυρηνικής απειλής, αλλά και στην παράλληλη προετοιμασία του ενδοσυμμαχικού «πλιάτσικου» που θα ακολουθούσε, με πρώτο θύμα βεβαίως την Ευρώπη των αφελών…

Δεύτερον: Προσέλαβε ευρύτερα συστημικά χαρακτηριστικά και μόνο τύποις συνεχίζει πλέον να εκλαμβάνεται ως Ρωσοουκρανική πολεμική αντιπαράθεση. Και…

Τρίτον: Ανατροφοδοτείται, διαχέεται και κυρίως αναβαθμίζεται σε μια σύγκρουση πολλαπλών επιπέδων, με το σύνολο των ισχυρών αλλά και ένα μεγάλο μέρος περιφερειακών δρώντων να ενεργοποιούν μια ευρύτερη στρατηγική ατζέντα και ένα διευρυμένο οπλοστάσιο εκβιασμών, υβριδικών εργαλείων και ανησυχητικών πολεμικών τακτικών, που τείνουν να θέσουν την κατάσταση εκτός ελέγχου.

Στο νεο-ψυχροπολεμικό περιβάλλον, η διαμόρφωση του οποίου επιταχύνεται με καταλύτη την Ρωσοουκρανική σύγκρουση, το πρώτο πράγμα που τροποποιείται ουσιαστικά, είναι οι όροι που θα προσδιορίσουν την τελική του φυσιογνωμία.

Η Ρωσία έχει συμπιεστεί δραματικά, κυρίως εξ αιτίας ενός στρατηγικού σχεδιασμού που όπως προκύπτει τελικά ΔΕΝ διέθετε, με αποτέλεσμα να ακυρώσει ταχύτατα την αύρα του ηγεμονικού της δυναμισμού εγκλωβισμένη στην περιδίνηση των Ουκρανικών αδιεξόδων. Η Ρωσία σύρθηκε εκβιαστικά σε μια σύγκρουση, και όπως όλα δείχνουν η πολιτική της ηγεσία ΔΕΝ είχε διακριτές προτεραιότητες και επιτελικό σχέδιο ικανό να τις υπηρετήσει. Ουσιαστικά, θυσίασε την ηγεμονική της ατζέντα και εγκλωβίστηκε σε έναν περιφερειακό πόλεμο επιχειρησιακής κατατριβής και γεωπολιτικής υποβάθμισης, σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία που θα έπρεπε να επιλέξει ένα διαφορετικό μείγμα επιχειρησιακής δράσης και διπλωματικοπολιτικής πίεσης με πολύ συγκεκριμένες στοχεύσεις που θα της διασφάλιζαν προστιθέμενη γεωστρατηγική αξία αλλά και κέρδη στο πεδίο της αντιπαράθεσης.

Η πιθανότητα δε μιας στρατιωτικής ταπείνωσης (που δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη τελική στρατιωτική ήττα) θα σηματοδοτήσει και φυσικά θα «κλειδώσει» στην πράξη τον γεωπολιτικό της υποβιβασμό και ενδεχομένως θα απειλήσει ακόμη και την ίδια την συνοχή της. Μια τέτοια Ρωσία, δεν μπορεί εκ των πραγμάτων να ηγηθεί ενός συστημικού πόλου ισχύος και είναι φανερό ότι χτίζει την ασφάλειά της στηριζόμενη μόνο στην πυρηνική της ισχύ και όχι στην στοχευμένη γεωπολιτική της κινητικότητα, ενώ θα επιδιώξει να αντισταθμίσει μέρος των γεωπολιτικών επιπτώσεων που υφίσταται ήδη, στο πλαίσιο ενός συμπληρωματικού και περιφερειακού ρόλου, εναρμονισμένου με τις Κινεζικές προτεραιότητες.

Η Κίνα προφανώς βγαίνει ωφελημένη και με σοβαρά αναβαθμισμένο το μερίδιό της στο σύγχρονο ισοζύγιο ισχύος. Είναι όμως και αντιμέτωπη και με μια σειρά από σύνθετες προκλήσεις που απαιτούν αποφασιστικότητα και έξυπνους χειρισμούς. Οι Αμερικανοί με σειρά επιλογών τους, αναγνωρίζουν εμμέσως αλλά σαφώς και έναντι πάντων, ότι η Κίνα είναι ο κατ’ εξοχήν συστημικός στρατηγικός τους αντίπαλος και αναζητούν τρόπους προκειμένου να την αντιμετωπίσουν επιτυχώς. Αυτή η εξίσωση όμως δεν είναι διόλου εύκολη στην επίλυσή της, αφού και οι ίδιες οι ΗΠΑ, στον απόηχο της «επιτυχημένης» ενδοσυμμαχικής διευθέτησης που οδήγησε σε έναν προσωρινό συμβιβασμό ανταγωνισμών, βρίσκονται αντιμέτωπες με εξ ίσου σύνθετες και δυσκολοδιαχειρίσιμες προκλήσεις της επόμενης μέρας.

Έτσι… Από την μία μεριά, τα ισχυρά στρατιωτικοβιομηχανικά και ενεργειακά τους συγκροτήματα, πανηγυρίζουν για την γεωοικονομική καθυπόταξη των παραδοσιακών συμμάχων των Αμερικανών, από την άλλη μεριά όμως, η πολιτική διοίκηση των ΗΠΑ, βρίσκεται αντιμέτωπη με την υποχρέωση να διαχειριστεί επιτυχώς τα παρεμπίπτοντα προβλήματα που ανακύπτουν, με χαρακτηριστικότερα εξ αυτών:

Την γενίκευση της τάσης για αποδολαριοποίηση των συναλλαγών, πράγμα που θα αποδυναμώσει σταδιακά την γεωπολιτική προστιθέμενη αξία του δολαρίου. Ήδη το γεγονός πως τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα, κινούνται σταθερά στην κατεύθυνση της αποδολαριοποίησης, αντικαθιστώντας ουσιαστικά το δολάριο με Γουάν και Χρυσό, είναι μεσοπρόθεσμα μια ανησυχητική για τους Αμερικανούς εξέλιξη την οποία προφανώς δεν μπορούν να την αγνοήσουν.

Την απώλεια του ελέγχου στις τιμές του πετρελαίου, εξαιτίας της ολιγοπωλιακής τιμολογιακής πολιτικής που εφαρμόζουν οι κορυφαίοι του κλάδου. Άλλωστε η J&P Morgan έχει προειδοποιήσει ήδη πως η διατήρηση των τιμών σε επίπεδα μεγαλύτερα των 120 δολαρίων το βαρέλι, θα σηματοδοτήσει την είσοδο της Αμερικανικής Οικονομίας σε παρατεταμένη ύφεση και στην παγίωση δυσκολοξεπέραστων καταστάσεων.

Την αντιμετώπιση των συνεπειών από την παρατεταμένη εφαρμογή των γενικευμένων κυρώσεων, οι οποίες όλα δείχνουν πως θα παραδώσουν τις Δυτικές Οικονομίες στην περιδίνηση του Στασιμοπληθωρισμού, θα εντείνουν τα παραλυτικά φαινόμενα και τα φαινόμενα απορρύθμισης, με σοβαρές επιπτώσεις στις Δυτικές Κοινωνίες, ενώ θα φέρουν οσονούπω περιοχές κρίσιμες για την διαχείριση της περιφερειακής σταθερότητας, αντιμέτωπες με πολύ σοβαρά προβλήματα επισιτιστικής κρίσης, ενδεχομένως ακόμη και με λιμό, οι συνέπειες του οποίου θα απειλήσουν ολόκληρο το εποικοδόμημα με αποσταθεροποίηση.

Και όλα αυτά βεβαίως, την ίδια στιγμή που η Κίνα, εργαλειοποιώντας την Ρωσία στο πλαίσιο της κλιμάκωσης της δικής της επιθετικής στρατηγικής, θα μπορεί να της προσφέρει χρήσιμη και αποτελεσματική διέξοδο, προκειμένου να ξεπερνιούνται στην πράξη οι περιορισμοί του SWIFT, με την χρήση της κινεζικής πλατφόρμας πληρωμών CIPS.

Οι ΗΠΑ, είναι πρακτικά αδύνατον να μπλοκάρουν αυτές τις εξελίξεις και φυσικά κάθε συζήτηση για επέκταση των κυρώσεων σε Κινεζικές τράπεζες, θα ήταν για τους ίδιους τους Αμερικανούς μια ιδέα άκρως καταστροφική. Η διαφορά των μεγεθών άλλωστε είναι τεράστια. Οι Αμερικανικές τράπεζες διαχειρίζονται ενεργητικό 22 – 23 τρις την ίδια στιγμή που οι Κινεζικές ξεπερνούν τα 55 τρις.

Είναι λοιπόν φανερό ότι η έναρξη των συγκρούσεων στην Ουκρανία, εισήγαγε με ρυθμούς βίαιους ένα νέο υβριδικού τύπου οπλοστάσιο που δίνει μια άλλη διάσταση στην παραδοσιακή συστημική αντιπαράθεση για την νέα ισορροπία Ισχύος. Και την ίδια στιγμή, ο τερματισμός των συγκρούσεων, θα φέρει τους πάντες αντιμέτωπους με ένα νέο μείγμα προκλήσεων και αλληλοτροφοδοτούμενων αδιεξόδων, η διαχείριση των οποίων δεν θα είναι διόλου απλή και διόλου αυτονόητη.

Σε αυτό το περιβάλλον, αναμένεται να είναι ξεχωριστός και ιδιαίτερα αναβαθμισμένος ο ρόλος των μεσαίων και μικρότερων περιφερειακών δρώντων, τους οποίους οι πάντες ενδιαφέρονται να προσεταιριστούν και από αυτήν την άποψη, οι διαθέτοντες στρατηγική στόχευση, έχουν λαμβάνειν συγκεκριμένο μερίδιο, αρμοδιότητα και ρόλο στην νέα κατανομή Ισχύος.

Όχι… Προφανώς σε αυτήν την κατηγορία ΔΕΝ συμπεριλαμβάνεται η χώρα μας η οποία στην κρισιμότερη ιστορική συγκυρία, διαπρέπει σε αυτοκτονικές πολιτικές άλλοτε αυτοαφοπλιζόμενη… Άλλοτε παραδίδοντας το κοινοβούλιό της σε φιέστες των Ουκρανών νεοναζί, αντί να το μετατρέψει σε εργαστήρι παραγωγής και διάχυσης στρατηγικής αποφασιστικότητας… Και άλλοτε παρατηρώντας τον πρωθυπουργό της να αυτοθαυμάζεται επειδή ο απερχόμενος Αμερικανός πρέσβης προσφέρθηκε να τον προσλάβει στις ΗΠΑ ως παιδί για τα θελήματα, επιβραβεύοντας έτσι την δουλοπρεπή του προθυμία. Φευ…

Ι.  Η φιλοσοφία και η απαξίωσή της

ΤΟΥ Ι. Ν. ΜΑΡΚΟΠΟΥΛΟΥ

Καθηγητή Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο ΑΠΘ

Όπως μας πληροφορεί ο Πλάτων στην Πολιτεία του, (489a 8-9, 489c 9-10), οι φιλόσοφοι και η φιλοσοφία δεν έχαιραν της εκτίμησης που ουσιαστικά θα τους άρμοζε. Την ανυποληψία βέβαια αυτή της φιλοσοφίας δεν τη χρεώνει ο Πλάτων στην ίδια τη φιλοσοφία, που τη θεωρεί το βέλτιστον επιτήδευμα, αλλά την αποδίδει σε όσους θεωρούν άχρηστη και άχρηστους τη φιλοσοφία και τους αξιόλογους φιλοσόφους, όπως και σε όσους δεν είναι, κατ’ αυτόν, αξιόλογοι ως φιλόσοφοι. Όπως πάντως και να έχει, θα πρέπει δυστυχώς να παραδεχθούμε, ότι η απαξιωτική άποψη, που αρκετοί άνθρωποι έχουν για τη φιλοσοφία δεν έχει σημαντικά αλλάξει στο πέρασμα των αιώνων, και θα τολμούσα να πω,  ιδιαίτερα στη χώρα μας, σε αντίθεση μάλιστα με ό,τι σχετικώς πιστεύεται σε άλλες χώρες.

Στην κείμενο αυτό* θα προσπαθήσω κατά πρώτον να φωτίσω και να ερμηνεύσω αυτή τη διαχρονική, ως φαίνεται, απαξίωση και δυσφήμηση ακόμη (ως διαβολή  την αναφέρει ο Πλάτων) της φιλοσοφίας, εστιάζoντας σχετικώς την προσοχή μου σε μια ιστορικής, οντολογικής  και γνωσιολογικής φύσεως επιχειρηματολογία. Κατά δεύτερον, θα προσπαθήσω να αντικρούσω και να αναιρέσω την απαξιωτική αυτή άποψη για τη φιλοσοφία, καταδεικνύοντας – μέσα από μια διαχρονική όσο και συγχρονική αναφορά και κριτική συζήτηση πολύ χαρακτηριστικών  παραδειγμάτων από το πρακτικό πεδίο της πολιτικής, υπό την ευρεία έννοια του όρου, και της οικονομίας –  τη διαχρονική αλληλεπίδρασή της με το πνεύμα της εκάστοτε εποχής (Zeitgeist), τον κοινωνικοπολιτικό και  γονιμοποιητικό της ρόλο, όσο και τη σημαντική και άκρως καθοριστική συμμετοχή της στα πεδία αυτά, και ευρύτερα στον ανθρώπινο βίο. Το δεύτερο αυτό μέρος της αρθρογραφίας μου θα  αναρτηθεί σύντομα, στη φιλόξενη αυτή θέση των “Απόψεων”, σε μια επόμενη ημερομηνία.

Προσπαθώντας να φωτίσω εδώ περισσότερο το γιατί και το πώς αυτής της απαξίωσης, που συχνότατα επίσης θέλει τη φιλοσοφία να εμφανίζεται post eventum,  θα  υποστηρίξω τα ακόλουθα:

• Αυτό που κατ’ αρχάς γενικώς θα μπορούσε να αναφερθεί είναι ότι συχνά η φιλοσοφία θεωρείται μια άχρηστη ή ακόμη και πολυτελής ενασχόληση μακρυά από τις ανάγκες και τις στοχοθεσίες της ανθρώπινης καθημερινότητας.

Κάνοντας μία ιστορική και φιλοσοφική αναδρομή, θα βοηθούσε εδώ να αναφέρουμε την ανεκδοτολογική, για την εποχή, περίπτωση του Θαλή, που όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Πλάτων, καθώς περπατούσε αστρονομώντας – παρατηρώντας δηλαδή ψηλά στον ουρανό τις κινήσεις των άστρων – έπεσε σε ένα πηγάδι, καταλήγοντας, εκτός βέβαια από τη δυσμενή και επικίνδυνη κατάσταση στην οποία βρέθηκε, να γίνει και ο περίγελος μιας νεαρής Θρακιώτισσας υπηρέτριας, που τον χλεύασε λέγοντάς του, ότι ενώ τον ενδιέφερε να μάθει τι γινόταν εκεί ψηλά στον ουρανό, αγνοούσε τι βρισκόταν μπροστά στα πόδια του (Θεαίτητος 174 a-b).

Υπάρχουν ωστόσο, και πολύ χαρακτηριστικές θέσεις φιλοσόφων, που ενταγμένες εντός ενός ευρύτερου, βαθύτερης σημασίας φιλοσοφικού τους έργου, ή αναγκαστικά συνυφασμένες με το πνεύμα της εποχής ή ακόμη και εκφρασμένες πρώιμα, για την εποχή τους – αφού με το χρόνο αναδείχθηκε τελικά η καθοριστική τους, για την εξέλιξη των πραγμάτων, σημασία – μπορούν, άκαιρα ή και αποσπασματικά χρησιμοποιημένες, να οδηγήσουν σε πρόωρες ή επιπόλαιες, μειωτικές αξιολογήσεις της φιλοσοφίας.

Ως δύο τρανταχτά παραδείγματα θα μπορούσαμε εδώ να αναφέρουμε:

-Τον Hegel, που στον Πρόλογο του έργου του “Βασικές Αρχές της Φιλοσοφίας του Δικαίου” (1820), ισχυρίζεται ότι η “[…] η κουκουβάγια της θεάς Μινέρβα [της Αθηνάς] αρχίζει πρώτα με το σούρουπο το πέταγμά της”, δηλαδή μετά την εκδίπλωση της πραγματικότητας, μετά την τέλεση των γεγονότων (post eventum).

H θέση βέβαια αυτή του Hegel δε θα μπορούσε να ξεφύγει από τη
σιγοβράζουσα, αν μπορώ να χρησιμοποιήσω τον όρο, στασιμότητα της εποχής
του, αλλά ίσως ακόμη και από την άποψη του ίδιου του Hegel για το τέλος της
φιλοσοφίας, αφού πλέον αυτή ολοκληρώνεται με το μεγαλοφυές του
φιλοσοφικό σύστημα (βλ. π.χ. “Φαινομενολογία του πνεύματος”, 1807).
Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό του 190υ αιώνα, λανθασμένα να βλέπει
ολοκληρωμένη και την εξέλιξη της επιστήμης της Φυσικής.

– Μια άλλη συνηθισμένη αναφορά – που συχνά χρησιμοποιείται απαξιωτικά για
τη φιλοσοφία, που την παρουσιάζει ως ένα θεωρησιακό, εποπτικό λόγο,
αποχωρισμένο από την πράξη, και ξένο επομένως από την πραγματικότητα –
είναι αυτή που σχετίζεται με την 11η Θέση του Μarx για τον Feuerbach,
η οποία υποστηρίζει ότι “Οι φιλόσοφοι έχουν ερμηνεύσει με διαφορετικό
τρόπο τον κόσμο, αυτό που προέχει είναι να τον αλλάξουν”.
Η θέση αυτή του Μarx εντάσσεται στην εδραιωμένη άποψή του για την
ουσιαστική αναγκαιότητα θεωρίας και πράξης και για την εύρεση της
απάντησης που θα έπρεπε να δοθεί στο βασανιστικό ερώτημα της εποχής του,
το “Was tun?”, τι πρέπει δηλαδή να γίνει, πώς πρέπει να μετουσιωθεί η θεωρία
σε πράξη. Ωστόσο, όπως ιστορικά αποδείχθηκε και στην περίπτωσή του, η
φιλοσοφική σκέψη, η θεωρία, είναι αλληλένδετη και οντολογικά
συνυφασμένη με την πράξη, ακόμη και με την πράξη αυτή, που δεν θα
χρειαστεί να γίνει. Άλλωστε, όταν ο πλατωνικός Σωκράτης αναφέρει στην
Πολιτεία, απευθυνόμενος στον Αδείμαντο, ότι οι ναύτες, οι ασθενείς, ή οι
πλούσιοι είναι αυτοί που πρέπει αντίστοιχα να αναζητήσουν τους κυβερνήτες
των πλοίων, τους γιατρούς, ή τους αξιόλογους φιλοσόφους, και όχι
αντιστρόφως, δηλώνει κατά τη γνώμη μου και τον προληπτικό λόγο της
φιλοσοφίας. Έναν λόγο, που έχει ως αποτέλεσμα, αν θυμηθούμε τον Hegel,
να μην αναγκάζει πλέον το πουλι της σοφίας να πετάει το σούρουπο, αφού
η φρόνηση, ας πούμε, ή η σωφροσύνη θα μπορούσαν να έχουν προλάβει
τις δυσάρεστες καταστάσεις, επιτρέποντας άλλες πράξεις να έρθουν στο
προσκήνιο.

-Όσον αφορά, τέλος στη χώρα μας, υπάρχει επίσης μία πολύ ιδιαίτερη,
πολύπλοκη σχέση, μεταξύ αρχαιοελληνικού πολιτισμού, και του ελληνισμού
γενικότερα, με το χριστιανισμό, που δεν έχει ίσως όσο θα έπρεπε μελετηθεί
και φωτιστεί, και που μπορεί ίσως να παίζει κάποιο ρόλο, ο οποίος δεν
επιτρέπει στη χώρα μας να αναγνωρίσει, όσο θα έπρεπε, τη σημασία της
φιλοσοφίας.

-Τέλος, η τόσο αδιανόητα ισχνή παρουσία τής φιλοσοφίας στα
εκπαιδευτικά προγράμματα της Πρωτοβάθμιας και ιδιαίτερα της
Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της χώρας μας, ίσως και από άγνοια για το τι
σχετικώς συμβαίνει σε άλλες χώρες, ήδη από το Δημοτικό, και ιδιαίτερα στο
Λύκειο (στην Ιταλία, για παράδειγμα, διδάσκεται επί τρία έτη, αρχίζοντας
από τον Ησίοδο και περνώντας σε Προσωκρατικούς, Σωκράτη, Πλάτωνα,
Αριστοτέλη, και ελληνιστικούς χρόνους, φτάνουν μέχρι τους αποδομιστές στη
σύγχρονή μας εποχή), συμβάλλει επίσης στο να μη χαίρει αυτή της εκτίμησης
που της αρμόζει

Η φιλοσοφία δεν είναι ωστόσο μια περιττή, άχρηστη ή και πολυτελής ακόμη ενασχόληση, ούτε έρχεται πάντα με το σούρουπο. Περί αυτών, πιο αναλυτικά, στο επόμενό μας άρθρο.

__________
*Αποτελεί τροποποιημένη μορφή της διάλεξής μου (4/4/2022) με τίτλο “Στη βάση του βίου, η φιλοσοφία”, στο πλαίσιο του τέταρτου κύκλου διαλέξεων με κύρια θεματική “Φιλοσοφία και καθημερινός βίος” (Διοργανωτές: Ο Δήμος Νέας Φιλαδέλφειας – Νέας Χαλκηδόνας, η Δρ Χρυσάνθη Κεχρολόγου και με συμμετέχοντες το Κέντρο Ερευνών πάνω στο Φαντασιακό, του Α.Π.Θ., και την Ερευνητική Ομάδα Φιλοσοφίας του Ε,Κ.Π.Α.

Τι θα έλεγες στον Μητσοτάκη, αν ζητούσε την γνώμη σου, με ρώτησε στέλεχος της ΝΔ.

Δίνω την απάντηση δημοσίως.

Κύριε Πρόεδρε. Το επόμενο διάστημα η χώρα θα αντιμετωπίσει τρία μεγάλα αδιέξοδα.

ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ. Αυτοδυναμία, όπως εξελίσσονται τα πράγματα δεν θα πάρετε. Αν την παίρνατε θα προκαλούσατε σε πολλούς ανακούφιση αλλά δεν θα την πάρετε. Άρα το πρώτο πρόβλημα είναι πως θα κυβερνηθεί η χώρα.

Θα είστε το πρώτο κόμμα και θα σας δοθεί η εντολή σχηματισμού κυβέρνησης. Ο Συριζα δύσκολα θα δεχθεί να σχηματίσει μαζί σας κυβέρνηση. Από ό,τι αντιλαμβάνομαι δεν θέλετε και εσείς κυβέρνηση ΝΔ-Συριζα. Μένει το ΠΑΣΟΚ. Αν το ΠΑΣΟΚ συνεργαστεί για δεύτερη φορά μαζί σας θα μπει στο χρονοντούλαπο της ιστορίας και αυτό το γνωρίζουν καλά τα στελέχη του.

Η μόνη περίπτωση- και αυτή συζητήσιμη- να θελήσει να συμμετάσχει σε κυβέρνηση με τη ΝΔ το ΠΑΣΟΚ είναι η συμμετοχή και του Συριζα. Για να διαχυθεί η φθορά. Θα σταθεί δυνατή μια τέτοια τρικομματική κυβέρνηση;

Δεν είμαι σίγουρος. Η μόνη περίπτωση που θα ευδοκιμήσει, ίσως, είναι οι ολιγάρχες που υποστηρίζουν τα κόμματα και χάριν της υποστήριξής τους υπάρχουν, να επιβάλλουν υπό μορφήν τελεσιγράφου την τριμερή συνεργασία. Δεν ξέρω αν υπάρχει αστική τάξη στη χώρα που να σκέφτεται έτσι. Κάποια στιγμή υπήρξε. Σήμερα, φοβάμαι πως όχι.

Το ΠΑΣΟΚ δεν θα θελήσει να σχηματίσει κυβέρνηση και με τον Συριζα, μόνο, διότι και τότε οι απώλειές του θα είναι μεγάλες. Μέχρι εξαφανίσεως. Εκτός και αν αποφάσισαν να αυτοκτονήσουν.

Στη βουλή θα εκπροσωπηθεί και η ακροδεξιά αλλά δεν θα σας συνιστούσα να συνεργαστείτε μαζί της. Το κόμμα σας έκανε χρόνια να αποκτήσει ένα κεντροδεξιό προφίλ. Ήδη, καταχθόνιες δυνάμεις προσπαθούν να το οδηγήσουν σε νοοτροπίες της δεκαετίας του ’60 (μεταξύ μας, μερικές από αυτές διακρίνουν και εσάς, αλλά αυτό είναι άλλη, μη συζητήσιμη υπόθεση).

Αν δεν σταθεί δυνατή μια τρικομματική κυβέρνηση τότε η εναλλακτική θα είναι ή νέες εκλογές ή κυβέρνηση τεχνοκρατών. Αλλά επειδή τα σενάρια αυτά θα τρέξουν μετά τις δεύτερες εκλογές γιατί οι πρώτες θα γίνουν με το υπάρχον σύστημα αναλογικής, μια τρίτη προσφυγή στις κάλπες θα είναι καταστροφική για την χώρα.

Άρα πάμε ή σε τρικομματική ή σε κυβέρνηση τεχνοκρατών υποστηριζόμενη από τα τρία κόμματα.

Στο δεύτερο ερώτημά σας πότε να κάνετε τις εκλογές θα σας έλεγα το εξής:

Τα πράγματα με την διαχείριση του ρωσοουκρανικού πολέμου δεν τα διαχειριστήκατε καλά. Καλώς καταγγείλατε την εισβολή, πολύ καλά κάνατε και η χώρα έδειξε την ανθρωπιστική της ευαισθησία αλλά τα κράτη δεν είναι κατηχητικά σχολεία. Η ρητορική στις δηλώσεις σας μου θυμίζει την κατηχήτριά μου στο κατηχητικό της Αξιούπολης τη δεκαετία του ’60.

Πρέπει να κάνετε διάκριση κράτους και κοινωνίας πολιτών. Το ανθρωπιστικό αφήστε το στις οργανώσεις και στην κοινωνία. Το κράτος κινείται με βάση αυστηρά τα συμφέροντά του.

Για παράδειγμα, δεν ήταν δήλωση αυτή που κάνατε, χθες, στο twitter μετά την αποτυχημένη οργάνωση της ομιλίας Ζελένσκι στη βουλή. Έδινε την εντύπωση πως είστε εκτός τόπου και χρόνου.

Κύριε πρόεδρε αντιλαμβάνομαι ότι η άσκηση της εξουσίας αποκόβει τον ηγέτη από την πραγματικότητα. Γι αυτό υπάρχουν οι σύμβουλοι. Φοβάμαι πως οι δικοί σας αποκόπηκαν και αυτοί από την κοινωνία και δεν προσλαμβάνουν τα μηνύματά της. Οι κατά καιρούς δημοσκοπήσεις μπορεί να δίνουν μια εικόνα των διαθέσεων αλλά δεν απεικονίζουν την κοινωνική δυναμική. Άλλωστε δεν είναι και κολακευτικές για το κόμμα σας, ακόμη και μετά τις αναγκαίες παρεμβάσεις πριν την δημοσιοποίησή τους.

Σας προτείνω, λοιπόν, κύριε πρόεδρε τα εξής:

1.-Να αλλάξετε σήμερα κιόλας τον άνθρωπο που γράφει τις ομιλίες σας και τα σχόλιά σας στα κοινωνικά δίκτυα. Είναι εκτός κλίματος.

2.-Να σταματήσετε τις ηθικολογίες. Ο ρόλος του πρωθυπουργού είναι άλλος. Εν τέλει συνίσταται στην υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος. Και με το να διακηρύσσουμε πόσο δεδομένοι είμαστε ότι και να συμβαίνει, δεν υπερασπίζουμε το εθνικό συμφέρον.

3.-Η στιγμή είναι κρίσιμη για να αποφασίσετε πότε θα κάνετε εκλογές. Αν αποφασίσετε να εξαντλήσετε την τετραετία, πρέπει να βρείτε τρόπο για μια νέα αρχή. Να δοθεί στην κοινωνία η εντύπωση πως κάνατε την μέχρι τώρα αυτοκριτική σας αποφασίσατε αλλαγές και αυτές τις αλλαγές θα τις εφαρμόσετε από σήμερα μέχρι τις εκλογές.

Για να πετύχετε σ αυτό πρέπει να κάνετε έναν ανασχηματισμό, έστω, και μόνο για να δώσετε την αίσθηση μιας νέας αρχής, το τελευταίο διάστημα της κυβερνητικής σας θητείας ώστε να πετύχετε αυτά που μέχρι σήμερα δεν στάθηκε δυνατόν να πετύχετε.

Χρειάζεται, όμως, και μια ριζική αναθεώρηση της πολιτικής σας. Στα εθνικά θέματα και στην οικονομία.

ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Κύριε πρόεδρε διαβάστε την συνέντευξη της κ. Νούλαντ στην «Καθημερινή». Θα διαπιστώσετε πως αντιμετωπίζει την μεν Ελλάδα ως δεδομένη την δε Τουρκία παρακλητικά. Και λέει διαφορετικά πράγματα στην Καθημερινή και διαφορετικά στην Χουριέτ ως προς το θέμα της ενέργειας και των αγωγών. Αγωγός θα κατασκευαστεί κ. πρόεδρε και θα περάσει από την Τουρκία. Θα βάλουν, επίσης την Τουρκία στην συνδιαχείριση των ενεργειακών αποθεμάτων. Εκεί που περιμέναμε η Τουρκία να επισύρει την μήνιν των Αμερικανών και των δυτικών κυβερνήσεων για την στάση της στον ουκρανικό πόλεμο, παίρνει εύσημα. Οι Αμερικανοί δεν θέτουν, πλέον, θέμα ούτε καν S-400. Και την επαινούν για την ισορροπημένη σχέση της μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας. Εκεί που εσείς αποτύχατε.

Και ενώ οι Αμερικανοί δεν θέτουν στην Τουρκία θέμα S-400 απαίτησαν από εσάς- και ανταποκριθήκατε- να απαλλαγείτε από τα σοβιετικής κατασκευής οπλικά συστήματα στα νησιά. Τα συστήματα δεν πρόκειται να επιστραφούν στην Ελλάδα και ο επανεξοπλισμός των νησιών, αν θελήσετε να τον κάνετε, θα χρειαστεί αρκετά χρήματα. Δεν υπάρχουν. Δεν έπρεπε να τα στείλετε.

Το ζήτημα των νησιών και η υπερβολική κατηγορηματική ρητορική σας έχουν προκαλέσει φθορά στην κυβέρνησή σας. Οι κινήσεις σας έχουν εκληφθεί ως ικανοποίηση των αμερικανικών και τουρκικών απαιτήσεων.

Κύριε Πρόεδρε, δεν ξέρω αν είναι στις προθέσεις σας αλλά δίνετε την εικόνα δορυφοροποίησης της χώρας από την Τουρκία.

Πιστεύω και εγώ, όπως και εσείς πως ο ελληνικός λαός, αν τα πράγματα φθάσουν στο κρίσιμο σημείο μιας αναμέτρησης με την Τουρκία θα προτιμήσει την συνθηκολόγηση και την δορυφοροποίηση από το να διακινδυνεύσει οτιδήποτε. Αλλά, ακριβώς, γι αυτό, αντιδρά αρνητικά στα πρώτα στάδια των υποχωρήσεων. Θέλει μια ηγεσία που να διασφαλίσει τα συμφέροντα της χώρας αλλά και να μην την οδηγήσει σε πόλεμο.

Εδώ βρίσκεται η δύσκολη εξίσωση. Μπορείτε να το πετύχετε;

Αν ναι για το πως, μην αποφασίζετε μόνος. Είναι δύσκολο το θέμα. Επιλέξτε μια ομάδα ικανών συμβούλων , θεσμικών ή μη, και συζητήστε το. Θέλει προσοχή. Αλλά, πρέπει, πλέον, να περάσετε την εικόνα διεθνώς πως ναι μεν η Ελλάδα είναι αξιόπιστος σύμμαχος της δύσης αλλά όχι δεδομένος σε ό,τι υποβλέπει τα εθνικά της συμφέροντα.

Τέλος, να φροντίσετε να αποκαταστήσετε διαταραχθείσες ισορροπίες. Ακόμη και με την Ρωσία. Είναι πολύ σημαντικό για την επόμενη ημέρα.

Αν, πάλι, αποφασίσατε να πάτε σε εκλογές, κάντε τες πριν το καλοκαίρι. Η χώρα δεν αντέχει μεγάλες περιόδους αβεβαιότητας και ακυβερνησίας. Κάντε τες για την πατρίδα. Όσο και αν την αμφισβητούμε, υπάρχει. Είναι αυτό το κάτι που, ακόμη, μας κρατά όλους.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Για την οικονομία δεν έχω να σας πω πολλά πράγματα γιατί δεν έχω καμιά ειδίκευση. Αλλά όλοι λένε πως θα περάσουμε δύσκολα. Αν το δύσκολα κυμαίνεται στα συνηθισμένα, θα την διαχειριστείτε. Αν τα δύσκολα υποβαθμίσουν και άλλο το βιοτικό επίπεδο του λαού θα αντιμετωπίσετε εκρήξεις. Είναι ο μόνος λόγος που μπορεί να δείτε μαζικές διαδηλώσεις.

Δώστε, επίσης, κάποια σημασία στην περιφέρεια. Η περιφερειακή σας πολιτική είναι ανεξήγητα αποικιοκρατική. Και προσέξτε. Στη Θεσσαλονίκη διαμορφώνεται ένα κίνημα στη βάση περιφερειακής ανάπτυξης που δεν αποκλείεται να πάρει και πολιτική μορφή.

Αυτά κ. Πρόεδρε. Εύχομαι τα καλύτερα για τη χώρα.

Ευχαριστώ για τον καφέ που μου προσφέρατε.

Αν θέλετε περισσότερα, στα Χανιά με ντολμαδάκια.

Σάββατο 9 Απριλίου 2022

Μ. Λ.: Η ομιλία του Προέδρου Ζελένσκι στη Βουλή εξελίχθηκε σε πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ των  κομμάτων.  Αυτό σηματοδοτεί κάτι βαθύτερο;

Ευ. Β.: Η ομιλία Ζελένσκι ήταν μια μεγάλη στιγμή για τη Βουλή, αλλά και για την ιστορική και γεωπολιτική αυτοσυνειδησία της χώρας. Ένα σημαντικό τμήμα της ελληνικής κοινωνίας     δυσκολεύεται κατά  βάθος να αναγνωρίσει ή μάλλον να συνθέσει την εικόνα της,  όπως αυτή φαίνεται στον σπασμένο καθρέφτη της Ουκρανίας. Η Ελλάδα ακολουθεί μια καθαρή δυτική γραμμή. Αντιδρά ως κράτος μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ και ως στρατηγικός εταίρος των ΗΠΑ. Μετέχει στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας, στέλνει στρατιωτικό υλικό στην Ουκρανία, καταδικάζει τα βάναυσα εγκλήματα πολέμου και ζητά την ποινική διερεύνησή τους.  Για όλα αυτά διατυπώνονται όμως  επίμονες επιφυλάξεις κομμάτων της αντιπολίτευσης, ακόμη και της αξιωματικής. Υφέρπει η γνωστή ταυτοτική αμφιταλάντευση. Ο φιλορωσικός αταβισμός καταγράφεται στις δημοσκοπήσεις ως υψηλό ποσοστό «κατανόησης» για την επιθετική πολεμική επιλογή της Ρωσίας. Αναρωτιέμαι αν αυτό περιλαμβάνει και την απειλή χρήσης πυρηνικών όπλων.

Η Μπούτσα είναι εμβληματικό έγκλημα πολέμου που αναγκάζει σε σιωπή. Η καταστροφή της Μαριούπολης συγκινεί, αλλά δεν εισπράττεται ως ευθύ πλήγμα κατά της ίδιας της Ελλάδας. Η μαρτυρία του προξένου μας, Μανώλη Ανδρουλάκη, δεν έχει προσεχθεί στις λεπτομέρειες της. Ο δε τρόπος με τον οποίο η συγκλονιστική ομιλία Ζελένσκι στην ελληνική Βουλή γίνεται προσπάθεια να μετατραπεί σε όχημα διατήρησης αποστάσεων από το θύμα μιας βάρβαρης πολεμικής επίθεσης, δείχνει ότι το ελληνικό πολιτικό σύστημα σε μεγάλο βαθμό δεν έχει τη βούληση και τις αξιακές προϋποθέσεις να αντιληφθεί το νέο γεωπολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται  πλέον αναγκαστικά η χώρα. Η παρεμβολή  βίντεο στην ομιλία Ζελένσκι ήταν λάθος, για τα ελληνικά δεδομένα. Γιατί δυστυχώς ορισμένοι έψαχναν ένα πρόσχημα προκειμένου να καταδικάσουν τους αμυνόμενους και να στηρίξουν τους επιτιθέμενους. Η μετατροπή του γεγονότος αυτού σε εφαλτήριο μικροψυχίας και μικροπολιτικής με φοβίζει ως προς την ικανότητά μας να αντιληφθούμε το μέγεθος των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες. Σε κάθε δε περίπτωση ο θόρυβος αυτός δεν μπορεί να καλύψει τον κρουστό ήχο του μηνύματος Ζελένσκι για τον πραγματικό πόλεμο που διεξάγεται στην Ουκρανία και για τις υποχρεώσεις του δυτικού κόσμου στον οποίο ανήκει η Ελλάδα.

Μ. Λ.: Ποιος είναι αυτός ο «πραγματικός πόλεμος»;

Ευ. Β.: Ένας  ετεροβαρής και ασύμμετρος πόλεμος μεταξύ Ρωσία και Δύσης. Στον οποίο το ένα μέρος μετέχει ευθέως και το άλλο δια αντιπροσώπου. Η Ουκρανία, εκ των πραγμάτων, δεν αγωνίζεται  μόνο για την εθνική της ανεξαρτησία και την εδαφική της ακεραιότητα, αλλά για ζητήματα που τη ξεπερνούν κατά πολύ, όπως η σχέση μεταξύ φιλελεύθερης δημοκρατίας και των διαφόρων εκδοχών ολοκληρωτισμού και αυταρχισμού, καθώς και όλη η αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής ασφάλειας, με την ευρύτερη έννοια του όρου:  τη στρατιωτική, την ενεργειακή και την αξιακή. Η Ρωσία άνοιξε ένα περιφερειακό μέτωπο με την Ουκρανία θεωρώντας ότι έχει προφανή  υπεροχή, ενώ κατά βάθος άνοιξε ένα παγκόσμιο μέτωπο στο οποίο είναι πόλος μόνο ως πυρηνική δύναμη. Από πλευράς όμως συνολικής ισχύος, πολιτικής, οικονομικής, τεχνολογικής είναι καταδικασμένη να παίζει ρόλο που θα βαίνει μειούμενος σε σχέση με άλλους πολύ μεγαλύτερους παίκτες, όπως η Κίνα.  Η ΕΕ είναι εκτός του πολεμικού θεάτρου με τη στενή συμβατική στρατιωτική έννοια του όρου, αλλά είναι εμπόλεμο μέρος στο σύνθετο πεδίο αντιπαράθεσης που προσπάθησα να περιγράψω.

Μ. Λ.: Ήδη πριν τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία είχατε πει ότι στον νέο διεθνή συσχετισμό περιφερειακές διενέξεις όπως το Κυπριακό ή τα ελληνοτουρκικά, αποκτούν παρακολουθηματικό χαρακτήρα και θα εξαρτώνται από ευρύτερους συσχετισμούς. Είναι συνεπώς τώρα κατάλληλο το momentum για πιο εντατικές επαφές Ελλάδας – Τουρκίας;

Ευ. Β.: Εκ των πραγμάτων τα πενήντα σχεδόν χρόνια της Μεταπολίτευσης έχει επικρατήσει η αντίληψη ότι ποτέ δεν είναι το κατάλληλο momentum, ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ ημών, ότι  το status quo είναι θετικό. Εντατικές επαφές γίνονται συγκυριακά μόνο για την εκτόνωση κρίσεων ή την υπέρβαση επεισοδίων. Όχι με μια στρατηγική θεώρηση. Με εξαίρεση τη μεγάλη επιτυχία της ένταξης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΕ ο χρόνος δυστυχώς δεν λειτούργησε θετικά. Στην Κύπρο το βόρειο τμήμα είναι πάντα υπό τουρκική στρατιωτική κατοχή, η περίκλειστη Αμμόχωστος επιχειρείται να ανοίξει υπό τουρκικό έλεγχο, τα δε κοιτάσματα στην ΑΟΖ της Κυπριακής Δημοκρατίας απέχουν από το σημείο της εμπορικής αξιοποίησης. Οι ορυκτοί πόροι που ανήκουν στην Ελλάδα μέσω της οριοθέτησης της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας κατά το Διεθνές Δίκαιο της θάλασσας είναι αδρανείς. Οι μονομερείς τουρκικοί ισχυρισμοί και ιδίως η μεγάλη πρόκληση των λεγόμενων γκρίζων ζωνών, εντείνονται. Τώρα συνδέονται με τη λεγόμενη αποστρατιωτικοποίηση των νησιών. Κάποιοι  έχουν την αντίληψη ότι τώρα οι ΗΠΑ αλλά και πολλές ισχυρές χώρες μέλη της ΕΕ, αποδέχονται τον τουρκικό εξαιρετισμό λόγω του ρόλου της στον πόλεμο στην Ουκρανία. Ότι της αναγνωρίζουν το «δικαίωμα» να μη μετέχει στις κυρώσεις κατά της Ρωσίας και να μεσολαβεί μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Ενδεχομένως να είναι μια από τις εγγυήτριες χώρες σε μια μελλοντική συμφωνία για το status της Ουκρανίας.

Η δική μου ανάλυση είναι ότι η Τουρκία είναι γεωγραφικά «καταδικασμένη» να λειτουργεί ως δύναμη ανάσχεσης της Ρωσίας υπέρ της δυτικής στρατηγικής ασφάλειας. Δεν επιβάλλει κυρώσεις στη Ρωσία αλλά εξοπλίζει την Ουκρανία, φιλοξενεί τα αμερικανικά πυρηνικά όπλα στο Ιντσιρλίκ, κλείνει τα στενά εφαρμόζοντας τη Συνθήκη του Μοντρέ που είναι όμως «δίδυμο» με τη Συνθήκη της Λωζάνης.  Η ενότητα και λειτουργικότητα της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ είναι σημαντική για όλους του συμμάχους και για την Τουρκία, περισσότερο από ότι για την Ελλάδα. Η μόνη ασφαλής πλευρά των τουρκικών συνόρων είναι αυτή με την Ελλάδα. Η Τουρκία θα έκανε βαρύ σφάλμα αν δεν το σεβόταν αυτό. Η Τουρκία δεν είναι Ρωσία και κυρίως η Ελλάδα δεν είναι Ουκρανία, είναι μια δυτική, νατοϊκή, ευρωπαϊκή χώρα με πολλαπλούς θώρακες. Τώρα δε είναι λόγω του πολέμου και της ενεργειακής κρίσης η πρακτικά τελευταία ευκαιρία αξιοποίησης των ορυκτών καυσίμων της Μεσογείου, αλλά αυτό προϋποθέτει ολοκλήρωση των οριοθετήσεων κατά το Διεθνές Δίκαιο. Λίγα χρόνια αργότερα η κλιματική κρίση θα καταστήσει ασύμφορη ή και απαγορευμένη την αξιοποίησή τους.

Μ. Λ.: Οι προτάσεις σας ξεκίνησαν με την ιδέα για συνάντηση Μητσοτάκη – Ερντογάν, κάτι που έγινε ήδη. Στο forum του Οικονομικού Ταχυδρόμου είπατε ότι η Ελλάδα πρέπει να επαναλάβει τη δήλωση του Κωνσταντίνου Καραμανλή ότι «το Αιγαίο δεν είναι ελληνική λίμνη» για να αφοπλιστούν οι συνήθεις μονομερείς τουρκικοί ισχυρισμοί και κυρίως το περιβόητο casus belli. Ποιοι αντιδρούν σε αυτό;

Ευ. Β.: Αντιδρούν οι ανιστόρητοι, οι άσχετοι και όσοι κάνουν καριέρα ως «τουρκοφάγοι» και τώρα κρύβουν πίσω από την «τουρκοφαγία» τον νοσηρό φιλοπουτινισμό τους. Η δήλωση του Κωνσταντίνου Καραμανλή έχει διατυπωθεί επισήμως και δεσμεύει διεθνώς τη χώρα. Η επανάληψή της είναι αυτονόητη. Όσοι διστάζουν να πουν το αυτονόητο βλάπτουν το εθνικό συμφέρον γιατί εμφανίζουν την Ελλάδα ως παραβάτη του Διεθνούς Δικαίου. Το Αιγαίο είναι θάλασσα ανοικτή στη διεθνή ναυσιπλοΐα, όπως επιβάλλει το Διεθνές Δίκαιο και όπως θέλουν κυρίως όλες οι ναυτικές χώρες με πρώτη την Ελλάδα. Προφανώς η Ελλάδα ως παράκτια και νησιωτική χώρα έχει το συντριπτικά μεγάλο ποσοστό χωρικής θάλασσας και των άλλων θαλασσίων ζωνών. Αλλά το Αιγαίο έχει και διεθνή ύδατα. Η δε Τουρκία ως παράκτια χώρα έχει ό,τι  της αναλογεί κατά το Διεθνές Δίκαιο. Το μεγάλο θέμα είναι βέβαια η Αν. Μεσόγειος, ιδίως ενεργειακά. Μέχρι το 2013 που ανέλαβα το ΥΠΕΞ η Ελλάδα δεν μιλούσε ούτε για Μεσόγειο ούτε για ΑΟΖ. Μιλούσε μόνο για Αιγαίο και υφαλοκρηπίδα. Όμως πολλά νησιά μας και πολλές θαλάσσιες περιοχές μας ανήκουν κατά τη γεωγραφική τυπολογία στην Αν. Μεσόγειο. Το παράδοξο είναι ότι ενώ στο Αιγαίο Ελλάδα και Τουρκία έχουν χωρικά ύδατα 6 ν.μ., στη Μεσόγειο η Ελλάδα έχει χωρικά ύδατα 6 ν.μ και η Τουρκία 12 ν.μ. Είπα και επαναλαμβάνω ότι ισχύει βεβαίως η εθνική δήλωση ότι η Ελλάδα διατηρεί πάντα το δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα που ανήκουν στον πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας και συνιστούν επικράτεια. Όμως η πρώτη και αυτονόητη κίνηση για την οποία η Τουρκία δεν μπορεί να έχει αντίρρηση είναι η επέκταση των χωρικών μας υδάτων στην Μεσόγειο στα 12 ν.μ όπως το έχει κάνει η Τουρκία. Μια τέτοια προσέγγιση, πάντα στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου,  δεν θα επιτρέπει στην Τουρκία να ισχυρίζεται ότι η Ελλάδα θέλει να την αποκλείσει από τη Μεσόγειο. Η Τουρκία αποκλείει την Κυπριακή Δημοκρατία. Η Ελλάδα δεν αποκλείει καμία μεσογειακή χώρα στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου. –

*Ευ. Βενιζέλος, πρώην Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και Υπουργός Εξωτερικών, πρώην Πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ