Έκθεση έργων και προβολή του ντοκιμαντέρ «Σμιλεύοντας το φως» στον Άγιο Θεωνά – Η μνήμη της καλλιτέχνιδας συναντά τις αυγουστιάτικες ακολουθίες του οικισμού
Η Βουρβουρού τιμά αυτές τις ημέρες μία καλλιτέχνιδα που υπήρξε δεμένη μαζί της όχι μόνο ως παραθερίστρια, αλλά ως ενεργό μέλος μιας κοινότητας πανεπιστημιακών, δημιουργών και ανθρώπων του πολιτισμού. Η έκθεση για την Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου, στον χώρο του Ιερού Ναού Αγίου Θεωνά, επαναφέρει στο προσκήνιο μια ξεχωριστή μορφή της νεοελληνικής γλυπτικής, με δημιουργική παρουσία στην Ελλάδα και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου,
Στο πλαίσιο της έκθεσης προβλήθηκε την Κυριακή 9 Αυγούστου, στο αίθριο του ναού, το ντοκιμαντέρ «Σμιλεύοντας το φως», αφιερωμένο στη ζωή και στο έργο της. Η προβολή, με ελεύθερη είσοδο, αποτέλεσε ουσιαστικά μια βραδιά μνήμης στον τόπο που η ίδια αγάπησε και όπου είχε παρουσιάσει και παλαιότερα γλυπτά και δημιουργίες της σε γυαλί.
Από τη Θεσσαλονίκη στις Ηνωμένες Πολιτείες
Η Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου γεννήθηκε το 1932 και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Υπήρξε μαθήτρια του Γ΄ Γυμνασίου Θηλέων, στο κτίριο όπου στεγάζεται σήμερα το 15ο Γυμνάσιο–Λύκειο. Στα νεανικά της χρόνια έζησε το μεταπολεμικό κλίμα μιας πόλης που επιχειρούσε να ξαναβρεί τον ρυθμό και την αυτοπεποίθησή της.
Το 1961 έφυγε για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου πραγματοποίησε μακρόχρονες σπουδές στις καλές τέχνες. Το Επιμελητήριο Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος την καταγράφει ως πτυχιούχο του Κρατικού Πανεπιστημίου του Οχάιο, ενώ ο κατάλογος του έργου της αναφέρει βασικό πτυχίο Καλών Τεχνών και μεταπτυχιακό τίτλο στη γλυπτική. Πειραματίστηκε με διαφορετικά υλικά και τεχνικές —μεταξύ των οποίων ο ορείχαλκος, τα ανάγλυφα και το γυαλί— χωρίς να εγκαταλείψει ποτέ την ανθρωποκεντρική διάσταση της τέχνης της.
Στην Αμερική φιλοτέχνησε έργα με ισχυρό ελληνικό συμβολισμό. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται η προτομή του Ιπποκράτη για το Ohio State University και η προτομή του Κλεισθένη, που παρουσιάστηκε στο Ohio Statehouse το 2004. Στο έργο της συγκαταλέγεται επίσης το μνημειακό ορειχάλκινο άγαλμα του πρωτοπόρου της συνεταιριστικής εκπαίδευσης Herman Schneider στο Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι.
Παράλληλα, ανέπτυξε δράση στην ελληνική ομογένεια του Οχάιο, συνδέοντας την καλλιτεχνική δημιουργία με τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της ελληνικής ταυτότητας.
Ο Άνθιμος Χριστοφορίδης και η κοινή διαδρομή
Σταθερός συνοδοιπόρος της ζωής της υπήρξε ο σύζυγός της, Άνθιμος Ιωάννης Χριστοφορίδης. Στον κατάλογο των έργων της αναφέρεται ως ιατρός ακτινολόγος και καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μαζί δημιούργησαν οικογένεια με τέσσερις γιους και έζησαν μεγάλο μέρος της κοινής πορείας τους στις Ηνωμένες Πολιτείες, διατηρώντας όμως στενούς δεσμούς με τη Θεσσαλονίκη και τη Βουρβουρού.
Η αναφορά στον Άνθιμο είναι αναπόσπαστη από την προσωπική ιστορία της Άννας. Στο αποχαιρετιστήριο κείμενό της, η Μαρία Νεγρεπόντη-Δελιβάνη φαντάζεται τη φίλη της να τον έχει συναντήσει ξανά «στους ουρανούς» και να συνεχίζει εκεί να αναζητεί μορφές άξιες να αποθανατιστούν.
Οι «Μορφές της Θεσσαλονίκης»
Η ιδιαίτερη σχέση της γλύπτριας με τη γενέτειρά της αποτυπώθηκε με πληρότητα στην έκθεση «Μορφές της Θεσσαλονίκης», που φιλοξενήθηκε στην Πινακοθήκη της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών από τις 12 Μαρτίου έως τις 6 Απριλίου 1997. Η διοργάνωση έγινε σε συνεργασία με τον Δήμο Θεσσαλονίκης και την Καλλιτεχνική Εταιρεία «Τέχνη».
Η δημιουργός αποτύπωσε σε προτομές και ανάγλυφα ανθρώπους των γραμμάτων, των επιστημών, των τεχνών και της δημόσιας ζωής που συνδέθηκαν με τη σύγχρονη ιστορία της πόλης. Αργότερα προσέφερε στην Πινακοθήκη της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών 27 έργα: έντεκα προτομές και δεκαέξι ανάγλυφα.
Στον δημόσιο χώρο της Θεσσαλονίκης σώζονται επίσης χαρακτηριστικές δημιουργίες της. Μεταξύ αυτών είναι η χάλκινη προτομή του εκπαιδευτικού Κωνσταντίνου Γκράτσιου, στην είσοδο του 15ου Γυμνασίου–Λυκείου, και η προτομή της παιδαγωγού Αγλαΐας Σχινά. Το 1989 είχε ακόμη παρουσιάσει στη Θεσσαλονίκη έκθεση μοντέρνας γλυπτικής σε γυαλί.
Τέχνη, μνήμη και λατρευτική ζωή στη Βουρβουρού
Ο Ιερός Ναός Αγίου Θεωνά βρίσκεται στον οικισμό που δημιούργησε ο Οικοδομικός Συνεταιρισμός Ανώτερου Διδακτικού Προσωπικού του ΑΠΘ. Σύμφωνα με την επετειακή έκδοση για την ιστορία του οικισμού, η ανέγερσή του στηρίχθηκε σε δωρεά της Ευγενίας Φραγκίστα. Ο ναός εξελίχθηκε σε σημείο πνευματικής και κοινωνικής συνάντησης των πρώτων οικιστών, φιλοξενώντας κατά καιρούς και πολιτιστικές εκδηλώσεις. Σε αυτήν ακριβώς την παράδοση εντάσσεται η σημερινή έκθεση.
Το πολιτιστικό αφιέρωμα συμπίπτει με τις ημέρες προετοιμασίας για την Κοίμηση της Θεοτόκου. Τη Δευτέρα 10 Αυγούστου τελέστηκε στον ναό Παράκληση προς την Παναγία, ενώ για την Τετάρτη 12 Αυγούστου έχει προγραμματιστεί Θεία Λειτουργία. Έτσι, ο χώρος συνδέει αυτές τις ημέρες τη λατρευτική ζωή με τη μνήμη μιας δημιουργού που υπήρξε οργανικό μέρος της κοινότητας.
Η Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου δεν άφησε μόνο γλυπτά. Άφησε ένα δίκτυο δεσμών ανάμεσα στη Θεσσαλονίκη, την ελληνική ομογένεια της Αμερικής και τη Βουρβουρού. Το έργο της διατηρεί πρόσωπα στη συλλογική μνήμη· και τώρα η ίδια γίνεται το τιμώμενο πρόσωπο μιας κοινότητας που επιμένει να θυμάται.
Ακολουθεί το προσωπικό κείμενο της Μαρίας Νεγρεπόντη-Δελιβάνη για τη φίλη των νεανικών της χρόνων, τη λαμπερή γυναίκα και τη δημιουργό Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου.
Ένα μνημόσυνο για τη σπουδαία γλύπτρια και φίλη μου Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου, κάτω από τ’αστέρια της
Βουρβουρούς.
=====================================
Αννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου 9/7/2026
===========================================
Μου ζητήθηκε να μιλήσω απόψε για την Άννα, που δεν είναι πια μαζί μας στη Βουρβουρού, αλλά και που δεν αποχαιρέτισα στη Θεσσαλονίκη, γιατί δυστυχώς δεν το πληροφορήθηκα.
Με την Άννα γνωριστήκαμε στα γυμνασιακά μας χρόνια. Σε μια Ελλάδα, και σε μια Θεσσαλονίκη, που ήταν πρόσφατα ξανά δικές μας, ύστερα από έναν τρομακτικό πόλεμο, μια απάνθρωπη κατοχή και έναν εμφύλιο σπαραγμό.
Δεν είμασταν στο ίδιο σχολείο, γνωριστήκαμε στο Lycee Francais, όπου μαθαίναμε μαζί γαλλικά. Θυμάμαι ακόμη τώρα, το ίδιο έντονα όπως τότε, πως έμεινα καταγοητευμένη, όταν πρωτοαντίκρισα το μοναδικό δικό της χαμόγελό. Αυτό που φώτιζε τα πάντα γύρω της και που μαζί της, λες και γελούσε όλη η πλάση.
Η επαναφορά εκείνων των χρόνων της γνωριμίας μας, στο σήμερα, είναι πολύ δύσκολη, θα έλεγα αδύνατη. Ιδιαίτερα οι νέοι, δεν θα μπορέσουν με τίποτα να καταλάβουν, πώς εμείς οι τότε νέοι «διασκεδάζαμε», σε εισαγωγικά, ουσιαστικά με το τίποτα. Όμως είμασταν πανευτυχείς, γιατί είμασταν ελεύθεροι, και γιατί νοιώθαμε να κρατάμε σφικτά τη ζωή, που μας ανήκε. Και γιατί είχαμε ατέλειωτα όνειρα, και είμασταν σίγουροι ότι θα τα πραγματοποιήσουμε. Διαβάζαμε με πάθος τους τότε συγγραφείς και ποιητές, Έλληνες και ξένους, ανταλλάζαμε απόψεις, είχαμε γνώμη, είμασταν σίγουροι ότι θα αλλάζαμε τον κόσμο προς το καλύτερο. Με την Άννα, καθώς μέναμε στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, μοιραστήκαμε, ανάμεσα και σε άλλα, αρκετές ημιπαράνομες απογευματινές βόλτες στην Τσιμισκή, που τότε, είχε αποκτήσει ιδιότητες νυφοπάζαρου, όσο κωμικό και αν φαίνεται σήμερα. Οι γυμνασιάρχες ορισμένων σχολείων τότε, απαγόρευαν στις μαθήτριές τους να περιφέρονται στην Τσιμισκή, απογεύματα.
Η Άννα ήταν φως, στην κυριολεξία. Ήταν, αν αυτό που λέω είναι κατανοητό, λαμπερή. Δεν άκουσα από το στόμα της κακή κουβέντα για κανέναν.
Γεμάτες και οι δύο με όνειρα και φιλοδοξίες, χωρίσαμε στα μέσα του ’50. Η ίδια για την Αμερική, τις υπέροχες σπουδές της, ακριβώς όπως τις είχε ονειρευτεί, το μακρόχρονο και πετυχημένο σμίλευμα της προσωπικότητάς της, την εξαιρετική της καριέρα και πάνω από όλα τους 4 γιούς της, το πολύτιμο στέμμα της ύπαρξής της. Και εγώ την ίδια εκείνη περίοδο έφυγα για μακρόχρονες σπουδές στην Ευρώπη.
Ξαναβρεθήκαμε στη Βουρβουρού μετά από χρόνια. Μιλήσαμε για τα παλιά, χωρίς από όσο θυμάμαι να προχωρήσουμε σε κάποιον απολογισμό για το αν και κατά πόσο πετύχαμε τις αρχικές μας φιλοδοξίες.
Πέρασα πολλά μεσημέρια στο σπίτι της, εδώ στη Βουρβουρού, καθώς μου ζήτησε να ποζάρω για μια υπέροχη προτομή, που μου χάρισε, και που θα την έχω στην καλύτερη θέση του σπιτιού μου, όσο θα ζω.
Τον Μάρτιο του 1997 η Άννα με επισκέφθηκε στο σπίτι μου, στη Θεσσαλονίκη, και μου ζήτησε να εκθέσει την προτομή μου, στην έκθεση της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, αφιερωμένης σε προσωπικότητες της πόλης. Και να είμαι παρούσα εκεί. Λυπούμαι πολύ, που μου ήταν αδύνατον να ανταποκριθώ, και λυπούμαι ακόμη περισσότερο που δεν ήμουν σε θέση να καταλάβω τη σπουδαιότητα αυτού που μου ζητούσε η Άννα, και το πόσο τιμητικό ήταν και για μένα. Λίγες μόνο μέρες πριν είχα χάσει τον δικό μου Δημήτρη, και δεν ήξερα, κυριολεκτικά, που βρίσκομαι. Της είπα, φυσικά, ότι μπορεί να πάρει την προτομή, αλλά χωρίς εμένα, και δυστυχώς, λυπούμαι τώρα, που δεν ξαναμιλήσαμε ποτέ ξανά γι’ αυτό.
Στην έκθεση αυτή η Άννα δώρισε 27 δικά της έργα, 11 προτομές και 16 ανάγλυφα προσωπικοτήτων της Θεσσαλονίκης.
Η Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου, πέρα από το ότι ήταν ένας πολύ ξεχωριστός άνθρωπος, ήταν και μια καλλιτέχνης διεθνούς βεληνεκούς. Εκτός του πηγαίου και πολύπλευρου ταλέντου της, θωράκισε τις φυσικές της καλλιτεχνικές ρίζες με μακρόχρονες και απαιτητικές σπουδές, στα καλύτερα Πανεπιστήμια της Αμερικής.
Και έτσι η Άννα, χωρίς ανακοινώσεις και περιαυτολογίες κρίθηκε ικανή, και στο ύψος των απαιτήσεων, για να προσφέρει την προτομή του Ιπποκράτη, στο The Ohio State University, η οποία αφιερώθηκε στην Ippocrates Plaza. Ακολούθησε το 2004 στο Ohio Statehouse η αποκάλυψη της προτομής του Κλεισθένη, του Αθηναίου πολιτικού που το όνομά του συνδέεται με το δημοκρατικό πολίτευμα.
Να παρατηρήσω, στο σημείο αυτό, ότι η Άννα, και μακριά από την Ελλάδα, προσφέρει τις εξαιρετικές καλλιτεχνικές της αξίες στην πατρίδα. Ακολούθησε, το 200, μνημειακό ορειχάλκινο άγαλμα του Herman Schneider Cincinnati, που τοποθετήθηκε μπροστά από το Baldwin Hall.
Μακριά από την πατρίδα, η Άννα την φύλαξε μέσα της. Και, έτσι, διοχέτευσε τμήμα της αγάπης της για την Ελλάδα, στην προεδρεία της, στο παράρτημα της Παμμακεδονικής Ένωσης στο Colombo, αλλά και στη συμμετοχή της στις δραστηριότητες της. Να σημειωθεί, ακόμη, ότι η Άννα έβαλε το χεράκι της και στη διακόσμηση του Ελληνορθόδοξου ναού του Ευαγγελισμού στο Colombo.
Φυσικά, η Άννα, δεν θα ήταν δυνατόν να μη χαϊδέψει ιδιαιτέρως, με τα πολύμορφα και εξαιρετικά ταλέντα της, τη γενέτειρά της. Από το 1997, η είσοδος του 15ου Γυμνασίου-Λυκείου της Θεσσαλονίκης, κοσμείται με την προτομή του Κωνσταντίνου Γκράτσιου, κατασκευασμένη από χαλκό, από την ίδια. Σε αυτό το κτίριο, επίσης, υπήρξε μαθήτρια του Γ’ Γυμνασίου Θηλέων και η Άννα. Στη Θεσσαλονίκη πρόσφερε, ακόμη, η Άννα, το 1996 την προτομή της γνωστής διευθύντριας της Σχολής Σχοινά Αγλαΐας Σχοινά.
Ακόμη, στο αρχείο εκθέσεων του Δήμου Θεσσαλονίκης, η Άννα πραγματοποίησε «Έκθεση Μοντέρνας Γλυπτικής σε Γυαλί» από 13 ως 24 Σεπτεμβρίου 1989.
Η Άννα Δημητριάδου-Χριστοφορίδου, συνδύαζε τις πολυσχιδείς καλλιτεχνικές της επιδόσεις, με την παιδεία, την ιστορία και τον πατριωτισμό. Το πλούσιο και ποιοτικό της έργο βρίσκεται παντού, σε πολλές εκφάνσεις, και δεν πρόκειται ποτέ να ξεχαστεί. Θα μείνει πάντα, η Άννα μας, μέσα στο χρόνο, μια εξέχουσα καλλιτεχνική, όσο και βαθιά ανθρώπινη μορφή.
Ας τη φανταστούμε, λοιπόν, απόψε, που μαζευτήκαμε εδώ για να την αναστήσουμε, τι θα κάνει στους ουρανούς, όπου σίγουρα θα ξαναβρέθηκε με τον Άνθιμο. Πιστεύω, ότι θα έχει ξεχωρίσει αγίους, πολιτικούς και επιστήμονες, που θα την ενδιαφέρουν να τους αποθανατίσει, χρησιμοποιώντας ως υλικό τα σύννεφα. Και με το υπέροχο χαμόγελό της, και τη λαμπερή της προσωπικότητα, θα φωτίζει τους ουρανούς, όταν σκοτεινιάζουν. Αντίο Άννα μας. Θα είσαι πάντα μαζί μας, ιδίως εδώ, στα αγαπημένα σου μέρη της Βουρβουρού.
Ευχαριστώ για την προσοχή σας.
Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΗ, ΓΙΟΥ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΑΝΕΓΝΩΣΕ Ο ΆΛΛΟΣ ΓΙΟΣ ΑΛΕΞΑΔΡΟΣ
Καλησπέρα σας. Σας ευχαριστούμε όλους που είστε εδώ απόψε για να τιμήσουμε τη ζωή, την τέχνη και το πνεύμα της μητέρας μας.
Είναι ιδιαίτερα συγκινητικό να βρισκόμαστε εδώ, στη Βουρβουρού, τον τόπο όπου μεγάλωσε τα παιδιά της και όπου δημιουργήθηκαν τόσες αναμνήσεις που διαμόρφωσαν την οικογένειά μας. Όπως όλοι μας, έτσι κι εκείνη θεωρούσε τη Βουρβουρού έναν μοναδικό τόπο, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε ολόκληρο τον κόσμο. Για εκείνη υπήρχε κάτι μαγικό εδώ: η ομορφιά της θάλασσας και των δέντρων, η εγγύτητα της οικογένειας και των φίλων, και η αίσθηση ότι κάθε καλοκαίρι έφερνε τους ανθρώπους πιο κοντά.
Η μητέρα μου σχεδίασε το σπίτι μας εδώ με μεγάλη φροντίδα, ώστε να είναι ένας φιλόξενος τόπος για τα παιδιά. Δεν ήταν απλώς ένα σπίτι· ήταν ένας χώρος για ζωή, παιχνίδι, γέλια και φιλίες. Όλα τα παιδιά από την κοινότητα ήταν πάντα καλεσμένοι να έρθουν και να παίξουν.
Πολλά από εκείνα τα παιδιά είναι σήμερα ενήλικες, με δικά τους παιδιά και εγγόνια, που συνεχίζουν να περνούν τα καλοκαίρια τους σε αυτή την κοινότητα. Πιστεύω ότι αυτό οφείλεται, εν μέρει, στη ζεστασιά και στη μαγεία που δημιούργησε για όλους μας, όταν μεγαλώναμε.
Απόψε, καθώς θα δούμε το ντοκιμαντέρ και τα έργα της, θυμόμαστε την Άννα όχι μόνο ως μια καταξιωμένη γλύπτρια, αλλά και ως έναν άνθρωπο του οποίου η δημιουργικότητα ξεπερνούσε κατά πολύ τη γλυπτική. Δημιούργησε ένα σπίτι, έναν τόπο συνάντησης και μια κοινότητα φιλίας που άντεξε στον χρόνο και συνεχίζει από γενιά σε γενιά.
Θα ήταν απερίγραπτα χαρούμενη να γνωρίζει ότι είμαστε όλοι μαζί εδώ απόψε—οικογένεια, φίλοι, γείτονες και τα παιδιά που μεγαλώσαμε μαζί σε αυτόν τον ξεχωριστό τόπο. Σας ευχαριστούμε που τιμάτε τη μνήμη της και που μοιράζεστε την αγάπη που έδινε τόσο απλόχερα.
Από το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι την εσωτερική ασφάλεια
Υπάρχουν γεωπολιτικές εξελίξεις που δεν αποτελούν από μόνες τους απειλή, αλλά είναι επικίνδυνο να τις αγνοήσει κανείς επειδή δεν παράγουν άμεσα στρατιωτικά αποτελέσματα.
Η συμφωνία που υπέγραψαν στις 7 Αυγούστου 2026 στη Μέκκα η Τουρκία, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία ανήκει σε αυτή την κατηγορία [1].
Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη διπλωματική διακήρυξη. Πρόκειται για συμφωνία αμοιβαίας άμυνας, σύμφωνα με την οποία ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θεωρείται επίθεση εναντίον και των τριών [1]. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε μάλιστα ότι, από τεχνική άποψη, η ρήτρα είναι αντίστοιχη με τη λογική του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ [2].
Η συμφωνία έρχεται σε μια περίοδο μεγάλης περιφερειακής αστάθειας στη Μέση Ανατολή και ενώ η Σαουδική Αραβία αναζητά πρόσθετες εγγυήσεις ασφαλείας [3], η Τουρκία διευρύνει τον περιφερειακό της ρόλο και το Πακιστάν επιχειρεί να αξιοποιήσει τη στρατιωτική και γεωπολιτική του θέση.
Για την Ελλάδα, το ερώτημα δεν πρέπει να είναι αν «η Τουρκία απέκτησε δύο συμμάχους εναντίον της Ελλάδας».
Δεν υπάρχει τέτοια συμφωνημένη στόχευση.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ σοβαρότερο:
Τι σημαίνει για την Ελλάδα η δημιουργία ενός περιφερειακού δικτύου ισχύος στο οποίο η Τουρκία αποκτά έναν ολοένα σημαντικότερο ρόλο;
Η Τουρκία χτίζει δίκτυο ισχύος και όχι απλά συμμαχίες.
Η τουρκική στρατηγική τα τελευταία χρόνια δεν περιορίζεται πλέον στο Αιγαίο ή στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Άγκυρα επιχειρεί να συνδέσει διαφορετικούς γεωπολιτικούς χώρους:
Η σχέση με το Πακιστάν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Οι δύο χώρες έχουν ήδη θεσμοθετήσει στρατηγική συνεργασία και έχουν εμβαθύνει σημαντικά τη στρατιωτική τους σχέση [4]. Η τουρκική πλευρά περιγράφει τις σχέσεις ως «στενή φιλία και αδελφοσύνη», ενώ από το 2009 λειτουργεί Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας, το οποίο αναβαθμίστηκε σε High Level Strategic Cooperation Council [4].
Η στρατιωτική διάσταση έχει επίσης διευρυνθεί.
Το 2025 υπήρξαν νέες συμφωνίες για στρατιωτική εκπαίδευση, ειδικές δυνάμεις, ηλεκτρονικό πόλεμο, τεχνολογία και πιθανή συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων [4]. Το ζήτημα μάλιστα έφτασε μέχρι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπου τέθηκε ερώτηση για τις επιπτώσεις της ταχύτατης εμβάθυνσης της τουρκοπακιστανικής στρατιωτικής συνεργασίας στην ασφάλεια Ελλάδας και ΕΕ [5].
Η νέα συμφωνία προσθέτει πλέον και τη Σαουδική Αραβία.
Το αποτέλεσμα μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερο από το άθροισμα των τριών χωρών.
Η Σαουδική Αραβία διαθέτει οικονομική ισχύ και ενεργειακό βάρος [3].
Η Τουρκία διαθέτει αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία, UAV, πυραυλικά και ηλεκτρονικά συστήματα και σημαντική επιχειρησιακή εμπειρία [6].
Το Πακιστάν διαθέτει μεγάλες ένοπλες δυνάμεις, σημαντική στρατιωτική τεχνογνωσία και πυρηνικό οπλοστάσιο [7].
Αυτό δημιουργεί έναν συνδυασμό χρήματος – τεχνολογίας – στρατιωτικής ισχύος – γεωπολιτικού βάθους.
Στο Αιγαίο δεν αλλάζει σήμερα η ισορροπία, αλλά αλλάζει η Τουρκία
Για το Αιγαίο χρειάζεται προσοχή.
Η συμφωνία δεν σημαίνει ότι σε μια ελληνοτουρκική κρίση θα εμφανιστούν τουρκικά, πακιστανικά και σαουδαραβικά στρατεύματα απέναντι στην Ελλάδα.
Μια τέτοια ερμηνεία θα ήταν βιαστική και αυθαίρετη.
Η σημασία της βρίσκεται αλλού.
Εάν η Τουρκία αποκτήσει πρόσθετη πρόσβαση σε τεχνολογία, κεφάλαια, συμπαραγωγές και στρατιωτική τεχνογνωσία, τότε μπορεί να επιταχύνει περαιτέρω την ανάπτυξη της αμυντικής της βιομηχανίας [6].
Και αυτό αφορά άμεσα το Αιγαίο.
Η Ελλάδα δεν πρέπει να συγκρίνει μόνο τον σημερινό ελληνικό και τουρκικό στρατιωτικό συσχετισμό.
Πρέπει να εξετάζει και το ποιος θα είναι ο συσχετισμός σε πέντε και δέκα χρόνια.
Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ μιας στατικής και μιας δυναμικής στρατηγικής.
Η Τουρκία επιδιώκει να παράγει όλο και μεγαλύτερο μέρος των στρατιωτικών της δυνατοτήτων στο εσωτερικό και να αποκτήσει ταυτόχρονα ξένες αγορές για τα προϊόντα της.
Αυτό δημιουργεί οικονομίες κλίμακας.
Και οι οικονομίες κλίμακας στη στρατιωτική τεχνολογία μετατρέπονται τελικά σε στρατηγικό πλεονέκτημα.
Ανατολική Μεσόγειος: το πεδίο γίνεται μεγαλύτερο
Η Ελλάδα έχει συνηθίσει να βλέπει την Τουρκία κυρίως μέσα από το πρίσμα των ελληνοτουρκικών διαφορών.
Η Τουρκία, αντίθετα, επιχειρεί να δει την Ανατολική Μεσόγειο ως τμήμα ενός πολύ μεγαλύτερου γεωπολιτικού χώρου.
Και εδώ βρίσκεται μια σημαντική διαφορά στρατηγικής κουλτούρας.
Η Ελλάδα επομένως χρειάζεται να εγκαταλείψει την αντίληψη ότι κάθε κρίση είναι αποκλειστικά ελληνοτουρκική.
Δεν είναι.
Η Τουρκία λειτουργεί ήδη ως περιφερειακός παίκτης.
Η ελληνική απάντηση πρέπει επίσης να είναι περιφερειακή.
Κύπρος: η διπλωματική διάσταση μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερη από τη στρατιωτική
Για την Κύπρο δεν υπάρχει άμεση στρατιωτική συνέπεια από τη συμφωνία.
Υπάρχει όμως ένα δυνητικό πρόβλημα πολιτικής επιρροής.
Η Τουρκία διαθέτει ήδη ένα σημαντικό δίκτυο σχέσεων στον μουσουλμανικό κόσμο και επιχειρεί να το αξιοποιήσει για την ενίσχυση της περιφερειακής της επιρροής.
Η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν μπορούν να θεωρούν δεδομένο ότι οι διεθνείς θέσεις τους θα υποστηρίζονται αυτόματα από όλες τις χώρες με τις οποίες συνεργάζονται. Άλλωστε το προσφατο παρελθον δεν έδειξε κατι τέτοιο.
Η Τουρκία θα επιχειρήσει να μεταφέρει τις δικές της θέσεις για την Κύπρο και την Ανατολική Μεσόγειο σε περισσότερα διεθνή fora.
Αυτό απαιτεί ελληνική διπλωματική παρουσία, όχι απλώς καταγγελίες.
Αίγυπτος: ο κρίσιμος παράγοντας
Ίσως εδώ βρίσκεται η σημαντικότερη μεταβλητή.
Η Αίγυπτος δεν αποτελεί σήμερα μέρος της συμφωνίας της Μέκκας.
Όμως η Τουρκία έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο διεύρυνσης του νέου περιφερειακού σχήματος, ενώ η Αίγυπτος συμμετέχει ήδη σε περιφερειακές διαβουλεύσεις με Τουρκία, Πακιστάν και Σαουδική Αραβία [8].
Για την Ελλάδα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.
Για χρόνια η Αθήνα επένδυσε στρατηγικά στη σχέση:
Ελλάδα – Κύπρος – Αίγυπτος – Ισραήλ.
Η σχέση με την Αίγυπτο παραμένει σημαντική και ενώ δεν πρέπει για την ώρα να θεωρήσουμε ότι το Κάιρο εγκαταλείπει την Αθήνα, επιβαλεται να είμαστε σε εγρήγορση.
Αλλά η αιγυπτιακή εξωτερική πολιτική είναι πολυδιάστατη.
Η Αίγυπτος θα συνεργάζεται ταυτόχρονα με:
Ελλάδα, Κύπρο, ΗΠΑ, Γαλλία, Ισραήλ, Σαουδική Αραβία και Τουρκία.
Αυτό σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να επενδύσει περισσότερο στη σχέση με την Αίγυπτο και λιγότερο στην ιδέα ότι αυτή η σχέση είναι αυτομάτως εξασφαλισμένη.
Ισραήλ: η Ελλάδα χρειάζεται στρατηγική αυτονομία
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη λόγω του Ισραήλ.
Η Τουρκία βρίσκεται σε βαθιά πολιτική αντιπαράθεση με την ισραηλινή κυβέρνηση, ενώ ταυτόχρονα η Σαουδική Αραβία και άλλες αραβικές χώρες επιδιώκουν να διαδραματίσουν αυξημένο ρόλο στην περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Η Ελλάδα βρίσκεται επομένως μπροστά σε μια λεπτή ισορροπία.
Πρέπει να διατηρήσει τη στρατηγική συνεργασία με το Ισραήλ σε τομείς όπου υπάρχουν κοινά συμφέροντα:
Ταυτόχρονα όμως δεν πρέπει να μετατρέψει την ελληνική εξωτερική πολιτική σε εξάρτημα οποιουδήποτε άλλου κράτους.
Η ελληνική στρατηγική πρέπει να είναι πολυδιάστατη και αυτόνομη.
Και οι Πακιστανοί μετανάστες στην Ελλάδα;
Εδώ χρειάζεται ίσως η μεγαλύτερη προσοχή, διότι είναι εύκολο μια σοβαρή συζήτηση εθνικής ασφάλειας να μετατραπεί σε συλλογική στοχοποίηση μιας ολόκληρης εθνικής κοινότητας.
Αυτό θα ήταν λάθος.
Η Ελλάδα και το Πακιστάν έχουν κανονικές διπλωματικές σχέσεις, ενώ υπάρχει οργανωμένη πακιστανική κοινότητα στην Ελλάδα.
Η ύπαρξη Πακιστανών μεταναστών στην Ελλάδα δεν αποτελεί από μόνη της απειλή για την εθνική ασφάλεια.
Αυτό πρέπει να είναι απολύτως ξεκάθαρο.
Όμως υπάρχει μια διαφορετική και απολύτως θεμιτή ερώτηση:
Μπορεί μια μεγάλη και οργανωμένη διασπορά να αποτελέσει αντικείμενο ξένης κρατικής επιρροής ή, σε εξαιρετικές περιπτώσεις, να επιχειρηθεί η εργαλειοποίησή της;
Η απάντηση είναι ότι θεωρητικά αυτό μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε χώρα και με οποιαδήποτε διασπορά.
Και όσο αυξάνεται η στρατηγική σημασία μιας χώρας, αυξάνεται και η ανάγκη των υπηρεσιών ασφαλείας να γνωρίζουν τις δραστηριότητες ξένων κρατικών και μη κρατικών δικτύων στο εσωτερικό της.
Το αντικείμενο επομένως δεν πρέπει να είναι:
«Πακιστανοί στην Ελλάδα».
Αλλά:
«πιθανές δραστηριότητες ξένων κρατικών υπηρεσιών ή δικτύων επιρροής που μπορεί να αξιοποιούν οποιαδήποτε κοινότητα».
Η διαφορά είναι τεράστια.
Το πραγματικό ζήτημα είναι η αντικατασκοπεία
Σε περίπτωση σοβαρής ελληνοτουρκικής κρίσης, οι ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας θα πρέπει να είναι σε θέση να εντοπίζουν:
προσπάθειες στρατολόγησης πληροφοριοδοτών,
παράνομη συλλογή στρατιωτικών πληροφοριών,
χρηματοδότηση ύποπτων δικτύων,
κυβερνοεπιχειρήσεις,
επιχειρήσεις επιρροής,
παράνομες μεταφορές χρημάτων,
προσπάθειες διείσδυσης σε κρίσιμες υποδομές,
απόπειρες πρόσβασης σε στρατιωτικές ή τεχνολογικές πληροφορίες.
Και εδώ πρέπει να υπάρχει μια βασική αρχή:
η εθνικότητα δεν αποτελεί κριτήριο ενοχής. Η συμπεριφορά και τα αποδεικτικά στοιχεία αποτελούν.
Αυτό δεν είναι μόνο ζήτημα δικαιοσύνης.
Είναι και ζήτημα αποτελεσματικότητας.
Μια υπηρεσία ασφαλείας που αντιμετωπίζει μια ολόκληρη κοινότητα ως ύποπτη θα παράγει περισσότερο θόρυβο και λιγότερη πραγματική πληροφορία.
Αντίθετα, η στοχευμένη αντικατασκοπεία μπορεί να εντοπίσει πραγματικές απειλές ανεξάρτητα από εθνικότητα.
Υπάρχει και το ενδεχόμενο της «εργαλειοποίησης» της μετανάστευσης
Αυτό είναι διαφορετικό θέμα.
Η Ελλάδα έχει ήδη βιώσει καταστάσεις στις οποίες οι μεταναστευτικές ροές χρησιμοποιήθηκαν ως εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης.
Η Τουρκία έχει κατηγορηθεί από την ελληνική πλευρά για εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών και η Αθήνα θεωρεί το μεταναστευτικό μέρος της ευρύτερης ελληνοτουρκικής ασφάλειας [9].
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι Πακιστανοί μετανάστες αποτελούν «εργαλείο της Τουρκίας».
Μια τέτοια σύνδεση χρειάζεται συγκεκριμένες αποδείξεις.
Πηγές
[1] Επίσημη ανακοίνωση συμφωνίας αμοιβαίας άμυνας Τουρκίας–Πακιστάν–Σαουδικής Αραβίας (Μέκκα, 7/8/2026), Υπουργείο Εξωτερικών Σαουδικής Αραβίας & κοινό ανακοινωθέν.
[2] Δηλώσεις Χακάν Φιντάν (ΥΠΕΞ Τουρκίας) για τη ρήτρα συλλογικής άμυνας και αναφορά σε αντιστοιχία με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, συνέντευξη Τύπου 2026.
[3] International Institute for Strategic Studies (IISS), Middle East Security Reports 2024–2026, για τις ανάγκες ασφαλείας της Σαουδικής Αραβίας.
[4] Turkish Presidency Directorate of Communications & Pakistan Ministry of Foreign Affairs, ανακοινώσεις για High Level Strategic Cooperation Council και διμερείς στρατιωτικές συμφωνίες (2009–2025).
[5] Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, κοινοβουλευτική ερώτηση/παρέμβαση για τουρκοπακιστανική στρατιωτική συνεργασία και επιπτώσεις στην ασφάλεια ΕΕ (2025).
[6] SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute), δεδομένα για την τουρκική αμυντική βιομηχανία και εξαγωγές οπλικών συστημάτων (UAV, πυραυλικά, ηλεκτρονικός πόλεμος).
[7] Federation of American Scientists (FAS) & SIPRI, στοιχεία για το πυρηνικό οπλοστάσιο και τις ένοπλες δυνάμεις του Πακιστάν.
[8] Middle East Eye / Al Monitor / Reuters, αναφορές για περιφερειακές διαβουλεύσεις Αιγύπτου με Τουρκία, Πακιστάν και Σαουδική Αραβία (2024–2026).
[9] Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών & Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, επίσημες θέσεις για εργαλειοποίηση μεταναστευτικών ροών από την Τουρκία.
Θεόδωρος Ατματζίδης
Ο Υποστράτηγος ΕΑ Θεόδωρος Ατματζίδης, έχει υπηρετήσει σε ανώτατες θέσεις στρατηγικής ασφάλειας, πληροφοριών, διοίκησης και διεθνών σχέσεων, με πολυετή υπηρεσία στο ΝΑΤΟ, στο ΓΕΣ και στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας. Υπηρέτησε ως Director – Assistant Chief of Staff (ACOS) (2019–2021), καθώς και ως Executive Officer στο Public Affairs Office (2006–2009) στο NATO SHAPE Mons- Βέλγιο , με ευθύνη στη στρατηγική επικοινωνία και διεθνή εκπροσώπηση. Διετέλεσε επίσης ως Τμηματάρχης στην Διεύθυνση Εξοπλισμών του ΓΕΣ , ως Διευθυντής Πληροφοριών και Ασφάλειας και Διευθυντής Αντικατασκοπείας στο ΓΕΕΘΑ, ενώ έχει διατελέσει και καθηγητής στη Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Διαθέτει μεταπτυχιακούς τίτλους στις Στρατηγικές Σπουδές και στη Διοίκηση .
Η Ελλάδα και η Βραζιλία εισέρχονται σε μια νέα εποχή ενίσχυσης των διμερών τους σχέσεων, με προοπτικές σε πολλούς τομείς όπως η οικονομία και ο τουρισμός.
Ο πρέσβης της Βραζιλίας στην Ελλάδα, Laudemar Gonçalves de Aguiar Neto, εκφράζει τον θαυμασμό του για την ελληνική φιλοξενία και τον πολιτισμό.
Η Συμφωνία Mercosur–Ευρωπαϊκής Ένωσης θεωρείται στρατηγική ευκαιρία για την ανάπτυξη των εμπορικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών.
Η αεροπορική συνδεσιμότητα είναι κρίσιμη για την αύξηση του τουριστικού ρεύματος από τη Βραζιλία προς την Ελλάδα και την ενίσχυση της συνεργασίας στους τομείς της τεχνολογίας και της εκπαίδευσης.
Η Ελλάδα και η Βραζιλία βρίσκονται μπροστά σε μια νέα περίοδο ενίσχυσης των διμερών τους σχέσεων, με σημαντικές προοπτικές στην οικονομία, το εμπόριο, τον τουρισμό, τη ναυτιλία, την καινοτομία και τον πολιτισμό. Αυτό επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ο πρέσβης της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Βραζιλίας στην Ελλάδα, Laudemar Gonçalves de Aguiar Neto, στην εκτενή αποκλειστική συνέντευξη στη «δ». Ο Βραζιλιάνος διπλωμάτης, ο οποίος επισκέφθηκε πρόσφατα τη Ρόδο και το Καστελλόριζο, εκφράζει τον θαυμασμό του για την Ελλάδα, τον πολιτισμό και τη φιλοξενία των Ελλήνων, ενώ αναφέρεται με ιδιαίτερα θερμά λόγια στο νησί της Ρόδου και στις δυνατότητες που υπάρχουν για ακόμη στενότερη συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών. Παράλληλα, εξηγεί γιατί η Συμφωνία Mercosur–Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί στρατηγική ευκαιρία για την ελληνική οικονομία, μιλά για τις δυνατότητες ανάπτυξης των εμπορικών και επενδυτικών σχέσεων, τη σημασία της αεροπορικής συνδεσιμότητας για την αύξηση του τουριστικού ρεύματος από τη Βραζιλία προς την Ελλάδα και παρουσιάζει το όραμά του για μια ακόμη πιο στενή ελληνοβραζιλιάνικη συνεργασία στους τομείς της τεχνολογίας, της εκπαίδευσης και της επιχειρηματικότητας.
Αναλυτικά η συνέντευξη:
• Κύριε πρέσβη, ποιες είναι οι εντυπώσεις σας από την Ελλάδα, την ιστορία, τον πολιτισμό και τη φιλοξενία των κατοίκων; Τι σας έχει «κερδίσει» και τι θα λέγατε στους συμπατριώτες σας που σκέφτονται να επισκεφθούν τη χώρα μας;
Καταρχάς κα Παμπρή, θα ήθελα να εκφράσω τη μεγάλη χαρά και την ιδιαίτερη τιμή που αισθάνομαι αναλαμβάνοντας τα καθήκοντα του νέου πρέσβη της Βραζιλίας στην Ελλάδα. Είναι η τρίτη φορά που επισκέπτομαι την Ελλάδα. Συνηθίζω να αστειεύομαι λέγοντας ότι έρχομαι στην Ελλάδα κάθε είκοσι χρόνια. Οι δύο πρώτες επισκέψεις μου ήταν ως τουρίστα: το 1986, για να γνωρίσω την Αθήνα, και το 2006, προκειμένου να παρευρεθώ στον γάμο ενός φίλου στη Σαντορίνη. Τώρα, το 2026, ελπίζω να περάσω εδώ τα επόμενα χρόνια και να συμβάλω στην περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ Βραζιλίας και Ελλάδας. Για ακόμη μία φορά, οι εντυπώσεις μου από την Ελλάδα δεν θα μπορούσαν να είναι θετικότερες. Οι Έλληνες είναι θερμοί και φιλόξενοι, η μεσογειακή κουζίνα είναι εξαιρετική και ο επισκέπτης βρίσκεται διαρκώς περιτριγυρισμένος από την Ιστορία. Είναι αδύνατον να μη γοητευθεί κανείς ζώντας σε μια χώρα που αποτελεί την κοιτίδα ενός από τους αρχαιότερους και σπουδαιότερους πολιτισμούς του κόσμου -τη γενέτειρα της δημοκρατίας, της φιλοσοφίας, της αρχιτεκτονικής και τόσων ακόμη πεδίων της ανθρώπινης γνώσης. Η γενιά μου είχε την τύχη να γνωρίσει την Ελλάδα από πολύ μικρή ηλικία, μέσα από τα βιβλία ενός από τους σημαντικότερους Βραζιλιάνους συγγραφείς παιδικής λογοτεχνίας, του Μοντέιρο Λομπάτο. Σε ολόκληρο το έργο του αναφερόταν συχνά στην Αρχαία Ελλάδα, ενώ σε δύο από τα βιβλία του, τον «Μινώταυρο» και τους «Δώδεκα Άθλους του Ηρακλή», έφερε τους νεαρούς μυθοπλαστικούς του ήρωες αντιμέτωπους με περιπέτειες στο πλευρό των μεγάλων μορφών της ελληνικής μυθολογίας. Η πρώτη μου συνάντηση με την Ελλάδα, επομένως, πραγματοποιήθηκε όταν ήμουν μόλις 7 ετών. Αργότερα ήρθε ο κινηματογράφος. Ο «Αλέξης Ζορμπάς» μου άνοιξε τον δρόμο προς το έργο του μεγάλου Ν. Καζαντζάκη, του οποίου τον «Φτωχούλη του Θεού» θεωρώ ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ακολούθησαν τα έργα του Πλάτωνα, οι ταινίες του Κώστα-Γαβρά, η τέχνη της Μ. Μερκούρη και της Νάνας Μούσχουρη και, πιο πρόσφατα, ένας φίλος μού σύστησε την εξαιρετική ποίηση του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, η Ελλάδα υπήρξε πάντοτε μέρος της ζωής μου. Αυτό που με εντυπωσιάζει περισσότερο σήμερα είναι ο διαρκής διάλογος ανάμεσα στη βαθιά παρακαταθήκη της Αρχαίας Ελλάδας και στη ζωντάνια της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Οι δύο αυτές διαστάσεις συνυφαίνονται μέσα από τα περίπλοκα νήματα της Ιστορίας, όπως ακριβώς ο ιστός που ύφαινε και ξήλωνε η Πηνελόπη, περιμένοντας την επιστροφή του Οδυσσέα. Στους Βραζιλιάνους που σκέφτονται να επισκεφθούν την Ελλάδα θα έλεγα το εξής: μην περιοριστείτε στις υπέροχες παραλίες της χώρας κατά τους θερινούς μήνες. Βυθιστείτε στη μοναδική ιστορία της Ελλάδας, επισκεπτόμενοι τους αναρίθμητους αρχαιολογικούς χώρους, τα μνημεία και τα μουσεία της. Ανακαλύψτε περιοχές πέρα από τους πλέον γνωστούς προορισμούς και ολοκληρώστε την ημέρα σας στα εξαιρετικά καφέ και εστιατόρια της χώρας. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, μην παραλείψετε να ζήσετε την εμπειρία των γοητευτικών θερινών κινηματογράφων της Ελλάδας -μιας πολιτιστικής παράδοσης που ασφαλώς θα άξιζε να υιοθετήσει και η Βραζιλία.
• Ο σκοπός της επίσκεψης σας στη Ρόδο πριν από λίγες ημέρες ποιος ήταν; Έχετε επισκεφθεί άλλα νησιά των Δωδεκανήσων;
Όπως γνωρίζετε, πέραν της Πρεσβείας στην Αθήνα, η Βραζιλία εκπροσωπείται στην Ελλάδα από πέντε Έλληνες επίτιμους προξένους, με αντίστοιχες έδρες στον Πειραιά, στην Κέρκυρα, στη Θεσσαλονίκη, στη Μύκονο και στη Ρόδο. Ευελπιστούμε, επίσης, ότι στο άμεσο μέλλον θα προχωρήσουμε στον διορισμό επίτιμου προξένου και στην Κρήτη. Προσκλήθηκα να παραστώ σε επίσημη εκδήλωση στο Καστελλόριζο και θεώρησα ότι δεν θα μπορούσα να αφήσω ανεκμετάλλευτη την ευκαιρία να επισκεφθώ τη Ρόδο, ένα από τα σημαντικότερα και πλέον φημισμένα νησιά της Ελλάδας. Η επίσκεψη αυτή αποτέλεσε, παράλληλα, μια εξαιρετική ευκαιρία να συναντηθώ με τον επίτιμο πρόξενό μας, Δρ Μιχαήλ Σκουλούκα, ο οποίος είχε την ευγενή καλοσύνη να οργανώσει ένα εκτενές πρόγραμμα επίσημων συναντήσεων και πολιτιστικών επισκέψεων κατά την παραμονή μου στο νησί.
• Κύριε πρέσβη, ποια είναι σήμερα η εικόνα των σχέσεων μεταξύ Βραζιλίας και Ελλάδας και ποιες είναι οι προτεραιότητές σας για την περαιτέρω ενίσχυσή τους;
Η ελληνική κοινότητα και οι απόγονοί της στη Βραζιλία εκτιμάται ότι αριθμούν από 40.000 έως 50.000 άτομα, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων διαμένει στην Πολιτεία του Σάο Πάολο. Αντίστοιχα, η βραζιλιάνικη κοινότητα στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι αριθμεί από 3.000 έως 4.000 άτομα. Είναι πάντοτε σημαντικό να ενθαρρύνεται η ενεργός συμμετοχή των κοινοτήτων αυτών για την περαιτέρω ενίσχυση των διμερών μας σχέσεων. Μπορούν να συνεισφέρουν ουσιαστικά σε πολλούς τομείς, μεταξύ των οποίων το εμπόριο και οι επενδύσεις, η πολιτιστική και εκπαιδευτική συνεργασία —μέσω ανταλλαγών φοιτητών και ερευνητών— καθώς και η καινοτομία, ιδίως μέσα από συνεργασίες μεταξύ νεοφυών επιχειρήσεων.
• Υπάρχουν σχέδια για συνεργασία στους τομείς του τουρισμού, του πολιτισμού, της επιχειρηματικότητας ή της ναυτιλίας; Ως προς το τελευταίο και οι δύο χώρες είναι με ναυτική παράδοση. Και σε ποιους οικονομικούς τομείς θεωρείτε ότι μπορούν να αναπτυχθούν νέες συνεργασίες μεταξύ ελληνικών και βραζιλιάνικων επιχειρήσεων;
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες κα. Παμπρή, η Βραζιλία επιδιώκει με συνέπεια να εδραιώσει τον ρόλο της ως παγκόσμιας εμπορικής δύναμης. Αναπτύσσουμε εμπορικές σχέσεις και συνεργασίες με κάθε περιοχή του κόσμου. Διατηρούμε διπλωματικές σχέσεις με χώρες που εκτείνονται από τις ΗΠΑ έως την Κίνα και από την Αργεντινή έως τη Βόρεια Κορέα. Η εξωτερική μας πολιτική καθοδηγείται από τον πραγματισμό και την αναζήτηση ευκαιριών, όπου και αν αυτές προκύπτουν, πάντοτε με στόχο την προώθηση των εθνικών συμφερόντων της Βραζιλίας, χωρίς προκαταλήψεις ή ιδεολογικούς περιορισμούς. Παράλληλα, οι ενέργειές μας εδράζονται σταθερά σε αρχές και αξίες, οι οποίες εφαρμόζονται με συνέπεια και όχι με δύο μέτρακαι δύο σταθμά. Η Βραζιλία ούτε εξαρτάται ούτε επιθυμεί να καταστεί εξαρτημένη από οποιαδήποτε μεμονωμένη χώρα ή οικονομικό συνασπισμό. Στο πλαίσιο αυτό, αποδίδουμε ιδιαίτερη σημασία στη Συμφωνία Mercosur–Ευρωπαϊκής Ένωσης και στις ευκαιρίες που αυτή προσφέρει σε όλα τα κράτη-μέλη για τη διαφοροποίηση και την περαιτέρω εμβάθυνση της οικονομικής τους συνεργασίας. Είμαστε ιδιαιτέρως ευγνώμονες προς την Ελλάδα για τη διαχρονική στήριξή της στη Συμφωνία Mercosur–Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και για την εποικοδομητική στάση της στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και των παραπλανητικών αφηγήσεων σχετικά με τις πιθανές επιπτώσεις της Συμφωνίας στον αγροτικό τομέα. Πράγματι, ο ίδιος ο αγροτικός τομέας προσφέρει σημαντικές δυνατότητες για τη διεύρυνση των ελληνικών εξαγωγών προς την αγορά της Mercosur. Πρόκειται πραγματικά για μια κατάσταση αμοιβαίου οφέλους και είμαστε πεπεισμένοι ότι η προσωρινή εφαρμογή της Συμφωνίας θα καταδείξει με σαφήνεια τα ουσιαστικά οφέλη που μπορούν να αποκομίσουν η Ελλάδα, η Βραζιλία και όλες οι συμμετέχουσες χώρες από αυτή τη σημαντική πρωτοβουλία.
• Η Ρόδος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τουριστικούς προορισμούς της Μεσογείου. Πιστεύετε ότι υπάρχουν περιθώρια για ανάπτυξη του τουριστικού ρεύματος από την Βραζιλία προς το νησί; Ή το εμπόδιο της απόστασης δεν μπορεί να καλύψει σε ζήτηση τον προορισμό αν δεν υπάρχει απευθείας αεροπορική σύνδεση;
Οι δυνατότητες συνεργασίας είναι τεράστιες. Κατά το προηγούμενο έτος, περίπου 75.000 Βραζιλιάνοι τουρίστες επισκέφθηκαν την Ελλάδα. Προσβλέπουμε στην περαιτέρω αύξηση αυτής της τουριστικής ροής, καθώς και του αριθμού των Ελλήνων που ταξιδεύουν στη Βραζιλία -ο οποίος το 2025 ανήλθε μόλις σε περίπου 9.000, κυρίως μέσω της προβολής από αεροπορικές εταιρείες και ταξιδιωτικά πρακτορεία στις δύο χώρες, καθώς και μέσω της συμμετοχής σε διεθνείς τουριστικές εκθέσεις. Η προβολή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις ψηφιακές πλατφόρμες είναι σήμερα καθοριστικής σημασίας, ιδίως για την προσέγγιση του νεότερου κοινού.
• Η Βραζιλία διαθέτει μια πολυάριθμη ελληνική κοινότητα. Πόσο σημαντικό ρόλο διαδραματίζει αυτή στη διατήρηση των δεσμών των δύο χωρών;
Η κοινότητα ελληνικής καταγωγής στη Βραζιλία εκτιμάται ότι αριθμεί περίπου 40.000 έως 50.000 άτομα, τα περισσότερα από τα οποία διαμένουν στην Πολιτεία του Σάο Πάολο. Αντίστοιχα, η βραζιλιάνικη κοινότητα στην Ελλάδα αριθμεί περίπου 3.000 έως 4.000 άτομα. Είναι πάντοτε σημαντικό να ενθαρρύνεται η ενεργός συμμετοχή των κοινοτήτων αυτών για την περαιτέρω ενίσχυση των διμερών μας σχέσεων, είτε μέσω της οικονομικής, εμπορικής και πολιτιστικής συνεργασίας είτε στον τομέα της εκπαίδευσης —με ανταλλαγές φοιτητών και ερευνητών— καθώς και στον τομέα της καινοτομίας, μέσω συνεργασιών μεταξύ νεοφυών επιχειρήσεων.
• Πώς αξιολογείτε τις σχέσεις της Βραζιλίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση και ποιος είναι ο ρόλος της Ελλάδας σε αυτό το πλαίσιο;
Οι σχέσεις μεταξύ της Βραζιλίας και της Ελλάδας είναι εξαιρετικές. Άλλωστε, υπήρξαν πάντοτε πολύ καλές. Τα τελευταία χρόνια ενισχύσαμε τις επαφές μας και πυκνώσαμε τις αμοιβαίες επίσημες επισκέψεις, όπως εκείνες των υπουργών Εξωτερικών των δύο χωρών μας το 2023 και το 2024. Προτεραιότητά μου είναι να αξιοποιήσουμε τις τεράστιες ευκαιρίες που διανοίγονται με την προσφάτως εγκριθείσα Συμφωνία Mercosur–Ευρωπαϊκής Ένωσης, με στόχο τη διεύρυνση και τη διαφοροποίηση των εμπορικών μας συναλλαγών, καθώς και της συνεργασίας μας εν γένει. Η Ψηφιακή Εταιρική Σχέση μεταξύ της Βραζιλίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία υπογράφηκε τον περασμένο Ιούνιο, ανοίγει επίσης νέες προοπτικές συνεργασίας με την Ελλάδα στους τομείς της επιστήμης, της τεχνολογίας και της καινοτομίας. Σε μια εποχή κλιματικών αλλαγών, ενεργειακής μετάβασης, κέντρων δεδομένων, τεχνητής νοημοσύνης και κβαντικής υπολογιστικής, η ενίσχυση της περιφερειακής και διμερούς συνεργασίας μας στους τομείς αυτούς αποτελεί επιτακτική ανάγκη. Υπάρχουν τεράστιες ευκαιρίες. Το μόνο που χρειάζεται είναι να επικεντρωθούμε στην καλύτερη δυνατή αξιοποίησή τους. Ο όγκος των εμπορικών συναλλαγών και των διμερών συνεργασιών παραμένει ακόμη περιορισμένος, ωστόσο έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια. Παράλληλα με την ενίσχυση των επαφών και τη σύναψη επιχειρηματικών συμφωνιών —όπως, προσφάτως, μεταξύ του Ομίλου Τσάκου και της Braspetro/Petrobras για τη χρησιμοποίηση νέων δεξαμενόπλοιων-, καταγράφεται ήδη σημαντική παρουσία της ελληνικής ναυτιλίας στη Βραζιλία, μέσω και άλλων εταιρειών, όπως η Neptune και η Navios. Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία προμήθειας από την ελληνική κυβέρνηση αεροσκαφών πολλαπλών αποστολών KC-390 της Embraer, μέσω της κυβέρνησης της Πορτογαλίας, καθώς και η βιομηχανική συνεργασία και η επαγγελματική κατάρτιση που θα συνοδεύσουν την πρωτοβουλία αυτή. Σε ό,τι αφορά τον τουρισμό, υπογραμμίζω πάντοτε ότι, στις μέρες μας, η αύξηση της τουριστικής ροής δεν εξαρτάται τόσο από την απόσταση όσο από τη συνδεσιμότητα, και ιδίως από τις αεροπορικές συνδέσεις. Η απόσταση μεταξύ Αθήνας και Σάο Πάολο είναι αντίστοιχη με εκείνη μεταξύ Αθήνας και Τόκιο. Ωστόσο, η τουριστική κίνηση μεταξύ Ελλάδας και Ιαπωνίας είναι πολλαπλάσια εκείνης μεταξύ Βραζιλίας και Ελλάδας. Οφείλουμε, επομένως, να επενδύσουμε στην αεροπορική συνδεσιμότητα, είτε μέσω απευθείας πτήσεων είτε μέσω ανταποκρίσεων μικρής διάρκειας, ώστε να καταστήσουμε ελκυστικότερη την τουριστική κίνηση μεταξύ των χωρών μας. Παράλληλα, χρειάζεται να ενισχύσουμε την αμοιβαία γνώση της πολιτιστικής πολυμορφίας της Βραζιλίας και της Ελλάδας. Η Aegean Airlines πραγματοποιεί πτήσεις από την Αθήνα προς τη Λισαβόνα, ενώ και η TAP επανέφερε πρόσφατα το ίδιο δρομολόγιο. Φθάνοντας στη Λισαβόνα, ο Έλληνας ταξιδιώτης έχει τη δυνατότητα να επιλέξει πτήσεις της TAP προς δεκαπέντε διαφορετικούς προορισμούς στη Βραζιλία. Αντίστοιχα, Βραζιλιάνοι ταξιδιώτες από 15 περιφερειακές πρωτεύουσες μπορούν να φθάσουν στη Λισαβόνα και από εκεί να ταξιδέψουν εύκολα προς την Αθήνα, καθώς και προς άλλες ελληνικές πόλεις και νησιά, όπως η Ρόδος. Η φράση είναι παλιά, αλλά παραμένει αληθινή: δεν επισκέπτεται κανείς έναν τόπο που δεν γνωρίζει. Στη συνέχεια υπεισέρχονται, βεβαίως, παράγοντες όπως το κόστος, η απόσταση και η συνδεσιμότητα. Η Ελλάδα και η Βραζιλία, πάντως, εξακολουθούν να αποτελούν συγκριτικά πιο προσιτούς προορισμούς από πολλές άλλες χώρες.
• Τι θα συμβουλεύατε έναν νέο Έλληνα που επιθυμεί να σπουδάσει, να εργαστεί ή να επενδύσει στη Βραζιλία;
Σε έναν νέο Έλληνα που επιθυμεί να σπουδάσει, να εργαστεί ή να επενδύσει στη Βραζιλία και, αντιστοίχως, σε έναν νέο Βραζιλιάνο που επιθυμεί να σπουδάσει, να εργαστεί ή να επενδύσει στην Ελλάδα, θα έλεγα: αξιοποιήστε αυτή την εξαιρετική ευκαιρία που σας προσφέρει η ζωή. Η Βραζιλία και η Ελλάδα είναι δύο ξεχωριστές χώρες: η μία απέραντη σε έκταση, η άλλη τεράστια σε ιστορικό βάθος. Και οι δύο αποτελούν ζωντανές δημοκρατίες που επιδιώκουν να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των πολιτών τους, να εκσυγχρονίσουν τις οικονομίες τους, να συμμετάσχουν στην εξαιρετική τεχνολογική επανάσταση της εποχής μας, να προστατεύσουν το περιβάλλον, να προωθήσουν μια δίκαιη ενεργειακή μετάβαση και να περιορίσουν τις επίμονες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες. Εν ολίγοις, παρά τις διαφορετικές γεωγραφικές και ιστορικές τους καταβολές, η Βραζιλία και η Ελλάδα μοιράζονται πολλές κοινές αξίες και επιδιώξεις, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο διεθνές πεδίο. Και είναι οι νεότερες γενιές εκείνες που μπορούν -και οφείλουν- να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στην προώθηση αυτής της κοινής προσπάθειας.
• Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε στους κατοίκους της Ρόδου μέσα από την «δ»;
Το τελευταίο μήνυμα που θα ήθελα να απευθύνω είναι ένα μήνυμα ευγνωμοσύνης. Αισθάνομαι βαθύτατα ευγνώμων για την ευκαιρία που είχα να επισκεφθώ τη Ρόδο, να συναντήσω τις αρχές και τους ανθρώπους της και να γνωρίσω, έστω και για λίγο, την πλούσια ιστορία και την απαράμιλλη ομορφιά του νησιού. Ελπίζω ειλικρινά να επιστρέψω σύντομα. Θα συνεργαστώ στενά με την Πρεσβεία της Ελλάδας στη Βραζιλία και με τον επίτιμο πρόξενό μας στη Ρόδο, Δρ Μιχαήλ Σκουλούκα, προκειμένου να ενισχύσουμε περαιτέρω την αμοιβαία κατανόηση και να διευρύνουμε τη συνεργασία μεταξύ των δύο χωρών μας. Τέλος, απευθύνω σε όλους θερμή πρόσκληση να επισκεφθούν την υπέροχη Βραζιλία μας.
Ποιοι γύρισαν την έρευνα ανάποδα; Αντί να ελέγξουν τις οικονομικές παρανομίες, έβαλαν στο στόχαστρο την πρέσβη που τις αποκάλυψε!
Μια υπόθεση με σοβαρές καταγγελίες για οικονομικές και υπηρεσιακές παρατυπίες στην Πρεσβεία της Ελλάδας στη Βραζιλία φέρνει στο προσκήνιο η βουλευτής Β1΄ Βόρειου Τομέα Αθηνών της ΝΙΚΗΣ, Ασπασία Κουρουπάκη, με Ερώτηση και Αίτηση Κατάθεσης Εγγράφων προς τον υπουργό Εξωτερικών, Γιώργο Γεραπετρίτη.
Το ζήτημα αφορά την πρέσβη Ελένη Λιανίδου, η οποία, σύμφωνα με δημοσιεύματα, εντόπισε μετά την ανάληψη των καθηκόντων της εκκρεμότητες που αφορούσαν το εργασιακό καθεστώς του τοπικού προσωπικού, απλήρωτες ασφαλιστικές εισφορές, παλαιές οφειλές και πιθανές ανακριβείς δηλώσεις, με ενδεχόμενη οικονομική επιβάρυνση για το Ελληνικό Δημόσιο.
Οι καταγγελίες περιλαμβάνουν αναφορές για πιθανή εμπλοκή Βραζιλιάνου λογιστή και τοπικών υπαλλήλων, μέσα σε ένα καθεστώς που φέρεται να λειτουργούσε επί σειρά ετών. Η πρέσβης εμφανίζεται να κατέγραψε τα ευρήματα και να ενημέρωσε εγγράφως την Κεντρική Υπηρεσία, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει δημοσιοποιηθεί εάν διατάχθηκε ουσιαστικός οικονομικός έλεγχος, ποια περίοδος εξετάζεται και ποιο είναι το ύψος της πιθανής ζημίας.
Την ίδια ώρα, η υπηρεσιακή έρευνα φέρεται να στράφηκε εναντίον της ίδιας της πρέσβεως. Μετά από αναφορές τοπικών εργαζομένων διατάχθηκε Ένορκη Διοικητική Εξέταση για τη συμπεριφορά της και τις συνθήκες εργασίας στην Πρεσβεία, ενώ καταγγέλλεται ότι προαναγγέλθηκαν η παραπομπή της στο Πειθαρχικό Συμβούλιο και η πιθανή ανάκλησή της πριν ολοκληρωθεί η ΕΔΕ και πριν εκδοθεί πόρισμα.
Η Ασπασία Κουρουπάκη ζητά να αποκαλυφθεί ποιος διέταξε την ΕΔΕ, με ποιο αντικείμενο και με ποια στοιχεία, καθώς και αν ο υπουργός Εξωτερικών είχε προσωπικά ενημερωθεί για τις έγγραφες αναφορές της πρέσβεως και για τις ενέργειες που ακολούθησαν.
Παράλληλα, απαιτεί απαντήσεις για το εάν υπολογίστηκε η πιθανή ζημία του Δημοσίου, εάν αναζητήθηκαν ευθύνες από υπαλλήλους και εξωτερικούς συνεργάτες και ποια προστασία παρέχεται στους διπλωματικούς υπαλλήλους που καταγγέλλουν κακοδιαχείριση δημόσιου χρήματος.
Με την Αίτηση Κατάθεσης Εγγράφων ζητούνται οι αναφορές της πρέσβεως, οι απαντήσεις του Υπουργείου, η εντολή διενέργειας της ΕΔΕ, τα πορίσματα οικονομικών ελέγχων, τα στοιχεία για τις ασφαλιστικές εισφορές και κάθε υπηρεσιακό μήνυμα που αφορά πιθανή πειθαρχική παραπομπή, ανάκληση ή πρόωρη λήξη της θητείας της/
Ένα ελληνικό (φωτό) και ένα τουρκικό πολεμικό πλοίο (δεν εικονίζεται) βρίσκονται ανοιχτά του Ναυπλίου στον Αργολικό κόλπο, Τρίτη 17 Φεβρουαρίου 2026. Το Πολεμικό Ναυτικό ολοκλήρωσε πρόσφατα (10-13 Φεβρουαρίου) τις εθνικές ασκήσεις «Αιγιαλός 1/26» και «Γρίπος 1/26» στην ευρύτερη περιοχή του Μυρτώου Πελάγους και του Αργολικού Κόλπου. Τα δυο πλοία συμμετείχαν σε νατοϊκή άσκηση και πιθανόν αναζήτησαν καταφύγιο από την κακοκαιρία. ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΜΠΟΥΓΙΩΤΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ
Η μάχη είναι ένα οικοσύστημα που μιμείται το ανθρώπινο ανοσοποιητικό στην συνεργασία πολλών συστημάτων. Από την Πλατφόρμα στο ΒιοΤεχνολογικό Πολυπλέγμα και από εκεί προς μια Νέα Φιλοσοφία Αρχιπελαγικής Κυριαρχίας. Ο γράφων επανειλημμένως έχει υποστηρίξει την άποψη ότι η ανάλυση και η απόκτηση μαχητικών ικανοτήτων είναι ένα πεδίο που απαιτεί δυναμική διεπιστημονική προσέγγιση.
Οι τελευταίες εξελίξεις στον χώρο της τέχνης, της επιστήμης και της τεχνολογίας του πολέμου ενισχύουν έντονα αυτήν την άποψη. Στις ΗΠΑ όπου αναπτύσσονται πολλές από τις νέες επιχειρησιακές αντιλήψεις, μία εκ των οποίων είναι ο περιβόητος “Πόλεμος Ψηφιδωτού” (Mosaic Warfare), εξετάζεται η συγγένεια του μοντέλου αυτού με το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτή η αντίληψη μπορεί να εφαρμοστεί και στην εξαιρετικά απαιτητική Άμυνα Αρχιπελάγους, το οποίο είναι ένα ζήτημα που απασχολεί έντονα την Ελλάδα.
Αναλυτικότερα, η ιστορία της ναυτικής ισχύος είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ιστορία της τεχνολογικής εξέλιξης των μεγάλων πολεμικών πλατφορμών. Από τις τριήρεις της αρχαιότητας έως τα θωρηκτά του 20ού αιώνα και από τα αεροπλανοφόρα έως τις σύγχρονες φρεγάτες πολλαπλών ρόλων, η θαλάσσια κυριαρχία ταυτίστηκε με την κατοχή ενός περιορισμένου αριθμού πανίσχυρων μονάδων, οι οποίες συγκέντρωναν επάνω τους αισθητήρες, όπλα, μέσα επικοινωνίας και δυνατότητες διοίκησης.
Η ίδια η πλατφόρμα αποτελούσε τη βασική μονάδα παραγωγής στρατιωτικής ισχύος. Το συγκεκριμένο πρότυπο υπήρξε εξαιρετικά επιτυχημένο επί δεκαετίες. Σήμερα, όμως, οι τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια βαθιά αλλαγή παραδείγματος. Η διάδοση των μη επανδρωμένων συστημάτων, η τεχνητή νοημοσύνη, οι δικτυοκεντρικές επιχειρήσεις, η ραγδαία μείωση του κόστους των αισθητήρων και η δυνατότητα διασύνδεσης χιλιάδων κόμβων σε πραγματικό χρόνο οδηγούν σταδιακά στη μετάβαση από την πλατφορμο-κεντρική αντίληψη ισχύος σε μια νέα μορφή κατανεμημένης αρχιτεκτονικής μάχης.
Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή δεν αφορά τα ίδια τα όπλα αλλά τη σχέση μεταξύ τους. Η ισχύς παύει να είναι ιδιότητα μιας μεμονωμένης μονάδας και αρχίζει να αναδύεται από τη συνεργασία ενός μεγάλου αριθμού διαφορετικών μέσων. Αισθητήρες, φορείς πυρός, μη επανδρωμένα οχήματα, επίγειοι σταθμοί, δίκτυα επικοινωνιών και λογισμικό λειτουργούν πλέον ως στοιχεία ενός ενιαίου οργανισμού. Το σύνολο αποκτά δυνατότητες που καμία επιμέρους πλατφόρμα δεν θα μπορούσε να διαθέτει μόνη της.
Η γεωγραφία τμήμα της πολεμικής μηχανής
Η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για κράτη που καλούνται να υπερασπιστούν σύνθετα αρχιπελαγικά περιβάλλοντα. Σε αντίθεση με τις μεγάλες ωκεάνιες εκτάσεις, ένα αρχιπέλαγος δεν αποτελεί απλώς θαλάσσιο χώρο. Είναι ένα πολύπλοκο γεωγραφικό σύστημα αποτελούμενο από νησιά, βραχονησίδες, στενά περάσματα, ακτές, υφάλους και διαφορετικές βαθυμετρικές συνθήκες. Η γεωγραφία αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως παθητικό θέατρο επιχειρήσεων αλλά ως ενεργός πολλαπλασιαστής ισχύος.
Επί δεκαετίες η στρατηγική σκέψη προσπαθούσε να προσαρμόσει τα μεγάλα πλοία στο ιδιαίτερο περιβάλλον του αρχιπελάγους. Ίσως, όμως, η ορθή προσέγγιση να είναι ακριβώς η αντίστροφη. Αντί να αναζητούμε τρόπους προσαρμογής των πλατφορμών στη γεωγραφία, οφείλουμε να σχεδιάσουμε ένα σύστημα, στο οποίο η ίδια η γεωγραφία μετατρέπεται σε οργανικό τμήμα της πολεμικής μηχανής. Αυτό προϋποθέτει μια θεμελιώδη μεταβολή της στρατηγικής σκέψης.
Η βασική μονάδα ισχύος δεν είναι πλέον το πλοίο αλλά το πολυπλέγμα (grid of grids). Δηλαδή ένα κατανεμημένο, πολυεπίπεδο, προσαρμοστικό οικοσύστημα αισθητήρων, όπλων, επικοινωνιών και συστημάτων διοίκησης, το οποίο εκτείνεται σε ολόκληρο τον επιχειρησιακό χώρο. Κάθε επιμέρους κόμβος μπορεί να είναι σχετικά μικρός, οικονομικός, ακόμη και αναλώσιμος. Η πραγματική ισχύς παράγεται από τη συνεργασία εκατοντάδων ή και χιλιάδων τέτοιων κόμβων.
Η μετάβαση αυτή θυμίζει περισσότερο τη λειτουργία ενός βιολογικού οργανισμού παρά ενός παραδοσιακού στόλου. Στους ζωντανούς οργανισμούς η επιβίωση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από ένα όργανο αλλά από την αλληλεπίδραση ενός τεράστιου αριθμού κυττάρων, τα οποία συνεργάζονται, προσαρμόζονται και αναδιοργανώνονται συνεχώς. Αντίστοιχα, η νέα μορφή θαλάσσιας ισχύος οφείλει να βασίζεται στην αποκέντρωση, στη συνεργασία και στην οργανωμένη πολυπλοκότητα (organized complexity).
Η πολυπλοκότητα αυτή δεν αποτελεί μειονέκτημα. Αντιθέτως, συνιστά πηγή ανθεκτικότητας. Ένα σύστημα που αποτελείται από εκατοντάδες κατανεμημένους κόμβους δεν διαθέτει ένα μοναδικό κέντρο βάρους, του οποίου η καταστροφή οδηγεί στην κατάρρευσή του. Αν ορισμένοι κόμβοι χαθούν, οι υπόλοιποι αναλαμβάνουν μέρος των λειτουργιών τους. Η επιβιωσιμότητα δεν προκύπτει πλέον από τη θωράκιση κάθε μονάδας, αλλά από την ικανότητα του συνολικού συστήματος να συνεχίζει να λειτουργεί, παρά τις απώλειες.
Το ανθρώπινο ανοσοποιητικό στη μάχη και το σύστημα
Η αναλογία με τη βιολογία δεν αποτελεί απλώς ένα παραστατικό σχήμα λόγου. Έχει ήδη εξεταστεί συστηματικά στο πλαίσιο της αμερικανικής αντίληψης του Πολέμου Ψηφιδωτού. Στη μελέτη της RAND Corporation Distributed Kill Chains: Drawing Insights for Mosaic Warfare from the Immune System and from the Navy (2021), των Nicholas A. O’Donoughue, Samantha McBirney και Brian Persons, η οποία εκπονήθηκε με χρηματοδότηση της Υπηρεσίας Προηγμένων Ερευνητικών Προγραμμάτων του Πενταγώνου (DARPA), το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα εξετάζεται ως βιολογικό ανάλογο μιας κατανεμημένης αρχιτεκτονικής μάχης.
Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα έχει εξελιχθεί επί εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια ως ένα εξαιρετικά σύνθετο, ετερογενές και προσαρμοστικό σύστημα, στο οποίο πολυάριθμοι διαφορετικοί φορείς αναγνώρισης και αντίδρασης συνεργάζονται χωρίς η αποτελεσματικότητα του συνόλου να εξαρτάται από έναν μοναδικό κεντρικό κόμβο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν χαρακτηριστικά όπως η κλασματοποίηση των λειτουργιών (fractionation), η ετερογένεια, η ταχεία ανασύνθεση διαφορετικών στοιχείων ανάλογα με την εμφανιζόμενη απειλή (rapid composability), η κλιμάκωση και η συνεργασία πολλών αυτόνομων παραγόντων.
Η αξία της βιολογικής αναλογίας βρίσκεται ακριβώς στο ότι ένα προηγμένο πολεμικό πολυπλέγμα δεν χρειάζεται να λειτουργεί ως μια μεγάλη μηχανή αποτελούμενη από προκαθορισμένα και αυστηρά ιεραρχημένα εξαρτήματα, αλλά περισσότερο ως ένα τεχνητό “ανοσοποιητικό σύστημα” του χώρου επιχειρήσεων, ικανό να ανιχνεύει απειλές, να διαχέει πληροφορίες, να συγκροτεί αλυσίδες φονικότητας (kill chains) που συνδυάζουν αισθητήρες και όπλα προσβολής, να ανακατανέμει λειτουργίες μετά την απώλεια επιμέρους κόμβων και να προσαρμόζει συνεχώς τη συμπεριφορά του.
Υπό αυτή την έννοια, η βιολογία προσφέρει ίσως καταλληλότερο εννοιολογικό πρότυπο από τη μηχανική για την κατανόηση της μελλοντικής κατανεμημένης στρατιωτικής ισχύος: όχι πλέον ένα σύστημα συστημάτων (system of systems) με την παραδοσιακή έννοια, αλλά ένα εξελισσόμενο οικοσύστημα συστημάτων (ecosystem of systems), του οποίου η ισχύς, η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα αποτελούν αναδυόμενες ιδιότητες του συνόλου και όχι χαρακτηριστικά οποιασδήποτε μεμονωμένης πλατφόρμας.
Υπέρ του αμυνόμενου
Η αλλαγή αυτή μεταβάλλει ριζικά και την οικονομία της στρατιωτικής ισχύος. Στη βιομηχανική εποχή, η αύξηση της ισχύος συνδεόταν σχεδόν πάντοτε με την αύξηση του κόστους. Τα σύγχρονα μεγάλα πολεμικά πλοία αντιπροσωπεύουν επενδύσεις δισ. ευρώ, απαιτούν πολυάριθμα πληρώματα και συγκεντρώνουν επάνω τους κρίσιμες επιχειρησιακές δυνατότητες. Η απώλειά τους συνεπάγεται δυσανάλογη και εξαιρετικά δυσαναπλήρωτη στρατιωτική, πολιτική και οικονομική ζημία.
Αντίθετα, ένα σύστημα κατανεμημένης φονικότητας (distributed lethality) επιτρέπει την άσκηση πολλών και διαφοροποιημένων καταστρεπτικών (destructive) και αποδιοργανωτικών (disruptive) αποτελεσμάτων στον αντίπαλο μέσω μεγάλου αριθμού μέσων χαμηλού κόστους και διαφορετικών ικανοτήτων. Η απώλεια μεμονωμένων κόμβων δεν αλλοιώνει αποφασιστικά τη συνολική ισχύ του συστήματος. Ταυτόχρονα, ο αντίπαλος αναγκάζεται να χρησιμοποιεί πανάκριβα και δυσαναπλήρωτα όπλα υψηλής τεχνολογίας για να εξουδετερώσει μέσα εξαιρετικά χαμηλότερου κόστους.
Δημιουργείται έτσι μια νέα μορφή οικονομικής αποτροπής, όπου η σχέση κόστους-αποτελέσματος λειτουργεί υπέρ του αμυνόμενου. Συνακόλουθα, η πληροφορία αποκτά πλέον πρωτεύουσα σημασία. Οι αισθητήρες παύουν να υπηρετούν αποκλειστικά μια συγκεκριμένη πλατφόρμα και μετατρέπονται σε αισθητήρες ολόκληρου του συστήματος ή καλύτερα του βιοτεχνολογικού οργανισμού. Αντίστοιχα, τα όπλα παύουν να εξαρτώνται αποκλειστικά από τους αισθητήρες της δικής τους πλατφόρμας. Οποιοσδήποτε αισθητήρας μπορεί να τροφοδοτήσει οποιονδήποτε φορέα πυρός.
Η φυσική συγκέντρωση δυνάμεων αντικαθίσταται από πληροφοριακή συγκέντρωση. Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει ακόμη και την έννοια της θαλάσσιας κυριαρχίας. Στο παρελθόν η κυριαρχία ταυτιζόταν με τη μόνιμη φυσική παρουσία ισχυρών ναυτικών μονάδων σε μια περιοχή. Στο νέο περιβάλλον η κυριαρχία συνδέεται περισσότερο με τη δυνατότητα συνεχούς επιτήρησης, άμεσης στοχοποίησης και ταχύτατης προσβολής οποιουδήποτε στόχου εισέρχεται στον επιχειρησιακό χώρο με πολλαπλά μέσα πολλαπλών ικανοτήτων.
Το αρχιπελαγικό περιβάλλον και στο σύστημα
Δεν απαιτείται πλέον η συνεχής παρουσία ισχυρών μονάδων σε κάθε σημείο της θαλάσσιας περιοχής. Αρκεί η διαρκής δυνατότητα παραγωγής αποτελέσματος. Στην περίπτωση ενός αρχιπελαγικού περιβάλλοντος, η προσέγγιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα ίδια τα νησιά μπορούν να μετατραπούν σε κόμβους ενός ευρύτερου συστήματος. Η θάλασσα παύει να αποτελεί απλώς το μέσο μετακίνησης των ναυτικών δυνάμεων και μετατρέπεται σε πεδίο συνεχούς αλληλεπίδρασης αισθητήρων, πληροφοριών και πυρών. Το αρχιπέλαγος δεν αποτελεί πλέον το θέατρο των επιχειρήσεων, αλλά τον ίδιο τον οργανισμό που παράγει την αποτροπή.
Η υλοποίηση μιας τέτοιας φιλοσοφίας προφανώς δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω αποσπασματικών εξοπλιστικών επιλογών. Απαιτεί ένα ολοκληρωμένο εθνικό πρόγραμμα τεχνολογικής, βιομηχανικής και επιχειρησιακής ανάπτυξης, το οποίο θα αντιμετωπίζει όλα τα επιμέρους μέσα ως στοιχεία ενός ενιαίου συστήματος. Το ζητούμενο δεν είναι η απόκτηση ενός ακόμη πλοίου, ενός ακόμη μη επανδρωμένου αεροχήματος ή ενός ακόμη πυραυλικού συστήματος.
Το ζητούμενο είναι η δημιουργία μιας νέας αρχιτεκτονικής ισχύος και μιας νέας φιλοσοφίας προβολής ισχύος αλλά και δομής του στρατεύματος. Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα πρέπει να βασίζεται σε ορισμένες θεμελιώδεις αρχές. Κάποιες εξ αυτών είναι η διασπορά, η δικτύωση, η ανθεκτικότητα, η αυτονομία, το χαμηλό κόστος, η ταχεία αναπλήρωση απωλειών, η εγχώρια παραγωγή, η διαλειτουργικότητα και η συνεχής τεχνολογική προσαρμογή.
Κυρίως όμως θα πρέπει να στηρίζεται στη βαθιά κατανόηση της γεωγραφίας και στην αξιοποίησή της ως στρατηγικού πολλαπλασιαστή ισχύος. Η πραγματική πρόκληση του 21ου αιώνα για αρχιπελαγική Άμυνα δεν είναι η κατασκευή ολοένα μεγαλύτερων και ακριβότερων πολεμικών πλοίων, αλλά η ανάπτυξη εκείνων των συστημάτων που θα επιτρέψουν στη στρατιωτική ισχύ να αναδύεται από τη συνεργασία εκατοντάδων κατανεμημένων και διασυνδεδεμένων κόμβων.
Η ισχύς δεν θα βρίσκεται πλέον συγκεντρωμένη σε λίγες πλατφόρμες, αλλά θα είναι διάχυτη σε ολόκληρο το επιχειρησιακό περιβάλλον. Εάν ο 20ός αιώνας υπήρξε η εποχή της μεγάλης πολεμικής πλατφόρμας, ο 21ος ενδέχεται να εξελιχθεί στην εποχή του βιοτεχνολογικού πολυπλέγματος. Για τα κράτη που διαθέτουν σύνθετα αρχιπελαγικά περιβάλλοντα, η μετάβαση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια τεχνολογική επιλογή, αλλά πιθανότατα τη σημαντικότερη στρατηγική ευκαιρία της εποχής τους.
Ενημερώθηκε στις 11:43 π.μ. (GMT+3), 11 Αυγούστου 2026
Στη φωτογραφία ο Άτεφ Νατζίμπ μέσα στο μεταλλικό εδώλιο του δικαστηρίου της Δαμασκού. Ο Μπασάρ και ο Μάχερ αλ Άσαντ δεν εμφανίζονται, καθώς δικάστηκαν ερήμην. (Associated Press)
ΔΑΜΑΣΚΟΣ, Συρία (AP) — Συριακό δικαστήριο καταδίκασε την Τρίτη ερήμην σε θάνατο τον ανατραπέντα πρόεδρο της Συρίας Μπασάρ αλ Άσαντ και τον νεότερο αδελφό του, για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν στη διάρκεια της 14ετούς σύγκρουσης στη Συρία, η οποία άφησε πίσω της περίπου μισό εκατομμύριο νεκρούς.
Σε θάνατο καταδικάστηκε στην ίδια υπόθεση και ο εξάδελφος του Άσαντ από την πλευρά της μητέρας του, Άτεφ Νατζίμπ, επειδή ηγήθηκε της καταστολής στη νότια επαρχία Ντεράα, η οποία οδήγησε στην εξέγερση και αργότερα στον εμφύλιο πόλεμο.
Υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας, ο Νατζίμπ στεκόταν μέσα σε κλουβί, φορώντας στολή κρατουμένου, καθώς ο δικαστής ανέγνωσε την απόφαση.
Ο Άσαντ και ο αδελφός του, Μάχερ, διέφυγαν στη Ρωσία όταν οι αντάρτες εισήλθαν στη Δαμασκό τον Δεκέμβριο του 2014.
Ο Νατζίμπ συνελήφθη αργότερα και έγινε ένας από τους υψηλότερα ιστάμενους αξιωματούχους που οδηγήθηκαν σε δίκη.
Ο Νατζίμπ είναι πρώην ταξίαρχος του συριακού στρατού και το 2011, επί προεδρίας Άσαντ, ήταν επικεφαλής του Τμήματος Πολιτικής Ασφάλειας στην επαρχία Ντεράα της νότιας Συρίας.
Ιρανική απειλή δολοφονίας φέρεται να οδήγησε σε μυστική αλλαγή αεροσκάφους, με τον Αμερικανό πρόεδρο να μεταφέρεται μέσα σε όχημα ανεφοδιασμού και το προεδρικό Boeing να χρησιμοποιείται ως «δόλωμα»
Σε μια επιχείρηση υψηλής διαβάθμισης, που θυμίζει σενάριο κατασκοπευτικής ταινίας, μεταφέρθηκε μυστικά ο Ντόναλντ Τραμπ από την Τουρκία στη Βρετανία στις 8 Ιουλίου 2026. Αφορμή φέρεται να ήταν αξιόπιστη πληροφορία για ιρανική απειλή κατά της ζωής του ή κατά του αεροσκάφους του.
Σύμφωνα με έρευνα της Washington Post, ο Αμερικανός πρόεδρος επιβιβάστηκε μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες στο παλαιότερο προεδρικό Boeing 747, δίνοντας την εντύπωση ότι θα αναχωρούσε με αυτό από την Άγκυρα. Λίγα λεπτά αργότερα, όμως, αποβιβάστηκε κρυφά από την αντίθετη πλευρά του αεροσκάφους και μεταφέρθηκε με όχημα τροφοδοσίας σε ένα μικρότερο στρατιωτικό αεροπλάνο.
Το δημοσίευμα βασίζεται σε Αμερικανό αξιωματούχο, πρόσωπο που γνώριζε την επιχείρηση και οπτικό υλικό που εξέτασε η εφημερίδα. Το Associated Press επισήμανε ότι δεν μπόρεσε να επιβεβαιώσει ανεξάρτητα όλες τις λεπτομέρειες, ενώ το Reuters αναμετέδωσε τα ευρήματα αποδίδοντάς τα στη Washington Post. (Washington Post, Associated Press, Reuters)
Τρία αεροσκάφη και ένα όχημα τροφοδοσίας
Η επιχείρηση φέρεται να οργανώθηκε μετά τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα και ενώ είχε προηγηθεί η επανάληψη των αμερικανικών επιθέσεων κατά του Ιράν.
Στο αεροδρόμιο βρίσκονταν τρία αμερικανικά αεροσκάφη:
Το νεότερο Boeing 747-8, το οποίο είχε παραχωρηθεί από το Κατάρ στις ΗΠΑ και είχε μεταφέρει τον Τραμπ στην Τουρκία.
Το παλαιότερο γαλάζιο και λευκό προεδρικό Boeing 747.
Ένα μικρότερο C-32A, στρατιωτική παραλλαγή του Boeing 757, που χρησιμοποιείται για τη μεταφορά Αμερικανών αξιωματούχων.
Αρχικά αναχώρησε το πρώην καταριανό 747-8. Στη συνέχεια, ο Τραμπ έφτασε με την αυτοκινητοπομπή του και ανέβηκε, σε πλήρη θέα των καμερών, στο παλαιότερο προεδρικό αεροσκάφος. Χαιρέτησε από τη σκάλα, όπως προβλέπει το συνηθισμένο τελετουργικό μιας προεδρικής αναχώρησης.
Στην άλλη πλευρά του αεροσκάφους, όμως, είχε τοποθετηθεί ένα όχημα τροφοδοσίας, με τον ανυψούμενο θάλαμό του στο ύψος μιας πόρτας. Σύμφωνα με την έρευνα, ο Τραμπ και ορισμένοι συνεργάτες του μπήκαν στο όχημα και μεταφέρθηκαν χωρίς να γίνουν αντιληπτοί στο C-32A.
Στο μικρότερο αεροσκάφος επιβιβάστηκε χωριστά και ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ. Το C-32A αναχώρησε με μη διακριτικό κωδικό πτήσης και κατευθύνθηκε στη βάση RAF Mildenhall της Βρετανίας.
Το παλαιότερο προεδρικό 747 απογειώθηκε αργότερα, μεταφέροντας δημοσιογράφους και μέλη του προσωπικού του Λευκού Οίκου, αρκετοί από τους οποίους φέρονται να αγνοούσαν ότι ο πρόεδρος δεν βρισκόταν μαζί τους. Σύμφωνα με αναφορά της δημοσιογραφικής αποστολής, τους ζητήθηκε να κρατήσουν κλειστά τα σκίαστρα των παραθύρων κατά την αναχώρηση.
Η παραπλανητική δημόσια εικόνα
Πριν από την πτήση, ο Τραμπ είχε δηλώσει μέσω κοινωνικών δικτύων ότι θα χρησιμοποιούσε το παλαιότερο αεροσκάφος «για χάρη των παλιών καιρών». Η εξήγηση αυτή ενίσχυσε την εντύπωση ότι πράγματι επέβαινε στο Boeing που αναχώρησε με τους δημοσιογράφους.
Κατά την άφιξη στη Βρετανία, το C-32A προσγειώθηκε λίγο πριν από το αεροσκάφος-δόλωμα. Ο Τραμπ επανενώθηκε εκεί με την επίσημη αποστολή και συνέχισε το ταξίδι του, χωρίς να αποκαλύψει δημοσίως την αλλαγή αεροσκάφους.
Τεχνικά, πάντως, το «Air Force One» δεν είναι η ονομασία ενός συγκεκριμένου αεροπλάνου αλλά το διακριτικό κλήσης οποιουδήποτε αεροσκάφους της Πολεμικής Αεροπορίας μεταφέρει τον εν ενεργεία πρόεδρο. Επομένως, από τη στιγμή που ο Τραμπ επιβιβάστηκε στο C-32A, εκείνο ήταν το πραγματικό Air Force One. Ο χαρακτηρισμός του παλαιότερου Boeing ως «Air Force One-δόλωμα» χρησιμοποιείται περιγραφικά.
Ερωτήματα για το αεροσκάφος του Κατάρ
Η επιχείρηση επαναφέρει στο προσκήνιο τις αντιδράσεις για το Boeing 747-8 που παραχώρησε το Κατάρ στην αμερικανική κυβέρνηση. Το αεροσκάφος είχε υποστεί μετατροπές αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, αλλά, σύμφωνα με το δημοσίευμα, δεν διέθετε ακόμη όλα τα αμυντικά αντίμετρα των παλαιότερων προεδρικών αεροσκαφών.
Ο Λευκός Οίκος δεν επιβεβαίωσε τις επιχειρησιακές λεπτομέρειες. Σε δήλωσή του υποστήριξε ότι το νεότερο αεροσκάφος είναι εξοπλισμένο με υψηλού επιπέδου πρωτόκολλα ασφαλείας. Ο διευθυντής επικοινωνίας Στίβεν Τσουνγκ πρόσθεσε ότι, επειδή εχθροί των ΗΠΑ έχουν βάλει στο στόχαστρο τον πρόεδρο, οι αρχές χρησιμοποιούν κάθε διαθέσιμο μέσο για την αντιμετώπιση των απειλών.
Το Πεντάγωνο και η Μυστική Υπηρεσία παρέπεμψαν τις σχετικές ερωτήσεις στον Λευκό Οίκο. Παράλληλα, ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Ρίτσαρντ Μπλούμενταλ ζήτησε έρευνα του Κογκρέσου, χαρακτηρίζοντας το περιστατικό ασυνήθιστο και ανησυχητικό.
Τι παραμένει ανεπιβεβαίωτο
Η ύπαρξη αυξημένων μέτρων προστασίας και η αλλαγή αεροσκάφους υποστηρίζονται από φωτογραφικό υλικό και από πολλαπλά δημοσιεύματα. Δεν έχουν, ωστόσο, δημοσιοποιηθεί επίσημα στοιχεία για τη φύση της ιρανικής απειλής, τον τρόπο με τον οποίο περιήλθε στις αμερικανικές υπηρεσίες ή το κατά πόσο αφορούσε συγκεκριμένο σχέδιο επίθεσης.
Κατά συνέπεια, το βασικό περίγραμμα της επιχείρησης είναι ισχυρά τεκμηριωμένο, αλλά ο χαρακτηρισμός της απειλής ως «αξιόπιστης» και οι λεπτομέρειες της μυστικής πληροφόρησης εξακολουθούν να προέρχονται από ανώνυμες πηγές.
Η απόκτηση έξι F-35 από την Τουρκία δεν πρόκειται να ανατρέψει την ισορροπία δυνάμεων στο Αιγαίο, θα μπορούσε, όμως, να προκαλέσει κάτι πολύ χειρότερο, αποκαλύπτει ειδικός στο Κογκρέσο των ΗΠΑ.
Οταν ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ άφησε να εννοηθεί ότι η Τουρκία ενδέχεται να επιστρέψει στο πρόγραμμα των F-35, το αμερικανικό Κογκρέσο ζήτησε την αρωγή ειδικών ως προς το ζήτημα και τις συνέπειες που μπορεί να έχει μια τέτοια εξέλιξη, πρωτίστως δε του δρα Σινάν Τζιντί, του τουρκικής καταγωγής ανώτερου ερευνητή και διευθυντή του Προγράμματος για την Τουρκία στο Foundation for Defense of Democracies, στην Ουάσιγκτον (φωτογραφία αρχείου, επάνω, από U.S. Air Force/Capt. Kip Sumner/Handout via Reuters).
Ο δρ Τζιντί ειδικεύεται στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, διδάσκει στο Georgetown University, καθώς και Εθνική Ασφάλεια στο Marine Corps University.
Ειδικός στο Κογκρέσο των ΗΠΑ εντοπίζει τον μεσοπρόθεσμο κίνδυνο για την Ελλάδα, την Κύπρο και την ευρύτερη περιοχή
Ερντογάν, αριστερά, και Τραμπ κατά την τελευταία συνάντησή τους στην Αγκυρα, στο πλαίσιο της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ (φωτογραφία Reuters/Umit Bektas)
Τα όσα είπε εκεί, αλλά και όσα αναφέρει στον κυπριακό «Φιλελεύθερο», ξεκαθαρίζουν την εικόνα ως προς το τι ενδέχεται να γίνει και τι όχι, αλλά είναι κάθε άλλο παρά καθησυχαστικά για το τι έπεται εάν η Τουρκία επιστρέψει στο πρόγραμμα.
Η απόκτηση έξι F-35, λέει, δεν πρόκειται από μόνη της να ανατρέψει την ισορροπία δυνάμεων στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Θα μπορούσε, ωστόσο, να προκαλέσει κάτι πολύ χειρότερο.
Κάνοντας μια αναδρομή στα γεγονότα που επανέφεραν στην επικαιρότητα το θέμα της απόκτησης των F-35 από την Τουρκία, ο ακαδημαϊκός εξηγεί ότι στο επίκεντρο της συζήτησης δεν βρίσκεται κατ’ ανάγκην η δημιουργία ενός μεγάλου τουρκικού στόλου F-35, αλλά τα έξι αεροσκάφη τα οποία η Αγκυρα έχει ήδη πληρώσει και παραμένουν στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Κατά την εκτίμηση του δρα Τζιντί, η παράδοσή τους δεν θα άλλαζε από μόνη της τη στρατιωτική ισορροπία με την Ελλάδα.
«Μια χώρα που αποκτά έξι F-35 δεν ανατρέπει τη στρατηγική ισορροπία», επισημαίνει, διευκρινίζοντας ότι οι πραγματικές συνέπειες μιας τέτοιας απόφασης θα γίνονταν αισθητές σε μεγαλύτερο βάθος χρόνου.
Η σημασία των έξι αεροσκαφών, επισημαίνει, βρίσκεται κυρίως στην τεχνολογία στην οποία θα αποκτούσε πρόσβαση η Τουρκία.
Ο ίδιος δεν θεωρεί βέβαιο ότι η Αγκυρα εξακολουθεί να επιδιώκει την αγορά περίπου 100 F-35, όπως προέβλεπε ο αρχικός σχεδιασμός της.
Πιθανότερο είναι να ενδιαφέρεται πρωτίστως για την παραλαβή των αεροσκαφών που έχει ήδη πληρώσει.
Η μάχη για τους κινητήρες
Η απόκτησή τους, προσθέτει, θα επέτρεπε στην τουρκική αμυντική βιομηχανία να μελετήσει σε βάθος τα εξαρτήματα, τα συστήματα και τις τεχνολογικές δυνατότητές τους.
«Αυτό πιστεύω ότι θέλει πραγματικά η Τουρκία», τονίζει. «Θέλει τα έξι αεροσκάφη που έχει πληρώσει, ώστε να κατανοήσει τα εξαρτήματα και την πολυπλοκότητα των κινητήρων τους».
Ακριβώς σε αυτό το σημείο εντοπίζει τον μεσοπρόθεσμο κίνδυνο για την Ελλάδα, την Κύπρο και την ευρύτερη περιοχή.
Η τεχνογνωσία που θα αποκτούσε η Αγκυρα θα μπορούσε να επιταχύνει την ανάπτυξη εγχώριου τουρκικού κινητήρα και, κατ’ επέκταση, την εξέλιξη του μαχητικού KAAN.
Η Τουρκία θα μπορούσε έτσι να κατασκευάσει ένα μαχητικό πέμπτης γενιάς χωρίς να εξαρτάται από αμερικανικά ή ευρωπαϊκά εξαρτήματα και γραμμές παραγωγής.
Παράλληλα, η Αγκυρα επιδιώκει την προμήθεια περίπου 80 αμερικανικών κινητήρων F110, μέσω συμφωνίας ύψους περίπου 700 εκατομμυρίων δολαρίων.
Το τουρκικό μαχητικό KAAN (φωτογραφία από thearabweekly.com)
Οι συγκεκριμένοι κινητήρες δεν χρησιμοποιούνται στα F-35, αλλά σε μαχητικά τέταρτης γενιάς, όπως τα F-16.
Η Τουρκία θέλει να τους τοποθετήσει στην πρώτη γενιά των KAAN, μέχρι να αποκτήσει τη δυνατότητα να παράγει δικό της κινητήρα.
Με δικά της μαχητικά έως το 2030
Η φιλοδοξία της δεν περιορίζεται στην ενίσχυση της τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας.
Στόχος είναι το KAAN να εξαχθεί και σε τρίτες χώρες, όπως η Αίγυπτος και η Ινδονησία, ενώ έχουν ήδη εμφανιστεί σενάρια συμπαραγωγής με το Κάιρο.
Σύμφωνα με τον Τζιντί, η Αγκυρα επιδιώκει να είναι σε θέση να κατασκευάζει το μαχητικό χωρίς κρίσιμα ξένα εξαρτήματα μεταξύ 2030 και 2032.
«Εκεί βρίσκεται ο στρατηγικός υπολογισμός της Τουρκίας: στην πλήρη ανεξαρτησία από τη Δύση», τονίζει.
Μια τέτοια εξέλιξη θα επέτρεπε στην Αγκυρα να μην επηρεάζεται πλέον στον ίδιο βαθμό από αμερικανικούς ή ευρωπαϊκούς περιορισμούς στις εξαγωγές, στις παραδόσεις ανταλλακτικών και στην πρόσβαση σε κρίσιμη στρατιωτική τεχνολογία.
Πέρα από τη στρατιωτική διάσταση, η πιθανή παράδοση των F-35 θα έστελνε, σύμφωνα με τον ίδιο, ένα εξαιρετικά ανησυχητικό πολιτικό μήνυμα.
Θα έδειχνε ότι η κυβέρνηση Τραμπ είναι διατεθειμένη να αντιμετωπίσει τους S-400 ως το μοναδικό πρόβλημα στις σχέσεις με την Τουρκία, παραβλέποντας μια σειρά από άλλες σοβαρές ενστάσεις.
Μεταξύ αυτών, ο ειδικός καταγράφει τις στενές σχέσεις της Αγκυρας με κινεζικές εταιρείες τηλεπικοινωνιών.
Η παρουσία κινεζικής τεχνολογίας στις τουρκικές υποδομές θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο ευαίσθητα δεδομένα και τα χαρακτηριστικά χαμηλής παρατηρησιμότητας των F-35.
Ανάλογες ανησυχίες είχαν, άλλωστε, συμβάλει στο πάγωμα της πώλησης των αεροσκαφών στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Η απειλητική στάση της Αγκυρας
Στις αμερικανικές επιφυλάξεις, σημειώνει, προστίθενται η υποστήριξη της Τουρκίας προς τη Χαμάς, η απειλητική συμπεριφορά της απέναντι σε άλλους συμμάχους των ΗΠΑ και οι αναθεωρητικές της επιδιώξεις έναντι της Ελλάδας, του Ισραήλ και της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Επομένως, συμπεραίνει, το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη έξι τουρκικών F-35. Είναι το ενδεχόμενο οι Ηνωμένες Πολιτείες να δώσουν μεγαλύτερη βαρύτητα στην εμπορική πώληση στρατιωτικής τεχνολογίας παρά στην προστασία του σημαντικότερου αεροπορικού τους συστήματος και στην ασφάλεια των συμμάχων που το χρησιμοποιούν.
Το τελευταίο σοβαρό ανάχωμα παραμένει το Κογκρέσο. Ο ειδικός προβλέπει ότι οποιαδήποτε απόφαση της κυβέρνησης Τραμπ να προχωρήσει στην παράδοση θα προκαλούσε έντονη αντίδραση από διακομματική ομάδα γερουσιαστών και βουλευτών.
Το Καπιτώλιο στην Ουάσιγκτον όπου στεγάζεται το Κογκρέσο (φωτογραφία Reuters/Kevin Lamarque)
Πιθανότερη εξέλιξη θα ήταν η αποστολή διακομματικής επιστολής και η κατάθεση ψηφίσματος αποδοκιμασίας.
Ο Τραμπ, ωστόσο, θα μπορούσε να ασκήσει βέτο. Με τα σημερινά δεδομένα, εξηγεί, δεν θεωρείται βέβαιο ότι οι αντίπαλοι της μεταφοράς θα συγκέντρωναν την αυξημένη πλειοψηφία που απαιτείται για να το ανατρέψουν.
Η απομάκρυνση των S-400 θα έθετε, συνεπώς, την αμερικανική κυβέρνηση σε σαφώς ισχυρότερη θέση για να προχωρήσει.
Ο πραγματικός κίνδυνος, καταλήγει ο καθηγητής, δεν βρίσκεται τόσο στα έξι αεροσκάφη όσο σε αυτό που θα μπορούσαν να επιτρέψουν στην Τουρκία να πετύχει μέσα στα επόμενα χρόνια.
Το Κογκρέσο έχει ήδη καταγράψει, τονίζει, σε προηγούμενες επιστολές προς τον πρόεδρο και τον υπουργό Εξωτερικών, το σύνολο των ανησυχιών στις οποίες η Αγκυρα θα πρέπει να απαντήσει πριν εγκριθεί οποιαδήποτε μεταφορά αεροσκαφών.
Και κάτι τέτοιο, φυσικά, δεν έχει γίνει. Ούτε και πρόκειται.
Καμία εγγύηση
«Μια στρατηγικά αυτόνομη Τουρκία μπορεί να ακούγεται πολύ καλή ιδέα στα χαρτιά», παρατηρεί και σημειώνει ότι σύμβουλοι του Τραμπ, όπως ο πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Τουρκία, Τομ Μπάρακ, μπορεί να υποστηρίζουν ότι η ενίσχυση της Αγκυρας ενδυναμώνει έναν σημαντικό σύμμαχο του ΝΑΤΟ.
Αυτό, όμως, υπογραμμίζει, δεν προσφέρει καμία εγγύηση ότι θα αναχαιτιστεί η στρατιωτικοποιημένη, επιθετική και αναθεωρητική συμπεριφορά του Ερντογάν και του καθεστώτος του — συμπεριφορά την οποία, όπως λέει, «δεν κάνουν ιδιαίτερη προσπάθεια να κρύψουν».
Ακριβώς αυτό προσπαθούν να εξηγήσουν στον Τραμπ Ρεπουμπλικανοί και Δημοκρατικοί στο Κογκρέσο.
Το ερώτημα, κατά τον καθηγητή Τζιντί, είναι τι θα συμβεί εάν, μέσα σε δύο, τρία ή πέντε χρόνια, μια Τουρκία εξοπλισμένη με μαχητικά πέμπτης γενιάς εμπλακεί σε μεγάλης κλίμακας περιφερειακή σύγκρουση, η οποία ενδεχομένως θα μπορούσε να είχε αποτραπεί.
Γι’ αυτό θεωρεί ότι η Ουάσιγκτον οφείλει να διατηρήσει την πίεση προς την Αγκυρα, να απαιτήσει λογοδοσία και να πιστοποιεί, μέσω του Κογκρέσου και του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, βήμα προς βήμα, ότι η Τουρκία εγκαταλείπει πράγματι την επιθετική της συμπεριφορά.
Διαφορετικά, καταλήγει, η αμερικανική πολιτική κινδυνεύει να δημιουργήσει σήμερα ένα πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα για το αύριο.
Το Mada Masr αποτελεί ένα από τα πλέον γνωστά ανεξάρτητα και ερευνητικά μέσα ενημέρωσης της Αιγύπτου και μία από τις ελάχιστες δημοσιογραφικές φωνές που εξακολουθούν να λειτουργούν εκτός του πλαισίου των κρατικά ελεγχόμενων ή φιλοκυβερνητικών αιγυπτιακών ΜΜΕ. Πολιτικά κινείται στον κοσμικό, προοδευτικό και ευρύτερα αριστερό-φιλελεύθερο χώρο, ασκώντας συστηματική και συχνά ιδιαίτερα οξεία κριτική στην κυβέρνηση του Προέδρου Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, στις υπηρεσίες ασφαλείας και στον πολιτικό και οικονομικό ρόλο των αιγυπτιακών ενόπλων δυνάμεων.
Δεν θεωρείται, ωστόσο, μέσο προσκείμενο στη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Η πολιτική και δημοσιογραφική του αφετηρία βρίσκεται περισσότερο στον κοσμικό και προοδευτικό χώρο που αναδείχθηκε μετά την εξέγερση του 2011. Υπό αυτό το πρίσμα πρέπει να αξιολογηθεί και η ανάλυσή του για το παρασκήνιο της αιγυπτιακής απόφασης να μη συμμετάσχει στη Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας: όχι ως αντανάκλαση της επίσημης θέσης του Καΐρου, αλλά ως κριτική ανάγνωση των διεργασιών στο εσωτερικό του αιγυπτιακού συστήματος εξουσίας.
Από την Τετραμερή στη Συμφωνία της Μέκκας
Η υπογραφή, στις 7 Αυγούστου στη Μέκκα, της Συμφωνίας Κοινής Άμυνας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν σηματοδοτεί μια ποιοτική μεταβολή στις περιφερειακές ισορροπίες. Η συμφωνία προβλέπει ότι ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα τρία κράτη θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, ενώ προβλέπεται περαιτέρω συνεργασία στην αποτροπή, την αμυντική ετοιμότητα και την ενοποίηση επιμέρους στρατιωτικών δυνατοτήτων.
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν συνέκρινε δημοσίως τον μηχανισμό με το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Η σύγκριση έχει ισχυρή πολιτική και συμβολική βαρύτητα, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι η νέα συμφωνία διαθέτει ήδη τους θεσμούς, τις δομές διοίκησης, τις επιχειρησιακές διαδικασίες και τον βαθμό αυτόματης στρατιωτικής αλληλεγγύης μιας εδραιωμένης συμμαχίας.
Η Συμφωνία της Μέκκας δεν εμφανίστηκε αιφνιδίως. Προηγήθηκε μια περίοδος στενού τετραμερούς συντονισμού μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας, Πακιστάν και Αιγύπτου. Οι υπουργοί Εξωτερικών των τεσσάρων χωρών συναντήθηκαν στο Ριάντ τον Μάρτιο, ενώ ακολούθησαν νέες επαφές, μεταξύ άλλων στην Αττάλεια και στο Κάιρο, με επίκεντρο την κρίση Ιράν–ΗΠΑ και την αποκλιμάκωση των περιφερειακών εντάσεων.
Η συνεργασία αυτή είχε οδηγήσει αναλυτές του Al Jazeera Centre for Studies ήδη από τον Μάιο να μιλούν για την ανάδυση ενός νέου περιφερειακού πλαισίου ασφαλείας. Κατά την ανάλυσή τους, όμως, η βιωσιμότητά του εξαρτιόταν ακριβώς από τη διατήρηση του ευέλικτου χαρακτήρα του:συνεργασία κατά περίπτωση, ανταλλαγή πληροφοριών, διαμεσολάβηση και συντονισμός χωρίς υποχρεωτική στρατηγική ευθυγράμμιση.
Η μετάβαση από αυτή την ευέλικτη Τετραμερή σε δεσμευτικότερο τριμερές αμυντικό σχήμα φαίνεται ότι ήταν το σημείο στο οποίο το Κάιρο επέλεξε να σταματήσει.
Γιατί απουσίασε η Αίγυπτος
Σύμφωνα με το Mada Masr, η Αίγυπτος δεν αποκλείστηκε από τη συμφωνία. Αντιθέτως, της προτάθηκε να συμμετάσχει και επέλεξε να μην το πράξει. Η εκδοχή αυτή αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον μετά τις δηλώσεις Φιντάν ότι η Αίγυπτος αποτελεί «φυσικό εταίρο» των τριών χωρών και ότι θα μπορούσε σε επόμενο στάδιο να ενταχθεί στο νέο σχήμα.
Η αιγυπτιακή επιφύλαξη δεν φαίνεται επομένως να αφορά πρωτίστως τις σχέσεις του Καΐρου με τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία ή το Πακιστάν. Αντιθέτως, οι σχέσεις με την Άγκυρα παρουσιάζουν σαφή στρατιωτική αναβάθμιση. Τον τελευταίο μήνα πραγματοποιήθηκε κοινή αιγυπτοτουρκική αεροπορική άσκηση, ενώ η επίσκεψη του Αιγύπτιου υπουργού Άμυνας στην Τουρκία εντάσσεται σε μια διαδικασία επαναπροσέγγισης που έχει ήδη υπερβεί το επίπεδο της απλής διπλωματικής εξομάλυνσης.
Η βασική αιγυπτιακή ένσταση φαίνεται να αφορά περισσότερο τη φύση της συμμαχίας παρά τα κράτη που συμμετέχουν σε αυτήν.
Το Κάιρο επιδιώκει παραδοσιακά να διατηρεί τη δυνατότητα αυτόνομων περιφερειακών ελιγμών και αποφεύγει δεσμευτικές συμμαχίες που θα μπορούσαν να το υποχρεώσουν να ταυτιστεί με στρατηγικές επιλογές τρίτων χωρών.
Η συμμετοχή σε έναν μηχανισμό διαβουλεύσεων είναι συμβατή με αυτή την προσέγγιση. Η συμμετοχή, όμως, σε ένα σύστημα συλλογικής άμυνας υπό σαουδαραβική πολιτική ηγεσία και με δύο ισχυρές μη αραβικές μουσουλμανικές δυνάμεις —Τουρκία και Πακιστάν— δημιουργεί διαφορετικά δεδομένα.
Η αιγυπτιακή στρατηγική κουλτούρα εξακολουθεί να αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην αραβική διάσταση της περιφερειακής ασφάλειας.
Η Αίγυπτος μπορεί να συνεργάζεται στενά με μη αραβικές δυνάμεις, αλλά εμφανίζεται περισσότερο επιφυλακτική απέναντι στη θεσμοθέτηση ενός ευρύτερου «ισλαμικού» συστήματος ασφαλείας στο οποίο το Κάιρο δεν θα διαθέτει κατ’ ανάγκην πρωταγωνιστικό ρόλο.
Η στάση αυτή δεν είναι καινούργια. Ήδη κατά την επιχείρηση «Αποφασιστική Καταιγίδα» στην Υεμένη το 2015, αναλυτές είχαν επισημάνει το αιγυπτιακό δίλημμα απέναντι στη μετατροπή μιας αραβικής συμμαχίας σε ευρύτερο σουνιτικό ή ισλαμικό συνασπισμό με συμμετοχή Τουρκίας και Πακιστάν.
Το αμερικανικό στοιχείο και τα όρια της νέας συμμαχίας
Ένας δεύτερος παράγοντας είναι η εκτίμηση του Καΐρου ότι, παρά τη συζήτηση περί νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αποτελούν τον τελικό εγγυητή της ασφάλειας των μοναρχιών του Κόλπου.
Υπό αυτή την έννοια, η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να αποτελεί περισσότερο μηχανισμό συμπληρωματικής αποτροπής και στρατηγικής διαφοροποίησης παρά υποκατάστατο της αμερικανικής ομπρέλας ασφαλείας.
Η προσέγγιση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι οι τρεις εταίροι δεν έχουν ταυτόσημες αντιλήψεις απειλής. Η Σαουδική Αραβία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το Ιράν ως κεντρικό παράγοντα ασφαλείας, ενώ Τουρκία και Πακιστάν έχουν ισχυρούς λόγους να διατηρούν λειτουργικές σχέσεις με την Τεχεράνη. Συνεπώς, η ρήτρα συλλογικής άμυνας θα δοκιμαζόταν σοβαρά εάν μία μελλοντική κρίση απαιτούσε πραγματική στρατιωτική αντιπαράθεση με το Ιράν.
Πιο ρεαλιστική βραχυπρόθεσμη προοπτική είναι η συνεργασία σε πληροφορίες, έγκαιρη προειδοποίηση, αντιαεροπορική και αντιπυραυλική άμυνα, διασύνδεση ραντάρ, κοινές ασκήσεις, αμυντική βιομηχανία και στρατιωτική εκπαίδευση.
Ένα πολιτικό μήνυμα του Ριάντ
Η Συμφωνία της Μέκκας πρέπει επομένως να αναγνωσθεί και ως σαουδαραβικό πολιτικό μήνυμα στρατηγικής αυτονόμησης. Το Ριάντ επιχειρεί να δείξει ότι μπορεί να συγκροτήσει γύρω του ένα σύστημα περιφερειακών εταίρων χωρίς να εγκαταλείπει την αμερικανική σχέση ασφαλείας.
Η επιλογή Τουρκίας και Πακιστάν δεν είναι τυχαία. Η Τουρκία διαθέτει ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, συμμετέχει στο ΝΑΤΟ και έχει αναπτύξει σημαντική εγχώρια αμυντική βιομηχανία, ιδίως στα UAV, στα πυραυλικά συστήματα και στη ναυπηγική. Το Πακιστάν προσφέρει μεγάλη στρατιωτική εμπειρία και, κυρίως, το ειδικό στρατηγικό βάρος μιας πυρηνικής δύναμης. Η Σαουδική Αραβία εισφέρει οικονομική ισχύ, ενεργειακό βάρος και πολιτική επιρροή.
Η σύζευξη των τριών δημιουργεί έναν άξονα με γεωγραφικό βάθος από την Ανατολική Μεσόγειο έως την Αραβική Θάλασσα.
Η βαθύτερη γεωοικονομική διάσταση: IMEC και ανταγωνιστικοί άξονες
Η σημαντικότερη ίσως διάσταση της νέας συμφωνίας βρίσκεται πέρα από τη στενή στρατιωτική της λειτουργία.
Πηγές που επικαλείται το Mada Masr εντάσσουν τη Συμφωνία της Μέκκας σε ένα ευρύτερο περιβάλλον ανταγωνιστικών περιφερειακών αξόνων. Από τη μία πλευρά διαμορφώνεται το τρίγωνο Τουρκίας–Πακιστάν–Σαουδικής Αραβίας.
Από την άλλη υπάρχει ένα πλέγμα αυξανόμενης συνεργασίας μεταξύ Ινδίας, Ισραήλ, ΗΑΕ, Ελλάδας και Κύπρου, χωρίς βεβαίως όλες αυτές οι σχέσεις να συνιστούν ενιαία στρατιωτική συμμαχία.
Στο υπόβαθρο βρίσκεται και ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), ο οποίος σχεδιάστηκε ως δίκτυο θαλάσσιων και σιδηροδρομικών συνδέσεων από την Ινδία προς την Ευρώπη μέσω των κρατών του Κόλπου, της Αραβικής Χερσονήσου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Εδώ εμφανίζεται μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές αντιφάσεις της νέας κατάστασης: η ίδια η Σαουδική Αραβία αποτελεί κρίσιμο κρίκο του IMEC, ενώ ταυτόχρονα η νέα αμυντική της συνεργασία με Τουρκία και Πακιστάν μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτικό αντίβαρο σε τμήματα της γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής που έχουν διαμορφωθεί γύρω από Ινδία, Ισραήλ και ΗΑΕ.
Κατά συνέπεια, θα ήταν υπερβολικό να θεωρηθεί η Συμφωνία της Μέκκας ευθέως «αντι-IMEC». Είναι όμως εύλογο να θεωρηθεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας του Ριάντ να μην εγκλωβιστεί σε έναν μόνο γεωοικονομικό ή γεωπολιτικό άξονα.
Ελλάδα και Κύπρος στην αιγυπτιακή εξίσωση
Η συγκεκριμένη παράμετρος αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα.
Παρά την εντυπωσιακή βελτίωση των αιγυπτοτουρκικών σχέσεων, το Κάιρο δεν έχει εγκαταλείψει τις στρατηγικές σχέσεις που έχει οικοδομήσει με Αθήνα και Λευκωσία στην Ανατολική Μεσόγειο. Η οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών, η ενεργειακή συνεργασία, τα τριμερή σχήματα και η ευρύτερη σύγκλιση Ελλάδας–Κύπρου–Αιγύπτου αποτελούν στοιχεία μιας πολυετούς στρατηγικής επένδυσης.
Η ένταξη της Αιγύπτου σε δεσμευτική στρατιωτική συμμαχία με την Τουρκία θα δημιουργούσε, τουλάχιστον δυνητικά, ερωτήματα για τη στάση του Καΐρου σε περίπτωση ελληνοτουρκικής ή κυπροτουρκικής κρίσης. Η Αίγυπτος έχει κάθε λόγο να αποφεύγει μια τέτοια θεσμική παγίδευση.
Παράλληλα, το Κάιρο αναπτύσσει οικονομικές σχέσεις με την Ινδία και δεν έχει συμφέρον να ενταχθεί σε ένα σχήμα το οποίο θα μπορούσε στο μέλλον να προσλάβει αντι-ινδικά χαρακτηριστικά εξαιτίας της κεντρικής συμμετοχής του Πακιστάν.
Ο παράγοντας ΗΑΕ
Εξίσου κρίσιμη είναι η σχέση Σαουδικής Αραβίας–Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Οι δύο μοναρχίες εξακολουθούν να διατηρούν στενές σχέσεις, αλλά η σύγκλιση προηγούμενων ετών έχει δώσει τη θέση της σε έναν πιο σύνθετο συνδυασμό συνεργασίας και ανταγωνισμού σε οικονομικά, ενεργειακά και περιφερειακά ζητήματα.
Για την Αίγυπτο, η επιλογή στρατοπέδου θα είχε σημαντικό κόστος. Το Κάιρο χρειάζεται τη Σαουδική Αραβία ως πολιτικό και οικονομικό εταίρο, αλλά ταυτόχρονα τα ΗΑΕ αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους επενδυτές στην αιγυπτιακή οικονομία.
Η αιγυπτιακή επιλογή είναι συνεπώς η πολυευθυγράμμιση χωρίς αποκλειστική δέσμευση: συνεργασία με τη Σαουδική Αραβία χωρίς αντιπαράθεση με τα ΗΑΕ, εξομάλυνση με την Τουρκία χωρίς απομάκρυνση από Ελλάδα και Κύπρο, συνεργασία με το Πακιστάν χωρίς υπονόμευση των σχέσεων με την Ινδία και διατήρηση επαφών με το Ιράν χωρίς εγκατάλειψη των αραβικών εταίρων του Κόλπου.
Εκτίμηση
Η απουσία της Αιγύπτου από τη Μέκκα δεν πρέπει, στην παρούσα φάση, να ερμηνευθεί ως ρήξη με τη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία ή το Πακιστάν. Αντιθέτως, το Κάιρο πιθανότατα θα συνεχίσει να συνεργάζεται στενά και με τις τρεις χώρες, ακόμη και σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας.
Η απόφαση όμως να μην υπογράψει τη συμφωνία αποκαλύπτει τα όρια της αιγυπτιακής στρατηγικής σύγκλισης.
Η Αίγυπτος φαίνεται να επιλέγει τον ρόλο του αυτόνομου περιφερειακού πόλου και όχι εκείνον του τέταρτου μέλους ενός νέου μπλοκ. Για το Κάιρο, το κόστος της θεσμικής ένταξης —απέναντι στις σχέσεις με Ελλάδα, Κύπρο, ΗΑΕ και Ινδία και απέναντι στην ίδια την αξίωση της Αιγύπτου να αποτελεί ανεξάρτητο κέντρο αραβικής ισχύος— φαίνεται προς το παρόν μεγαλύτερο από τα δυνητικά οφέλη.
Υπό αυτή την έννοια, η Συμφωνία της Μέκκας υπερβαίνει τη στρατιωτική της διάσταση. Αποτελεί ένδειξη μιας ευρύτερης αναδιάταξης της Μέσης Ανατολής σε επικαλυπτόμενα και ανταγωνιστικά δίκτυα ασφάλειας, οικονομίας και συνδεσιμότητας.
Δεν διαμορφώνονται ακόμη δύο συμπαγή και αντιπαρατιθέμενα στρατόπεδα. Διαμορφώνεται όμως ένα σύστημα μεταβαλλόμενων αξόνων: Τουρκία–Σαουδική Αραβία–Πακιστάν από τη μία πλευρά· Ινδία–ΗΑΕ–Ισραήλ και οι συνδέσεις τους προς την Ανατολική Μεσόγειο από την άλλη· και ανάμεσά τους κράτη, όπως η Αίγυπτος, που επιδιώκουν να συνομιλούν και με τα δύο συστήματα χωρίς να εντάσσονται πλήρως σε κανένα.
Ακριβώς αυτή η επιλογή του Καΐρου ενδέχεται να είναι το σημαντικότερο μήνυμα της απουσίας του από τη Μέκκα: η Αίγυπτος επιθυμεί να συμμετέχει στη διαμόρφωση της νέας περιφερειακής τάξης, αλλά όχι να δεσμεύεται από μια τάξη που σχεδιάζεται από άλλους.
Παρατηρητές εκτιμούν ότι η νέα συμμαχία μεταξύ της Σαουδικής Αραβίας, της Τουρκίας και του Πακιστάν δεν πρόκειται να οδηγήσει τις τρεις χώρες να πολεμήσουν η μία για λογαριασμό της άλλης. Αντιθέτως, υποστηρίζουν ότι αποσκοπεί στην αποτροπή της περιφερειακής κυριαρχίας του Ιράν και του Ισραήλ.
Το αμυντικό σύμφωνο υπεγράφη από τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν (αριστερά), τον πρίγκιπα διάδοχο της Σαουδικής Αραβίας Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν (στο κέντρο) και τον πρωθυπουργό του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ. Φωτογραφία: Murat Cetinmuhurdar/Γραφείο Τύπου της Τουρκικής Προεδρίας/Handout/REUTERS
Η Τουρκία, το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία επισφράγισαν την Παρασκευή ένα ιστορικό αμυντικό σύμφωνο, υπογράφοντας μια συμφωνία «που αποσκοπεί στην ενίσχυση της συλλογικής αποτροπής απέναντι σε κάθε πράξη επιθετικότητας».
Η αποκαλούμενη «Κοινή Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας» μεταξύ των τριών κρατών, όπου η πλειονότητα του πληθυσμού είναι σουνίτες μουσουλμάνοι, έχει σκοπό να ενισχύσει τη συνεργασία σε μια περίοδο περιφερειακής αβεβαιότητας και απειλών που απορρέουν από τον πόλεμο με το Ιράν.
Η συμφωνία υπεγράφη στη Μέκκα της Σαουδικής Αραβίας από τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, τον πρόεδρο της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον πρωθυπουργό του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ.
Η συμμαχία έχει παρομοιαστεί με το ΝΑΤΟ, ενώ την Παρασκευή το υπουργείο Εξωτερικών του Πακιστάν δήλωσε ότι μια επίθεση εναντίον οποιουδήποτε μέλους θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων.
Ωστόσο, ειδικοί και αναλυτές έσπευσαν να επισημάνουν ότι η συμφωνία είναι απίθανο να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο — τουλάχιστον αρχικά.
Στήλη καπνού υψώνεται μετά τις επιχειρήσεις των Χούθι της Υεμένης, οι οποίοι υποστηρίζονται από το Ιράν, εναντίον εγκαταστάσεων της Saudi Aramco στο Τζιζάν, τον Ιούλιο του 2026.
Το Σάββατο, οι Χούθι της Υεμένης έβαλαν στο στόχαστρο πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της Σαουδικής Αραβίας στο Τζιζάν. Εδώ απεικονίζεται επίθεση του Ιουλίου στις ίδιες εγκαταστάσεις. Φωτογραφία: Μέσα κοινωνικής δικτύωσης/REUTERS
Για παράδειγμα, το Σαββατοκύριακο οι αντάρτες Χούθι της Υεμένης επιτέθηκαν και πάλι σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις της Σαουδικής Αραβίας. Οι Χούθι θεωρούν τη Σαουδική Αραβία εχθρό τους και είναι επίσης ευθυγραμμισμένοι με το Ιράν. Το τελευταίο έχει επίσης επιτεθεί στη Σαουδική Αραβία μετά τις επιθέσεις που εξαπέλυσαν εναντίον του οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, πυροδοτώντας έναν πόλεμο στα τέλη Φεβρουαρίου, επειδή θεωρεί τους Σαουδάραβες συμμάχους των ΗΠΑ.
Ωστόσο, μετά την επίθεση των Χούθι το Σαββατοκύριακο, ούτε η Τουρκία ούτε το Πακιστάν έσπευσαν να υπερασπιστούν τη Σαουδική Αραβία. Ούτε είναι πιθανό να επιτεθούν στο Ιράν, σύμφωνα με τους αναλυτές. Στην πραγματικότητα, το Πακιστάν λειτουργεί αυτήν την περίοδο ως μεσολαβητής μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ.
Η συμφωνία της Μέκκας ως «ευέλικτο αμυντικό σύμφωνο»
Η συγκεκριμένη διευθέτηση προορίζεται να λειτουργήσει περισσότερο ως μέσο αποτροπής και ως ένα «ευέλικτο αμυντικό σύμφωνο», δήλωσε στη DW στα τέλη της περασμένης εβδομάδας η Ντάνια Θάφερ, εκτελεστική διευθύντρια της δεξαμενής σκέψης Gulf International Forum (GIF), η οποία εδρεύει στην Ουάσιγκτον.
«Αν εξετάσετε τα μέρη αυτής της συμφωνίας, έχετε τη Σαουδική Αραβία, η οποία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της σύγκρουσης. Έχετε όμως επίσης την Τουρκία και το Πακιστάν, που διατηρούν σχέσεις τόσο με το Ιράν όσο και με τις ΗΠΑ. Πιστεύω, λοιπόν, ότι πρόκειται, αν θέλετε, για ένα επιπλέον επίπεδο αποτροπής για τη Σαουδική Αραβία», εξήγησε η Θάφερ. «Θεωρώ ότι η Σαουδική Αραβία επιδιώκει μια πολυεπίπεδη προσέγγιση αποτροπής απέναντι στις περιφερειακές απειλές, καθώς αυτές ανακύπτουν».
Η νέα αυτή συμμαχία είναι πιθανό να αναπτυχθεί σε διάφορα στάδια, με βραχυπρόθεσμο στόχο μια «σταθεροποιημένη περιοχή», δήλωσε στη DW ο Κάμραν Μποκάρι, ανώτερος ερευνητής στο Middle East Policy Council της Ουάσιγκτον.
Μεταφορά τεχνολογίας και επενδύσεις
Οι μακροπρόθεσμοι στόχοι θα αφορούν περισσότερο την αμυντική συνεργασία παρά την από κοινού συμμετοχή σε πολεμικές επιχειρήσεις, σύμφωνα με άλλους ειδικούς.
«Οι τρεις χώρες αλληλοσυμπληρώνονται σε ασυνήθιστα μεγάλο βαθμό», δήλωσε την περασμένη εβδομάδα στο Agence France-Presse ο Αντρέας Κριγκ, λέκτορας σε θέματα ασφάλειας στο King’s College του Λονδίνου.
Η Σαουδική Αραβία διαθέτει πετρελαϊκό πλούτο, αλλά περιορισμένη αμυντική τεχνολογία, και μέχρι σήμερα εξαρτιόταν από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντίθετα, η Τουρκία και το Πακιστάν χρειάζονται επενδύσεις και διαθέτουν ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, ενώ ειδικά η Τουρκία έχει έναν προηγμένο αμυντικό-βιομηχανικό τομέα, εξήγησε ο Κριγκ. Από τις τρεις χώρες, μόνο το Πακιστάν διαθέτει πυρηνικά όπλα.
«Η Τουρκία διαθέτει τεχνολογία και παραγωγική ικανότητα, αλλά χρειάζεται αγορές και επενδύσεις. Το Πακιστάν διαθέτει εργατικό δυναμικό, στρατιωτικούς θεσμούς και πυρηνική αποτρεπτική ισχύ, αλλά χρειάζεται χρηματοδότηση και βιομηχανικές δυνατότητες», επισήμανε ο Κριγκ.
Ποιους βάζει στο στόχαστρο το σύμφωνο της Μέκκας;
Τούρκος αξιωματούχος, τον οποίο επικαλείται το Reuters, δήλωσε ότι η συμφωνία έχει αμιγώς αμυντικό χαρακτήρα και είναι ανοιχτή σε οποιαδήποτε γειτονική χώρα της περιοχής επιθυμεί να προσχωρήσει. Η Αίγυπτος θεωρείται πιθανός εταίρος, ωστόσο πρέπει να λάβει υπόψη και άλλους συμμάχους της, μεταξύ των οποίων τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Τα τελευταία δεν έχουν προσχωρήσει, ενώ οι σχέσεις τους με τη Σαουδική Αραβία είναι αυτήν την περίοδο τεταμένες.
Ο Τούρκος αξιωματούχος δήλωσε επίσης ότι το σύμφωνο ούτε αντικαθιστά ούτε ακυρώνει προηγούμενες διμερείς ή πολυμερείς συμφωνίες μεταξύ των υπογραφόντων και ότι δεν στρέφεται εναντίον κάποιου συγκεκριμένου παράγοντα ή κάποιας συγκεκριμένης απειλής.
Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συμφωνία έχει ερμηνευτεί ως μέσο αποτροπής, κυρίως απέναντι σε δύο άλλες χώρες: το Ιράν και το Ισραήλ.
Οι στόχοι του συμφώνου της Μέκκας δεν αφορούν κάποιου είδους στρατιωτική νίκη, έγραψε ο Χάλιντ αλ-Τζάμπερ, διευθυντής του Middle East Council on Global Affairs, που εδρεύει στην Ντόχα, σε άρθρο γνώμης το οποίο δημοσιεύθηκε την Κυριακή στο καταριανό δίκτυο Al Jazeera. «Στόχος είναι η αποτροπή της ηγεμονίας».
«Η εξασθένηση της αμερικανικής επιρροής θα μπορούσε να αφήσει την περιοχή εγκλωβισμένη σε μια τάξη πραγμάτων της οποίας οι κανόνες θα καθορίζονται αποκλειστικά από δύο παράγοντες: το Ισραήλ και το Ιράν», συνέχισε. «Το σύμφωνο της Μέκκας γίνεται καλύτερα κατανοητό ως μια πρώιμη προσπάθεια οικοδόμησης ενός τρίτου πόλου — ενός συνασπισμού που δεν χρειάζεται να πολεμήσει καμία από τις δύο δυνάμεις, αλλά διαθέτει αρκετό βάρος ώστε να εμποδίσει οποιαδήποτε από αυτές να αποκτήσει το μονοπώλιο ισχύος στην περιοχή».
Καταστροφές στο Ιράν: Η χώρα δέχθηκε επίθεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ στα τέλη Φεβρουαρίου και ο πόλεμος συνεχίζεται, αν και παράλληλα βρίσκονται σε εξέλιξη ειρηνευτικές συνομιλίες. Φωτογραφία: Morteza Akhoondi/MEI/SIPA/picture alliance
Πώς αντιμετωπίζει το Ισραήλ τη συμφωνία;
Δύο από τις χώρες που υπέγραψαν τη συμφωνία —το Πακιστάν και η Σαουδική Αραβία— δεν αναγνωρίζουν το Ισραήλ και δεν διατηρούν επίσημες σχέσεις μαζί του, παρότι, τουλάχιστον στην περίπτωση της Σαουδικής Αραβίας, πιθανότατα υπάρχουν ορισμένες μυστικές επαφές. Η Τουρκία αναγνωρίζει το Ισραήλ, αλλά οι σχέσεις των δύο χωρών είναι αυτήν την περίοδο τεταμένες λόγω των ενεργειών του Ισραήλ στη Γάζα, τις οποίες η Τουρκία έχει χαρακτηρίσει γενοκτονία.
Ο Τούρκος ηγέτης Ερντογάν δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ότι οι ενέργειες του Ισραήλ στη Συρία και στον Λίβανο συνιστούν επίσης απειλή για την ασφάλεια της Τουρκίας.
«Η εξέλιξη [του συμφώνου της Μέκκας] δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις για το Ισραήλ, απομακρύνει ακόμη περισσότερο την προοπτική εξομάλυνσης των σχέσεων με το Ριάντ και βάζει πρόωρο τέλος στο όραμα μιας “νέας Μέσης Ανατολής”», έγραψε η Οσρίτ Μπιρβάντκερ, ερευνήτρια στο Jerusalem Institute for Strategy and Security, σε άρθρο γνώμης που δημοσιεύθηκε το Σάββατο στην εφημερίδα Israel Hayom.
Η Μπιρβάντκερ εκτιμά επίσης ότι η νέα τριμερής συμμαχία θα εντείνει την αυξανόμενη αντιπαλότητα και τις εντάσεις μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ.
Ανάμεικτες αντιδράσεις στο Ιράν
Το Institute for National Security Studies του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ εξέτασε τις αντιδράσεις στο Ιράν.
Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, δεν φάνηκε ιδιαίτερα ενοχλημένος από τη συμφωνία. Σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης X (πρώην Twitter) έγραψε ότι «όταν οι μουσουλμάνοι στέκονται ενωμένοι, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε κατά μέτωπο κάθε πρόκληση από κακόβουλους εξωτερικούς παράγοντες».
Iran’s Powerful Armed Forces have shown their readiness, capability, and might in face of the world’s most expensive military.
When Muslims stand together, we can face every challenge by malicious outsiders head-on.
Time to rely only on ourselves and embrace true brotherhood.
Οι παρατηρητές εξέλαβαν τη δήλωση αυτή ως θετικό μήνυμα και ως μέρος της επιχειρηματολογίας του Ιράν υπέρ της απομάκρυνσης των Ηνωμένων Πολιτειών από την περιοχή.
Ορισμένοι Ιρανοί παρατηρητές εκτίμησαν ότι η Σαουδική Αραβία ενδέχεται να προσπαθεί να αξιοποιήσει τις καλύτερες σχέσεις που διατηρούν η Τουρκία και το Πακιστάν με το Ιράν, ώστε να προστατευτεί καλύτερα από ενδεχόμενες ιρανικές επιθέσεις. Άλλοι Ιρανοί πολιτικοί, ωστόσο, εμφανίστηκαν πιο επικριτικοί, υποστηρίζοντας ότι η Σαουδική Αραβία δεν ήταν ασφαλής έχοντας ως σύμμαχο τις ΗΠΑ και ότι δεν θα είναι ασφαλής ούτε με την Τουρκία και το Πακιστάν.
Επιμέλεια: Κάρλα Μπλάικερ
Cathrin Schaer — Συντάκτρια του τμήματος Μέσης Ανατολής.
Η «υβριδική ειρήνη» και η αόρατη μάχη για την ανθεκτικότητα του ανθρώπου και της κοινωνίας.
Δεν έχουμε πόλεμο. Δεν ακούμε σειρήνες, δεν βλέπουμε στρατεύματα στους δρόμους, δεν υπάρχουν χαρακώματα και βομβαρδισμοί. Η καθημερινότητα συνεχίζεται και οι άνθρωποι εργάζονται, τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, οι εκλογές γίνονται και η ζωή μοιάζει να κυλά μέσα σε συνθήκες ειρήνης…
Έχουμε όμως πραγματικά ειρήνη; Πιστεύω ότι εδώ χρειάζεται να κοιτάξουμε την έννοια της ειρήνης από μια διαφορετική οπτική.
Ο πολίτης σήμερα μπορεί να μη φοβάται μια βόμβα, φοβάται όμως το αύριο… Αγωνιά για το κόστος ζωής, για το εισόδημά του, για την εργασία του, για την υγεία της οικογένειάς του, για το μέλλον των παιδιών του. Καθημερινά σχεδόν βομβαρδίζεται από πληροφορίες, αντιφατικές ειδήσεις, φόβο, πολιτική πόλωση και μια διαρκή αίσθηση αβεβαιότητας. Όλα αυτά βέβαια συμβαίνουν χωρίς να έχει κηρυχθεί πόλεμος.
Στο σημείο αυτό μου έρχεται πάλι στο μυαλό ένας όρος, που πρωτοχρησιμοποίησα παλιότερα σε μια διάλεξή μου σε συνέδριο για τον υβριδικό πόλεμο και συγκεκριμένα ο όρος «υβριδική ειρήνη».
Φυσικά όχι ως ένας ακόμη όρο για τον υβριδικό πόλεμο, αλλά ως μια διαφορετική κατάσταση. Μια κατάσταση κατά την οποία μια κοινωνία βρίσκεται τυπικά σε ειρήνη, ενώ ταυτόχρονα δέχεται ή βιώνει μια συνεχή συσσώρευση οικονομικών, κοινωνικών, πληροφοριακών, πολιτικών και ψυχολογικών πιέσεων, που μπορούν να μειώνουν σταδιακά την αντοχή της.
Η έννοια αυτή πιστεύω ότι ξεκινά και έχει κέντρο τον άνθρωπο.
Η ασφάλεια μιας χώρας δεν είναι μόνο τα σύνορα, τα όπλα και οι ένοπλες δυνάμεις, αλλά και ο άνθρωπος που ζει μέσα σε αυτήν. Ο γονιός που δεν ξέρει αν θα μπορέσει να εξασφαλίσει στα παιδιά του ένα καλύτερο αύριο, ο εργαζόμενος που βλέπει το εισόδημά του να εξαντλείται πριν τελειώσει ο μήνας, ο νέος που σπουδάζει χωρίς να γνωρίζει αν θα μπορέσει να εργαστεί και να δημιουργήσει στον τόπο του, ο ηλικιωμένος που αισθάνεται ότι η κοινωνία στην οποία έζησε, δεν είναι πλέον αυτή που γνώριζε.
Όλοι αυτοί λοιπόν μπορεί να ζουν σε ειρήνη….Δεν σημαίνει όμως ότι αισθάνονται ασφαλείς και αυτή η ανασφάλεια, ιδιαίτερα όταν γίνεται μόνιμη, παύει πια να αποτελεί μόνο προσωπικό πρόβλημα, αλλά μετατρέπεται σε κοινωνικό και τελικά εθνικό ζήτημα.
Στο σημείο αυτό πιστεύω ότι η πιο σημαντική άμυνα αρχίζει από την παιδεία, που συχνά απουσιάζει από τη συζήτηση για την εθνική ασφάλεια.
Δεν εννοώ απλά την εκπαίδευση που οδηγεί σε ένα πτυχίο, αλλά την παιδεία που μαθαίνει στον άνθρωπο να σκέφτεται, να αμφισβητεί, να διακρίνει την αλήθεια από το ψέμα, να αναγνωρίζει τη χειραγώγηση, να σέβεται τον διαφορετικό και να αναλαμβάνει ευθύνη. Θυμάμαι ότι ως διοικητής είχα πρήξει τους αξιωματικούς και τους οπλίτες μου με την φράση ” Θελω να έχετε άποψη! Δεν με ενδιαφέρει ποια θα είναι αυτή, αλλά να έχετε και να είναι δική σας. Και αυτο χρειάζεται να διαθέτετε γνώση….Αναζητήστε τη…”
Μια κοινωνία με ισχυρή παιδεία είναι πιο δύσκολο να χειραγωγηθεί και αυτό έχει τεράστια σημασία σε μια εποχή, όπου η πληροφορία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως όπλο.
Όμως η παιδεία που προσφέρουμε στη νέα γενιά, και ακόμη περισσότερο, τα πρότυπα που της παρέχουμε είναι γνωστά και ανατριχιαστικά….Αν επιβραβεύουμε την γνώση ή την προβολή όλοι το γνωρίζουμε….Παράλληλα στηρίζουμε την εύκολη επιτυχία και όχι την προσπάθεια, την κατανάλωση αντί τη δημιουργίας και την προσωπική προβολή αντί της κοινωνικής προσφοράς!
Όταν ένας νέος άνθρωπος βλέπει ότι η εικόνα μπορεί να έχει μεγαλύτερη αξία από την ουσία, ότι η αναγνωρισιμότητα είναι σημαντικότερη από τη γνώση και ότι η επιτυχία δεν συνδέεται πάντοτε με την προσπάθεια, τότε δεν έχουμε απλά ένα πρόβλημα κοινωνικών προτύπων. Ουσιαστικά έχουμε πρόβλημα εθνικής ανθεκτικότητας,
καθόσον ο αυριανός πολίτης διαμορφώνεται σήμερα!
Δυστυχώς μια γενιά που μεγαλώνει χωρίς προοπτική, χωρίς εμπιστοσύνη στους θεσμούς και χωρίς αίσθηση ότι η κοινωνία την χρειάζεται, αποτελεί μια γενιά περισσότερο ευάλωτη στον κυνισμό, στην απογοήτευση, στην πόλωση και στη χειραγώγηση.
Παρ ‘ολα αυτά μας απασχολεί περισσότερο ο υβριδικός πόλεμος από την υβριδική ειρήνη…Τα τελευταία χρόνια μιλάμε όλο και περισσότερο για τον υβριδικό πόλεμο, για κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, επιχειρήσεις επιρροής, προσπάθειες παρέμβασης στις εκλογές, οικονομικές πιέσεις και άλλες μορφές σύγχρονου ανταγωνισμού.
Φυσικά και είναι σωστό, αλλά υπάρχει ένα ερώτημα με το οποίο ίσως δεν ασχολούμαστε αρκετά.
Πόσο ανθεκτική είναι η κοινωνία που καλείται να αντιμετωπίσει όλα αυτά, γιατί μια οργανωμένη επιχείρηση επιρροής, δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσει όλες τις αδυναμίες μιας κοινωνίας. Μπορεί απλά να εκμεταλλευτεί εκείνες που ήδη υπάρχουν. Δεν χρειάζεται να δημιουργήσει την κοινωνική δυσπιστία, αλλά μπορεί να την ενισχύσει….
Δεν χρειάζεται να δημιουργήσει την πολιτική πόλωση μπορεί να την αξιοποιήσει….
Δεν χρειάζεται να δημιουργήσει την απογοήτευση της νεολαίας, αλλά μπορεί να την κατευθύνει…..
Για όλους αυτούς τους λόγους η εθνική ασφάλεια δεν μπορεί να περιορίζεται στο ερώτημα του «Ποιος μας επιτίθεται;», αλλά πρέπει να θέτει και ένα δεύτερο, ίσως το σημαντικότερο. «Πόσο ισχυροί είμαστε ώστε να μην μπορεί εύκολα κάποιος να μας εκμεταλλευτεί;» Αυτό ακριβώς προσπαθεί να φωτίσει η έννοια της «υβριδικής ειρήνης».
Η κοινωνία μπορεί να αποδυναμωθεί χωρίς να ηττηθεί. Η «υβριδική ειρήνη» δεν σημαίνει ότι πίσω από κάθε οικονομικό πρόβλημα, κάθε κοινωνική δυσλειτουργία ή κάθε πολιτική απόφαση υπάρχει ένας κρυφός εχθρός.
Μια τέτοια αντίληψη θα ήταν όχι μόνο λανθασμένη αλλά και επικίνδυνη. Όμως σημαίνει κάτι πιο απλό και πιο δύσκολο.
Ακριβώς ότι μια κοινωνία μπορεί να αποδυναμώνεται χωρίς να δέχεται ανοικτή επίθεση, από τη διαρκή ανασφάλεια, από την απαξίωση της παιδείας, από την εγκατάλειψη της νεολαίας, από την απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς, από την οικονομική εξάντληση, από την κοινωνική πόλωση.και τέλος από την πληροφοριακή σύγχυση.
Τελικά όταν μια κοινωνία έχει εξαντληθεί, δεν χρειάζεται να ηττηθεί σε έναν πόλεμο για να γίνει ευάλωτη, παρά μόνο αρκεί να έχει χάσει την ικανότητά της να αντιστέκεται….Δηλαδή την πραγματική της εθνική άμυνα.
Πιστεύω ακράδαντα ότι πρέπει να διευρύνουμε την έννοια της εθνικής ασφάλειας.
Εθνική ασφάλεια είναι τα σύνορα. είναι οι ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, είναι η ισχυρή οικονομία.
Πολύ περισσότερο όμως είναι η παιδεία, η κοινωνική συνοχή, η οικογένεια, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς, η ποιότητα της ενημέρωσης, η δυνατότητα ενός νέου ανθρώπου να ονειρεύεται και να δημιουργεί, η αξιοπρέπεια του πολίτη και τελικά η ικανότητά του να σκέφτεται ελεύθερα!
Ο ισχυρότερος αμυντικός μηχανισμός μιας δημοκρατίας δεν είναι μόνο ό,τι βρίσκεται έξω από τον άνθρωπο, αλλά αυτό που έχει χτιστεί μέσα του.Η κρίση, η παιδεία του η αυτοπεποίθησή του, η εμπιστοσύνη του στη δημοκρατία και η ικανότητά του να αναγνωρίζει τη χειραγώγηση και να αγωνίζεται για να υπερασπιστεί την κοινωνία στην οποία ζει.
Ίσως λοιπόν το μεγάλο λάθος της εποχής μας είναι ότι περιμένουμε να εμφανιστεί ο πόλεμος για να αρχίσουμε να αμυνόμαστε.
Η έννοια της «υβριδικής ειρήνης» μας καλεί να κοιτάξουμε νωρίτερα.Να κοιτάξουμε τον άνθρωπο.
Την οικογένεια.
Το σχολείο.
Τη νεολαία.
Την κοινωνία.
Γιατί η κοινωνία μπορεί να χάσει την αντοχή της πολύ πριν αρχίσει ένας πόλεμος και τότε το ερώτημα δεν θα είναι ποιος κέρδισε τον πόλεμο. Θα είναι αν, μέσα στην ειρήνη, αφήσαμε τον άνθρωπο να γίνει τόσο ευάλωτος, ώστε να μην μπορεί πλέον να υπερασπιστεί ούτε τον εαυτό του ούτε τη δημοκρατία του.
Δεν έχουμε πόλεμο.
Έχουμε όμως ειρήνη;
Αχιλλεύς Ταουξής
Ο Αχιλλέας Ταουξής είναι Υποστράτηγος ε.α. του Ελληνικού Στρατού, με πολυετή εμπειρία στους τομείς της αμυντικής πολιτικής, της στρατηγικής και των διεθνών σχέσεων. Έχει διατελέσει Αναπληρωτής Γενικός Διευθυντής Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, καθώς και Διευθυντής της ελληνικής Προεδρίας της Συντονιστικής Επιτροπής της Διαβαλκανικής Υπουργικής Άμυνας (SEDM-CC/PMSC). Το 2023, ως στέλεχος του ΓΕΕΘΑ, διηύθυνε τη Γραμματεία Συντονισμού Διασκέψεων Διεθνών Οργανισμών και εκπροσώπησε τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ στην έναρξη του NATO Training Technology Conference στην Αθήνα. Έχει επίσης συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες για τη διεθνή ασφάλεια, το ΝΑΤΟ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Του William Audureau (Βέλες, Βόρεια Μακεδονία — ειδικός απεσταλμένος)
«Δέκα χρόνια μετα-αλήθειας» (1/5). Το 2016, ο Ντόναλντ Τραμπ εξελέγη πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, έχοντας την απροσδόκητη υποστήριξη ενός κυκλώματος εμπορίας διαδικτυακών κλικ που ξεκίνησε από αυτήν την πόλη της Βόρειας Μακεδονίας, η οποία εξελίχθηκε σε σύμβολο της εποχής της μετα-αλήθειας. Μία δεκαετία αργότερα, οι έμποροι ψευδών ειδήσεων της πόλης εξακολουθούν να εκμεταλλεύονται την ευπιστία των ψηφοφόρων του Τραμπ.
Όταν φτάνει κανείς στον σταθμό υπεραστικών λεωφορείων, χαμηλά στην κοιλάδα, νιώθει τον λαιμό του να σφίγγεται από μια έντονη, διαπεραστική μυρωδιά — ένα δυσάρεστο μείγμα μαζούτ, σκόνης και αμμωνίας. Τρεις δεκαετίες αποβλήτων από ένα χυτήριο μολύβδου και ψευδαργύρου έχουν μολύνει σε βάθος χρόνου τον αέρα και το έδαφος του δήμου. Ιστορικό λίκνο του μακεδονικού πολιτισμού, το Βέλες είναι σήμερα η πιο μολυσμένη πόλη της χώρας. Και εδώ και δέκα χρόνια, από τις μολυσμένες όχθες του Βαρδάρη, οι κάτοικοί του δηλητηριάζουν με παραπληροφόρηση τις Ηνωμένες Πολιτείες και, κατ’ επέκταση, ολόκληρο τον πλανήτη.
Τον Μάιο του 2026, έπειτα από έρευνα του FBI, δικαστήριο της Νέας Υόρκης κίνησε διαδικασία για «ηλεκτρονική απάτη», «συνωμοσία με σκοπό τη διάπραξη ηλεκτρονικής απάτης» και «διακεκριμένη κλοπή ταυτότητας». Οι δύο κατηγορούμενοι, ο 25χρονος Γκόραν Σπιριντόνοφ και η 39χρονη Κριστίνα Γιάνεβα, φέρονται να κέρδισαν αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια πουλώντας σε Ρεπουμπλικανούς υποστηρικτές φτηνά εμπορεύματα με τη μορφή ή τα διακριτικά του Ντόναλντ Τραμπ, λέγοντας ψέματα για την αξία και την προέλευσή τους. Και όλα αυτά από το Βέλες.
Δεν είναι η πρώτη φορά που οι Ηνωμένες Πολιτείες ακούν για αυτήν τη μικρή αποβιομηχανοποιημένη πόλη. Το 2016, μετά την απροσδόκητη εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, έρευνες του Guardian και του BuzzFeed αποκάλυψαν ότι περισσότεροι από 140 ιστότοποι και σελίδες στο Facebook επηρέασαν τις εκλογές διαδίδοντας ψευδείς πληροφορίες. Στη συντριπτική πλειονότητά τους είχαν δημιουργηθεί σε αυτήν τη λοφώδη πόλη των 50.000 κατοίκων. Έτσι, το Βέλες ανακηρύχθηκε «παγκόσμια πρωτεύουσα των fake news» — των ιογενώς διαδιδόμενων ψευδών ειδήσεων που εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο τοπίο της διαδικτυακής πολιτικής ζωής.
Ύστερα από δέκα χρόνια μετα-αλήθειας, στη Βόρεια Μακεδονία κανείς δεν δείχνει μεταμέλεια. Οι τοπικοί επιχειρηματίες του Διαδικτύου αντιμετωπίζονται ως οι «μονόκεροι» των Βαλκανίων — εκείνοι που, μέσα στις αναταράξεις μιας σκληρής οικονομικής μετάβασης, κατάφεραν να πλουτίσουν.
«Οι περισσότεροι από αυτούς είναι υπερήφανοι. Την εποχή της Γιουγκοσλαβίας, το Βέλες είχε μετονομαστεί σε “Τίτοβ Βέλες”, από το όνομα του σοσιαλιστή προέδρου. Τώρα, οι άνθρωποι αστειεύονται ότι θα έπρεπε να μετονομαστεί σε “Τραμπ Βέλες”», αναφέρει ο Γκόραν Ρίζαοφ, δημοσιογράφος του ειδησεογραφικού πρακτορείου Meta.mk.
Ψευδοσυμβουλές υγείας
Η απροσδόκητη προβολή αυτής της πόλης από τα μέσα ενημέρωσης είναι μια ιστορία ευκαιριών. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2010, ένας ντόπιος πληροφορικός, ο Μίρκο Τσεσέλκοσκι, παραδίδει εκεί μαθήματα διαδικτυακού μάρκετινγκ. Η ειδικότητά του; Η δημιουργία αγγλόφωνων ιστοτόπων που απευθύνονται στο αμερικανικό κοινό και η τεχνητή αύξηση της επισκεψιμότητάς τους μέσω διαφημίσεων σε πορνογραφικούς ιστοτόπους ή πλαστών λογαριασμών στο Facebook. Χάρη στα επιτήδεια τεχνάσματά του, εισπράττει περισσότερα από 1.000 δολάρια (866 ευρώ) τον μήνα από διαδικτυακές διαφημίσεις, όταν ο μέσος μισθός στη χώρα μόλις που ξεπερνά τότε το αντίστοιχο των 400 δολαρίων.
Ακολουθώντας τις συμβουλές του, το 2014 δύο αδέλφια από το Βέλες, ο Μπόρτσε και ο Αλεξάνταρ Βελκόφσκι, δημιουργούν τον πρώτο ιστότοπο με ψευδοσυμβουλές υγείας, το Healthy Food House. Έχοντας φοιτήσει στη μοναδική σχολή μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του Βέλες, μια σχολή διατροφολογίας, δεν διστάζουν να συστήνουν το τζίντζερ ως θεραπεία για τον καρκίνο. Παρά τον παραλογισμό του ισχυρισμού, εκατοντάδες χιλιάδες εύπιστοι Αμερικανοί χρήστες του Διαδικτύου εξαπατώνται από τα άρθρα τους.
Η επιτυχία των αδελφών Βελκόφσκι γίνεται γνωστή σε ολόκληρη την πόλη. Χιλιάδες κάτοικοι του Βέλες δοκιμάζουν την τύχη τους: από καιροσκόπους καθηγητές αγγλικών και αργόσχολους μαθητές λυκείου μέχρι πληροφορικούς. Άλλοι γράφουν για το NBA και άλλοι για αγωνιστικά αυτοκίνητα, αντιγράφοντας αγγλόφωνους ιστοτόπους. Ο Μίρκο Τσεσέλκοσκι δίνει πομπωδώς στα σεμινάριά του το νέο όνομα «Facebook Marketing University».
Η φλέβα χρυσού του Ντόναλντ Τραμπ
Η καμπή σημειώνεται το 2015, όταν ο Άρσοφ Τράιτσε, δικηγόρος με ειδίκευση στο δίκαιο του Τύπου, συλλαμβάνει την ιδέα να γράψει για την αμερικανική επικαιρότητα. «Ο αδελφός μου ήταν άνεργος και χρειαζόταν χρήματα. Προσπαθούσα να τον βοηθήσω. Τυχαίνει, επίσης, να είμαι παθιασμένος με την πολιτική», εξηγεί στη Le Monde. Ιδρύει μαζί με άλλους τον πρώτο ιστότοπο αυτού του είδους στο Βέλες, το USA Politics Today, ο οποίος σύντομα αρχίζει να δημοσιεύει παραλογισμούς εναντίον της Κλίντον.
Πολιτική — Αναλύσεις
Ο Άρσοφ Τράιτσε απορρίπτει κάθε υπόνοια συνεργασίας με τη Ρωσία. Ισχυρίζεται ότι αρχικά υποστήριζε τον γερουσιαστή του Τέξας Τεντ Κρουζ, ο οποίος δεν κατάφερε να κερδίσει το χρίσμα στις προκριματικές εκλογές των Ρεπουμπλικανών το 2016. Αν άρχισε να δημοσιεύει περιεχόμενο υπέρ του Τραμπ, ήταν επειδή ο πρώην τηλεοπτικός αστέρας εξασφάλιζε πολύ περισσότερα κλικ από οποιονδήποτε άλλο υποψήφιο. «Με τους Δημοκρατικούς δεν πήγαινε το ίδιο καλά», επιβεβαιώνει ο Μάαρτεν Σενκ, ιδρυτής του ιστοτόπου διασταύρωσης πληροφοριών Lead Stories και γνώστης των δικτύων της Βόρειας Μακεδονίας.
Μέσα σε λίγους μήνες, το USA Politics Today συγκαταλέγεται στους 500 δημοφιλέστερους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους στις Ηνωμένες Πολιτείες και εγκαινιάζει μια νέα μόδα στο Βέλες. Donald Trump News, Trump Vision365, US Conservative Today… Οι ψευδεπίγραφοι πολιτικοί ιστότοποι ξεφυτρώνουν σαν μανιτάρια. Αντιγράφουν συστηματικά αμερικανικούς ακροδεξιούς ιστοτόπους και αναπαράγουν ακόμη και τις πιο απίθανες φήμες, όπως εκείνη σύμφωνα με την οποία ο Πάπας Φραγκίσκος υποστήριζε τον Ντόναλντ Τραμπ.
«Οι περισσότεροι ήταν νέοι που προσπαθούσαν να βγάλουν χρήματα μέσω Διαδικτύου, χωρίς να αντιλαμβάνονται όλες τις συνέπειες των δραστηριοτήτων τους. Κατανοούσαν σε πολύ περιορισμένο βαθμό όσα δημοσίευαν», λέει με απογοήτευση ο Αλεξάνταρ Στόικοφσκι, παλιός συμμαθητής αρκετών από αυτούς.
Νεόπλουτοι
Τους μήνες που ακολουθούν την ηχηρή ήττα της στις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου του 2016, η υποψήφια των Δημοκρατικών, Χίλαρι Κλίντον, κατηγορεί επανειλημμένα εκείνους τους «τύπους στη Μακεδονία», τους οποίους υποψιάζεται ότι συνεργάζονταν με τη Ρωσία. Στο Βέλες, αντιθέτως, οι clikatsi («κλικάδες»), όπως αποκαλούνται εδώ, καμαρώνουν επιδεικτικά. «Στα νυχτερινά κέντρα τούς έβλεπες να κάθονται στα τραπέζια με τα ακριβότερα μπουκάλια του μαγαζιού, εκείνα που κανένας κάτοικος δεν μπορούσε να αγοράσει», θυμάται ο Ντούμα Ούρεντνικ, ο οποίος διαχειρίζεται έναν από τους σημαντικότερους ενημερωτικούς ιστοτόπους της πόλης, το Duma.mk.
Ορισμένοι εγκαταλείπουν τις σπουδές τους, κυκλοφορούν με BMW και μεθούν από την επιτυχία τους. «Την πρώτη φορά που πήρα κοκαΐνη βρισκόμουν σε ένα νυχτερινό κέντρο», θυμάται στην πλατφόρμα X ένας από αυτούς, ο Ρούμεν Ναουμόφσκι. «Όταν επέστρεψα σπίτι, κάθισα μπροστά στον υπολογιστή μου και δούλεψα [στον ιστότοπό μου]. Ένιωθα σαν να βρισκόμουν στη Γουόλ Στριτ, στη Νέα Υόρκη».
Ο Μίρκο Τσεσέλκοσκι δεν βασανίστηκε ποτέ από τύψεις. Πλέον αυτοπαρουσιάζεται υπερήφανα ως «ο άνθρωπος που βοήθησε κατά λάθος τον Ντόναλντ Τραμπ να κερδίσει τις αμερικανικές εκλογές». Υποστηρίζει ότι διαθέτει 1.300 μαθητές, οι οποίοι συγκεντρώνουν συνολικά 100 εκατομμύρια ακολούθους στο Facebook, 20 εκατομμύρια μοναδικούς επισκέπτες την ημέρα και μηνιαία έσοδα άνω των 7 εκατομμυρίων δολαρίων.
Διαρκής προσαρμογή
Για το Facebook, οι επιπτώσεις των εκλογών του 2016 είναι καταστροφικές. Η πλατφόρμα αυστηροποιεί τους ελέγχους και μπλοκάρει εκατοντάδες σελίδες. Οι κάτοικοι του Βέλες, όμως, μετακινούνται αμέσως στο Twitter και κατόπιν σε πιο ανεκτικές φιλοτραμπικές πλατφόρμες, χωρίς να αλλάξουν κοινό-στόχο: τις Ηνωμένες Πολιτείες. Άλλωστε, στον κόσμο της διαδικτυακής διαφήμισης, ένα κλικ από Αμερικανό πολίτη αποφέρει περισσότερα χρήματα από τα υπόλοιπα.
Το 2019, ο Ρούμεν Ναουμόφσκι αντικαθιστά την εικόνα του χρήστη κοκαΐνης με εκείνη του ένθερμου υποστηρικτή του Τραμπ και λάτρη των Ηνωμένων Πολιτειών. Από το δωμάτιό του στο Βέλες ιδρύει το Resist the Mainstream, έναν σφόδρα αντιισλαμικό και αντι-ΛΟΑΤΚΙ ιστότοπο. Δηλώνει μια εικονική έδρα στο Τέξας και στη συνέχεια δημιουργεί στα συντηρητικά κοινωνικά δίκτυα έναν λογαριασμό με την ονομασία «Donald Trump Tweets», ο οποίος, υπό το πρόσχημα ότι αποτελεί φόρο τιμής στον πρόεδρο, προωθεί τον ιστότοπό του. Εκατοντάδες χιλιάδες Αμερικανοί πέφτουν στην παγίδα. Το 2020, η διακομματική επιτροπή για την ακεραιότητα των αμερικανικών εκλογών αποκαλύπτει την απάτη και πετυχαίνει την προσωρινή αναστολή λειτουργίας του ιστοτόπου.
Παρά το συχνό κλείσιμο ιστοτόπων και πλαστών λογαριασμών, οι clikatsi δεν εγκαταλείπουν αυτήν την προσοδοφόρα δραστηριότητα. Δρώντας στο παρασκήνιο, οι επιχειρηματίες του Βέλες δημιουργούν λίστες μαζικής αποστολής ηλεκτρονικών μηνυμάτων, χρησιμοποιούν εικονικές διευθύνσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες ή επεκτείνονται στην πώληση προϊόντων με φιλοτραμπικά διακριτικά. Ακόμη και το 2024, το Forbes εντοπίζει ένα νέο δίκτυο από τη Βόρεια Μακεδονία, με συνολικά 4,5 εκατομμύρια ακολούθους.
Η πόλη έχει μετατραπεί σε βιομηχανία παραγωγής περιεχομένου. «Εκατοντάδες άνθρωποι εξακολουθούν να εργάζονται στο Βέλες, αλλά είναι εκείνοι που βρίσκονται στη βάση της πυραμίδας: οι εκτελεστές, αυτοί που κοινοποιούν συνδέσμους κάτω από τα άρθρα ή πατούν “μου αρέσει”», παρατηρεί ο Ντούμα Ούρεντνικ. Στους δρόμους, τα πολυτελή αυτοκίνητα έχουν γίνει πιο σπάνια. Οι πρώτοι εκατομμυριούχοι της βιομηχανίας των ψευδών ειδήσεων έχουν μετακομίσει στο Ντουμπάι ή στο Άμπου Ντάμπι, για να απολαμβάνουν τις μικρές περιουσίες τους μακριά από τις μολυσμένες όχθες του Βαρδάρη.
του Θεόδωρου Ατματζίδη, Υποστρατήγου ε.α.*
του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.*