10 Αυγούστου 2026
Του William Audureau (Βέλες, Βόρεια Μακεδονία — ειδικός απεσταλμένος)
«Δέκα χρόνια μετα-αλήθειας» (1/5). Το 2016, ο Ντόναλντ Τραμπ εξελέγη πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, έχοντας την απροσδόκητη υποστήριξη ενός κυκλώματος εμπορίας διαδικτυακών κλικ που ξεκίνησε από αυτήν την πόλη της Βόρειας Μακεδονίας, η οποία εξελίχθηκε σε σύμβολο της εποχής της μετα-αλήθειας. Μία δεκαετία αργότερα, οι έμποροι ψευδών ειδήσεων της πόλης εξακολουθούν να εκμεταλλεύονται την ευπιστία των ψηφοφόρων του Τραμπ.
Όταν φτάνει κανείς στον σταθμό υπεραστικών λεωφορείων, χαμηλά στην κοιλάδα, νιώθει τον λαιμό του να σφίγγεται από μια έντονη, διαπεραστική μυρωδιά — ένα δυσάρεστο μείγμα μαζούτ, σκόνης και αμμωνίας. Τρεις δεκαετίες αποβλήτων από ένα χυτήριο μολύβδου και ψευδαργύρου έχουν μολύνει σε βάθος χρόνου τον αέρα και το έδαφος του δήμου. Ιστορικό λίκνο του μακεδονικού πολιτισμού, το Βέλες είναι σήμερα η πιο μολυσμένη πόλη της χώρας. Και εδώ και δέκα χρόνια, από τις μολυσμένες όχθες του Βαρδάρη, οι κάτοικοί του δηλητηριάζουν με παραπληροφόρηση τις Ηνωμένες Πολιτείες και, κατ’ επέκταση, ολόκληρο τον πλανήτη.
Τον Μάιο του 2026, έπειτα από έρευνα του FBI, δικαστήριο της Νέας Υόρκης κίνησε διαδικασία για «ηλεκτρονική απάτη», «συνωμοσία με σκοπό τη διάπραξη ηλεκτρονικής απάτης» και «διακεκριμένη κλοπή ταυτότητας». Οι δύο κατηγορούμενοι, ο 25χρονος Γκόραν Σπιριντόνοφ και η 39χρονη Κριστίνα Γιάνεβα, φέρονται να κέρδισαν αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια πουλώντας σε Ρεπουμπλικανούς υποστηρικτές φτηνά εμπορεύματα με τη μορφή ή τα διακριτικά του Ντόναλντ Τραμπ, λέγοντας ψέματα για την αξία και την προέλευσή τους. Και όλα αυτά από το Βέλες.
Δεν είναι η πρώτη φορά που οι Ηνωμένες Πολιτείες ακούν για αυτήν τη μικρή αποβιομηχανοποιημένη πόλη. Το 2016, μετά την απροσδόκητη εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, έρευνες του Guardian και του BuzzFeed αποκάλυψαν ότι περισσότεροι από 140 ιστότοποι και σελίδες στο Facebook επηρέασαν τις εκλογές διαδίδοντας ψευδείς πληροφορίες. Στη συντριπτική πλειονότητά τους είχαν δημιουργηθεί σε αυτήν τη λοφώδη πόλη των 50.000 κατοίκων. Έτσι, το Βέλες ανακηρύχθηκε «παγκόσμια πρωτεύουσα των fake news» — των ιογενώς διαδιδόμενων ψευδών ειδήσεων που εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο τοπίο της διαδικτυακής πολιτικής ζωής.
Ύστερα από δέκα χρόνια μετα-αλήθειας, στη Βόρεια Μακεδονία κανείς δεν δείχνει μεταμέλεια. Οι τοπικοί επιχειρηματίες του Διαδικτύου αντιμετωπίζονται ως οι «μονόκεροι» των Βαλκανίων — εκείνοι που, μέσα στις αναταράξεις μιας σκληρής οικονομικής μετάβασης, κατάφεραν να πλουτίσουν.
«Οι περισσότεροι από αυτούς είναι υπερήφανοι. Την εποχή της Γιουγκοσλαβίας, το Βέλες είχε μετονομαστεί σε “Τίτοβ Βέλες”, από το όνομα του σοσιαλιστή προέδρου. Τώρα, οι άνθρωποι αστειεύονται ότι θα έπρεπε να μετονομαστεί σε “Τραμπ Βέλες”», αναφέρει ο Γκόραν Ρίζαοφ, δημοσιογράφος του ειδησεογραφικού πρακτορείου Meta.mk.
Ψευδοσυμβουλές υγείας
Η απροσδόκητη προβολή αυτής της πόλης από τα μέσα ενημέρωσης είναι μια ιστορία ευκαιριών. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2010, ένας ντόπιος πληροφορικός, ο Μίρκο Τσεσέλκοσκι, παραδίδει εκεί μαθήματα διαδικτυακού μάρκετινγκ. Η ειδικότητά του; Η δημιουργία αγγλόφωνων ιστοτόπων που απευθύνονται στο αμερικανικό κοινό και η τεχνητή αύξηση της επισκεψιμότητάς τους μέσω διαφημίσεων σε πορνογραφικούς ιστοτόπους ή πλαστών λογαριασμών στο Facebook. Χάρη στα επιτήδεια τεχνάσματά του, εισπράττει περισσότερα από 1.000 δολάρια (866 ευρώ) τον μήνα από διαδικτυακές διαφημίσεις, όταν ο μέσος μισθός στη χώρα μόλις που ξεπερνά τότε το αντίστοιχο των 400 δολαρίων.
Ακολουθώντας τις συμβουλές του, το 2014 δύο αδέλφια από το Βέλες, ο Μπόρτσε και ο Αλεξάνταρ Βελκόφσκι, δημιουργούν τον πρώτο ιστότοπο με ψευδοσυμβουλές υγείας, το Healthy Food House. Έχοντας φοιτήσει στη μοναδική σχολή μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του Βέλες, μια σχολή διατροφολογίας, δεν διστάζουν να συστήνουν το τζίντζερ ως θεραπεία για τον καρκίνο. Παρά τον παραλογισμό του ισχυρισμού, εκατοντάδες χιλιάδες εύπιστοι Αμερικανοί χρήστες του Διαδικτύου εξαπατώνται από τα άρθρα τους.
Η επιτυχία των αδελφών Βελκόφσκι γίνεται γνωστή σε ολόκληρη την πόλη. Χιλιάδες κάτοικοι του Βέλες δοκιμάζουν την τύχη τους: από καιροσκόπους καθηγητές αγγλικών και αργόσχολους μαθητές λυκείου μέχρι πληροφορικούς. Άλλοι γράφουν για το NBA και άλλοι για αγωνιστικά αυτοκίνητα, αντιγράφοντας αγγλόφωνους ιστοτόπους. Ο Μίρκο Τσεσέλκοσκι δίνει πομπωδώς στα σεμινάριά του το νέο όνομα «Facebook Marketing University».
Η φλέβα χρυσού του Ντόναλντ Τραμπ
Η καμπή σημειώνεται το 2015, όταν ο Άρσοφ Τράιτσε, δικηγόρος με ειδίκευση στο δίκαιο του Τύπου, συλλαμβάνει την ιδέα να γράψει για την αμερικανική επικαιρότητα. «Ο αδελφός μου ήταν άνεργος και χρειαζόταν χρήματα. Προσπαθούσα να τον βοηθήσω. Τυχαίνει, επίσης, να είμαι παθιασμένος με την πολιτική», εξηγεί στη Le Monde. Ιδρύει μαζί με άλλους τον πρώτο ιστότοπο αυτού του είδους στο Βέλες, το USA Politics Today, ο οποίος σύντομα αρχίζει να δημοσιεύει παραλογισμούς εναντίον της Κλίντον.
Πολιτική — Αναλύσεις
Ο Άρσοφ Τράιτσε απορρίπτει κάθε υπόνοια συνεργασίας με τη Ρωσία. Ισχυρίζεται ότι αρχικά υποστήριζε τον γερουσιαστή του Τέξας Τεντ Κρουζ, ο οποίος δεν κατάφερε να κερδίσει το χρίσμα στις προκριματικές εκλογές των Ρεπουμπλικανών το 2016. Αν άρχισε να δημοσιεύει περιεχόμενο υπέρ του Τραμπ, ήταν επειδή ο πρώην τηλεοπτικός αστέρας εξασφάλιζε πολύ περισσότερα κλικ από οποιονδήποτε άλλο υποψήφιο. «Με τους Δημοκρατικούς δεν πήγαινε το ίδιο καλά», επιβεβαιώνει ο Μάαρτεν Σενκ, ιδρυτής του ιστοτόπου διασταύρωσης πληροφοριών Lead Stories και γνώστης των δικτύων της Βόρειας Μακεδονίας.
Μέσα σε λίγους μήνες, το USA Politics Today συγκαταλέγεται στους 500 δημοφιλέστερους ειδησεογραφικούς ιστοτόπους στις Ηνωμένες Πολιτείες και εγκαινιάζει μια νέα μόδα στο Βέλες. Donald Trump News, Trump Vision365, US Conservative Today… Οι ψευδεπίγραφοι πολιτικοί ιστότοποι ξεφυτρώνουν σαν μανιτάρια. Αντιγράφουν συστηματικά αμερικανικούς ακροδεξιούς ιστοτόπους και αναπαράγουν ακόμη και τις πιο απίθανες φήμες, όπως εκείνη σύμφωνα με την οποία ο Πάπας Φραγκίσκος υποστήριζε τον Ντόναλντ Τραμπ.
«Οι περισσότεροι ήταν νέοι που προσπαθούσαν να βγάλουν χρήματα μέσω Διαδικτύου, χωρίς να αντιλαμβάνονται όλες τις συνέπειες των δραστηριοτήτων τους. Κατανοούσαν σε πολύ περιορισμένο βαθμό όσα δημοσίευαν», λέει με απογοήτευση ο Αλεξάνταρ Στόικοφσκι, παλιός συμμαθητής αρκετών από αυτούς.
Νεόπλουτοι
Τους μήνες που ακολουθούν την ηχηρή ήττα της στις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου του 2016, η υποψήφια των Δημοκρατικών, Χίλαρι Κλίντον, κατηγορεί επανειλημμένα εκείνους τους «τύπους στη Μακεδονία», τους οποίους υποψιάζεται ότι συνεργάζονταν με τη Ρωσία. Στο Βέλες, αντιθέτως, οι clikatsi («κλικάδες»), όπως αποκαλούνται εδώ, καμαρώνουν επιδεικτικά. «Στα νυχτερινά κέντρα τούς έβλεπες να κάθονται στα τραπέζια με τα ακριβότερα μπουκάλια του μαγαζιού, εκείνα που κανένας κάτοικος δεν μπορούσε να αγοράσει», θυμάται ο Ντούμα Ούρεντνικ, ο οποίος διαχειρίζεται έναν από τους σημαντικότερους ενημερωτικούς ιστοτόπους της πόλης, το Duma.mk.
Ορισμένοι εγκαταλείπουν τις σπουδές τους, κυκλοφορούν με BMW και μεθούν από την επιτυχία τους. «Την πρώτη φορά που πήρα κοκαΐνη βρισκόμουν σε ένα νυχτερινό κέντρο», θυμάται στην πλατφόρμα X ένας από αυτούς, ο Ρούμεν Ναουμόφσκι. «Όταν επέστρεψα σπίτι, κάθισα μπροστά στον υπολογιστή μου και δούλεψα [στον ιστότοπό μου]. Ένιωθα σαν να βρισκόμουν στη Γουόλ Στριτ, στη Νέα Υόρκη».
Ο Μίρκο Τσεσέλκοσκι δεν βασανίστηκε ποτέ από τύψεις. Πλέον αυτοπαρουσιάζεται υπερήφανα ως «ο άνθρωπος που βοήθησε κατά λάθος τον Ντόναλντ Τραμπ να κερδίσει τις αμερικανικές εκλογές». Υποστηρίζει ότι διαθέτει 1.300 μαθητές, οι οποίοι συγκεντρώνουν συνολικά 100 εκατομμύρια ακολούθους στο Facebook, 20 εκατομμύρια μοναδικούς επισκέπτες την ημέρα και μηνιαία έσοδα άνω των 7 εκατομμυρίων δολαρίων.
Διαρκής προσαρμογή
Για το Facebook, οι επιπτώσεις των εκλογών του 2016 είναι καταστροφικές. Η πλατφόρμα αυστηροποιεί τους ελέγχους και μπλοκάρει εκατοντάδες σελίδες. Οι κάτοικοι του Βέλες, όμως, μετακινούνται αμέσως στο Twitter και κατόπιν σε πιο ανεκτικές φιλοτραμπικές πλατφόρμες, χωρίς να αλλάξουν κοινό-στόχο: τις Ηνωμένες Πολιτείες. Άλλωστε, στον κόσμο της διαδικτυακής διαφήμισης, ένα κλικ από Αμερικανό πολίτη αποφέρει περισσότερα χρήματα από τα υπόλοιπα.
Το 2019, ο Ρούμεν Ναουμόφσκι αντικαθιστά την εικόνα του χρήστη κοκαΐνης με εκείνη του ένθερμου υποστηρικτή του Τραμπ και λάτρη των Ηνωμένων Πολιτειών. Από το δωμάτιό του στο Βέλες ιδρύει το Resist the Mainstream, έναν σφόδρα αντιισλαμικό και αντι-ΛΟΑΤΚΙ ιστότοπο. Δηλώνει μια εικονική έδρα στο Τέξας και στη συνέχεια δημιουργεί στα συντηρητικά κοινωνικά δίκτυα έναν λογαριασμό με την ονομασία «Donald Trump Tweets», ο οποίος, υπό το πρόσχημα ότι αποτελεί φόρο τιμής στον πρόεδρο, προωθεί τον ιστότοπό του. Εκατοντάδες χιλιάδες Αμερικανοί πέφτουν στην παγίδα. Το 2020, η διακομματική επιτροπή για την ακεραιότητα των αμερικανικών εκλογών αποκαλύπτει την απάτη και πετυχαίνει την προσωρινή αναστολή λειτουργίας του ιστοτόπου.
Παρά το συχνό κλείσιμο ιστοτόπων και πλαστών λογαριασμών, οι clikatsi δεν εγκαταλείπουν αυτήν την προσοδοφόρα δραστηριότητα. Δρώντας στο παρασκήνιο, οι επιχειρηματίες του Βέλες δημιουργούν λίστες μαζικής αποστολής ηλεκτρονικών μηνυμάτων, χρησιμοποιούν εικονικές διευθύνσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες ή επεκτείνονται στην πώληση προϊόντων με φιλοτραμπικά διακριτικά. Ακόμη και το 2024, το Forbes εντοπίζει ένα νέο δίκτυο από τη Βόρεια Μακεδονία, με συνολικά 4,5 εκατομμύρια ακολούθους.
Η πόλη έχει μετατραπεί σε βιομηχανία παραγωγής περιεχομένου. «Εκατοντάδες άνθρωποι εξακολουθούν να εργάζονται στο Βέλες, αλλά είναι εκείνοι που βρίσκονται στη βάση της πυραμίδας: οι εκτελεστές, αυτοί που κοινοποιούν συνδέσμους κάτω από τα άρθρα ή πατούν “μου αρέσει”», παρατηρεί ο Ντούμα Ούρεντνικ. Στους δρόμους, τα πολυτελή αυτοκίνητα έχουν γίνει πιο σπάνια. Οι πρώτοι εκατομμυριούχοι της βιομηχανίας των ψευδών ειδήσεων έχουν μετακομίσει στο Ντουμπάι ή στο Άμπου Ντάμπι, για να απολαμβάνουν τις μικρές περιουσίες τους μακριά από τις μολυσμένες όχθες του Βαρδάρη.
William Audureau (Βέλες, Βόρεια Μακεδονία — ειδικός απεσταλμένος)
