του Γεωργίου Καλογερά, Διπλωματικού Συντάκτη
Φωτογραφία: Ο αιγύπτιος ΥΠΕΞ επανέλαβε στον Φιντάν την κατηγορηματική απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου
Η παρέμβαση του Αιγύπτιου βουλευτή Σαμίρ Ελ-Μπαγιούμι για την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου αναδεικνύει την ανησυχία που προκαλεί στο Κάιρο η μεταστροφή της Βουλής της ανατολικής Λιβύης. Ζητώντας επείγουσα κυβερνητική ενημέρωση, ο βουλευτής συνδέει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις με την ενεργειακή ασφάλεια, την οικονομία και τις περιφερειακές ισορροπίες.
Το νέο στοιχείο δεν είναι η συμφωνία με την Τουρκία, γνωστή από το 2019, αλλά η αποδοχή της από έναν θεσμό που επί χρόνια την απέρριπτε. Για την Αίγυπτο, το ζήτημα υπερβαίνει επομένως την επαναφορά μιας ανεπιθύμητης θαλάσσιας χάραξης: ένας γειτονικός πολιτικός πόλος, με τον οποίο διατηρεί στενούς δεσμούς, εγκαταλείπει μια θέση που υπηρετούσε τα κοινά τους συμφέροντα.
Η έμφαση του Ελ-Μπαγιούμι στα δικαιώματα έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων προσδίδει οικονομικό περιεχόμενο στην παρέμβασή του. Κατά τον ίδιο, το μνημόνιο απειλεί πόρους απαραίτητους για την ανάπτυξη της χώρας. Η επίκληση του Δικαίου της Θάλασσας συνοδεύεται έτσι από ένα συγκεκριμένο πολιτικό αίτημα: να εξηγήσει η κυβέρνηση με ποια μέσα θα προστατεύσει τα αιγυπτιακά συμφέροντα, τώρα που η αντίθεση της ανατολικής λιβυκής Βουλής παύει να λειτουργεί ως ανάχωμα.
Η κοινοβουλευτική κινητικότητα δεν υποδηλώνει κατ’ ανάγκην αντιπαράθεση με την κυβέρνηση. Το Κάιρο έχει ήδη χαρακτηρίσει το μνημόνιο απολύτως άκυρο και χωρίς έννομα αποτελέσματα για την Αίγυπτο, ενώ ο υπουργός Εξωτερικών Μπαντρ Αμπντελατί επανέλαβε την απόρριψή του στον Χακάν Φιντάν κατά τη συνάντησή τους στην Κωνσταντινούπολη στις 23 Οκτωβρίου. Η παρέμβαση Ελ-Μπαγιούμι μπορεί συνεπώς να διαβαστεί ως πρόσθετη πολιτική πίεση για έμπρακτη συνέχεια της διπλωματικής αντίδρασης.
Τους λεπτούς αιγυπτιακούς χειρισμούς φωτίζουν και οι τοποθετήσεις άλλων βουλευτών. Ο Άτεφ Μαγκάουρι υπογράμμισε ότι ούτε η Αίγυπτος ούτε η Τουρκία άλλαξαν θέση, εκείνο που μεταβλήθηκε είναι η στάση της ανατολικής λιβυκής Βουλής. Ο Μουστάφα Μπάκρι χαρακτήρισε το μνημόνιο προσβολή των αιγυπτιακών δικαιωμάτων, επιμένοντας παράλληλα στη σημασία των σχέσεων με την Τουρκία και τη Λιβύη. Το μήνυμα είναι διπλό: απόρριψη της θαλάσσιας διευθέτησης και διατήρηση των διαύλων με την Άγκυρα.
Εδώ βρίσκεται και η δυσκολότερη εξίσωση για το Κάιρο. Η υπεράσπιση των θαλάσσιων θέσεών του συνυπάρχει με την επιδίωξη διατήρησης των περιφερειακών συνεργασιών του, την ώρα που η ανατολική Λιβύη διευρύνει τις δικές της επιλογές. Η προσέγγισή της με την Τουρκία αναδεικνύει τα όρια της αιγυπτιακής επιρροής και υποχρεώνει την Αίγυπτο να αναζητήσει αποτελεσματικότερα διπλωματικά ερείσματα.
Οι αντιδράσεις στον υπόλοιπο αραβικό κόσμο δεν έχουν ενιαίο χαρακτήρα. Η Τυνησία αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση: οι επίσημες αντιρρήσεις της στον ΟΗΕ αφορούν συγκεκριμένες λιβυκές χαράξεις και ερμηνείες των μεταξύ τους θαλάσσιων ορίων και προηγούνται της πρόσφατης επικύρωσης. Η αναζωπύρωση της συζήτησης στον τυνησιακό Τύπο δεν αρκεί, επομένως, για να συναχθεί ότι η πολιτική ηγεσία συντάσσεται με την αιγυπτιακή αντίδραση.
Αντίθεση στο μνημόνιο εξέφρασε και το αυτοαποκαλούμενο «Μεταβατικό Συμβούλιο του Όρους Λίβανος» (MLTC), το οποίο αυτοπροσδιορίζεται ως μη κυβερνητική οντότητα. Σε ανακοίνωση του προέδρου του, Σάμι Χούρι, χαρακτήρισε τη συμφωνία απόπειρα «κάθετου διαμελισμού» της Ανατολικής Μεσογείου, υποστηρίζοντας ότι θίγει τα συμφέροντα της Ελλάδας, της Κύπρου, της Αιγύπτου και του Ισραήλ. Ζήτησε την επανεξέτασή της και κάλεσε τη λιβανική κυβέρνηση να στηρίξει τις ελληνοαιγυπτιακές θέσεις. Πρόκειται, ωστόσο, για παρέμβαση μη κρατικού φορέα και όχι για επίσημη θέση του Λιβάνου.
Για την Αθήνα, η σαφής αιγυπτιακή απόρριψη προσφέρει έδαφος για στενότερο διπλωματικό συντονισμό. Η εκτίμηση ότι η ανακοίνωση του Καΐρου αφήνει περιθώριο επέκτασης της ελληνοαιγυπτιακής οριοθέτησης προς ανατολάς χρειάζεται να διακρίνεται από την επιβεβαίωση σχετικών συνομιλιών ή συμφωνίας. Το ουσιαστικό ζητούμενο είναι κατά πόσον η σύγκλιση των δύο χωρών μπορεί να επηρεάσει τις επόμενες κινήσεις στην περιοχή.
Καθώς η ανατολική Λιβύη αναδιατάσσει τις συμμαχίες της και η Τουρκία διευρύνει το αποτύπωμά της στη Μεσόγειο, το μνημόνιο λειτουργεί ως μοχλός ανακατανομής επιρροής. Το επόμενο κεφάλαιο θα κριθεί στη θάλασσα: στις έρευνες, στις ενεργειακές συμβάσεις και στην έμπρακτη παρουσία, εκεί όπου οι διπλωματικές θέσεις δοκιμάζονται στην πράξη.
