του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.Από το μεταναστευτικό στον έλεγχο της θάλασσας νότια της Κρήτης
Η επίσκεψη του πρωθυπουργού του Νίγηρα στη Βεγγάζη την 1η Νοεμβρίου και η υπογραφή συμφωνίας στρατηγικής συνεργασίας με τον Σαντάμ Χαφτάρ δεν αποτελούν μια απλή διπλωματική συνάντηση, αλλά συνδέουν την υποσαχάρια Αφρική με την ανατολική Λιβύη και τελικά με τη Μεσόγειο. Η ουσία βρίσκεται στις εξελίξεις που προηγήθηκαν και στις δυνατότητες επιρροής που δημιουργούνται.
Στις 20 Οκτωβρίου, το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης επικύρωσε ομόφωνα το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, μεταβάλλοντας τη μέχρι τότε στάση του. Την επόμενη ημέρα, ο Σαντάμ Χαφτάρ παρουσίασε στη Βεγγάζη δύο Ευρωπαίες, μία Αυστριακή και μία Ελβετίδα, οι οποίες είχαν απελευθερωθεί από την ομηρία τους στον Νίγηρα με τη συνδρομή των δυνάμεών του, ενώ είχε προηγηθεί, τον Αύγουστο, η απελευθέρωση Αμερικανού ομήρου. Η Βεγγάζη επιχειρεί πλέον να αποκτήσει ρόλο πέρα από τα σύνορα της Λιβύης, προβάλλοντας τον Χαφτάρ ως συνομιλητή σε ζητήματα ασφάλειας της ευρύτερης περιοχής του Σαχέλ.
Ο Ντμπέιμπα διαθέτει τη διεθνή αναγνώριση, αλλά ο Χαφτάρ ελέγχει μεγάλο μέρος της ανατολικής και νότιας Λιβύης, διαθέτει στρατιωτική ισχύ και αναπτύσσει διεθνείς σχέσεις. Η αναγνώριση χωρίς πραγματική επιρροή έχει όρια. Αντίστοιχα, η ισχύς χωρίς διεθνή νομιμοποίηση μπορεί να δημιουργήσει τετελεσμένα.
Πιστεύω ότι αυτές οι εξελίξεις είναι πολύ σοβαρές για την Ελλάδα και δεν τους δίνουμε την σημασία που τους αξίζει συνεχίζοντας να κοιτάμε το δέντρο και να χάνουμε το δάσος! Το μνημόνιο που μέχρι πρόσφατα συνδεόταν κυρίως με την κυβέρνηση της Τρίπολης έγινε πλέον αποδεκτό και από τη Βεγγάζη. Η Αθήνα είχε επενδύσει στην προσέγγιση του Χαφτάρ, χωρίς να καταφέρει να αποτρέψει αυτή τη μεταστροφή. Η Τουρκία, αντίθετα, διευρύνει την επιρροή της και στην πλευρά που μέχρι πρότινος την αντιμετώπιζε με καχυποψία. Οι επαφές έχουν αξία όταν παράγουν συγκεκριμένα αποτελέσματα. Διαφορετικά, η διπλωματική παρουσία κινδυνεύει να μετατραπεί σε παρακολούθηση των εξελίξεων από απόσταση.
Η σημαντικότερη διάσταση, ωστόσο, βρίσκεται νοτιότερα. Ο Νίγηρας αποτελεί βασικό κόμβο των διαδρομών που συνδέουν το Σαχέλ με τη Λιβύη. Από το Αγκαντέζ και το Ντίρκου διέρχονται δίκτυα διακίνησης ανθρώπων, καυσίμων, όπλων και άλλων παράνομων εμπορευμάτων. Πρόκειται για οργανωμένα κυκλώματα που λειτουργούν μέσα σε ένα περιβάλλον αδύναμων κρατικών μηχανισμών και ένοπλων ομάδων.
Η διαδρομή μοιάζει με έναν σωλήνα συγκοινωνούντων δοχείων. Η πίεση που δημιουργείται βαθιά στην Αφρική μεταφέρεται προς τη νότια Λιβύη, περνά στα παράκτια δίκτυα και μπορεί να καταλήξει στην Κρήτη και τη Γαύδο. Δεν απαιτείται ένας ενιαίος μηχανισμός για να λειτουργήσει αυτή η διαδρομή, αλλά η δράση των δικτύων και η δυνατότητα όσων ελέγχουν κρίσιμα σημεία να τα αξιοποιούν.
Το 2025 καταγράφηκαν 19.948 αφίξεις από τον νότιο διάδρομο, έναντι 4.935 το 2024. Η αύξηση είναι εντυπωσιακή και αποτυπώνει τη μεταφορά της μεταναστευτικής πίεσης προς την Κρήτη.
Επιπλέον συνυπάρχει και μια διάσταση ασφαλείας που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Στο Σαχέλ δραστηριοποιούνται οργανώσεις όπως το Ισλαμικό Κράτος και η Αλ Κάιντα. Δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι μέλη τους εισέρχονται στην Ελλάδα μέσω των συγκεκριμένων μεταναστευτικών ροών. Η δυνατότητα μετακίνησης προσώπων με τέτοιες διασυνδέσεις μέσα από τα ίδια δίκτυα, όμως, δεν μπορεί να αγνοηθεί. Αυτό που απαιτείται όμως είναι αποτελεσματικοί έλεγχοι και ανταλλαγή πληροφοριών, χωρίς γενικεύσεις σε βάρος των μεταναστών αλλά και χωρίς εφησυχασμό.
Η ανησυχία μου αφορα σε ενδεχόμενο μετατροπςή του μεταναστευτικού σε εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Η Τουρκία έχει ήδη δείξει στον Έβρο, τον Μάρτιο του 2020, πώς μπορεί να αξιοποιηθεί μια μεταναστευτική κρίση για την άσκηση πολιτικής πίεσης. Η Λιβύη απέδειξε ότι είναι καλός μαθητής της. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι μεταφέρει σήμερα αντίστοιχες πρακτικές στη Βεγγάζη. Όμως η αυξανόμενη επιρροή της, καθιστά το ενδεχόμενο άξιο σοβαρής εξέτασης.
Το σενάριο είναι συγκεκριμένο και ξαναπαιγμένο. Μια νέα αύξηση των αφίξεων στην Κρήτη θα μπορούσε να αναδείξει τη Βεγγάζη ως αναγκαίο συνομιλητή για τη διαχείριση των ροών. Στη συνέχεια, στο όνομα της καταπολέμησης των διακινητών, θα μπορούσε να προβληθεί η ανάγκη κοινών επιχειρήσεων με συμμετοχή λιβυκών και τουρκικών μέσων νότια της Κρήτης. Μια τέτοια παρουσία θα αποκτούσε επιχειρησιακό χαρακτήρα στην ίδια θαλάσσια περιοχή που περιλαμβάνεται στις διεκδικήσεις του τουρκολιβυκού μνημονίου!
Δεν υποστηρίζω ότι υπάρχει ήδη ένα τέτοιο σχέδιο. Θέλω όμως να επισημάνω τον κίνδυνο Τουρκία και Λιβύη να δημιουργήσουν τις συνθήκες που θα το καταστήσουν εφικτό. Η διαχείριση του μεταναστευτικού δεν μπορεί να προσφέρει άλλοθι για την αμφισβήτηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η χώρα μας εκπαιδεύει στελέχη της ανατολικής λιβυκής ακτοφυλακής σε περιπολίες, έρευνα και διάσωση, ενώ επιδιώκει μόνιμη παρουσία Έλληνα αξιωματικού στη Βεγγάζη. Η συνεργασία αυτή μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά απαιτούνται σαφείς όροι, συγκεκριμένα ανταλλάγματα και εγγυήσεις ότι η εκπαίδευση δεν θα αξιοποιηθεί κατά τρόπο αντίθετο προς τα ελληνικά συμφέροντα… Η συνεργασία χωρίς πολιτικό και επιχειρησιακό έλεγχο δεν συνιστά αυτομάτως στρατηγικό πλεονέκτημα.
Η Αθήνα χρειάζεται ανοικτούς διαύλους τόσο με την Τρίπολη όσο και με τη Βεγγάζη. Παράλληλα χρειάζεται, ενισχυμένη ναυτική παρουσία νότια της Κρήτης, στενότερη συνεργασία με την Κύπρο και την Αίγυπτο και σαφείς θέσεις απέναντι σε κάθε απόπειρα σύνδεσης του μεταναστευτικού με τις τουρκικές διεκδικήσεις.
Η Τουρκία γνωρίζει να μετατρέπει τις κρίσεις σε εργαλεία διαπραγμάτευσης και να δημιουργεί σταδιακά παρουσία εκεί όπου προηγουμένως δεν είχε θέση. Η ελληνική πολιτική δεν μπορεί να περιορίζεται στην αντίδραση όταν οι εξελίξεις έχουν ήδη διαμορφωθεί. Αυτό που απαιτείται ειναι να υπάρξει πρόβλεψη, σχέδιο και δική μας ισχύ.
Ο σωλήνας του Σαχέλ μπορεί να μεταφέρει ανθρώπους προς τη Μεσόγειο, με παράλληλη μεταφορά πολιτικής πίεσης. Το πραγματικό διακύβευμα, επομένως, δεν είναι μόνο η διαχείριση των αφίξεων στην Κρήτη, αλλά να μην αποκτήσει κανένας τρίτος την ευκαιρία να μετατρέψει την αντιμετώπιση του μεταναστευτικού σε δικαιολογία για επιχειρησιακή παρουσία και διεκδίκηση ρόλου στα νερά μας.
Υποστράτηγος ε.α. Αχιλλεύς Ταούξης
Απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων και με 43 χρόνια υπηρεσίας στις Ένοπλες Δυνάμεις, υπηρέτησε σε επιχειρησιακές και επιτελικές θέσεις στην Ελλάδα, στο ΝΑΤΟ και σε διεθνείς αποστολές. Διετέλεσε Εκπαιδευτής και Διευθυντής Σπουδών στη ΣΕΘΑ, Διευθυντής Κέντρου Επιχειρήσεων στο ΝΑΤΟϊκό Στρατηγείο Σκοπίων και στέλεχος του ΓΕΣ, του ΓΕΕΘΑ και του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, με αντικείμενο την άμυνα, την αμυντική πολιτική, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις διεθνείς σχέσεις.
Είναι κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στην Εφαρμοσμένη Στρατηγική και Διεθνείς Σχέσεις από το University of Plymouth και έχει συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες και εκδηλώσεις. Αρθρογραφεί για θέματα εθνικής ασφάλειας, άμυνας, στρατηγικής και γεωπολιτικής.
