Σεραφείμ Ευστρατιάδης

Σύμβουλος – Τεχνητής Νοημοσύνης, Αυτόνομων Συστημάτων, Οικο‑Γεωπολιτικής Διαχείρισης Κινδύνου

Ο πόλεμος κατά του Ιράν κινδυνεύει να επαναλάβει την αυτοκρατορική υπερέκταση της Βρετανίας: μια δαπανηρή σύγκρουση στην περιφέρεια που επιταχύνει τη στρατηγική παρακμή των ΗΠΑ, αποσταθεροποιεί τις ενεργειακές αγορές και εκθέτει την Ευρώπη – και ιδιαίτερα την Ελλάδα – σε επικίνδυνους οικονομικούς και γεωπολιτικούς κραδασμούς.

Ø Το τέλος του Χαμενεΐ και η εσωτερική αδυναμία του Ιράν

Ο θάνατος του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ (Ayatollah Khamenei), ανώτατου ηγέτη του Ιράν από το 1989, αφαιρεί την εξουσία ενός 86χρονου ηγέτη από περίπου 92 εκατομμύρια Ιρανούς, αλλά δεν λύνει την βαθιά δομική κρίση της χώρας. Ως ανώτατος ηγέτης, ο Χαμενεΐ επέβλεψε ένα σύστημα που συνδύασε την θρησκευτική αυθεντία με την στρατιωτική και γραφειοκρατική ισχύ, δημιουργώντας ένα υβριδικό καθεστώς όπου σιίτες κληρικοί, υπηρεσίες ασφαλείας και μια παγιωμένη γραφειοκρατία συνυπάρχουν σε ένα πλαίσιο καταπίεσης, οικονομικής δυσλειτουργίας και εκτεταμένης διαφθοράς.

Υπό την ηγεσία του, το Ιράν σκλήρυνε την ιδεολογική του αντιπαράθεση όχι μόνο με τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ισραήλ και την Ευρώπη, αλλά και με τις βασικές πολιτικές και κοινωνικές ελευθερίες στο εσωτερικό. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) και η παραστρατιωτική οργάνωση Μπασίτζ (Basij) εξελίχθηκαν σε κεντρικούς πυλώνες αυτής της τάξης πραγμάτων. Οι Φρουροί αποτελούν ένα παράλληλο στρατιωτικό και μηχανισμό ασφαλείας, διακριτό από τον κανονικό στρατό, με περίπου 190.000 ενεργό προσωπικό και άμεσο έλεγχο σε κρίσιμους οικονομικούς τομείς και εξωτερικές παρεμβάσεις.

Η Μπασίτζ είναι μια μαζική παραστρατιωτική οργάνωση, κυρίως εθελοντική, που χρησιμοποιείται για την εσωτερική καταστολή, την πολιτική κινητοποίηση και βοηθητικούς μάχιμους ρόλους· οι εκτιμήσεις για την δύναμή της φθάνουν σε πολλές εκατοντάδες χιλιάδες μέλη. Η ύπαρξη αυτού του ισχυρού κατασταλτικού μηχανισμού δείχνει ότι, ακόμη και αν το ιρανικό κράτος αποδυναμωθεί, είναι απίθανο να καταρρεύσει γρήγορα· οποιαδήποτε διαδοχή στην κορυφή του καθεστώτος είναι πιθανό να είναι παρατεταμένη, αμφισβητούμενη και συχνά βίαιη.

Ø Οι στόχοι της Ουάσιγκτον και η στρατηγική ασάφεια

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ (Donald Trump) έχει επιλέξει να διεξαγάγει πόλεμο κατά του Ιράν χωρίς μια ξεκάθαρα τεκμηριωμένη, άμεση απειλή εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι δικές του προηγούμενες δηλώσεις ότι οι αμερικανικές επιθέσεις είχαν «εξαλείψει» ουσιαστικά το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν καθιστούν δύσκολη την υπεράσπιση της μεταγενέστερης θέσης ότι το ίδιο πρόγραμμα, ξαφνικά, αποτελούσε επείγον κίνδυνο, τέτοιο ώστε να δικαιολογεί την παράκαμψη του Κογκρέσου.

Στην ανακοίνωση των τελευταίων επιθέσεων – στο πλαίσιο της επιχείρησης που αναφέρεται ως «Epic Fury» («Επική Οξυθυμία») σε ορισμένες αναφορές – ο πρόεδρος παρουσίασε τον στόχο ως αλλαγή καθεστώτος, καλώντας ευθέως τους Ιρανούς να ανατρέψουν την κυβέρνησή τους. Ιστορικά, η ανατροπή μιας κυβέρνησης μόνο από αέρος είναι εξαιρετικά σπάνια· η βιώσιμη αλλαγή καθεστώτος συνήθως απαιτεί χερσαίες δυνάμεις και μακροχρόνια εμπλοκή στην διακυβέρνηση της χώρας. Οι αμερικανικές εμπειρίες στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ και στην Λιβύη δείχνουν ότι η πτώση ενός καθεστώτος συχνά οδηγεί σε κατάρρευση του κράτους, σε εξέγερση ή σε χρόνια αστάθεια, και όχι σε φιλελεύθερη δημοκρατία.

Ακόμη και αν η ιρανική ηγεσία αποδεκατιστεί και η οικονομία της χώρας στραγγαλιστεί, το πιθανότερο αποτέλεσμα δεν είναι μια τακτική, ομαλή μετάβαση, αλλά ένα τραυματισμένο καθεστώς που προσαρμόζεται, αναδιατάσσει τις ελίτ και ίσως διαπραγματεύεται από πιο αδύναμη θέση, χωρίς όμως να εξαφανίζεται. Η σύγχυση ενισχύεται από τις αντιφατικές δηλώσεις της Ουάσιγκτον. Άλλοτε ανώτεροι αξιωματούχοι τονίζουν ότι ο στόχος δεν είναι η αλλαγή καθεστώτος αλλά ο «ακρωτηριασμός» των ιρανικών στρατιωτικών δυνατοτήτων· άλλοτε, η κυβέρνηση αφήνει να εννοηθεί ότι θα μπορούσε να συνεργαστεί με νέους ηγέτες μέσα στο ίδιο καθεστώς ή ακόμη και να ανασχεδιάσει τα σύνορα του Ιράν μέσω στήριξης κουρδικών ομάδων σε Ιράν και Ιράκ. Αυτά τα πήγαινε‑έλα ανάμεσα σε μέγιστους και περιορισμένους στόχους καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο για συμμάχους, αντιπάλους και αγορές να εκτιμήσουν τον κίνδυνο ή να προβλέψουν την πολιτική.

Ø Οι στόχοι του Ισραήλ και ο κίνδυνος εμφυλίου

Η ισραηλινή ηγεσία φαίνεται να έχει πολύ πιο σαφή και περιορισμένο αντικειμενικό σκοπό: να σπάσει την ικανότητα της Ισλαμικής Δημοκρατίας να λειτουργεί ως συνεκτικός κρατικός αντίπαλος. Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου (Benjamin Netanyahu) έχει παρουσιάσει δημόσια την εκστρατεία ως κορύφωση μιας προσπάθειας δεκαετιών για να εξουδετερώσει το ιρανικό καθεστώς. Τα ισραηλινά πλήγματα φέρεται να στοχεύουν ανώτατους αξιωματούχους, κρίσιμες δομές διοίκησης και ελέγχου, τον κατασταλτικό μηχανισμό των Φρουρών της Επανάστασης και ακόμη και στοιχεία της εσωτερικής αστυνομικής μηχανής, με στόχο να «αδειάσει» σταδιακά το καθεστώς από τα εργαλεία βίας που το στηρίζουν.

Αυτή η τροχιά θα μπορούσε να οδηγήσει σε κενό εξουσίας στο Ιράν, όχι σε ομαλή μεταπολίτευση. Η χώρα είναι κοινωνικά και εθνοτικά σύνθετη, με Πέρσες, Κούρδους, Αζέρους, Άραβες, Μπαλούχ, Αρμένιους και άλλες ομάδες, πολλές με ισχυρούς διασυνοριακούς δεσμούς με γειτονικά κράτη. Όπως έχουν δείξει οι συγκρούσεις στα Βαλκάνια, στο Ιράκ και στην Συρία, όταν καταρρέει η κεντρική εξουσία, οι κοινωνίες συχνά αποσύρονται σε εθνοτικές ή θρησκευτικές ταυτότητες, εξοπλίζονται και παύουν να εμπιστεύονται τους εθνικούς θεσμούς.

Την ίδια στιγμή, οι δομές ασφαλείας του Ιράν είναι μεγάλες, ιδεολογικά προσανατολισμένες και βαριά οπλισμένες. Οι Φρουροί της Επανάστασης, η Μπασίτζ και οι τακτικές ένοπλες δυνάμεις μαζί αντιστοιχούν σε αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες άτομα, με εκτεταμένα οπλοστάσια και τοπικά δίκτυα. Είναι απίθανο να εξαφανιστούν χωρίς αντίσταση. Ένα ρεαλιστικό σενάριο μοιάζει περισσότερο με το Ιράκ μετά το 2003 ή την Λιβύη μετά το 2011: οι επίσημες δομές διαλύονται, αλλά πρώην στρατιωτικοί και μέλη υπηρεσιών ασφαλείας επανεμφανίζονται ως πολιτοφυλακές, αντάρτικες ομάδες ή πολέμαρχοι, αμφισβητώντας τον έλεγχο επί εδαφών και φυσικών πόρων για χρόνια.

Για το Ισραήλ, ένα κατακερματισμένο Ιράν, βυθισμένο στις εσωτερικές του συγκρούσεις και ανίκανο να προβάλει ισχύ στην περιοχή, μπορεί να θεωρηθεί αποδεκτό – ίσως και επιθυμητό – αποτέλεσμα. Από την οπτική γωνία όμως των Ηνωμένων Πολιτειών και των Αράβων εταίρων τους, ένας παρατεταμένος ιρανικός εμφύλιος θα ήταν βαθιά αποσταθεροποιητικός. Θα απειλούσε τις ενεργειακές ροές από τον Περσικό Κόλπο, θα διατάρασσε την ναυσιπλοΐα στα στενά του Ορμούζ (Hormuz) και θα προκαλούσε κύματα προσφύγων προς την Τουρκία, την Ευρώπη και, δυνητικά, την Ανατολική Μεσόγειο.

Ø Οικονομικές επιπτώσεις για ΗΠΑ, Ευρώπη και Ελλάδα

Οι οικονομικές συνέπειες μιας παρατεταμένης σύγκρουσης ΗΠΑ–Ισραήλ–Ιράν θα γίνουν αισθητές πρώτα μέσω των ενεργειακών αγορών και των θαλάσσιων μεταφορών.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, η άνοδος των τιμών του πετρελαίου αποτελεί μια σύνθετη διαταραχή. Η χώρα είναι πλέον μεγάλος παραγωγός ενέργειας, παραμένει όμως στενά συνδεδεμένη με τις παγκόσμιες τιμές. Μια απότομη αύξηση της τιμής Brent, λόγω επιθέσεων σε υποδομές του Κόλπου ή λόγω μερικού κλεισίματος των στενών του Ορμούζ, θα ανατίναζε τις τιμές της βενζίνης, θα τροφοδοτούσε τον πληθωρισμό και θα ανάγκαζε την Fed να ισορροπεί δύσκολα ανάμεσα στην σταθερότητα των τιμών και την διατήρηση της ανάπτυξης. Οι αμυντικές δαπάνες θα αυξάνονταν για να καλύψουν παρατεταμένες επιχειρήσεις, αντιπυραυλική άμυνα και ναυτικές αποστολές συνοδείας, αφαιρώντας δημοσιονομικούς πόρους από εσωτερικές προτεραιότητες όπως η βιομηχανική πολιτική, οι υποδομές και ο τεχνολογικός ανταγωνισμός με την Κίνα.

Η Ευρώπη είναι ακόμη πιο εκτεθειμένη. Παρά την μείωση της άμεσης εξάρτησής της από το ρωσικό φυσικό αέριο μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει βαριά εξαρτημένη από εισαγόμενους υδρογονάνθρακες και από σταθερές θαλάσσιες οδούς μέσω της Διώρυγας του Σουέζ και της Ανατολικής Μεσογείου. Μια παρατεταμένη αναταραχή στον Περσικό Κόλπο θα αύξανε το κόστος ενέργειας για την βιομηχανία, θα αποδυνάμωνε ήδη εύθραυστη ανάπτυξη και θα περιέπλεκε την νομισματική πολιτική, καθώς η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θα έπρεπε να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα πληθωρισμό και στασιμότητα. Τα ασφάλιστρα κινδύνου για πλοία που διέρχονται από την Ερυθρά Θάλασσα και την Ανατολική Μεσόγειο έχουν ήδη αυξηθεί λόγω επιθέσεων στην περιοχή, και ένας ευρύτερος πόλεμος θα μπορούσε να εντείνει περαιτέρω αυτές τις πιέσεις.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ιδιαίτερα κρίσιμο σημείο αυτών των εξελίξεων. Ως μία από τις μεγαλύτερες ναυτιλιακές δυνάμεις παγκοσμίως, ο ελληνόκτητος στόλος μεταφέρει μεγάλο όγκο πετρελαίου, υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) και εμπορευματοκιβωτίων μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, της Ερυθράς Θάλασσας και της Ανατολικής Μεσογείου. Κάθε επίμονη απειλή εναντίον δεξαμενόπλοιων στον Περσικό Κόλπο ή εμπορικών πλοίων στους γειτονικούς θαλάσσιους διαδρόμους επηρεάζει άμεσα τα ναύλα, το κόστος ασφάλισης και την κερδοφορία των ελληνικών ναυτιλιακών εταιρειών.

Ταυτόχρονα, η Ελλάδα παραμένει οικονομία εισαγωγής ενέργειας, ακόμη σε διαδικασία ανάκαμψης από μια δεκαετή κρίση χρέους. Η αύξηση των τιμών ενέργειας διεθνώς επιβαρύνει το εμπορικό ισοζύγιο, συμπιέζει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών και ασκεί πίεση σε ενεργοβόρους κλάδους όπως ο τουρισμός, οι μεταφορές και η βιομηχανία. Η αυξημένη γεωπολιτική αβεβαιότητα στην Ανατολική Μεσόγειο μπορεί επίσης να επηρεάσει το επενδυτικό κλίμα απέναντι σε ελληνικά περιουσιακά στοιχεία και να δυσκολέψει τις προσπάθειες της Αθήνας να προσελκύσει μακροπρόθεσμο κεφάλαιο σε λιμάνια, logistics (επιμελητεία) και ενεργειακές υποδομές.

Παραδόξως, η Ελλάδα θα μπορούσε να αποκτήσει ορισμένα στρατηγικά οφέλη ως κόμβος logistics και ενέργειας, εφόσον μέρος των ροών ανακατευθυνθεί από πιο εκτεθειμένες διαδρομές. Η αυξημένη χρήση ελληνικών λιμένων, τερματικών LNG και διασυνδετήριων αγωγών θα μπορούσε να αποφέρει μεσοπρόθεσμα κέρδη. Ωστόσο, αυτά τα οφέλη προϋποθέτουν προσεκτική διαχείριση των κινδύνων ασφάλειας και μια ευρωπαϊκή στρατηγική που να αξιοποιεί τις ελληνικές υποδομές ως μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου διαφοροποίησης πηγών και διαδρομών, όχι απλώς ως «μαξιλάρι» που απορροφά την περιφερειακή αστάθεια.

Ø Η επανάσταση των drones και η αλλαγή στην οικονομία του πολέμου

Πέρα από την πολιτική κρίση, συντελείται μια βαθύτερη μεταμόρφωση: αλλάζει η βιομηχανική και τεχνολογική βάση του πολέμου. Πρόσφατες αναλύσεις των ιρανικών επιθέσεων στα κράτη του Κόλπου δείχνουν ότι μέσα σε μία εβδομάδα αντίποινων, περίπου το 71% των καταγεγραμμένων πλήγματων πραγματοποιήθηκε με drones, με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα να αντιμετωπίζουν, μόνα τους, 1.422 ανιχνευμένα drones και 246 πυραύλους σε μόλις οκτώ ημέρες. Αυτό αντανακλά μια νέα εποχή «μαζικής ακρίβειας», όπου φθηνά, αναλώσιμα μέσα μπορούν να αναπτυχθούν σε μεγάλους αριθμούς για να υπερφορτώσουν τις άμυνες.

Τα ιρανικά drones τύπου Shahed, τα οποία λειτουργούν ως «καμικάζι» μιας χρήσης, εκτιμάται ότι κοστίζουν δεκάδες χιλιάδες δολάρια ανά μονάδα, με κάποιες αναφορές να τα τοποθετούν στην κλίμακα των 20.000–35.000 δολαρίων. Αντίθετα, οι αναχαιτιστικοί πύραυλοι συστημάτων υψηλής τεχνολογίας, όπως οι αμερικανικοί Patriot, κοστίζουν αρκετά εκατομμύρια δολάρια ο καθένας – γύρω στα 4 εκατομμύρια δολάρια, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις. Δημιουργείται έτσι μια έντονη ασυμμετρία: ο επιτιθέμενος δαπανά χιλιάδες, ο αμυνόμενος εκατομμύρια, κάτι που υπονομεύει την μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των παραδοσιακών δογμάτων αεράμυνας.

Η εμπειρία της Ουκρανίας δείχνει πόσο γρήγορα μπορεί να κλιμακωθεί αυτή η δυναμική. Ουκρανικές εταιρείες έχουν αναπτύξει εξαιρετικά φθηνά drones αναχαίτισης και άλλα συστήματα που μπορούν να παράγονται δεκάδες χιλιάδες ανά μήνα, μειώνοντας δραματικά το κόστος ανά εμπλοκή. Ταυτόχρονα, η Ρωσία έχει αυξήσει σημαντικά την δική της παραγωγή drones τύπου Shahed, με Ουκρανούς αξιωματούχους να κάνουν λόγο για εκατοντάδες ανά ημέρα και στόχο τα 1.000 drones την ημέρα. Συγκριτικά, η ετήσια παραγωγή πυραύλων Patriot στις ΗΠΑ μετριέται σε λίγες χιλιάδες, δείχνοντας την αναντιστοιχία μεταξύ βιομηχανικής ικανότητας και πραγματικών αναγκών του πεδίου μάχης.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, το κρίσιμο πλεονέκτημα μετατοπίζεται από την κατοχή ενός μικρού αριθμού «εξαιρετικών» πλατφορμών στην διατήρηση μιας ευρεία βιομηχανικής βάσης, ικανής να παράγει μαζικά σχετικά φθηνά συστήματα και να τα ολοκληρώνει μέσω λογισμικού και δικτύωσης. Ο νικητής θα είναι όλο και περισσότερο εκείνος που θα συνδυάζει έναν περιορισμένο αριθμό πολύ προηγμένων μέσων με έναν τεράστιο στόλο «αρκετά καλών» αυτόνομων ή ημιαυτόνομων πλατφορμών, όλα διασυνδεδεμένα και ενισχυμένα από τεχνητή νοημοσύνη. Η ανθρώπινη απόφαση παραμένει κρίσιμη, αλλά αλγόριθμοι και μηχανικά παραγόμενες επιλογές συμπιέζουν ήδη τον χρόνο λήψης αποφάσεων· δοκιμές στην Πολεμική Αεροπορία των ΗΠΑ έδειξαν ότι συστήματα AI μπορούν να παράγουν προτάσεις στόχευσης μέσα σε δευτερόλεπτα και σε κλίμακες που ξεπερνούν κατά πολύ τις καθαρά ανθρώπινες ομάδες.

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, αυτή η μετατόπιση έχει δύο βασικές οικονομικές συνέπειες. Πρώτον, οι αμυντικοί προϋπολογισμοί πρέπει να στραφούν από την σχεδόν αποκλειστική χρηματοδότηση λίγων, πολύ ακριβών προγραμμάτων προς την οικοδόμηση ανθεκτικών βιομηχανικών οικοσυστημάτων, ικανών να παράγουν μαζικά πιο φθηνά συστήματα και να τα ενσωματώνουν μέσω λογισμικού. Δεύτερον, η γραμμή ανάμεσα στην «πολιτική» και την «στρατιωτική» βιομηχανία γίνεται όλο και πιο θολή, καθώς εμπορικά εξαρτήματα, δορυφορικές εικόνες και διττής χρήσης εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης γίνονται κεντρικά στοιχεία του πολέμου. Η επιτυχία της Ευρώπης και των ΗΠΑ θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο μπορούν να αναδιαρθρώσουν έγκαιρα τις βιομηχανικές τους βάσεις, ενώ ανταγωνίζονται την κλίμακα της Κίνας και την προθυμία της Ρωσίας να απορροφά μεγάλες απώλειες.

Για την Ελλάδα, αυτή η εξέλιξη του πολέμου έχει συγκεκριμένες συνέπειες. Ως κράτος πρώτης γραμμής στο ΝΑΤΟ, με ανοιχτά ζητήματα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, η Αθήνα θα χρειαστεί ολοένα περισσότερο να επενδύσει σε πολυεπίπεδες άμυνες αέρα και θάλασσας, ικανές να αντιμετωπίσουν σμήνη φθηνών drones και πυραύλων χωρίς να εξαντλούν τον αμυντικό προϋπολογισμό. Αυτό θα εντείνει την πίεση για βαθύτερη συνεργασία με τις ευρωπαϊκές και αμερικανικές αμυντικές βιομηχανίες, για συμμετοχή σε κοινά ερευνητικά προγράμματα, και για ενσωμάτωση των ελληνικών ναυπηγείων, λιμανιών και ψηφιακών υποδομών σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας και βιομηχανικής πολιτικής.

Ø Στρατηγική υπερέκταση: τα διδάγματα από την παρακμή της Βρετανίας

Ο μεγαλύτερος γεωπολιτικός κίνδυνος είναι να επαναλάβουν οι Ηνωμένες Πολιτείες το μοτίβο της αυτοκρατορικής υπερέκτασης που επιτάχυνε την παρακμή της Βρετανίας. Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Βρετανική Αυτοκρατορία αντιστοιχούσε περίπου στο ένα τέταρτο του παγκόσμιου ΑΕΠ και κυριαρχούσε στα παγκόσμια χρηματοοικονομικά, όπως περίπου οι ΗΠΑ σήμερα. Ωστόσο, από την δεκαετία του 1880 μέχρι την δεκαετία του 1920, το Λονδίνο δαπάνησε τεράστιους πόρους για να καταστείλει εξεγέρσεις και να διαχειριστεί κρίσεις σε αυτό που θεωρούσε περιφερειακές ζώνες – από το Σουδάν και την Σομαλία μέχρι το Ιράκ και την Ιορδανία – υποτιμώντας παράλληλα την άνοδο της αμερικανικής και της γερμανικής βιομηχανικής και τεχνολογικής ισχύος.

Η ιρακινή εξέγερση του 1920, για παράδειγμα, απαίτησε πάνω από 100.000 Βρετανούς και Ινδούς στρατιώτες και τεράστιες δαπάνες, σε μια περίοδο που ολόκληρος ο βρετανικός προϋπολογισμός εκπαίδευσης ήταν περίπου ίσος με το κόστος αυτής και μόνο της επιχείρησης. Ενώ η Βρετανία επικεντρωνόταν στην σταθεροποίηση της περιφέρειας, οι Ηνωμένες Πολιτείες οικοδομούσαν την μεγαλύτερη βιομηχανική οικονομία του κόσμου και η Γερμανία ανασυγκροτούσε ήσυχα την στρατιωτική και βιομηχανική της ισχύ. Η Βρετανία δεν κατακτήθηκε από μια μονή καταστροφική μάχη· διαβρώθηκε σταδιακά από συσσωρευμένες στρατηγικές αποσπάσεις και από χρόνια υποεπένδυση στον δικό της πυρήνα.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες κινδυνεύουν με παρόμοια τροχιά αν συνεχίσουν να εκτρέπουν περιορισμένους πολιτικούς, δημοσιονομικούς και στρατιωτικούς πόρους σε ανοιχτές συγκρούσεις στην Μέση Ανατολή, ενώ η Κίνα επενδύει στην τεχνητή νοημοσύνη, στην κβαντική τεχνολογία, στις πράσινες τεχνολογίες και στην προηγμένη μεταποίηση, και η Ρωσία συνεχίζει να υπονομεύει την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας μέσα από υβριδικό πόλεμο. Κάθε ώρα που αφιερώνεται στην διαχείριση της ιρανικής διαδοχής ή στην ρύθμιση των επιθέσεων στον Περσικό Κόλπο είναι μια ώρα που δεν αφιερώνεται στην βιομηχανική στρατηγική, στην μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης ή στην τεχνολογική ηγεσία.

Για την Ευρώπη και ειδικά για την Ελλάδα, αυτό γεννά ένα δύσκολο ερώτημα: μπορούν να βασίζονται επ’ αόριστον στις αμερικανικές εγγυήσεις ασφάλειας, αν η Ουάσιγκτον είναι ταυτόχρονα υπερεκτεθειμένη και πολιτικά ασταθής; Όσο περισσότερο η αμερικανική προσοχή απορροφάται από τις απρόβλεπτες παρενέργειες πολέμων όπως ο τωρινός με το Ιράν, τόσο περισσότερο η Ευρώπη θα χρειαστεί να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο για την ασφάλεια της γειτονιάς της – συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Μεσογείου, των Βαλκανίων και της Μαύρης Θάλασσας. Αυτό, με την σειρά του, σημαίνει διαρκή επένδυση σε άμυνα, ενεργειακή ασφάλεια και βιομηχανική ικανότητα, τομείς στους οποίους η γεωγραφία καθιστά την Ελλάδα κεντρική, αλλά η οικονομική της ανθεκτικότητα παραμένει περιορισμένη.

Ø Αξιοπιστία, χάος και μεταβλητότητα πολιτικής

Τέλος, έχει σημασία και ο τρόπος λήψης αποφάσεων στις ΗΠΑ. Απειλές ότι θα «εξαλείψουν» ηλεκτροπαραγωγικές μονάδες στο Ιράν ή ότι θα κλείσουν ή θα ανοίξουν τα στενά του Ορμούζ εντός αυθαίρετων προθεσμιών, ακολουθούμενες από γρήγορες υπαναχωρήσεις και αυτοσχέδιες «παύσεις», έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου οι αμερικανικές δηλώσεις δεν λειτουργούν πλέον ως αξιόπιστοι δείκτες μελλοντικής δράσης. Η παλαιότερη συζήτηση γύρω από την «κόκκινη γραμμή» του Μπαράκ Ομπάμα στην Συρία εστιάστηκε στο αν η μη τήρηση μιας δημόσιας απειλής βλάπτει την αξιοπιστία των ΗΠΑ. Σήμερα, το πρόβλημα δεν είναι μία μεμονωμένη αθέτηση, αλλά ένα μοτίβο συνεχών αντιφάσεων και αλλαγών πορείας.

Οι χρηματοπιστωτικές αγορές, οι σύμμαχοι και οι αντίπαλοι τείνουν πλέον να αντιμετωπίζουν τις αμερικανικές δηλώσεις περισσότερο ως στοιχεία ενός πολιτικού «σήριαλ» παρά ως σταθερά σημεία αναφοράς για τον μεσοπρόθεσμο σχεδιασμό. Για τους επιχειρηματίες, αυτό που παλαιότερα αποκαλούνταν «αβεβαιότητα πολιτικής» έχει μετατραπεί σε διαρθρωτική χαοτική μεταβλητότητα, όπου δασμοί, κυρώσεις και στρατιωτικές απειλές μπορούν να ανακοινωθούν ή να αποσυρθούν μέσω κοινωνικών δικτύων, με περιορισμένες διαδικασίες εντός της κυβέρνησης ή διαβούλευση με τους συμμάχους. Αυτή η χαοτική μεταβλητότητα είναι ιδιαίτερα δαπανηρή στις αγορές ενέργειας και ναυτιλίας, όπου ελληνικές, ευρωπαϊκές και αμερικανικές επιχειρήσεις πρέπει να λαμβάνουν μακροπρόθεσμες, κεφαλαιουχικές αποφάσεις υπό καθεστώς βραχυπρόθεσμης γεωπολιτικής αυτοσχεδιαστικής πολιτικής.

Οι υποστηρικτές του Τραμπ συχνά υποστηρίζουν ότι αυτή η απροβλεψιμότητα είναι πλεονέκτημα – ότι κρατά τους αντιπάλους σε εγρήγορση και επιτρέπει γρήγορες αλλαγές πορείας. Όμως σε συγκρούσεις όπως η τρέχουσα με το Ιράν, όπου ο αντίπαλος μπορεί να επιβάλει πραγματικό κόστος στην παγκόσμια οικονομία στοχεύοντας ενεργειακή υποδομή και θαλάσσιους δρόμους, ο αυτοσχεδιασμός μπορεί να ενθαρρύνει λανθασμένους υπολογισμούς. Η ιρανική ηγεσία μπορεί εύλογα να συμπεράνει ότι είναι προτιμότερο να περιμένει τις διακυμάνσεις της αμερικανικής πολιτικής και να εκμεταλλεύεται τους φόβους των αγορών, παρά να υποκύψει σε απαιτήσεις που αλλάζουν από εβδομάδα σε εβδομάδα.

Ø Ένα απλό στρατηγικό δίλημμα

Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ευρώπη και την Ελλάδα, η θεμελιώδης επιλογή είναι σαφής. Μπορούν να αντιμετωπίσουν τον τρέχοντα πόλεμο με το Ιράν ως μια ακόμη ανοιχτή προσπάθεια «αναδιαμόρφωσης» μιας κοινωνίας στην Μέση Ανατολή, με όλους τους κινδύνους εμφυλίου πολέμου, προσφυγικών ροών και οικονομικών κραδασμών που αυτό συνεπάγεται. Ή μπορούν να ορίσουν περιορισμένους στόχους – αποτροπή επιθέσεων σε ναυσιπλοΐα και ενεργειακή υποδομή, περιορισμό των πιο αποσταθεροποιητικών ικανοτήτων του Ιράν – και στην συνέχεια να μεταφέρουν ξανά το στρατηγικό τους βάρος στην ενίσχυση της δικής τους βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης.

Το δίδαγμα από την εμπειρία της Βρετανίας είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις σπάνια καταρρέουν επειδή συντρίβονται σε μια μάχη· παρακμάζουν επειδή, ξανά και ξανά, δίνουν προτεραιότητα στην περιφέρεια σε βάρος του πυρήνα. Για τις ΗΠΑ, ο πυρήνας αυτός είναι η παραγωγική οικονομία, το τεχνολογικό προβάδισμα και οι συμμαχίες με την Ευρώπη και την Ασία. Για την Ευρώπη, είναι η εσωτερική συνοχή και η οικονομική ανθεκτικότητα. Για την Ελλάδα, είναι η υγεία της οικονομίας της, η ανταγωνιστικότητα της ναυτιλίας και των λιμανιών της και η ικανότητά της να λειτουργεί ως πυλώνας σταθερότητας στην Ανατολική Μεσόγειο, και όχι απλώς ως αποδέκτης των κραδασμών μιας περιοχής σε μόνιμη κρίση.

Αν ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο εξελιχθεί σε μακροχρόνιο, αυτοσχεδιαστικό εγχείρημα αλλαγής καθεστώτος, το κόστος δεν θα το πληρώσουν μόνο η Τεχεράνη και η Ουάσιγκτον. Θα εμφανιστεί στην αντλία βενζίνης στην Αθήνα, στα αυξημένα ασφάλιστρα των ελληνόκτητα πλοίων, στην βραδύτερη ανάπτυξη σε όλη την Ευρώπη και σε μια ακόμη χαμένη δεκαετία στρατηγικής απόσπασης την ώρα που ο πραγματικός ανταγωνισμός – οικονομικός, τεχνολογικός και δημογραφικός – διεξάγεται αλλού.

Το βασικό συμπέρασμα από το χθεσινό διάγγελμα του Ντόναλντ Τραμπ δεν είναι ότι ο πόλεμος με το Ιράν οδεύει καθαρά προς τη λήξη του, αλλά ότι εισέρχεται σε μια νέα, πιο ασταθή φάση: η Ουάσιγκτον δηλώνει πως οι «βασικοί στρατηγικοί στόχοι» της σχεδόν επιτεύχθηκαν, όμως ταυτόχρονα αφήνει ανοιχτό ένα ακόμη παράθυρο δύο έως τριών εβδομάδων για σκληρότερα πλήγματα, χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα λήξης, χωρίς καθαρό σχέδιο για τα Στενά του Ορμούζ και χωρίς οριστική απάντηση για το ιρανικό εμπλουτισμένο ουράνιο.

Με άλλα λόγια, ο Τραμπ δεν ανακοίνωσε ειρήνη· ανακοίνωσε ότι η συνέχιση του πολέμου χρησιμοποιείται πλέον ως εργαλείο πίεσης για μια καλύτερη διαπραγμάτευση.

Μέχρι χθες, η διεθνής συζήτηση ήταν αν η Ουάσιγκτον αναζητά άμεση αποκλιμάκωση. Μετά το διάγγελμα, το ερώτημα έγινε άλλο: υπό ποιους όρους θα τελειώσει ο πόλεμος και ποιος θα πληρώσει το κόστος μέχρι τότε.

Ο Τραμπ είπε ουσιαστικά ότι οι ΗΠΑ έχουν σχεδόν τελειώσει τη στρατιωτική δουλειά τους, αλλά δεν δεσμεύτηκε ούτε για άμεση κατάπαυση πυρός ούτε για συγκεκριμένο διπλωματικό πλαίσιο. Αυτό εξηγεί γιατί οι αγορές αντέδρασαν αρνητικά: το πετρέλαιο ανέβηκε ξανά πάνω από τα 106 δολάρια το βαρέλι, το δολάριο ενισχύθηκε και οι μετοχές υποχώρησαν, επειδή το μήνυμα που εισέπραξαν ήταν παράταση της αβεβαιότητας και όχι κλείσιμο του μετώπου.

Στο στρατιωτικό επίπεδο, το διάγγελμα θέλησε να περάσει την εικόνα της σχεδόν πλήρους επιτυχίας. Όμως το πιο δύσκολο στρατηγικό ζήτημα παραμένει ανοιχτό: το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, μεγάλο μέρος του οποίου πιστεύεται ότι βρίσκεται σε υπόγειες εγκαταστάσεις. Το Reuters σημειώνει ότι παραμένουν σοβαρά ερωτήματα για το αν έχει πράγματι κλείσει ο δρόμος του Ιράν προς πυρηνικό όπλο, ενώ το AP εξηγεί ότι τυχόν επιχείρηση φυσικής κατάσχεσης του υλικού θα ήταν εξαιρετικά πολύπλοκη, επικίνδυνη και πιθανόν θα απαιτούσε έως και περίπου 1.000 ειδικά εκπαιδευμένους στρατιώτες. Άρα ο πόλεμος μπορεί να έχει υποβαθμίσει τις ιρανικές δυνατότητες, αλλά δεν έχει ακόμη παράγει ένα καθαρό και βιώσιμο «τελικό καθεστώς ασφαλείας».

Ακριβώς γι’ αυτό, η Τεχεράνη φαίνεται να μετατοπίζεται σε στρατηγική πολιτικής αντοχής. Από τη μια πλευρά, εξακολουθεί να κρατά το κρίσιμο χαρτί του Ορμούζ, δηλαδή της βασικής θαλάσσιας αρτηρίας για το παγκόσμιο πετρέλαιο. Από την άλλη, επιχειρεί να επηρεάσει την αμερικανική κοινή γνώμη: ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν απηύθυνε επιστολή στους Αμερικανούς λέγοντας ότι το Ιράν δεν τρέφει εχθρότητα προς τον αμερικανικό λαό. Αυτή η διπλή κίνηση — οικονομικός στραγγαλισμός μέσω του Ορμούζ και πολιτικό μήνυμα προς το αμερικανικό εσωτερικό — δείχνει ότι η ιρανική γραμμή δεν είναι να νικήσει συμβατικά τις ΗΠΑ, αλλά να καταστήσει ακριβή, πολιτικά τοξική και στρατηγικά ασύμφορη μια μακρά συνέχιση του πολέμου. Αυτό είναι και το πιο ουσιαστικό μήνυμα μετά το διάγγελμα: η Ουάσιγκτον έχει στρατιωτική υπεροχή, αλλά η Τεχεράνη εξακολουθεί να έχει ισχυρή ικανότητα παρεμπόδισης.  

Στον αραβικό Κόλπο, η εικόνα είναι σύνθετη και όχι ενιαία. Το Κατάρ, το Ομάν και το Κουβέιτ πιέζουν παρασκηνιακά για γρήγορο τέλος του πολέμου, επειδή φοβούνται τις οικονομικές συνέπειες και τα αντίποινα. Αντίθετα, τα ΗΑΕ, η Σαουδική Αραβία και το Μπαχρέιν εμφανίζονται πιο πρόθυμα να αντέξουν μια κλιμάκωση, εφόσον αυτή οδηγήσει σε ουσιαστική αποδυνάμωση των πυραυλικών και ναυτικών δυνατοτήτων του Ιράν και, κυρίως, στην αδυναμία του να ξαναχρησιμοποιήσει το Ορμούζ ως εργαλείο εκβιασμού. Επομένως, το χθεσινό διάγγελμα δεν ενοποίησε το αραβικό στρατόπεδο· απλώς ανέδειξε πιο καθαρά ότι υπάρχουν δύο γραμμές: η γραμμή της άμεσης αποκλιμάκωσης και η γραμμή της «σκληρής ειρήνης» με προηγούμενη φθορά του Ιράν. 

Στο διπλωματικό επίπεδο, η πιο ενδιαφέρουσα εξέλιξη είναι ότι η διαχείριση της κρίσης αρχίζει να ξεφεύγει από το αποκλειστικό αμερικανικό πλαίσιο. Το Reuters καταγράφει την ανάδυση νέων μεσολαβητών — Πακιστάν, Τουρκίας και Αιγύπτου — δηλαδή χωρών με δίαυλο προς την Τεχεράνη αλλά και λειτουργικές σχέσεις με την κυβέρνηση Τραμπ.

Παράλληλα, η Βρετανία συγκάλεσε συνάντηση άνω των 30 χωρών για την επόμενη μέρα στα Στενά του Ορμούζ, με τις ΗΠΑ να μην συμμετέχουν, ενώ 35 χώρες υπέγραψαν κοινή δήλωση υπέρ της ασφαλούς διέλευσης.

Την ίδια στιγμή, Γαλλία και Ιαπωνία εντείνουν τον συντονισμό τους γύρω από το Ορμούζ και την αποκλιμάκωση. Αυτό υποδηλώνει ότι, ακόμη κι αν η στρατιωτική ισχύς παραμένει αμερικανική, η διπλωματική και ναυτιλιακή διαχείριση της κρίσης πολυμεροποιείται.

Εδώ ακριβώς συναντάμε και το ζήτημα του ΝΑΤΟ. Ο Τραμπ έχει πιέσει τους συμμάχους να αναλάβουν το βάρος της ασφάλειας του Ορμούζ και έχει αφήσει να εννοηθεί ότι επανεξετάζει τη σχέση των ΗΠΑ με τη Συμμαχία.

Η γαλλική απάντηση ήταν χαρακτηριστική: το ΝΑΤΟ, είπε το Παρίσι, είναι συμμαχία για την ευρωατλαντική ασφάλεια, όχι μηχανισμός επιθετικών επιχειρήσεων στα Στενά του Ορμούζ.

Την ίδια ώρα, όμως, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ δήλωσε ότι οι σύμμαχοι συμφωνούν ως προς την απειλή που συνιστά το ιρανικό πυραυλικό και πυρηνικό πρόγραμμα και ότι κράτη της Συμμαχίας, υπό βρετανική ηγεσία και με γαλλική συμμετοχή, εργάζονται ήδη πάνω στο ζήτημα των θαλάσσιων οδών. Η εικόνα λοιπόν δεν είναι απλή «διάλυση» του ΝΑΤΟ, αλλά μετάβαση από μια αυτόματη αμερικανική ομπρέλα σε πιο αμφισβητούμενους, ad hoc συνασπισμούς, όπου η Ευρώπη θέλει ρόλο αλλά όχι με τους αμερικανικούς όρους.

Ο οικονομικός παράγοντας είναι ίσως ο πιο αμείλικτος. Η Ιαπωνία, που αντλεί περίπου το 90% του πετρελαίου της από τη Μέση Ανατολή, έχει ήδη αρχίσει να χρησιμοποιεί στρατηγικά αποθέματα. Οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου αντέδρασαν άμεσα στις δηλώσεις Τραμπ, ενώ οι χρηματαγορές έδειξαν ότι δεν πιστεύουν ακόμη σε γρήγορη επαναφορά της κανονικότητας. Με απλά λόγια, το χθεσινό διάγγελμα δεν μείωσε το γεωπολιτικό premium της περιοχής· το επανέφερε. Η ομιλία του Τραμπ δεν έπεισε πως η κρίση βαίνει καθαρά προς εκτόνωση.Για τη Μέση Ανατολή αυτό σημαίνει ότι το Ορμούζ δεν είναι πια μόνο στρατιωτικό μέτωπο αλλά ο κεντρικός μηχανισμός μέσω του οποίου ο πόλεμος εξάγεται στην παγκόσμια οικονομία.  

Υπάρχει, τέλος, και ο αμερικανικός εσωτερικός περιορισμός, που είναι καθοριστικός για ό,τι θα ακολουθήσει. Σύμφωνα με Reuters/Ipsos, το 60% των ψηφοφόρων αποδοκιμάζει τον πόλεμο και περίπου τα δύο τρίτα θέλουν γρήγορο τερματισμό της εμπλοκής, ακόμη κι αν δεν επιτευχθούν όλοι οι στόχοι της κυβέρνησης. Αυτό εξηγεί γιατί ο Τραμπ προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο ασύμβατες αφηγήσεις: από τη μία ότι «η αποστολή σχεδόν ολοκληρώθηκε» και από την άλλη ότι χρειάζονται ακόμη σκληρά πλήγματα. Το πρόβλημα είναι ότι, όσο φθάνει νέο στρατιωτικό προσωπικό στη Μέση Ανατολή και όσο μένουν ανοιχτές επιλογές όπως νέα χτυπήματα στην ενέργεια ή ακόμη και επιχειρήσεις γύρω από το ουράνιο, τόσο η υπόσχεση για «γρήγορο τέλος» θα μοιάζει περισσότερο με τακτική ρητορική παρά με σταθερό σχέδιο εξόδου.

Η ουσία, λοιπόν, είναι η εξής: μετά το χθεσινό διάγγελμα, η Μέση Ανατολή δεν βρίσκεται πιο κοντά σε καθαρή ειρήνη, αλλά σε μια εύθραυστη ενδιάμεση φάση, όπου όλοι προσπαθούν να βελτιώσουν τη θέση τους πριν από την αναπόφευκτη διαπραγμάτευση.

Οι ΗΠΑ θέλουν να μετατρέψουν τη στρατιωτική υπεροχή σε πολιτική παράδοση όρων. Το Ιράν θέλει να αντέξει αρκετά ώστε να αποδείξει ότι δεν ηττήθηκε στρατηγικά. Οι αραβικές μοναρχίες θέλουν ασφάλεια χωρίς να πληρώσουν το τίμημα μιας ανεξέλεγκτης περιφερειακής έκρηξης. Η Ευρώπη και η Ιαπωνία θέλουν να ανοίξει το Ορμούζ χωρίς να συρθούν σε αμερικανική πολεμική λογική. Και το ΝΑΤΟ, τελικά, δοκιμάζεται όχι τόσο στο πεδίο της άμυνας, όσο στο ερώτημα αν μπορεί να παραμείνει πολιτικά συνεκτικό όταν η Ουάσιγκτον ζητά συμμαχική στήριξη για έναν πόλεμο που οι ίδιοι οι σύμμαχοι δεν νιώθουν ότι επέλεξαν. Αυτός είναι ο νέος χάρτης της κρίσης μετά το διάγγελμα Τραμπ.