Ένας πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να διατάξει μια στρατιωτική επιχείρηση χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου, αλλά μόνο για 60 ημέρες. Μετά από αυτό, πρέπει να ζητήσει επίσημη έγκριση από το Κογκρέσο. Για τον πόλεμο με το Ιράν, αυτή η προθεσμία λήγει την 1η Μαΐου.
Ένας ναύτης του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού δίνει σήμα σε αεροσκάφος F/A-18F Super Hornet, που ανήκει στη Strike Fighter Squadron 213, στο κατάστρωμα πτήσης του μεγαλύτερου αεροπλανοφόρου στον κόσμο, του USS Gerald R. Ford.
Για πρώτη φορά εδώ και 23 χρόνια, οι ΗΠΑ διαθέτουν τώρα τρία αεροπλανοφόρα στη Μέση Ανατολή, συμπεριλαμβανομένου του USS Gerald R. Ford, που απεικονίζεται στη φωτογραφία. Εικόνα: US Navy/AFP
Ο Ντόναλντ Τραμπ αρέσκεται να δίνει την εντύπωση ενός ισχυρού προέδρου, ο οποίος ασκεί πλήρως τις εξουσίες που του παρέχει το Σύνταγμα των ΗΠΑ. Ως αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, έχει το δικαίωμα να ξεκινήσει μια στρατιωτική επιχείρηση, αλλά οφείλει να ενημερώσει επίσημα το Κογκρέσο μέσα σε 48 ώρες. Στην περίπτωση του πολέμου με το Ιράν, το έκανε εγκαίρως, στις 2 Μαρτίου.
Τώρα όμως πλησιάζει μια δεύτερη προθεσμία: μια στρατιωτική επιχείρηση επιτρέπεται να διαρκέσει μόνο 60 ημέρες χωρίς την έγκριση των μελών της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας, των δύο σωμάτων που απαρτίζουν το Κογκρέσο. Η προθεσμία αυτή λήγει την 1η Μαΐου.
Αν μέχρι τότε δεν έχει διαπραγματευθεί λύση στον πόλεμο ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη, ο πρόεδρος θα πρέπει να προχωρήσει σε περαιτέρω βήματα για να νομιμοποιήσει τη στρατιωτική του επιχείρηση εναντίον του Ιράν.
Το Καπιτώλιο των ΗΠΑ διακρίνεται στο βάθος, με ένα κόκκινο φανάρι στο προσκήνιο.
Το Κογκρέσο των ΗΠΑ θα έπρεπε να έχει λόγο στη συνέχιση του πολέμου, αλλά ο Τραμπ εξακολουθεί να έχει επιλογές. Εικόνα: Celal Gunes/Anadolu/picture alliance
Τι είναι το «ψήφισμα περί πολεμικών εξουσιών»;
Πριν από σχεδόν 240 χρόνια, οι ιδρυτές των Ηνωμένων Πολιτειών μοίρασαν στο Σύνταγμα την ευθύνη για τον πόλεμο: ο πρόεδρος είναι αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων, αλλά μόνο το Κογκρέσο μπορεί να κηρύξει πόλεμο.
Το ψήφισμα περί πολεμικών εξουσιών του 1973 είναι ομοσπονδιακός νόμος που καθορίζει πώς κατανέμεται η εξουσία ανάμεσα στο Κογκρέσο και τον πρόεδρο σε περίοδο πολέμου.
«Ορίζει ότι οι συντάκτες του Συντάγματος είχαν την πρόθεση το Κογκρέσο και ο πρόεδρος να χρησιμοποιούν τη “συλλογική τους κρίση” για την αποστολή στρατευμάτων σε “εχθροπραξίες”», εξηγεί το Associated Press. «Το ψήφισμα περί πολεμικών εξουσιών καλεί τον πρόεδρο, “σε κάθε δυνατή περίπτωση”, να “διαβουλεύεται με το Κογκρέσο πριν εισαγάγει τις Ένοπλες Δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών” σε τέτοιες καταστάσεις».
Το ψήφισμα θεωρείται ευρέως ως δίδαγμα από τον Πόλεμο του Βιετνάμ, μια σύγκρουση στην οποία οι ΗΠΑ συμμετείχαν από το 1955, αλλά την οποία το Κογκρέσο δεν ενέκρινε επισήμως μέχρι το 1964. Όταν όμως θεσπίστηκε το 1973, ο τότε πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον ήταν αντίθετος. Το βέτο του, ωστόσο, ανατράπηκε από πλειοψηφία δύο τρίτων στο Κογκρέσο, και ο νόμος τέθηκε σε ισχύ.
Μόνο το Κογκρέσο μπορεί να κηρύξει πόλεμο, αλλά συνήθως δεν το κάνει. Η τελευταία κήρυξη πολέμου από το Κογκρέσο έγινε στις 4 Ιουνίου 1942, εναντίον της Βουλγαρίας, της Ουγγαρίας και της Ρουμανίας, χωρών συμμάχων της ναζιστικής Γερμανίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αντί γι’ αυτό, πολλοί πρόεδροι στο παρελθόν χρησιμοποίησαν απλώς την ασαφή διατύπωση του ψηφίσματος για να εγκρίνουν τη χρήση στρατιωτικής ισχύος στο εξωτερικό.
Το ψήφισμα περί πολεμικών εξουσιών υποτίθεται ότι διατηρεί τον ρόλο του Κογκρέσου στις σύγχρονες συγκρούσεις χωρίς επίσημες κηρύξεις πολέμου, ενώ παράλληλα διατηρεί την ευελιξία του προέδρου σε ευαίσθητες καταστάσεις.
Πιθανή παράταση 30 ημερών
Σύμφωνα με τον νόμο, ο πρόεδρος θα μπορούσε να παρατείνει την αρχική περίοδο των 60 ημερών μία φορά, για επιπλέον 30 ημέρες — ιδίως ώστε να καταστεί δυνατή μια οργανωμένη αποχώρηση των στρατευμάτων.
Η Stormy-Annika Mildner, επικεφαλής του γερμανικού think tank Aspen Institute Germany, θεωρεί αυτό το πιο πιθανό σενάριο. «Υποθέτω ότι ο Τραμπ θα κάνει χρήση της πρόσθετης περιόδου των 30 ημερών, υποστηρίζοντας ότι έχει σημειωθεί πρόοδος, ότι υπάρχει εκεχειρία και ότι το τέλος του πολέμου είναι ορατό, άρα ο επιπλέον χρόνος χρειάζεται για να ολοκληρωθεί η διαδικασία», δήλωσε η Mildner στη DW.
Ο Ντόναλντ Τραμπ κάθεται στον Λευκό Οίκο με αρκετές σημαίες στο φόντο. Κοιτάζει προς τα αριστερά, με ελαφρώς συνοφρυωμένη έκφραση.
Ο Τραμπ αντιμετωπίζει αντιδράσεις, ακόμη και μέσα στο ίδιο του το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα. Εικόνα: Daniel Torok/Avalon/Photoshot/picture alliance
Το επιχείρημα αυτό, ωστόσο, θα αποδυναμωνόταν αν η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ συνέχιζε να κλιμακώνεται και αν η εκεχειρία παραβιαζόταν σοβαρά και επίμονα. «Αν η σύγκρουση κλιμακωθεί περαιτέρω τώρα, τότε η επίκληση ή η δικαιολόγηση αυτών των 30 ημερών γίνεται ακόμη πιο αμφιλεγόμενη απ’ όσο ήδη είναι», είπε η Mildner.
Οι New York Times επισημαίνουν μια άλλη πιθανότητα: ο Τραμπ θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ο κανόνας των 60 ημερών δεν εφαρμόζεται στη συγκεκριμένη περίπτωση. Ο προκάτοχός του, Μπαράκ Ομπάμα, είχε προβάλει παρόμοιο επιχείρημα το 2011 σχετικά με τις αεροπορικές επιδρομές στη Λιβύη, οι οποίες είχαν εγκριθεί από τον ΟΗΕ. Ο Ομπάμα είχε δηλώσει τότε ότι η στρατιωτική επιχείρηση δεν περιλάμβανε παρατεταμένες μάχες, ιδίως όχι με χερσαία στρατεύματα.
Πέντε ψηφίσματα, πέντε απορρίψεις
Κατά κανόνα, οι πρόεδροι έχουν επιδιώξει τη δημόσια στήριξη και, ιδίως, την έγκριση του Κογκρέσου πριν από μεγάλες στρατιωτικές ενέργειες — για παράδειγμα, ο Τζορτζ W. Μπους το έκανε πριν από την εισβολή στο Ιράκ το 2003. Η απόφαση του Τραμπ να μην το κάνει στην περίπτωση των αμερικανοϊσραηλινών πληγμάτων κατά του Ιράν δημιούργησε ένα ευάλωτο σημείο, το οποίο οι Δημοκρατικοί της αντιπολίτευσης στο Κογκρέσο έχουν επανειλημμένα αξιοποιήσει.
Από τις αρχές Μαρτίου έχουν πραγματοποιηθεί συνολικά πέντε ψηφοφορίες και στα δύο σώματα του Κογκρέσου για ψηφίσματα που αποσκοπούσαν στον περιορισμό των ενεργειών του Τραμπ. Δεδομένης της ρεπουμπλικανικής πλειοψηφίας και στα δύο σώματα, τα ψηφίσματα απέτυχαν, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις με μικρή διαφορά.
«Πέρα από την έγκριση ψηφισμάτων, το Κογκρέσο διαθέτει μόνο περιορισμένα μέσα για να τερματίσει ενεργά τον πόλεμο», είπε η Mildner. «Ένα αποτελεσματικό εργαλείο θα ήταν η διακοπή της χρηματοδότησης. Πολιτικά, όμως, αυτό είναι δύσκολα εφικτό».
Ο αμερικανικός στρατός είναι βαθιά ενσωματωμένος στην κοινωνία, και η διακοπή της χρηματοδότησης των στρατευμάτων πιθανότατα δεν θα γινόταν εύκολα κατανοητή.
Αναμονή για τις ενδιάμεσες εκλογές
Ωστόσο, οι πέντε μέχρι στιγμής ψηφοφορίες δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι μια έκτη —μετά την προθεσμία των 60 ημερών— θα έχει την ίδια κατάληξη. Σύμφωνα με τους New York Times, αρκετοί Ρεπουμπλικανοί έχουν ήδη υποδείξει ότι ενδέχεται να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο θα ψηφίσουν. Ο Τζον Κέρτις, Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής από τη Γιούτα, κατέστησε σαφή τη θέση του με την εναρκτήρια φράση του άρθρου του την 1η Απριλίου:
«Δεν θα υποστηρίξω τη συνέχιση στρατιωτικής δράσης πέραν του χρονικού ορίου των 60 ημερών χωρίς την έγκριση του Κογκρέσου».
Γυναίκα συμμετέχει σε φιλοκυβερνητική πορεία στην Τεχεράνη, φορώντας γυαλιά ηλίου και στρατιωτική στολή, κρατώντας ιρανική σημαία.
Μέχρι στιγμής, το Ιράν δεν έχει δείξει σημάδια ότι υποχωρεί υπό την πίεση των ΗΠΑ. Εικόνα: Fatemeh Bahrami/Anadolu/picture alliance
Η Mildner, ωστόσο, θεωρεί ότι είναι «όχι ιδιαίτερα πιθανό» να δοθεί τέτοια έγκριση.
«Για πολλούς Ρεπουμπλικανούς, είναι πολιτικά πολύ ευκολότερο να ψηφίσουν κατά ψηφισμάτων που ζητούν τον τερματισμό του πολέμου, παρά να εγκρίνουν ενεργά τη συνέχισή του. Το δεύτερο συνεπάγεται σαφή συνυπευθυνότητα για τη διάρκεια, το κόστος και τους κινδύνους της επιχείρησης —και επομένως σημαντική πολιτική έκθεση, ιδίως με το βλέμμα στις ενδιάμεσες εκλογές», είπε.
Οι ενδιάμεσες εκλογές θα διεξαχθούν στις 3 Νοεμβρίου, και θα κριθούν και οι 435 έδρες της Βουλής των Αντιπροσώπων, καθώς και 35 από τις 100 έδρες της Γερουσίας. Οι ενδιάμεσες εκλογές έχουν συχνά λειτουργήσει ως ευκαιρία τιμωρίας ενός εν ενεργεία προέδρου. Φέτος, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι Ρεπουμπλικανοί του Τραμπ θα μπορούσαν να χάσουν την πλειοψηφία και στα δύο σώματα.
Ο Αμερικανός πολιτικός σύμβουλος Τζόναθαν Κατζ, του think tank Brookings Institution, δήλωσε στη DW ότι οι υποψήφιοι, ιδίως σε πολιτείες και περιφέρειες όπου αναμένονται αμφίρροπες αναμετρήσεις, παρακολουθούν τις δημοσκοπήσεις πολύ στενά.
«Τούτου λεχθέντος, μια ψήφος κατά της στρατιωτικής δράσης του Τραμπ είναι πολιτικά ριψοκίνδυνη κίνηση, καθώς πλησιάζουν οι ενδιάμεσες εκλογές», είπε. «Τα Ρεπουμπλικανικά μέλη του Κογκρέσου θα αναζητήσουν κάλυψη μάλλον παρά σύγκρουση με έναν πρόεδρο που έχει ιστορικό στοχοποίησης Ρεπουμπλικανών στο Κογκρέσο όταν αυτοί δεν θεωρούνται πιστοί».
Ένας λόγος για τα χαμηλά ποσοστά αποδοχής του προέδρου είναι το υψηλό κόστος ζωής, το οποίο επιδεινώθηκε περαιτέρω από τις απότομες αυξήσεις στις τιμές των καυσίμων ως αποτέλεσμα του πολέμου με το Ιράν. Ακόμη και μέσα στη συνήθως ενωμένη βάση MAGA του Τραμπ, έχουν υπάρξει έντονες επικρίσεις για τον πόλεμο. Η πίεση προς τον πρόεδρο είναι επομένως τεράστια ώστε να βρει μια λύση που θα του επιτρέπει να διασώσει τα προσχήματα πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές — ανεξάρτητα από το πώς τελικά θα εμπλακεί το Κογκρέσο.
Το άρθρο αυτό γράφτηκε αρχικά στα γερμανικά.
Ο David Ehl φορά γυαλιά, έχει μούσι και φορά ένα καθημερινό πουλόβερ στη φωτογραφία. Στέκεται σε έναν γερμανικό δρόμο και κοιτάζει στο βάθος.
Τελικά, πόσο είναι το υπερπλεόνασμα της ελληνικής οικονομίας το 2025; Είναι 12,1 δις ευρώ (4,9% του ΑΕΠ) ή μήπως είναι 4,3 δις (1,7% του ΑΕΠ) ή μήπως είναι μόνο 1 δις (0,4% του ΑΕΠ); Όλοι αυτοί οι αριθμοί παίζουν παράλληλα στην κυβερνητική προπαγάνδα και αναπαράγονται από τις «δημοσιογραφικές παλλακίδες» του πολιτικού συστήματος.
Η Κυβέρνηση περίμενε, έλεγε με αγωνία, την περασμένη Τετάρτη (22/4/26) να δημοσιοποιήσει η ΕΛΣΤΑΤ τα δημοσιονομικά στοιχεία του προηγούμενου χρόνου για να ανακοινώσει η ίδια ένα πακέτο μέτρων αντιμετώπισης της ακρίβειας (κοινωνικό μέρισμα το αποκαλεί) ύψους, μόλις, 500 εκατ. ευρώ! Λες και δεν ήξερε τα στοιχεία εβδομάδες πριν. Της τα έκρυβε φαίνεται η κρατική στατιστική υπηρεσία!
Στην ανακοίνωση τής ΕΛΣΤΑΤ αναφέρεται ότι, για το 2025, στο Ισοζύγιο της Γενικής Κυβέρνησης (ΓΚ) καταγράφεται πλεόνασμα 4,3 δις. Προσοχή όμως, δεν πρόκειται για πλεόνασμα του κρατικού προϋπολογισμού από τον οποίον πληρώνονται οι, κάθε είδους, δαπάνες του κράτους. Στο Ισοζύγιο της Γενικής Κυβέρνησης εκτός του προϋπολογισμού, περιλαμβάνονται τα κρατικά νομικά πρόσωπα (ΝΠ), τα νοσοκομεία, οι Οργανισμοί Κοινωνικής Ασφάλισης (ΟΚΑ) και οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ). Άρα το πλεόνασμα των 4,3 δις προέρχεται από όλους αυτούς τους φορείς και όχι από τον προϋπολογισμό του κράτους που είναι ελλειμματικός.
Παράλληλα, ανακοινώθηκε ότι το πρωτογενές Ισοζύγιο της ΓΚ, αυτό που οι κάθε είδους άσχετοι αποκαλούν «πρωτογενές πλεόνασμα», ήταν θετικό κατά 12,1 δις. Μόνο που σ’ αυτό το Ισοζύγιο δεν περιλαμβάνονται οι ενοποιημένοι τόκοι του δημόσιου χρέους (7,8 δις). Μόλις υπολογιστούν οι τόκοι, που πληρώνονται κατά προτεραιότητα, το αφήγημα της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης για υπερπλεόνασμα καταρρέει.
Τώρα, γιατί η ΕΛΣΤΑΤ δεν ανακοίνωσε το Ισοζύγιο του Προϋπολογισμού, αλλά, αυτό της Γενικής Κυβέρνησης; Αναζητείστε την απάντηση στο Ευρωπαϊκό Σύστημα Λογαριασμών (ESA) του 2010. Ένα σύστημα που καθιερώθηκε για να εξωραΐζει τα δημοσιονομικά μεγέθη της ΕΕ.
Στα μέτρα κατά της ακρίβειας περιλαμβάνονται και ορισμένα που θα υλοποιηθούν τον Ιούνιο του 2026 (π.χ. ενίσχυση στις οικογένειες με παιδιά) και το Νοέμβριο του 2026 (π.χ. ενίσχυση στους χαμηλοσυνταξιούχους και επιστροφή ενοικίου με διευρυμένα εισοδηματικά όρια). Πρόκειται για επιδόματα που θα δοθούν ετεροχρονισμένα σε σχέση με το πλεόνασμα του 2025. Όλα τα προσωρινά και στοχευμένα, όπως τα ονομάζει η Κυβέρνηση, μέτρα κατά της ακρίβειας θα επιβαρύνουν τον προϋπολογισμό του 2026.
Ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ Σ. Φάμελλος πρότεινε: «’Όλο το υπερπλεόνασμα να δοθεί για αναστολή του ΦΠΑ σε τρόφιμα και φάρμακα, για μείωση του ΕΦΚ στα καύσιμα και στη 13η σύνταξη» Ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Κ. Πιερρακάκης απάντησε: «Αυτό που λέει ο κ. Φάμελλος παραβιάζει τους ευρωπαϊκούς κανόνες, είναι παράνομο. Εμείς έχουμε ήδη δώσει 200 εκατ., τώρα δίνουμε άλλα 500 και κρατάμε 200 εκατ. Ο δημοσιονομικός χώρος που έχουμε είναι 1 δις, αυτό μας επιτρέπουν οι ευρωπαϊκοί δημοσιονομικοί κανόνες. Το υπόλοιπο της υπεραπόδοσης κατευθύνεται κυρίως στη μείωση του χρέους». Αυτά για όσους «στην άμμο κτίζουν παλάτια» αγνοώντας ότι η Ελλάδα δεν είναι μια ανεξάρτητη χώρα, αλλά, υπόκειται στους δημοσιονομικούς περιορισμούς της ΕΕ για το έλλειμμα και το χρέος.
Όταν μια χώρα του ευρώ έχει έλλειμμα στον προϋπολογισμό της, όχι έλλειμμα στο Ισοζύγιο της Γενικής Κυβέρνησης, πρέπει να δανείζεται για να το καλύψει. Όταν όμως δανείζεται αυξάνει το χρέος της.
Το έλλειμμα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία Eurostat, την ίδια μέρα με την ΕΛΣΤΑΤ, ανακοίνωσε το έλλειμμα της Γενικής Κυβέρνησης για όλες τις χώρες της ΕΕ. Από τις 27 χώρες μόνο πέντε εμφανίζουν πλεόνασμα. Αυτές είναι: Κύπρος (+3,4%), Δανία (+2,9%), Ιρλανδία (+1,8%), Ελλάδα (+1,7%) και Πορτογαλία (+0,7%). Αντίθετα, 22 χώρες εμφανίζουν έλλειμμα, μερικές μάλιστα ιδιαίτερα υψηλό. Ανάμεσά τους: Βέλγιο (-5,2%), Γαλλία (-5,1%), Αυστρία (-4,2%), Φιλανδία (-3,4%), Ιταλία (-3,1%), Γερμανία (-2,7%), Ισπανία (-2,4%). Πρωταθλητές στο έλλειμμα είναι η Ρουμανία (-7,9%) και η Πολωνία (-7,3%). Το συνολικό έλλειμμα της Γενικής Κυβέρνησης στις χώρες της ΕΕ ανήλθε, το 2025, στο 3,1% του ΑΕΠ και στην Ευρωζώνη 2,9% του ΑΕΠ.
Φαίνεται ότι «Κάτι σάπιο υπάρχει στο Βασίλειο της Δανιμαρκίας» και αυτό είναι το ενιαίο νόμισμα και η ενιαία αγορά. Τα κράτη της ΕΕ δεν μπορούν να εκδώσουν νέο χρήμα για να καλύψουν τα ελλείμματά τους και δεν μπορούν να προστατεύσουν με δασμούς και επιδοτήσεις την εγχώρια παραγωγή τους. Η συνταγή του οικονομικού αδιεξόδου. Ελλείμματα και χρέος απαιτούν φόρους και λιτότητα για να εξυπηρετούνται.
Υ.Γ. Στην Ελλάδα ο ετήσιος ρυθμός του πληθωρισμού, στο τέλος Μαρτίου 2026, ανήλθε στο 3,9% και είμαστε μόλις στην αρχή των συνεπειών της ενεργειακής κρίσης.
Η Microsoft μάς δίνει πολύ μεγαλύτερο έλεγχο στις ενημερώσεις των Windows 11.
Στη δοκιμαστική έκδοση, μπορείτε πλέον να καθυστερείτε τις ενημερώσεις επ’ αόριστον. Οι αναγκαστικές ενημερώσεις αποτελούν επίσης παρελθόν, ενώ θα υπάρχουν λιγότερες διακοπές, καθώς περισσότερες ενημερώσεις θα συγκεντρώνονται σε ενιαία πακέτα.
Η Microsoft είχε ήδη ανακοινώσει ότι σχεδίαζε σημαντικές αλλαγές στις ενημερώσεις των Windows 11, και τώρα ορισμένες μεγάλες κινήσεις έχουν ήδη τεθεί σε εφαρμογή.
Αυτό συμβαίνει προς το παρόν στο δοκιμαστικό στάδιο, όπως ανακοίνωσε η Microsoft σε μια εκτενή ανάρτηση στο blog της, επισημαίνοντας τρεις βασικούς άξονες εργασίας.
Η μεγάλη αλλαγή που πολλοί επιθυμούσαν είναι μια λειτουργία που επιτρέπει την παύση μιας ενημέρωσης των Windows 11 για όσο διάστημα θέλετε. Και το «για όσο θέλετε» σημαίνει ακριβώς αυτό: θα υπάρχει η δυνατότητα να αναβάλλετε μια συγκεκριμένη ενημέρωση μέχρι μια συγκεκριμένη ημερομηνία, έως και 35 ημέρες στο μέλλον — αλλά μετά μπορείτε να ξεκινήσετε νέα παύση και να συνεχίσετε έτσι.
Η Microsoft εξηγεί: «Αυτό σημαίνει ότι μπορείτε πλέον να ξαναπαγώνετε τις ενημερώσεις για έως και 35 ημέρες κάθε φορά, χωρίς περιορισμό στο πόσες φορές μπορείτε να επαναφέρετε την ημερομηνία λήξης της παύσης».
Μια άλλη σημαντική βελτίωση στη διαδικασία ενημέρωσης είναι το τέλος των αναγκαστικών ενημερώσεων. Η Microsoft διασφαλίζει ότι το μενού τροφοδοσίας θα έχει πάντα την επιλογή απλώς για «Τερματισμό λειτουργίας» και «Επανεκκίνηση», μαζί με τις επιλογές «Ενημέρωση και τερματισμός λειτουργίας» και «Ενημέρωση και επανεκκίνηση» — με τις δύο τελευταίες να εμφανίζονται, φυσικά, μόνο όταν υπάρχει εκκρεμής ενημέρωση.
Έτσι, έχετε πάντα την επιλογή απλώς να κλείσετε τον υπολογιστή σας ή να κάνετε επανεκκίνηση, αποφεύγοντας την ενημέρωση, με την εγγύηση ότι «τα Windows θα εκτελέσουν ακριβώς αυτή την ενέργεια, χωρίς να ξεκινήσουν απροσδόκητα κάποια ενημέρωση». Πρέπει να επιλέξετε ρητά μία από τις επιλογές ενημέρωσης για να εφαρμοστεί η εκκρεμής διόρθωση.
Η τρίτη βασική αλλαγή είναι ότι μπορείτε να επιλέξετε να παραλείψετε τη λήψη και την εγκατάσταση ενημερώσεων κατά την εγκατάσταση των Windows 11, ώστε η ρύθμιση ενός υπολογιστή να γίνει πολύ πιο γρήγορη. Είχαμε ήδη ακούσει γι’ αυτό, καθώς η διάθεση της λειτουργίας είχε επισημανθεί προηγουμένως από έναν δοκιμαστή, αλλά πλέον η Microsoft παρέχει ευρύτερα αυτή την επιλογή στους Windows Insiders.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η επιλογή παράλειψης ενημερώσεων κατά την εγκατάσταση δεν είναι διαθέσιμη για εμπορικές συσκευές —όπου η εγκατάσταση γίνεται υπό διαχείριση— και επίσης δεν ισχύει σε περιπτώσεις όπου μια συσκευή μπορεί να χρειάζεται ενημερώσεις ακόμη και για να λειτουργήσει με τα Windows 11, καθώς προφανώς σε τέτοια σενάρια δεν θα ήταν δυνατό να γίνει παράλειψη.
Η Microsoft εξηγεί επίσης ότι οι χρήστες των Windows 11 θα βλέπουν λιγότερες διακοπές όσον αφορά την ανάγκη επανεκκίνησης για ενημερώσεις, καθώς περισσότερες από αυτές —όπως ενημερώσεις .NET ή ενημερώσεις προγραμμάτων οδήγησης— θα ενσωματώνονται μαζί με τη μηνιαία αθροιστική ενημέρωση.
Με άλλα λόγια, θα μπορείτε να τις ολοκληρώνετε όλες μαζί με μία διαδικασία —αν και η συνολική διαδικασία ενημέρωσης θα διαρκεί περισσότερο. Οι ενημερώσεις προγραμμάτων οδήγησης θα αποκτήσουν επίσης πιο κατανοητούς τίτλους, ώστε να μπορείτε να αντιλαμβάνεστε καλύτερα σε τι χρησιμεύουν.
Θυμηθείτε ότι όλα αυτά βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε δοκιμαστικό στάδιο —και επομένως ενδέχεται να αλλάξουν—, αλλά δεν θα μου προκαλούσε έκπληξη αν αυτές οι λειτουργίες έφταναν σύντομα σε όλους τους χρήστες των Windows 11.
Η Microsoft έχει δείξει ότι δεν σκοπεύει να καθυστερήσει την υλοποίηση του σχεδίου της για τη διόρθωση των Windows 11 μέσα στο 2026, και ήδη βλέπουμε τις αποδείξεις. Οπότε φαντάζομαι ότι αυτό θα προωθηθεί αρκετά γρήγορα — σίγουρα πριν από την ενημέρωση 26H2 αργότερα μέσα στη χρονιά.
Αυτές είναι αναμφίβολα πολύ χρήσιμες προσθήκες, και ιδιαίτερα η δυνατότητα επ’ αόριστον καθυστέρησης των ενημερώσεων, κάτι που προσωπικά ήθελα πολύ να δω να εισάγεται. Δεν περίμενα ότι πράγματι θα επέτρεπε στους χρήστες να κάνουν παύση για όσο διάστημα θέλουν, αν και τεχνικά θα αναγκαστείτε και πάλι να κάνετε ενημέρωση όταν η έκδοση των Windows 11 που χρησιμοποιείτε πάψει να υποστηρίζεται. Αλλά αυτό σας δίνει πάρα πολύ χρόνο για να αποφύγετε μια ενημέρωση, αν πραγματικά ανησυχείτε, για παράδειγμα, για αναφορές σχετικά με κάποιο σοβαρό σφάλμα που αφορά τη συγκεκριμένη διαμόρφωση υλικού του υπολογιστή σας.
Είναι επίσης πολύ θετική η αλλαγή που αποτρέπει τις αναγκαστικές ενημερώσεις, αν και, στην πραγματικότητα, το σύστημα θα έπρεπε πάντα να λειτουργεί έτσι. Ας ελπίσουμε ότι αυτό θα σημαίνει το τέλος των ενημερώσεων τύπου «πήγα για ντους» ή «πήγα να πάρω έναν καφέ», όπου ο χρήστης αφήνει τον υπολογιστή του για 10 ή 15 λεπτά για ένα διάλειμμα και επιστρέφει για να διαπιστώσει ότι η συσκευή του βρίσκεται ήδη στη μέση μιας ενημέρωσης που ξεκίνησε από μόνη της.
Συνολικά, πρόκειται για μια εντυπωσιακή εξέλιξη και η Microsoft σίγουρα αξίζει κάποια εύσημα εδώ, έστω κι αν χρειάστηκε να περιμένουμε αρκετά πολύ για να συμβεί.
Η αναδυόμενη παγκόσμια κατακερματισμένη τάξη επιτρέπει στις μεσαίες δυνάμεις να κινούνται ανάμεσα σε συμμαχίες και να διεκδικούν μεγαλύτερη ανεξαρτησία.
Με λίγα λόγια
Μια κατακερματισμένη παγκόσμια τάξη διευρύνει τον ρόλο των μεσαίων δυνάμεων.
Οι δεσμοί της Τουρκίας με τη Δύση δεν αποκλείουν τη στρατηγική αυτονομία.
Οι φιλοδοξίες της Τουρκίας ως μεσαίας δύναμης εντοπίζονται σε όλο το πολιτικό της φάσμα.
Για ολοκληρωμένες αναλύσεις, συντονιστείτε στο podcast μας που λειτουργεί με τεχνητή νοημοσύνη εδώ.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα, στην προσπάθειά τους να συγκεντρώσουν την παγκόσμια επιρροή σε ένα είδος διπολικής κυριαρχίας μεγάλων δυνάμεων, δημιουργούν χώρο για τις μεσαίες δυνάμεις ώστε να ασκούν μεγαλύτερη επιρροή. Αυτό έχει φέρει πολλές μεσαίου μεγέθους χώρες στο επίκεντρο της στρατηγικής συζήτησης γύρω από την έννοια των «μεσαίων δυνάμεων» και την αυξανόμενη επίδραση των λεγόμενων «κρατών-ρυθμιστών» στη διαμόρφωση γεωπολιτικών αποτελεσμάτων σε έναν ολοένα και πιο πολυπολικό κόσμο.
Δεν υπάρχει επίσημος ορισμός των μεσαίων δυνάμεων, και δεν είναι μόνο η παγκόσμια κατάταξή τους —πληθυσμός, οικονομική ισχύς ή στρατιωτική δύναμη— που έχει σημασία. Εξίσου σημαντικές είναι οι φιλοδοξίες τους και η ικανότητά τους να μετατρέπουν σχετικά περιορισμένες, αλλά ουσιαστικές δυνατότητες σε επιρροή. Σε μεγάλο μέρος της πρόσφατης συζήτησης, τέτοιες χώρες εξετάζονται λιγότερο ως μια σταθερή κατηγορία και περισσότερο ως ένα μοτίβο συμπεριφοράς, το οποίο χαρακτηρίζεται από ευέλικτους συνασπισμούς με διαφορετικές δυνατότητες αξιοποίησης πόρων και διαμόρφωσης αποτελεσμάτων. Συχνά το κάνουν αυτό μέσω επιλεκτικής εμπλοκής και συνεργασιών ανά ζήτημα, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε μη γραμμικές επιλογές πολιτικής.
Ο πρωθυπουργός του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ, τον Ιανουάριο του 2026, δήλωσε ότι οι μεσαίες δυνάμεις βλέπουν τον κόσμο όπως είναι, όχι όπως θα ήθελαν να είναι: δημιουργούν διαφορετικούς συνασπισμούς για διαφορετικά ζητήματα και συνεργάζονται με εταίρους με τους οποίους έχουν αρκετό κοινό έδαφος ώστε να μπορούν να δράσουν από κοινού. Ανάμεσα σε αυτούς τους δρώντες βρίσκεται και η Τουρκία.
Η κοσμοθεωρία της Άγκυρας
Οι φιλοδοξίες, οι στρατηγικές επιλογές και οι ιδιαίτεροι περιορισμοί της Τουρκίας την καθιστούν μια χαρακτηριστική περίπτωση συμπεριφοράς μεσαίας δύναμης. Συχνά παρουσιάζεται ως ένας δρώντας που ασκεί μεγαλύτερη αυτονομία, δίνοντας προτεραιότητα στα συμφέροντά του, ενίοτε εις βάρος παραδοσιακών ευθυγραμμίσεων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συνδέονται με τη συμμετοχή της στη δυτική αρχιτεκτονική ασφάλειας, όπως αυτή ενσαρκώνεται στο ΝΑΤΟ.
Η προσπάθεια της Τουρκίας να ενταχθεί στην ομάδα BRICS, υπό την ηγεσία της Κίνας και της Ρωσίας, καθώς και το εκφρασμένο ενδιαφέρον της για τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης, αντανακλούν αυτήν την οπτική, ιδίως δεδομένης της θέσης της σε κορυφαίους δυτικούς πολιτικούς, οικονομικούς, χρηματοπιστωτικούς και θεσμούς ασφάλειας — βασικούς παράγοντες που έχουν συμβάλει στην πρόοδό της και στην αποτρεπτική της ικανότητα. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό παράδειγμα χώρας, στην προκειμένη περίπτωση ενός συμμάχου στο ΝΑΤΟ, που δοκιμάζει τα εξωτερικά όρια της στρατηγικής ευελιξίας, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκει να διατηρήσει μακροχρόνιους δεσμούς τους οποίους θεωρεί ουσιώδεις για τα εθνικά της συμφέροντα.
Η τακτική εξισορρόπησης της Τουρκίας έχει δημιουργήσει εντάσεις με τους συμμάχους της, οι οποίοι κατά καιρούς έχουν αμφισβητήσει τη δέσμευση της Άγκυρας στις συμβατικές της υποχρεώσεις. Οι Τούρκοι αξιωματούχοι απορρίπτουν σε μεγάλο βαθμό αυτές τις ανησυχίες ως άδικες και, σε κάθε περίπτωση, δείχνουν μικρή σημασία για τέτοιες εξωτερικές αντιλήψεις. Οι περιστασιακές διορθώσεις πορείας και οι ρητορικές προσαρμογές που κάνει η Άγκυρα δεν έχουν οδηγήσει σε αναστροφή των διευρυνόμενων αντανακλαστικών της ως μεσαίας δύναμης.
Η συμπεριφορά της Τουρκίας αντανακλά μια προσπάθεια μεγιστοποίησης της αυτονομίας της και αναζήτησης νέων ευκαιριών, χωρίς να απεμπολεί τα οφέλη που αποκομίζει από τους υφιστάμενους δεσμούς της.
Όταν εξετάζεται στο σύνολό της, η συμπεριφορά της Τουρκίας αντανακλά μια προσπάθεια να μεγιστοποιήσει την αυτονομία της και να επιδιώξει νέες ευκαιρίες, χωρίς να στερηθεί τα οφέλη που αποκομίζει από τις ήδη υπάρχουσες σχέσεις της. Η εστίαση μόνο στη μία πλευρά αυτής της πράξης εξισορρόπησης ενέχει τον κίνδυνο να χαθεί η ευρύτερη και πιο σύνθετη εικόνα. Αναμφίβολα, οι αντιφάσεις είναι εγγενείς σε αυτή τη στάση, η οποία θα μπορούσε ίσως να περιγραφεί ως πολυευθυγράμμιση.
Η αναζήτηση συνεργατικών ευκαιριών από την Άγκυρα με τη Ρωσία και την Κίνα, ή η ευρύτερη παγκόσμια δραστηριοποίησή της στην Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική, δεν αποτελούν επομένως εναλλακτικές προς την παραδοσιακή της πορεία, αλλά μάλλον συμπληρωματικές προσπάθειες. Ο πρόεδρος της Τουρκίας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, είπε ουσιαστικά το ίδιο όταν απέρριψε τους ισχυρισμούς περί «αλλαγής άξονα» στην πορεία της χώρας και τόνισε ότι η Τουρκία θα εμβαθύνει τους δεσμούς της με την Ανατολή, ενώ παράλληλα θα συνεργάζεται με τη Δύση.
Η προσπάθεια της χώρας να διευρύνει τον παγκόσμιο ρόλο της ως μεσαία δύναμη διαμορφώνεται από τα ευρύτερα συμφέροντά της και τους δεσμούς δεκαετιών με τη Δύση. Τα διαρκή οφέλη από τη συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ήταν τα μέσα του ΝΑΤΟ που εξουδετέρωσαν επανειλημμένες απειλές βαλλιστικών πυραύλων από το Ιράν, ενώ το ρωσικό σύστημα αντιαεροπορικής άμυνας S-400, το οποίο δεν κατέστη ποτέ επιχειρησιακό, παρέμεινε ουσιαστικά ανενεργό.
Οι αποχρώσεις της στρατηγικής της Τουρκίας
Από μια αυστηρά δυτικοκεντρική οπτική, η πολυευθυγράμμιση μπορεί να φαίνεται αντιφατική και πρακτικά ανέφικτη, ιδίως σε μια περίοδο κατά την οποία πολλοί ευρωπαϊκοί δρώντες θεωρούν τη Ρωσία πρωταρχική απειλή για την ασφάλεια, αντιμετωπίζουν την άνοδο της Κίνας με μεγάλη καχυποψία και δείχνουν μια αυξανόμενη τάση προς εσωστρεφείς λύσεις αυτοσυντήρησης. Ωστόσο, οι τεκτονικές μετατοπίσεις και οι συνακόλουθες διαιρέσεις που συνοδεύουν αυτές τις ανατρεπτικές δυναμικές είναι ακριβώς το πεδίο όπου η τουρκική κυβέρνηση βλέπει ευκαιρίες, ιδίως στη διατήρηση λειτουργικών σχέσεων μεταξύ διαφορετικών στρατοπέδων.
Ενδεικτικά αυτής της προσέγγισης, η Άγκυρα υπερασπίζεται την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας και συνυπογράφει δηλώσεις του ΝΑΤΟ που χαρακτηρίζουν τη Ρωσία ως πρωταρχική απειλή για την ασφάλεια, ενώ ταυτόχρονα κινείται προσεκτικά ώστε να διατηρήσει πολιτικούς, οικονομικούς και ενεργειακούς δεσμούς με τη Μόσχα. Η αξιοποίηση καλών σχέσεων με όλες τις πλευρές αποτελεί τον τελικό υπολογισμό. Το πρόβλημα είναι ότι ακόμη και οι καλύτερες προσπάθειες της Τουρκίας δεν μπορούν πάντοτε να ικανοποιούν τους πάντες ούτε να αποτρέπουν αντιλήψεις περί καιροσκοπικής συμπεριφοράς, η οποία καθοδηγείται περισσότερο από το ίδιον συμφέρον παρά από αρχές.
Η ευρύτερη ανάδυση των μεσαίων δυνάμεων πρέπει να γίνει κατανοητή στο πλαίσιο ενός μεταβαλλόμενου διεθνούς τοπίου, και η συμπεριφορά της Τουρκίας δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από αυτές τις συστημικές μετατοπίσεις.
Οι περιορισμοί του Ψυχρού Πολέμου, που χαρακτηρίζονταν από αυστηρές ευθυγραμμίσεις, καθώς και η επακόλουθη μονοπολική εποχή της αμερικανικής υπεροχής, βρίσκονται πλέον πίσω μας. Η μορφή και η ταχύτητα με την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες επαναπροσδιορίζουν τον παγκόσμιο ρόλο τους είναι εντυπωσιακές, όπως και η αμείλικτη προτεραιοποίηση των εθνικών συμφερόντων από την Ουάσιγκτον.
Στο μεταξύ, η Κίνα συνεχίζει την παγκόσμια άνοδό της, ενώ η Ρωσία, αν και βρίσκεται σε παρακμή, παραμένει μια δύναμη που πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη, ιδίως καθώς διεξάγει πόλεμο στην Ευρώπη. Οι δημογραφικές, οικονομικές και πολιτικές τάσεις υποδηλώνουν μια συνολική διάχυση ισχύος σε παγκόσμιο επίπεδο, σηματοδοτώντας μια μετάβαση προς νέα και ακόμη ασταθή πρότυπα κρατικής συμπεριφοράς. Καθώς η πίστη στους παγκόσμιους θεσμούς και σε οποιαδήποτε έννοια μιας αμοιβαία αποδεκτής τάξης βασισμένης σε κανόνες διαβρώνεται, τα ένστικτα αυτοβοήθειας μεταξύ των κρατικών δρώντων ενισχύονται, θυμίζοντας το επιχείρημα ότι η ζούγκλα επιστρέφει. Ίσως καμία άλλη χώρα δεν βιώνει τις συνέπειες αυτής της πραγματικότητας τόσο έντονα όσο η Τουρκία, η οποία βρίσκεται γεωγραφικά δίπλα στο επίκεντρο πολλών συνεχιζόμενων συγκρούσεων και αισθάνεται πλέον τις επιπτώσεις μιας ιστορικής αναδιάταξης της Μέσης Ανατολής.
Τι καθοδηγεί τη λήψη αποφάσεων της Τουρκίας
Η πορεία της Τουρκίας ως μεσαίας δύναμης είναι, από πολλές απόψεις, συνάρτηση αυτού του ευρύτερου πλαισίου. Ωστόσο, καθοδηγείται επίσης από αλληλένδετες, ειδικά τουρκικές δυναμικές, οι οποίες συνδυάζουν την εσωτερική πολιτική εξέλιξη με τις εξωτερικές αλλαγές.
Η πρώτη από αυτές συνδέεται με τις μακροχρόνιες φιλοδοξίες της κυβερνώσας ελίτ της χώρας να επαναπροσδιορίσει τη θέση της Τουρκίας στο διεθνές σύστημα. Όταν ανέλαβε την εξουσία πριν από περισσότερα από 23 χρόνια, το συντηρητικής κατεύθυνσης Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του κ. Ερντογάν φαινόταν προσηλωμένο στην ενίσχυση του δυτικού προσανατολισμού της Τουρκίας, ιδίως μέσω της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση — κερδίζοντας στην πορεία ευρεία εγχώρια αποδοχή.
Ωστόσο, διατηρούσε επίσης μια επίμονη δυσπιστία απέναντι σε μια κυρίως δυτικοκεντρική αντίληψη του ρόλου της Τουρκίας. Αντίθετα, ευνοούσε έναν επαναπροσδιορισμό, επιδιώκοντας να διαφοροποιήσει τα περιθώρια ελιγμών της Τουρκίας σε διαφορετικές περιοχές και συνεργασίες, ενώ ταυτόχρονα διεύρυνε την ικανότητά της να κινείται παράλληλα σε πολλαπλές κατευθύνσεις.
Καθώς η διαδικασία ένταξης στην ΕΕ πάγωσε, λόγω των ευρωπαϊκών δισταγμών και της φθίνουσας δέσμευσης της Άγκυρας, σε συνδυασμό με τις ολοένα πιο τεταμένες σχέσεις εξαιτίας συσσωρευμένων διαφωνιών μεταξύ της Τουρκίας και των δυτικών συμμάχων της, η αναζήτηση της τουρκικής κυβέρνησης για νέους ορίζοντες και συνεργασίες στην εξωτερική πολιτική εντάθηκε. Αυτό συνέβη καθώς το δημόσιο αίσθημα απέναντι στη Δύση επιδεινωνόταν, επηρεασμένο από παράπονα σχετικά με την αντιλαμβανόμενη δυτική αδιαφορία απέναντι στον μακροχρόνιο αγώνα της Τουρκίας κατά της τρομοκρατίας του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν, περιορισμούς στην αμυντική συνεργασία με την Άγκυρα και τις περιοριστικές πρακτικές της ΕΕ ως προς τις θεωρήσεις Σένγκεν. Η αρχική δυτική επιφυλακτικότητα απέναντι στη δυσανάλογη χρήση βίας από το Ισραήλ στη Γάζα και πέραν αυτής ενίσχυσε περαιτέρω αυτές τις απόψεις, επιβαρύνοντας τις αρνητικές αντιλήψεις.
Αυτή η ενισχυμένη αίσθηση απογοήτευσης δημιούργησε ένα περιβάλλον πιο ευνοϊκό για την προτιμώμενη, πιο ευέλικτη αντίληψη εξωτερικής πολιτικής της τουρκικής κυβέρνησης και αύξησε τη χρησιμότητά της στην εσωτερική πολιτική, ως μέσο συσπείρωσης της δημόσιας υποστήριξης. Η αυξανόμενη απήχηση του προσανατολισμού εξωτερικής πολιτικής του κυβερνώντος AKP δεν σήμαινε ευρύτερη αποδοχή των βαθιά θρησκευτικών και συντηρητικών αποχρώσεων που χαρακτηρίζουν αυτό το πολιτικό κίνημα, αλλά περιλάμβανε μια διακομματική και διαταξική αποδοχή της ανάγκης προώθησης των τουρκικών συμφερόντων μέσω μεγαλύτερης στρατηγικής αυτονομίας.
Η αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία της Τουρκίας και το σχετικό τεχνο-εθνικιστικό αφήγημα της κυβέρνησης υπήρξαν τόσο προϊόν όσο και παράγοντας ενίσχυσης αυτής της πεποίθησης. Μαζί, λειτούργησαν ως ισχυρός επιταχυντής, ενισχύοντας κατά καιρούς την υπερβολική αυτοπεποίθηση ως προς την ικανότητα της Τουρκίας να ενεργεί ανεξάρτητα και καλλιεργώντας μια ισχυρότερη προθυμία προβολής ισχύος και επιδίωξης πιο δυναμικής περιφερειακής και εξωπεριφερειακής εμπλοκής.
Αυτό το όραμα άρχισε να επισκιάζει την απήχηση μιας φαινομενικά κομφορμιστικής, δυτικοκεντρικής εξωτερικής πολιτικής, την οποία πολλοί άρχισαν να θεωρούν ότι δεν προσέφερε στην Άγκυρα τίποτε περισσότερο από έναν περιφερειακό ρόλο σε ένα μη φιλόξενο δυτικό περιβάλλον. Επιπλέον, η αυξανόμενη δυσκολία να νοηθεί η Δύση ως ένα συνεκτικό σύνολο —ιδίως εν μέσω εντεινόμενων διατλαντικών εντάσεων, ανησυχιών για το μέλλον του ΝΑΤΟ και βαθύτερων διαιρέσεων εντός της Ευρώπης— αποτελεί πρόκληση. Ενισχύει την πεποίθηση ότι χρειάζεται μια νέα κατεύθυνση, θεμελιωμένη ξεκάθαρα στα τουρκικά συμφέροντα και όχι σε αυτό που άρχισε να γίνεται αντιληπτό ως απόμακρα συλλογικά συμφέροντα εντός των δυτικών συμμαχιών.
Με αυτή την ανάγνωση, η προσέγγιση της Άγκυρας αντανακλά, κατά κάποιον τρόπο, μια ευρύτερη στροφή προς μια κρατική πολιτική βασισμένη στα συμφέροντα, όπως αποτυπώνεται και στο αμερικανικό πλαίσιο του «Πρώτα η Αμερική».
Μια αντίληψη που αναπτύσσεται σε όλο το πολιτικό φάσμα της Τουρκίας
Ίσως το σημαντικότερο είναι ότι αυτή η μετατόπιση στην Τουρκία δεν περιορίζεται πλέον στο κυβερνών κόμμα και τους υποστηρικτές του, αλλά έχει αρχίσει να διαμορφώνει τα όρια της συζήτησης για την εξωτερική πολιτική σε όλο το πολιτικό φάσμα. Ως αποτέλεσμα, μια εξωτερική πολιτική που βασίζεται σε αυτόματη ή άνευ όρων ευθυγράμμιση με τη Δύση —ακόμη και με τους συμμάχους στο ΝΑΤΟ— δεν αποτελεί πλέον βιώσιμη πολιτική επιλογή στην Τουρκία, ανεξάρτητα από το ποιος κυβερνά. Σύμφωνα με τα λόγια του υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, η τουρκική εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να λειτουργεί στον «αυτόματο πιλότο», με το ΝΑΤΟ και τη Δύση στο επίκεντρό της, όπως συνέβαινε στο παρελθόν.
Αυτή η δυναμική αφορά επίσης την κύρια αντιπολίτευση της κυβέρνησης, το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα. Παρότι παραμένει σταθερά προσηλωμένο στον ιδρυτικό δυτικό προσανατολισμό της δημοκρατίας, το CHP υποστηρίζει επίσης μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική που αντανακλά τόσο τις σύγχρονες γεωπολιτικές πραγματικότητες όσο και ιστορικά προηγούμενα από παλαιότερες προσπάθειες της δημοκρατικής Τουρκίας να κινηθεί ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις. Στο πιο πρόσφατο κομματικό του πρόγραμμα, το CHP υπογραμμίζει τη σημασία της συμμετοχής στο ΝΑΤΟ και της φιλοδοξίας ένταξης στην ΕΕ —τομείς στους οποίους και η σημερινή κυβέρνηση δηλώνει δέσμευση, αν και με μειωμένη αξιοπιστία— ενώ παράλληλα τονίζει την ανάγκη διεύρυνσης της διεθνούς εμπλοκής της Τουρκίας.
Τα θέματα αυτά είναι εμφανή στη σκέψη του προεδρικού υποψηφίου του CHP, του σήμερα φυλακισμένου δημάρχου Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, ο οποίος μιλά για τη «διπλή ταυτότητα» της Τουρκίαςως χώρας θεσμικά ενταγμένης στη Δύση, αλλά ταυτόχρονα βαθιά εξοικειωμένης με άλλους πολιτικούς, πολιτισμικούς και οικονομικούς παγκόσμιους χώρους. Αν και υιοθετεί την ιδέα της στρατηγικής αυτονομίας, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στα εσωτερικά θεμέλια, υποστηρίζοντας ότι η ανθεκτικότητα είναι αναπόσπαστο στοιχείο κάθε τέτοιας φιλοδοξίας και ότι αυτή αρχίζει στο εσωτερικό, μέσα από ισχυρές δημοκρατικές πρακτικές.
Συνολικά, αυτές οι θέσεις υποδηλώνουν ότι μια πιθανή αλλαγή κυβέρνησης θα οδηγούσε πιθανότατα σε αναπροσαρμογή των προτεραιοτήτων της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, δίνοντας μεγαλύτερο βάρος στα δημοκρατικά πρότυπα και στην προβλεψιμότητα, χωρίς όμως να εγκαταλείπει τα αντανακλαστικά της χώρας ως μεσαίας δύναμης ή την επιδίωξή της για στρατηγική ευελιξία.
Σενάρια
Απίθανο: Σημαντική αναπροσαρμογή προς αυστηρή ευθυγράμμιση με τη Δύση
Σε ένα σενάριο χαμηλής πιθανότητας, η Τουρκία θα περιόριζε σημαντικά τις αυτόνομες ενέργειές της και θα πειθαρχούσε την παγκόσμια εμπλοκή της υπέρ μιας αυστηρής ευθυγράμμισης με τους δυτικούς συμμάχους και εταίρους της.
Παρότι μια σύγκλιση προκλήσεων ασφαλείας και οικονομικών κραδασμών θα μπορούσε να ενθαρρύνει την Τουρκία να στραφεί πιο κοντά προς τους δυτικούς συμμάχους και εταίρους της, δύο παράγοντες —ο ένας εσωτερικός και ο άλλος διεθνής— καθιστούν απίθανο μια τέτοια αναπροσαρμογή να ισοδυναμούσε με πλήρη αναστροφή των φιλοδοξιών της ως μεσαίας δύναμης.
Πρώτον, υπάρχει εσωτερική συναίνεση γύρω από την ανάγκη για μια πιο αυτόνομη, ευέλικτη και βασισμένη στο εθνικό συμφέρον προσέγγιση της παγκόσμιας εμπλοκής της Τουρκίας, καθώς και πίστη στις ρεαλιστικές προοπτικές επιτυχούς επιδίωξής της. Η σημερινή κυβέρνηση αξιοποίησε αυτό το αίσθημα, το καλλιέργησε και το μετέτρεψε σε πολιτικό κεφάλαιο. Παρά τις διαφορές στις προτεραιότητες, στον τόνο και στο πλαίσιο διατύπωσης, η κύρια αντιπολίτευση αναγνωρίζει αυτή την εσωτερική φιλοδοξία και βλέπει συνέχεια σε αυτή την τάση, δεδομένων των παγκόσμιων εξελίξεων. Το γεγονός ότι οι φιλοδοξίες της Τουρκίας ως μεσαίας δύναμης διαπερνούν τις ιδεολογικές διαιρέσεις υποδηλώνει ότι αυτή η δυναμική θα διατηρηθεί.
Δεύτερον, μια συνολική επιστροφή στις πολιτικές των αρχών της δεκαετίας του 2000 παραμένει επίσης απίθανη λόγω των δομικών αλλαγών στο διεθνές σύστημα, συμπεριλαμβανομένης της εμφάνισης νέων δρώντων και ευκαιριών, παράλληλα με τις εντεινόμενες αμφιβολίες για τη συνοχή της Δύσης, τις διατλαντικές σχέσεις και τις προοπτικές ένταξης της Τουρκίας στην ΕΕ. Η σημερινή παγκόσμια αναστάτωση συνεπάγεται κατακερματισμό, και η απάντηση της Άγκυρας είναι να αξιοποιήσει τη συγκυρία για να διευρύνει τους δεσμούς και την επιρροή της, χωρίς να περιορίζεται από το παραδοσιακό πλαίσιο της εξωτερικής της πολιτικής.
Πιθανό: Συνέχεια μέσω διαρκούς αναπροσαρμογής και προσαρμογών
Σε αυτό το πιο πιθανό σενάριο, η Τουρκία λειτουργεί ως μεσαία δύναμη που επιδιώκει στρατηγική αυτονομία. Αντί να εγκαταλείψει ανά πάσα στιγμή αυτά τα αντανακλαστικά, επιδιώκει να πειθαρχήσει και να περιορίσει τις φιλοδοξίες της όπου είναι αναγκαίο, πιθανώς και λόγω της αναγνώρισης των ορίων των δικών της δυνατοτήτωνή της αξίας της συλλογικής δράσης με δυτικούς δρώντες. Οι αναδυόμενες παράμετροι ασφαλείας σε ένα ιδιαίτερα ασταθές και ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον αποτελούν ισχυρούς παράγοντες που ωθούν προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτό που μεταβάλλεται δεν είναι η υποκείμενη κατεύθυνση, αλλά ο τόνος, οι ενέργειες και τα μέσα. Η στρατηγική αυτονομία παραμένει βασικός στόχος.
Σε μια κυβέρνηση υπό την ηγεσία του CHP, αυτή η πορεία παραμένει, αλλά περιλαμβάνει πολύ σαφέστερη σηματοδότηση και συνοχή, ενισχυμένη θεσμική πειθαρχία και μια ανανεωμένη προσπάθεια να διασφαλιστεί μεγαλύτερη συμπληρωματικότητα και αρμονία με τους δυτικούς εταίρους. Η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και η συνεργασία με την ΕΕ εξακολουθούν να αποτελούν άγκυρα για την οπτική της Τουρκίας σε θέματα ασφάλειας και οικονομίας, ακόμη και καθώς η Άγκυρα διατηρεί μια ευρύτερη εμβέλεια σε διάφορες περιοχές και παγκόσμια κέντρα ισχύος.
Επιλεκτική τυπολατρία του Δήμου με απόρριψη ερώτησης για το Μητροπολιτικό Πάρκο
Με τροπολογία σε άσχετο σχέδιο νόμου πέρασαν στη Βουλή τον χαρακτηρισμό του Βελλίδειου ως διατηρητέου, διατηρώντας σε ισχύ το αρχικό Ειδικό Πολεοδομικό Σχέδιο, με τα 5 φαραωνικά κτίρια, το εμπορικό κέντρο, το ξενοδοχείο κτλ, το οποίο έχει απορριφθεί από όλους!
Το θέμα ζήτησε να συζητηθεί στη σημερινή 2η ειδική συνεδρίαση Λογοδοσίας της Δημοτικής Αρχής ο Δημοτικός Σύμβουλος Μιχάλης Τρεμόπουλος αλλά απορρίφθηκε από τον πρόεδρο του Δημοτικού Συμβουλίου, Σπύρο Βούγια, σε μια προσπάθεια να σταματήσει η συζήτηση για το Μητροπολιτικό Πάρκο στη ΔΕΘ.
Ο λόγος που επικαλείται ο κ. Βούγιας είναι ότι ο Κανονισμός του Δημοτικού Συμβουλίου προβλέπει πως “Θέματα που αφορούν το έργο και τη δράση της Δημοτικής και έχουν συζητηθεί, βάσει των τηρουμένων πρακτικών κατά το προηγούμενο δίμηνο, με ευθύνη του προέδρου, δεν συζητούνται εκ νέου στην ειδική συνεδρίαση λογοδοσίας του επομένου διμήνου εκτός και εάν έχουν προκύψει νεότερα δεδομένα που δικαιολογούν την εκ νέου συζήτηση”.
Κατ’ αρχήν, η ρύθμιση αυτή στον κυβερνητικό «πρότυπο κανονισμό λειτουργίας», τον οποίο υιοθέτησε σχεδόν αυτούσιο η διοίκηση Αγγελούδη, αφορά θέματα που έχουν συζητηθεί στη συνεδρίαση λογοδοσίας του προηγούμενου διμήνου. Και η ΔΕΘ δεν συζητήθηκε στην 1η ειδική συνεδρίαση στις 25.2.2026.
Προφανώς ο πρόεδρος του ΔΣΘ χρησιμοποιεί το ότι το θέμα της ΔΕΘ συζητήθηκε κατά την τακτική συνεδρίαση του ΔΣΘ την 1.4.2024, όπου η πλειοψηφία απέρριψε παράτυπα το αίτημα 23.214 δημοτών για τη διενέργεια Δημοψηφίσματος. Απαντώντας σε αυτήν παρερμηνεία του προέδρου του ΔΣΘ, ο Μ. Τρεμόπουλος του εξήγησε ότι υπάρχουν κάποια νεότερα στοιχεία για το θέμα της ΔΕΘ, σχετικά με την ανακήρυξη ως «διατηρητέου» του Βελλίδειου συνεδριακού κέντρου.
Οι εξελίξεις για το Βελλίδειο
Συγκεκριμένα, ψηφίστηκε στην Ολομέλεια της Βουλής στις 23.4.2026 εμβόλιμη τροπολογία σε άσχετο σχέδιο νόμου του Υπουργείου Ανάπτυξης για «Απλούστευση του πλαισίου άσκησης οικονομικών δραστηριοτήτων … για το υπαίθριο εμπόριο κτλ» με «προσθήκη του Βελλίδειου Συνεδριακού Κέντρου στα διατηρούμενα κτίρια». Ο ψηφισθείς νόμος είναι εδώ.
Παρόλες τις δημόσιες τοποθετήσεις του δημάρχου κ. Αγγελούδη αλλά και του πρωθυπουργού, διατηρείται δηλ. σε ισχύ το αρχικό σχέδιο με τα 5 φαραωνικά κτίρια, το εμπορικό κέντρο, το ξενοδοχείο των 32 μέτρων ύψους και γίνεται μια «σημειακή» μεταβολή, που αφορά τη χρήση/χαρακτηρισμό του Βελλιδείου ως διατηρητέου και την τροποποίηση των ορίων- περιγραμμάτων των τομέων VI και V (αδόμητοι χώροι). Το υπόλοιπο πλαίσιο του ισχύοντος Ειδικού Πολεοδομικού Σχεδίου (ΕΠΣ), το οποίο έχει απορριφθεί από όλους και για το οποίο εκκρεμεί αίτηση ακύρωσης στο ΣτΕ, παραμένει αμετάβλητο!
Σημειώνουμε ότι η ιδιοκτησία του τμήματος αυτού της ΔΕΘ ανήκει στον Δήμο Θεσσαλονίκης και το ΕΠΣ πρόβλεπε την κατεδάφιση του Βελλίδειου και τη δημιουργία πράσινου χώρου.
Ερωτούμε, λοιπόν τη διοίκηση του Δήμου Θεσσαλονίκης:
1. Συμφωνεί ο Δήμος Θεσσαλονίκης με την εξέλιξη αυτή; Του έχει ζητηθεί γνωμοδότηση και ποια άποψη εξέφρασε;
2. Με ποια θεσμική διαδικασία κρίθηκε διατηρητέο το Βελλίδειο; Υπήρξε πχ άποψη του Υπουργείου Πολιτισμού και των υπηρεσιών του;
3. Εφόσον διατηρείται ένα επιπλέον κτίριο μεγάλης επιφάνειας και όγκου, ποιες μεταβολές αποτυπώνονται στο ισοζύγιο δομημένων και ελεύθερων κοινόχρηστων/κοινωφελών χώρων;
4. Με ποιο τρόπο διασφαλίζεται «Μητροπολιτικό πάρκο» 120 στρεμμάτων όταν ο τομέας V (αδόμητοι χώροι) συνεχίζει να χαρακτηρίζεται ως κοινόχρηστος χώρος και όχι ως χώρος πρασίνου; Πώς θα δημιουργηθεί ενιαίος χώρος πρασίνου, όταν αυτός κατακερματίζεται και στριμώχνεται ανάμεσα στα κτίρια με τη τροποποίηση των περιγραμμάτων VI και V για να λειτουργήσει ως προαύλιο του εκθεσιακού κέντρου;
5. Τι κάνει ο Δήμος Θεσσαλονίκης για να διασφαλίσει ότι δεν θα επανέλθουν στο μέλλον οι χρήσεις και οι απαράδεκτοι όροι δόμησης του ισχύοντος πλαισίου, που έχουν όλοι απορρίψει;
6. Ανεξάρτητα από την τελική εξέλιξη στο θέμα του Δημοψηφίσματος για το μέλλον της ΔΕΘ, πώς προτίθεται η διοίκηση του Δήμου να ενισχύσει τη συμμετοχικότητα των πολιτών ώστε να επιτευχθεί η δημιουργία Μητροπολιτικού πάρκου υψηλού πρασίνου και να χαρακτηριστεί ο χώρος της ΔΕΘ ως «Ιστορικός τόπος πολιτισμού και πρασίνου»;
Επειδή τα ερωτήματα αυτά είναι σημαντικά κρίσιμα για το μέλλον του χώρου της ΔΕΘ, ο Δημοτικός Σύμβουλος με τη «Θεσσαλονίκη για Όλους» και στέλεχος της «Οικολογίας -Αλληλεγγύης», Μιχάλης Τρεμόπουλος, ζητά να συμπεριληφθεί το θέμα στην ΗΔ κατά τη 2η Ειδική Συνεδρίαση Λογοδοσίας της Δημοτικής Αρχής.
Ειρήνη Σαρίογλου για τα 8 χρόνια ζωής του Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Καστελλόριζου στο neakriti.gr
Παρά τις επανειλημμένες και τεκμηριωμένες προσπάθειες επικοινωνίας με τα αρμόδια υπουργεία και τους θεσμικούς φορείς, δεν έχει μέχρι σήμερα διαμορφωθεί ένα σταθερό πλαίσιο που να διασφαλίζει τη συνέχεια ενός τέτοιου εγχειρήματος
Σε μια συγκλονιστική της εξομολόγηση στον 98.4, η καλλιτεχνική διευθύντρια του άκρως επιτυχημένου, με διεθνή αναγνώριση, Φεστιβάλ ιστορικών ντοκιμαντέρ επί 11 χρόνια στο Καστελλόριζο, Ειρήνη Σαρίογλου, ερευνήτρια- ιστορικός, περιγράφει αποκαλυπτικά πως ένας διεθνής πολιτιστικός θεσμός έντεκα ετών, με συνεπή παρουσία και αυξανόμενη αναγνώριση στον χώρο του ντοκιμαντέρ, βρίσκεται σήμερα σε μια κρίσιμη καμπή και πλήρη απαξίωση από τα αρμόδια υπουργεία Πολιτισμού και Τουρισμού, αλλά ακόμη και από το γραφείο του πρωθυπουργού, στο οποίο αποτάνθηκαν επισταμένως.
Το Beyond Borders, που πραγματοποιείται στο ακριτικό Καστελλόριζο, έχει καταφέρει, μέσα από συνεχή προσπάθεια και με ίδιες δυνάμεις, να εξελιχθεί σε έναν από τους πλέον δυναμικούς και ανερχόμενους κινηματογραφικούς θεσμούς στην ευρύτερη περιοχή της Νοτιοανατολικής Μεσογείου και των Βαλκανίων στον τομέα του ντοκιμαντέρ. Αποτελεί μια ενεργή πλατφόρμα διεθνούς διαλόγου, δημιουργικής ανταλλαγής και επαγγελματικής δικτύωσης, συνδέοντας ουσιαστικά Έλληνες δημιουργούς με την παγκόσμια κινηματογραφική βιομηχανία και συμβάλλοντας με συνέπεια στην πολιτιστική εξωστρέφεια της χώρας.
Παρά τις επανειλημμένες και τεκμηριωμένες προσπάθειες επικοινωνίας με τα αρμόδια υπουργεία και τους θεσμικούς φορείς, δεν έχει μέχρι σήμερα διαμορφωθεί ένα σταθερό πλαίσιο που να διασφαλίζει τη συνέχεια ενός τέτοιου εγχειρήματος.
Σχετική ενημέρωση έχει πραγματοποιηθεί κατ’ επανάληψη και προς το Πρωθυπουργικό Γραφείο, στο πλαίσιο της ευρύτερης αναζήτησης λύσεων.
Με εξαίρεση τη στήριξη του ΕΚΚΟΜΕΔ, το οποίο παραμένει σταθερός αρωγός του Φεστιβάλ, καθίσταται σαφές ότι η ανάγκη για έναν συνεκτικό, θεσμικό και λειτουργικό μηχανισμό υποστήριξης διεθνών πολιτιστικών δράσεων —και ιδίως εκείνων που αναπτύσσονται σε ακριτικές περιοχές— είναι σήμερα πιο επιτακτική από ποτέ. Όπως λέει η καλλιτεχνική διευθύντρια του φεστιβάλ, Ειρήνη Σαρίογλου, “Δεν ζητάμε χάρη. Δεν είμαστε επαίτες του πολιτισμού. Ζητάμε από την Πολιτεία πάγια και συνεπή θεσμική στήριξη, με τη μορφή προγραμματικών συμβάσεων από τα αρμόδια υπουργεία και την αρμόδια Περιφέρεια.
Ο πολιτισμός στα σύνορα δεν αποτελεί πολυτέλεια. Είναι πολιτιστική διπλωματία με γεωπολιτικές προεκτάσεις. Αν αυτό συνέβαινε στην απέναντι χώρα από το Καστελλόριζο, πολύ φοβάμαι και το λέω με πίκρα, η αντιμετώπισή μας θα ήταν πρωτεύουσας σημασίας. Η Ελλάδα δεν τελειώνει στο σύμπλεγμα του Καστελλορίζου, από αυτό ξεκινάει…”
Τα 40 χρόνια της Πειραματικής Σκηνής της «Τέχνης» περνούν μέσα από την αναδρομή που θα γίνει την Τετάρτη 29 Απριλίου, στις 8 το βράδυ, στο Τελλόγλειο Ίδρυμα, στο πλαίσιο των παράλληλων εκδηλώσεων για τη μεγάλη έκθεση του Τελλογλείου «Τέχνη – Διαγώνιος και το Μουσείο που δεν έγινε».
Ελίζα Θεοδωράνου
Έξι ξεχωριστοί άνθρωποι της Πειραματικής Σκηνής, οι σκηνογράφοι Ιωάννα Μανωλεδάκη και Απόστολος Βέττας, η σκηνοθέτις Γλυκερία Καλαϊτζή, οι ηθοποιοί Έφη Σταμούλη και Σοφία Βούλγαρη και η θεατρολόγος Ελίζα Θεοδωράνου, συζητούν και θυμούνται -με ελεύθερη είσοδο- στο Αμφιθέατρο του Τελλογλείου.
Απόστολος ΒέτταςΓλυκερία Καλαϊτζή
Οι έξι θα μας «ταξιδέψουν» στις τέσσερις δεκαετίες της Πειραματικής Σκηνής της «Τέχνης», από την πρώτη ιδέα που έπεσε, σχεδόν σαν αστείο, για την δημιουργία αυτού του ιστορικού θιάσου, από τον Νικηφόρο Παπανδρέου το 1979 και την εναρκτήρια παράσταση με το Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας στο θέατρο Άδωνις, μέχρι την τελευταία παράσταση το 2019 με τη Φόνισσα στο θέατρο Τ. Μεσολαβεί η μεγάλη στάση για 26 χρόνια στο θέατρο Αμαλία.
Ιωάνα ΜανωλεδάκηΣοφία Βούλγαρη
Υπενθυμίζεται πως η έκθεση στο Τελλόγλειο «Τέχνη-Διαγώνιος και το Μουσείο που δεν έγινε» θα συνεχίσει τη λειτουργία της μέχρι και τις 5 Ιουλίου 2026, ενώ παράλληλα συνεχίζεται και η έκθεση «Μανουσάκης, Πιτέρη, Τσατσάγιας: Τρεις καλλιτέχνες από το Μουσείο που δεν έγινε» με τη συμμετοχή των Ταξίδη και Αδαμαντίδη μέχρι και τις 18 Μαΐου 2026.
Η τελευταία εβδομάδα Απριλίου και το πρώτο τριήμερο Μαΐου βρίσκουν τη Θεσσαλονίκη με έντονη θεατρική και εικαστική κίνηση, με παραστάσεις, εκθέσεις και δράσεις για διαφορετικά κοινά.
Στο θέατρο, ξεχωρίζει το έργο «Αυτός που ήθελε να αλλάξει τον κόσμο» της Αμαλίας Κοντογιάννη, που ανεβαίνει στο Θέατρο Αυλαία από τις 27 Απριλίου έως τις 12 Μαΐου. Την ίδια περίοδο εμφανίζονται στην ατζέντα της πόλης και άλλες παραστάσεις, όπως «Τα Σπίτια Αλλάζουν Θέση τη Νύχτα» — Θέατρο Αμαλία, Αμαλίας 71 και «Άγριο Αίμα» — Goethe-Institut Θεσσαλονίκης.
Ισχυρή παρουσία έχει και το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, με παραστάσεις όπως «Ο Βυσσινόκηπος» στο Βασιλικό Θέατρο, «Τuesdays with Morrie» στη σκηνή της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών και «Group Therapy» στο φουαγιέ της ίδιας σκηνής, μέσα στο διάστημα 29 Απριλίου – 3 Μαΐου.
Για το κοινό που αναζητά πιο εναλλακτικές προτάσεις, στη Θεσσαλονίκη καταγράφονται επίσης παραστάσεις όπως το «HIV – Ένα Τέλος Αιματωμένο» στο Θέατρο Σοφούλη, καθώς και stand up και θεατρικές παραγωγές το Σαββατοκύριακο 2–3 Μαΐου.
Η κινηματογραφική κίνηση της Θεσσαλονίκης την εβδομάδα 27 Απριλίου – 3 Μαΐου κινείται σε πιο ήπιους, αλλά ενδιαφέροντες ρυθμούς.
Ξεχωρίζουν το «Michael», βιογραφική ταινία για τον Michael Jackson, το κλασικό «Dirty Dancing», η δραματική ταινία «Ξεκινήματα / Beginnings», καθώς και η παιδική μεταγλωττισμένη ταινία «Η Έλι και η Παρέα των Φαντασμάτων».
Michael (2026)
👉 Παίζεται σε:
Κινηματογράφο Κολοσσαίον (Β. Όλγας)
Κινηματογράφο Βακούρα (κέντρο)
📌 Προβολές μέσα στην εβδομάδα 27–29/4 (βραδινές κυρίως)
🎥 Dirty Dancing (επανέκδοση)
👉 Παίζεται σε:
Options Μακεδονία (Πυλαία)
Village Cosmos
📌 Καθημερινές προβολές γύρω στις 18:00–20:20
Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης δεν έχει αυτες τις ημέρες αυτές μεγάλη διοργάνωση, καθώς το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ είχε προηγηθεί τον Μάρτιο του 2026. Παρ’ όλα αυτά, οι αίθουσες του Φεστιβάλ παραμένουν σημείο αναφοράς για την κινηματογραφική ζωή της πόλης.
Για μουσική 27/4–3/5/2026 η Θεσσαλονίκη έχει ατζέντα με αρκετή ποικιλία: jazz, Latin, trip hop, ambient και κλασική μουσική.
Σημαντική παρουσία έχει η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, με τη συναυλία «Μουσικές του κόσμου: Αρμενία» στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, την Πέμπτη 30 Απριλίου 2026, στις 20:30. Η συναυλία δίνει στην εβδομάδα έναν πιο λόγιο και διεθνή χαρακτήρα, συνδέοντας την κλασική μουσική με τη μνήμη, την ιστορία και τον πολιτισμό της Αρμενίας.
Παράλληλα, στο Μέγαρο συνεχίζεται η δράση «Φέλιξ και Φάννυ, παρέα με τους Μέντελσον», από 26 Απριλίου έως 10 Μαΐου 2026, δίνοντας επιπλέον παρουσία στην κλασική μουσική μέσα στην πολιτιστική εβδομάδα.
Ξεχωρίζει το Olympic Sax Festival 2026 στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, που ξεκινά στις 2 Μαΐου και συνεχίζεται έως τις 8 Μαΐου, με την πρώτη εκδήλωση της περιόδου να είναι στις 2/5 στις 20:30.
Στην πιο εναλλακτική πλευρά της ατζέντας, η πόλη κινείται σε ήχους Latin, trip hop και ambient, ενώ η jazz έχει ιδιαίτερη θέση λόγω της παγκόσμιας ημέρας της στις 30 Απριλίου.
Παράλληλα, στην πλατφόρμα more.com εμφανίζονται μουσικές και live επιλογές για τη Θεσσαλονίκη, ανάμεσά τους και το GANS live in Greece στις 28–29 Απριλίου.
Στα εικαστικά, συνεχίζεται η έκθεση «From Minoan Art to the Modern Era» στο Μουσείο Εκμαγείων του ΑΠΘ, στη Φιλοσοφική Σχολή, η οποία διαρκεί έως τις 25 Ιουνίου 2026. Παράλληλα, το Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο φιλοξενεί εικαστική έκθεση ζωγραφικής και χαρακτικής του Ξενή Σαχίνη, με ημερομηνίες που περιλαμβάνουν την εβδομάδα 27–29 Απριλίου.
Στα εικαστικά για τη Θεσσαλονίκη, την εβδομάδα 27/4–3/5/2026, ξεχωρίζουν κυρίως εκθέσεις με ιστορική μνήμη, σύγχρονη τέχνη και μουσειακό ενδιαφέρον.
Στο φουαγιέ του Δημαρχείου Θεσσαλονίκης παρουσιάζεται έκθεση ζωγραφικής με θέμα τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, από τις 27 Απριλίου έως τις 3 Μαΐου, με εγκαίνια στις 27/4.
Παράλληλα, στο MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, στη Μονή Λαζαριστών, συνεχίζεται έως τις 30 Απριλίου η έκθεση «Alexis Gritchenko (1883–1977). Η Ελληνική Περιπέτεια. Ένας Ουκρανός Πρωτοπόρος στην Ελλάδα», μια πρόταση με διεθνές και ιστορικό ενδιαφέρον.
Στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο καταγράφεται επίσης εικαστική έκθεση μέσα στις ημερομηνίες 27–29 Απριλίου, ενισχύοντας την παρουσία των δημοτικών πολιτιστικών χώρων στην ατζέντα της πόλης.
🔹 Στον Πολυχώρο Πολιτισμού Ισλαχανέ παρουσιάζεται η έκθεση «Οδύσσεια» του Διαμαντή Σταγγίδη (1–30 Απριλίου), με εξπρεσιονιστικά έργα και αφηγηματική προσέγγιση.
🔹 Παράλληλα εμφανίζονται και μικρότερες εκθέσεις όπως «Διαθλάσεις Χρωμάτων», με σύγχρονη ζωγραφική και χρωματικές προσεγγίσεις (27–29 Απριλίου).
Πέρα από τις περιοδικές εκθέσεις, η πόλη διατηρεί έντονη εικαστική ζωή μέσα από τα μουσεία της:
MOMus – Μουσείο Φωτογραφίας (λιμάνι)
MOMus – Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης
Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών
Τα μουσεία αυτά λειτουργούν ως σταθερός πυρήνας σύγχρονης τέχνης, με εκθέσεις, installations και συλλογές που εξελίσσονται διαρκώς.
🔹 Η Ανθοέκθεση ΔΕΘ (23/4–10/5), αν και δεν είναι καθαρά εικαστική, λειτουργεί και ως χώρος αισθητικής εμπειρίας, με σχεδιασμό τοπίου και καλλιτεχνικές παρεμβάσεις.
ESAFORM 2026 Διεθνές επιστημονικό συνέδριο για τη μορφοποίηση υλικών, με συμμετοχή ερευνητών και στελεχών από πανεπιστήμια και βιομηχανία. Γίνεται 27–29 Απριλίου 2026 στη Θεσσαλονίκη, στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, με διοργάνωση από ΑΠΘ και ΕΜΠ
Υπάρχουν συνεντεύξεις που περιορίζονται στην επικαιρότητα και άλλες που χρησιμοποιούν την επικαιρότητα ως αφορμή για να ανοίξουν βαθύτερα ερωτήματα. Η συζήτηση του Νίκου Μιχαηλίδη με τον Χρήστο Κωνσταντινίδη, για το International Institute of Strategy, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Ο Νίκος Μιχαηλίδης δεν αντιμετωπίζει τον Πόντο ως νοσταλγική αναφορά. Τον βλέπει ως ιστορική πατρίδα, ως ζωντανή γλώσσα, ως τραύμα, ως πολιτισμική συνέχεια, αλλά και ως πεδίο όπου δοκιμάζεται η δυνατότητα της Τουρκίας να μεταβληθεί από κράτος άρνησης σε δημοκρατική πολιτεία.
Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη, με ρίζες από την Παύρα και τη Σεβάστεια, μεγαλωμένος μέσα στην ποντιακή παράδοση και με ακαδημαϊκή διαδρομή που τον οδήγησε στο Πρίνστον, ο Μιχαηλίδης συνδυάζει σπάνια πράγματα: βιωματική μνήμη, μουσική εμπειρία, ανθρωπολογική έρευνα και γεωπολιτική σκέψη.
Αφετηρία της συζήτησης ήταν το τι σημαίνει σήμερα Πόντος. Η απάντησή του ήταν σύνθετη. Πόντος είναι η μνήμη μιας ιστορικής πατρίδας, στην οποία ελληνικές κοινότητες έζησαν και δημιούργησαν επί αιώνες. Είναι οι τάφοι των προγόνων, τα μνημεία, τα τοπωνύμια, τα πολιτισμικά ίχνη που παραμένουν ορατά ακόμη και σε όσους δεν είναι ειδικοί.
Αλλά ο Πόντος είναι και το σήμερα. Είναι οι ελληνόφωνοι της Τραπεζούντας, οι άνθρωποι που ακόμη μιλούν Ρωμαίικα. Όχι ως αντικείμενα ρομαντικής προβολής από την Ελλάδα, αλλά ως πραγματικές κοινότητες που ζουν μέσα στο τουρκικό κράτος, με τους φόβους, τους περιορισμούς και τις αντιφάσεις τους.
Εδώ ο Μιχαηλίδης εισάγει μια κρίσιμη διάκριση. Δεν μπορούμε να ζητούμε από αυτούς τους ανθρώπους να συμπεριφερθούν όπως θα συμπεριφερόταν ένας Έλληνας πολίτης στην Ελλάδα. Η ταυτότητα μέσα στην Τουρκία έχει κόστος. Η δημόσια έκφραση μιας ρωμαίικης ή ελληνικής συνείδησης μπορεί να σημαίνει διώξεις, αποκλεισμό, βία. Επομένως, η ευθύνη της ελληνικής πλευράς είναι να κατανοήσει το πλαίσιο, όχι να επιβάλει συμβολικές χειρονομίες που ενδέχεται να εκθέσουν ανθρώπους.
Αυτή η προβληματική συνδέθηκε με την υπόθεση των δύο Ελλήνων στην Αγία Σοφία. Ο Μιχαηλίδης δεν ωραιοποίησε τίποτα. Θεώρησε υπερβολική τη φυλάκισή τους από τις τουρκικές αρχές, αλλά ταυτόχρονα χαρακτήρισε πολιτικά άστοχη την πράξη τους. Η Αγία Σοφία δεν χρειάζεται τέτοιες χειρονομίες για να αποδείξει την ιστορική της ταυτότητα. Η Ιστορία της είναι αυταπόδεικτη. Αντιθέτως, τέτοιες ενέργειες προσφέρονται στην τουρκική προπαγάνδα, η οποία ειδικεύεται στην αντιστροφή των ρόλων: παρουσιάζει τον αμυνόμενο ως επιτιθέμενο και τον αναθεωρητή ως θύμα.
Στο σημείο αυτό αναδείχθηκε η διπλή φύση του τουρκικού προβλήματος. Από τη μία, η Άγκυρα αντιδρά με αυστηρότητα σε ελληνικές συμβολικές ενέργειες. Από την άλλη, επιτρέπει ή ανέχεται την οργανωμένη κεμαλική παρουσία στη Θεσσαλονίκη κάθε 19 Μαΐου, με σημαίες και συνθήματα υπέρ του Κεμάλ. Για τον Μιχαηλίδη, αυτή η πρακτική δεν είναι απλή εκδήλωση μνήμης. Είναι πολιτικό μήνυμα, με επιθετικό και φασίζον περιεχόμενο.
Στο ζήτημα της ελληνοφωνίας στον Πόντο, ο Μιχαηλίδης θύμισε ότι η περίοδος Ερντογάν δημιούργησε, για συγκεκριμένους πολιτικούς λόγους, έναν περιορισμένο χώρο αναπνοής για ορισμένες πολιτισμικές ταυτότητες. Δεν επρόκειτο για φιλελεύθερη επανάσταση. Το πολιτικό Ισλάμ επιχείρησε να αποδομήσει πλευρές του κεμαλικού αυταρχισμού και ταυτόχρονα να αξιοποιήσει τις δικές του κοινωνικές βάσεις. Μέσα σε αυτό το κενό βρήκαν χώρο Λαζοί, Κούρδοι, ελληνόφωνοι και άλλες κοινότητες να αναπτύξουν ορισμένες μορφές πολιτιστικής έκφρασης.
Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει πολιτικό: μπορεί η Τουρκία να μετατραπεί σε χώρα που αναγνωρίζει τις ιστορικές κοινότητες, τις γλώσσες και τις ταυτότητες που υπάρχουν στο εσωτερικό της; Ο Μιχαηλίδης απαντά ότι χωρίς μια τέτοια δημοκρατική αλλαγή, το πρόβλημα δεν θα λυθεί. Το ποντιακό ζήτημα είναι, λοιπόν, και γεωπολιτικό, διότι συνδέεται με το είδος της Τουρκίας που θα υπάρχει αύριο στη γειτονιά μας.
Η Γενοκτονία αποτέλεσε τον δεύτερο μεγάλο άξονα της συζήτησης. Ο Μιχαηλίδης επέμεινε ότι η αναγνώρισή της δεν είναι τελετουργικό ζήτημα. Δεν αφορά μόνο τις επετείους. Αφορά την πολιτική κουλτούρα. Μια Τουρκία που δεν αναγνωρίζει τα εγκλήματά της, δεν μπορεί να αλλάξει βαθιά. Συνεχίζει να κατασκευάζει τον εαυτό της ως αδικημένο θύμα και να βλέπει τους γείτονες μέσα από το πρίσμα της απειλής.
Η σύγκριση με τη Γερμανία είναι αναπόφευκτη. Η γερμανική αναγνώριση των ναζιστικών εγκλημάτων αποτέλεσε προϋπόθεση επανένταξης της Γερμανίας στον πολιτισμένο κόσμο. Η Τουρκία, αντίθετα, εξακολουθεί να δομεί μεγάλο μέρος της πολιτικής της ταυτότητας πάνω στην άρνηση. Αυτό έχει συνέπειες όχι μόνο για τους Έλληνες και τους Αρμενίους, αλλά και για τους Κούρδους και κάθε μη τουρκική ταυτότητα.
Ο Μιχαηλίδης δεν χάρισε λόγια ούτε στην ελληνική πλευρά. Επέκρινε την απουσία σοβαρής θεσμικής στρατηγικής για τη Γενοκτονία, τα κενά της έρευνας, την αδυναμία των πανεπιστημιακών δομών να θέσουν το θέμα στο κέντρο και τη μετατροπή της μνήμης σε εσωτερική πολιτική κατανάλωση. Το ποντιακό κίνημα έσπασε τη σιωπή, αλλά η πολιτεία δεν αξιοποίησε επαρκώς αυτή την ιστορική παρακαταθήκη.
Η συζήτηση για τη λύρα άνοιξε μια άλλη διάσταση. Η ποντιακή μουσική δεν είναι απλώς πολιτιστικό προϊόν. Είναι φορέας μνήμης. Η λύρα, για τον Μιχαηλίδη, δεν είναι ένα όργανο που πρέπει να αποκοπεί από το περιβάλλον του και να μετατραπεί σε ουδέτερο εργαλείο εντυπωσιασμού. Φέρει ιστορία, τόπο, κοινότητες, τραύματα και συνέχεια.
Στην Τουρκία, η προσπάθεια αλλοίωσης της ποντιακής μουσικής υπήρξε οργανικό κομμάτι της εθνικής ομογενοποίησης. Η αλλαγή γλώσσας, η μεταφορά μελωδιών σε τουρκικό στίχο, η αντικατάσταση του ήχου της λύρας από άλλα όργανα και η ένταξή τους κάτω από την ετικέτα «Black Sea music» αποτελούν διαδικασίες πολιτικής ιδιοποίησης. Το ίδιο συνέβη και με κουρδικές, αρμενικές και λαζικές παραδόσεις.
Η προσωπική του επαφή με Κούρδους, Λαζούς και Αρμενόφωνους στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου τον βοήθησε να καταλάβει ότι η μουσική στην Τουρκία δεν είναι μόνο αισθητική. Είναι πολιτική πράξη. Η δημιουργία του «Χορόν και Τραγωδία», του πρώτου CD και κασέτας στην ποντιακή διάλεκτο στη σύγχρονη Τουρκία, υπήρξε μια τέτοια πολιτισμική παρέμβαση με ευρύτερη σημασία.
Στο Κουρδικό, ο Μιχαηλίδης μίλησε βιωματικά. Περιέγραψε απεργίες πείνας, κρατική καταστολή, σύγκρουση, φόβο, αλλά και αντίσταση. Το Κουρδικό, όπως προκύπτει από τη συζήτηση, δεν είναι αποκομμένο από το ποντιακό ή από το ευρύτερο ζήτημα των μειονοτήτων στην Τουρκία. Είναι μέρος του ίδιου προβλήματος: ενός κράτους που δυσκολεύεται να δεχθεί ότι στο εσωτερικό του υπάρχουν λαοί, γλώσσες και μνήμες που δεν υποτάσσονται στο επίσημο αφήγημα.
Η τελευταία ενότητα είχε καθαρά γεωπολιτικό χαρακτήρα. Ο Μιχαηλίδης εκτίμησε ότι η αποδυνάμωση του Ιράν και των δικτύων του στη Μέση Ανατολή μπορεί να οδηγήσει σε αναδιάταξη που θα μειώσει τη σημασία της Τουρκίας για τη Δύση. Αυτό θα ευνοήσει την Ελλάδα και την Κύπρο, υπό την προϋπόθεση ότι η Αθήνα θα κινηθεί με στρατηγική επίγνωση και όχι με φοβικά σύνδρομα.
Το συμπέρασμα της συνέντευξης είναι διπλό. Πρώτον, ο Πόντος δεν μπορεί να παραμείνει εγκλωβισμένος σε μια επετειακή διαχείριση της μνήμης. Πρέπει να συνδεθεί με τη γνώση, την παραγωγή, την περιφέρεια, την παιδεία, την έρευνα και τη δημιουργία. Δεύτερον, η ειρήνη στην περιοχή δεν θα έρθει με την αποσιώπηση της Ιστορίας. Θα έρθει μόνο αν η Τουρκία αλλάξει.
Να αλλάξει σημαίνει να αναγνωρίσει τα εγκλήματα του παρελθόντος, να αποδεχθεί τις διαφορετικές ταυτότητες στο εσωτερικό της, να εγκαταλείψει τον επεκτατισμό και να πάψει να αντιλαμβάνεται την ιστορική αλήθεια ως απειλή. Χωρίς αυτή την αλλαγή, η Τουρκία θα συνεχίσει να αναπαράγει την ίδια πολιτική βία. Και χωρίς αλλαγή της Τουρκίας, η Ανατολική Μεσόγειος δεν μπορεί να γνωρίσει πραγματική σταθερότητα.
Η Θεσσαλονίκη μπαίνει σε μια περίοδο όπου μπορεί να αξιοποιήσει καλύτερα τη γεωγραφική, πανεπιστημιακή και παραγωγική της θέση. Δεν πρόκειται μόνο για έργα υποδομής, αλλά για μια ευκαιρία να διαμορφώσει δικές της επιλογές σε οικονομία, τεχνολογία, μεταφορές και αστική ανάπτυξη.
Κεντρικό ρόλο παίζει το λιμάνι, που το 2025 κατέγραψε ιστορικά υψηλά σε έσοδα, κερδοφορία και διακίνηση containers, ενισχύοντας τη θέση της Θεσσαλονίκης ως πύλης για Βαλκάνια, Νοτιοανατολική, Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. (ThPA S.A. – Port of Thessaloniki)
Στο τεχνολογικό πεδίο, η πόλη συγκεντρώνει πλέον σημαντικούς παίκτες και κέντρα R&D, όπως Pfizer, Cisco, Deutsche Telekom, Deloitte και Chubb, ενώ το Thess INTEC σχεδιάζεται ως μεγάλο πάρκο καινοτομίας κοντά στο αεροδρόμιο, με στόχο να ενώσει έρευνα, επιχειρήσεις και παραγωγή. (newsletters.enterprisegreece.gov.gr)
Παράλληλα, η χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων ύψους 30 εκατ. ευρώ για το επενδυτικό πρόγραμμα 2025–2030 του Δήμου Θεσσαλονίκης δείχνει ότι η πόλη μπορεί να διεκδικήσει πιο ενεργά ευρωπαϊκούς πόρους για βιώσιμη κινητικότητα, ενεργειακή αναβάθμιση και ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή. (eib.org)
Η μεγάλη πρόκληση είναι πολιτική: να μη μείνουν όλα σε αποσπασματικές επενδύσεις, αλλά να συνδεθούν σε ένα ενιαίο σχέδιο. Δηλαδή, λιμάνι, πανεπιστήμια, startups, βιομηχανία, logistics και ευρωπαϊκά προγράμματα να λειτουργήσουν ως κοινό οικοσύστημα.
Η Θεσσαλονίκη έχει μπροστά της ένα παράθυρο ευκαιρίας. Μπορεί να γίνει πόλη παραγωγής τεχνολογίας, διαμετακομιστικός κόμβος, κέντρο καινοτομίας και εργαστήριο νέων πολιτικών επιλογών για τη Βόρεια Ελλάδα και την ευρύτερη περιοχή.
Εκεί όπου οι συγκεντρωτικές κοινωνίες διαπρέπουν στην εκμετάλλευση και την άντληση πόρων, τα αφρικανικά φράκταλ συστήματα επιτρέπουν την κυκλοφορία, την αμοιβαιότητα και την επιστροφή.
Labbezanga, Μάλι. Φωτογραφία: Georg Gerster/Panos Pictures
Ο Likam Kyanzaire είναι ανεξάρτητος συγγραφέας με έδρα το Τορόντο του Καναδά. Κείμενά του έχουν δημοσιευθεί, μεταξύ άλλων, στο Briarpatch Magazine, στο Toronto Star και στο The Weather Network.
Επιμέλεια: Pam Weintraub
Ο Ron Eglash δεν έψαχνε για επανάσταση όταν έπεσε πάνω σε μία. Ο Αμερικανός εθνομαθηματικός, που μελετά τα μαθηματικά όπως αυτά ενσωματώνονται στον πολιτισμό, εξέταζε αφρικανικά πρότυπα οικισμών τη δεκαετία του 1980, όταν παρατήρησε κάτι παράξενο σε αεροφωτογραφίες και χωροταξικά σχέδια χωριών.
Οι οικισμοί δεν ήταν οργανωμένοι τυχαία. Είχαν ένα μοτίβο — και όχι οποιοδήποτε μοτίβο. Το ίδιο σχήμα φαινόταν να επαναλαμβάνεται σε κάθε κλίμακα: μια ομάδα σπιτιών που αντανακλούσε τη διάταξη ενός μεγαλύτερου συγκροτήματος, το οποίο με τη σειρά του αντανακλούσε τον ευρύτερο οικισμό γύρω του.
Ήταν, όπως θα συνειδητοποιούσε αργότερα, ένα φράκταλ — μια γεωμετρική μορφή στην οποία η ίδια δομή επανεμφανίζεται από τη μικρότερη μονάδα έως τη μεγαλύτερη. Κανένας μαθηματικός δεν το είχε σχεδιάσει. Είχε δημιουργηθεί από ανθρώπους που έχτιζαν σπίτια, συγκροτήματα και χωριά σύμφωνα με κανόνες που κατανοούσαν μέσα από την πράξη.
Αυτή η ανακάλυψη οδήγησε τον Eglash σε όλη την ήπειρο. Αυτό που βρήκε — στη διάταξη των οικισμών, στην τέχνη και στην πολιτική ζωή — ήταν ότι η φράκταλ οργάνωση δεν ήταν ένα τυχαίο χαρακτηριστικό του αφρικανικού σχεδιασμού. Σε πολλές περιπτώσεις ήταν σκόπιμη.
Ένα από τα πιο καθαρά αρχιτεκτονικά παραδείγματα εμφανίζεται στο Logone-Birni, στο Καμερούν, το οποίο ο Eglash χαρακτηρίζει ρητά ως φράκταλ οικισμό. Εκεί, το παλάτι του αρχηγού και η υπόλοιπη πόλη είναι χτισμένα από μορφές που επαναλαμβάνονται σε κάθε κλίμακα: ένθετα ορθογώνια αναπαράγουν το ίδιο μοτίβο σε διαφορετικά επίπεδα.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η οπτική κομψότητα. Η γεωμετρία βοηθά να οργανωθεί η κοινωνική ζωή. Καθώς κάποιος κινείται προς το εσωτερικό του παλατιού, η συμπεριφορά αλλάζει, η ιεραρχία εντείνεται και ο ίδιος ο χώρος κωδικοποιεί την κοινωνική τάξη.
Σε άλλους αφρικανικούς οικισμούς, η ίδια αναδρομική λογική εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές. Στη νότια Ζάμπια, για παράδειγμα, οι οικογενειακές περιφράξεις είναι τοποθετημένες ως δακτύλιοι μέσα σε δακτυλίους, έτσι ώστε ο οικισμός στο σύνολό του να αντικατοπτρίζει τη δομή των επιμέρους μερών του.
Η πόλη Logone-Birni στο Καμερούν το 1936. Το μεγαλύτερο κτιριακό συγκρότημα είναι το παλάτι του αρχηγού. Φωτογραφία: Musée du quai Branly-Jacques Chirac.
Αυτό που κάνει ορατό η φράκταλ γεωμετρία σε αυτούς τους οικισμούς είναι μια ευρύτερη αρχή: μεγάλες, σύνθετες μορφές μπορούν να προκύψουν από μικρότερες μονάδες χωρίς να απαιτείται κάθε απόφαση να προέρχεται από ένα μοναδικό κέντρο.
Αυτή η αρχή έχει σημασία όχι μόνο για την αρχιτεκτονική, αλλά και για την πολιτική και την οικονομία.
Οι περισσότερες σύγχρονες οικονομίες δεν λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο. Οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες επιβάλλουν αποφάσεις από τα πάνω και αποσπούν αξία προς τα έξω — μια χρέωση πλατφόρμας εδώ, ένα τέλος συναλλαγής εκεί· χρήματα που φεύγουν από την κοινότητα που τα παρήγαγε και συσσωρεύονται αλλού.
Από τότε που οι ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες διέδωσαν το μοντέλο του συγκεντρωτικού κράτους σε όλο τον κόσμο, αυτό έχει γίνει τόσο φυσιολογικό ώστε σχεδόν δεν το αντιλαμβανόμαστε ως επιλογή. Αλλά είναι επιλογή. Και οι προαποικιακές κοινωνίες της Αφρικής —που κυμαίνονταν από τις ιδιαίτερα συγκεντρωτικές αυτοκρατορίες της Αιγύπτου και της Αβησσυνίας έως ακέφαλες κοινότητες που αυτοκυβερνώνταν μέσω αλληλοσυνδεόμενων θεσμών— έκαναν διαφορετικές επιλογές. Γι’ αυτό χαρακτηρίστηκαν πρωτόγονες. Πολλές όμως κάθε άλλο παρά πρωτόγονες ήταν.
Για να καταλάβουμε γιατί, πρέπει να επιστρέψουμε στη γεωμετρία. Τα φράκταλ είναι γεωμετρικά σχήματα που βασίζονται σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα — η ίδια μορφή εμφανίζεται ξανά και ξανά σε κάθε κλίμακα, από τη μικρότερη λεπτομέρεια έως τη μεγαλύτερη δομή.
Στο βιβλίο του Les objets fractals: forme, hasard et dimension (1975), που αργότερα αναθεωρήθηκε και μεταφράστηκε ως Fractals: Form, Chance, and Dimension (1977), ο μαθηματικός Benoît Mandelbrot τους έδωσε το όνομά τους και την πρώτη αυστηρή περιγραφή τους. Ήθελε να εξηγήσει μορφές που η Ευκλείδεια γεωμετρία —η γεωμετρία των ευθειών γραμμών και των τέλειων κύκλων— δεν μπορούσε να περιγράψει.
«Τα σύννεφα δεν είναι σφαίρες, τα βουνά δεν είναι κώνοι, οι ακτογραμμές δεν είναι κύκλοι», έγραψε το 1982. Οι πιο συνηθισμένες μορφές στη φύση είναι ακανόνιστες, τραχιές και επαναλαμβανόμενες. Είναι φράκταλ.
Ο Mandelbrot χρησιμοποίησε τα ίδια μαθηματικά για να κατανοήσει τις αγορές, ενώ αργότερα ερευνητές τα εφάρμοσαν σε πόλεις, δίκτυα και ζωντανά συστήματα. Αυτό που αποκάλυπτε διαρκώς η φράκταλ γεωμετρία ήταν ότι μεγάλες και σύνθετες δομές μπορούν να αναδυθούν από απλούς κανόνες που επαναλαμβάνονται σε κάθε επίπεδο. Ένα φύλλο φτέρης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: κάθε μικρό φυλλαράκι μοιάζει με το μεγαλύτερο φύλλο του οποίου αποτελεί μέρος.
Τα φράκταλ μπορούν να εμφανιστούν σε πολλές κλίμακες, από τη διακλάδωση των αιμοφόρων αγγείων έως την εξάπλωση των ποτάμιων δικτύων. Κοσμικά φράκταλ, όπως τα άλω, είναι μεγαλύτερα από το ηλιακό μας σύστημα, ενώ άλλα, όπως εκείνα σε κβαντικά υλικά, είναι απειροελάχιστα μικρά.
Μεταξύ των κανόνων των φράκταλ που όρισε ο Mandelbrot ήταν:
Αναδρομή: μια διαδικασία κατά την οποία ένα μοτίβο δημιουργεί ένα άλλο παρόμοιο με τον εαυτό του. Σκεφτείτε ένα κλαδί δέντρου που συνεχίζει να χωρίζεται σε μικρότερα κλαδιά.
Αυτοομοιότητα: ομοιότητα σε διαφορετικές κλίμακες, από το μικρό στο μεγάλο. Τα μέρη δεν είναι πανομοιότυπα, αλλά μοιράζονται την ίδια βασική μορφή.
Κλιμάκωση: ο τρόπος με τον οποίο ένα μοτίβο μπορεί να μεγαλώνει ή να μικραίνει διατηρώντας την υποκείμενη λογική του.
Τα φράκταλ δίνουν τάξη σε αυτό που μοιάζει με χάος — αλλά όχι μόνο στη φύση. Οι ίδιες τρεις ιδιότητες που διαμορφώνουν ένα δέντρο ή μια ακτογραμμή μπορούν να διαμορφώσουν και μια κοινωνία.
Η αναδρομή σημαίνει ότι αυτό που λειτουργεί σε ένα επίπεδο επαναλαμβάνεται στο επόμενο: ένας κανόνας του νοικοκυριού γίνεται κανόνας του χωριού και στη συνέχεια περιφερειακός κανόνας. Η κλιμάκωση σημαίνει ότι αυτοί οι κανόνες μπορούν να επεκταθούν προς τα πάνω χωρίς να καταρρεύσουν, διατηρώντας τη λογική τους είτε κυβερνάς 10 ανθρώπους είτε 10.000.
Η αυτοομοιότητα σημαίνει ότι κάθε μονάδα μπορεί να οργανώνεται σύμφωνα με τις ίδιες γενικές αρχές, χωρίς να περιμένει εντολές από ένα μακρινό κέντρο. Μια κοινωνία χτισμένη πάνω σε αυτές τις αρχές δεν χρειάζεται ένα κέντρο για να τη συγκρατεί. Συγκρατεί τον εαυτό της από τα κάτω προς τα πάνω, όπως περίπου ένα δέντρο.
Τα φράκταλ μοτίβα δεν εμφανίζονται μόνο όταν σχεδιάζονται σκόπιμα. Μερικές φορές προκύπτουν μέσα από την ίδια την ανάπτυξη.
Το 1988, ο Nathan Cohen προσπαθούσε να πιάσει καλύτερα ραδιοσήματα χωρίς να τοποθετήσει νέα κεραία στη στέγη του, κάτι που δεν του επέτρεπε ο ιδιοκτήτης του. Έτσι δοκίμασε κάτι διαφορετικό. Διαμορφώνοντας την αρχική του κεραία σύμφωνα με τη φράκταλ γεωμετρία, διαπίστωσε ότι μπορούσε να λαμβάνει πολλαπλές συχνότητες με καλύτερη ποιότητα και σε πολύ μικρότερο χώρο.
Η εφεύρεση αποδείχθηκε κοσμοϊστορική. Η δουλειά του Cohen ενέπνευσε την ανάπτυξη φράκταλ κεραιών που χρησιμοποιούνται σήμερα στις κινητές επικοινωνίες και στα συστήματα GPS. Αυτό που απέδειξε ο Cohen, σχεδόν τυχαία, ήταν ότι η διάταξη υλικών σε φράκταλ μοτίβα αυξάνει την αποτελεσματικότητα ενός συστήματος χωρίς να αυξάνει αναλογικά το μέγεθός του.
Τα φράκταλ μοτίβα δεν εμφανίζονται μόνο όταν οι άνθρωποι τα σχεδιάζουν σκόπιμα. Μερικές φορές προκύπτουν μέσα από την ίδια την ανάπτυξη. Οι πόλεις είναι ένα καλό παράδειγμα. Καθώς επεκτείνονται, οι γειτονιές διακλαδίζονται σε δρόμους, οι δρόμοι σε μικρότερους δρόμους και οι συνοικίες σε μεγαλύτερα αστικά συστήματα, συχνά επαναλαμβάνοντας παρόμοια σχήματα σε διαφορετικές κλίμακες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μέρος μοιάζει πανομοιότυπο. Σημαίνει ότι το ίδιο γενικό μοτίβο επανεμφανίζεται καθώς η πόλη μεγαλώνει.
Η Σεντζέν στη νότια Κίνα το δείχνει καθαρά. Το 1980 ήταν μια ψαράδικη κωμόπολη. Σήμερα είναι μια μητρόπολη με περισσότερους από 17 εκατομμύρια ανθρώπους. Η ανάπτυξή της καθοδηγήθηκε από κρατική πολιτική, εργοστάσια και μετανάστευση, αλλά συνέβη τόσο γρήγορα ώστε κανένα κεντρικό σχέδιο δεν μπορούσε να υπαγορεύσει την τελική της μορφή.
Μελετώντας χάρτες της Σεντζέν σε βάθος χρόνου, οι ερευνητές Yanguang Chen και Xiaoming Man από το Πανεπιστήμιο του Πεκίνου διαπίστωσαν ότι, ακόμη κι όσο η πόλη άλλαζε, τα μέρη της και το σύνολό της διατηρούσαν παρόμοια μοτίβα. Με άλλα λόγια, η πόλη συνέχισε να επεκτείνεται με τρόπους που επαναλαμβάνονταν σε διαφορετικές κλίμακες — ένας λόγος για τον οποίο περιέγραψαν την αστική της μορφή ως φράκταλ.
Οι Chen και Man πιστεύουν ότι η Σεντζέν μοιάζει με άλλες πόλεις που αναπτύσσονται οργανικά. Καθώς οι Κινέζοι κάτοικοι μετακινούνταν για να εργαστούν στα εργοστάσια της Σεντζέν που γνώριζαν άνθηση, η πόλη μεγάλωσε τόσο γρήγορα ώστε ο συγκεντρωτικός σχεδιασμός δεν μπορούσε να την παρακολουθήσει. Έτσι έγινε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς διαμορφώνονται μεγάλοι και σύνθετοι αστικοί κόσμοι.
Στο βιβλίο του African Fractals: Modern Computing and Indigenous Design (1999), ο Eglash αναδεικνύει αιώνων αναπαραστάσεις της φράκταλ γεωμετρίας σε διάφορους αφρικανικούς πολιτισμούς, μέσα από μορφές όπως η τέχνη, η θρησκεία και τα συστήματα αρίθμησης. Αυτό που τον ενδιέφερε δεν ήταν μόνο η παρουσία φράκταλ μοτίβων, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτά διαπερνούσαν διαφορετικούς τομείς: από την αρχιτεκτονική στην τελετουργία, από τον σχεδιασμό στα συστήματα γνώσης και την κοινωνική οργάνωση. Όπως σημείωσε ο ίδιος: «όταν βασίζεται σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα, η σύζευξη φράκταλ γεωμετρίας και πολιτισμικής ερμηνείας μπορεί να είναι εξαιρετικά γόνιμη».
Σύμφωνα με μελέτη των Michael Ediagbonya, Yemi Ebenezer Aluko και Duyile William Abiodun από το Πανεπιστήμιο Ekiti της Νιγηρίας, το σύστημα συντεχνιών στο Μπενίν δημιουργούσε έργα για τη βασιλική αυλή αλλά και για τον απλό κόσμο. Κάθε συντεχνία είχε αυτοοργανωμένη δομή στην περιοχή της και ταυτόχρονα αλληλεξάρτηση με άλλες συντεχνίες. Οι επικεφαλής διαχειρίζονταν τον χώρο τους, διοικητικά ζητήματα και ακόμη και ορισμένες δικαστικές διαδικασίες. Σαν μικρές διοικητικές μονάδες, μπορούσαν συλλογικά να ελέγχουν τις συνθήκες διαβίωσής τους. Το σύστημα λειτουργούσε με ευελιξία και αυτονομία, αλλά και με τάξη — και ανταποκρινόταν συντονισμένα όταν ο βασιλιάς ζητούσε κάτι.
Μία από αυτές τις κοινωνικές δομές ήταν η «ηλικιακή ομάδα» (age grade): μια επίσημη ένωση ανθρώπων που είχαν γεννηθεί μέσα σε λίγα χρόνια ο ένας από τον άλλον. Οι περισσότεροι γνωρίζουμε συνομηλίκους κυρίως από το σχολείο. Στους Ίγκμπο της Νιγηρίας όμως, οι ηλικιακές ομάδες είχαν και πολιτικό/κοινωνικό ρόλο. Σύμφωνα με μελέτη των Bonaventure Chigozie Uzoh και Iheanyi Valentine Ekechukwu από το Πανεπιστήμιο Nnamdi Azikiwe, αυτές οι ομάδες συγκέντρωναν χρήματα για αναπτυξιακά έργα, συμμετείχαν στην επίλυση συγκρούσεων, στήριζαν ευάλωτα μέλη και ενίσχυαν επενδύσεις στο χωριό.
Η καταγωγή δεν ήταν απλώς ζήτημα οικογενειακού υπόβαθρου. Ήταν μια επίσημη δομή αμοιβαίας υποστήριξης.
Δεν ήταν απλές παρέες, αλλά λειτουργικά δημόσια σώματα. Ενώ οι πρεσβύτεροι κατείχαν τα υψηλότερα αξιώματα, οι νεότεροι αναλάμβαναν μεγάλο μέρος της πρακτικής ανάπτυξης της κοινότητας μέσω αυτών των ομάδων. Κάθε ομάδα επέλεγε ηγέτες, έθετε κανόνες και αναλάμβανε συλλογικές ευθύνες. Η φράκταλ διάσταση φαίνεται στην επανάληψη της μορφής: κάθε ομάδα αυτοδιοικείται, αλλά αποτελεί μέρος μιας μεγαλύτερης κοινωνίας από άλλες αντίστοιχες ομάδες.
Η καταγωγή (lineage) δεν ήταν απλώς οικογενειακό υπόβαθρο. Ήταν μια οργανωμένη δομή αμοιβαίας υποστήριξης, υποχρεώσεων και πολιτικής συμμετοχής. Ο Eglash τις χαρακτηρίζει «τμηματοποιημένα συστήματα συγγένειας», όπου τα όρια επεκτείνονται ή συρρικνώνονται ανάλογα με την περίσταση. Ένα νοικοκυριό ανήκει σε μια γενεαλογική γραμμή, αυτή σε μια μεγαλύτερη φυλή, και αυτή σε ένα ευρύτερο δίκτυο. Το ποιο επίπεδο είναι σημαντικό κάθε φορά εξαρτάται από τη διαφορά που πρέπει να επιλυθεί. Αυτή η ευελιξία είναι που κάνει το σύστημα φράκταλ: η ίδια βασική μορφή επαναλαμβάνεται σε όλο και μεγαλύτερες κλίμακες.
Η συγγένεια ήταν ένας άξονας, η ηλικία άλλος, ο τόπος άλλος, η οικονομική ζωή άλλος. Ο Eglash το παρομοιάζει με έναν καλλιτέχνη που χρησιμοποιεί παλέτα χρωμάτων. Αυτές οι επικαλυπτόμενες ταυτότητες έδιναν στους ανθρώπους πολλαπλούς δεσμούς μεταξύ τους — και πολλαπλές διαδρομές για επίλυση προβλημάτων.
Στην πράξη, σε πραγματικά ισότιμες και χωρίς τάξεις κοινωνίες, δεν υπήρχαν συγκεντρωτικοί ηγεμόνες, μόνιμα δικαστήρια ή επαγγελματίες δικαστές όπως στο σύγχρονο κράτος. Αντίθετα, οι διαφορές επιλύονταν μέσα από τις ίδιες τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκαν οι άνθρωποι. Σύμφωνα με τον νομικό ανθρωπολόγο Simon Roberts, στο έργο του Order and Dispute (1979), αυτό φαίνεται καθαρά στη μελέτη του H. P. Gulliver για τους Arusha της βόρειας Τανζανίας.
Σε αυτή την κοινωνία, ένας άνθρωπος ανήκε ταυτόχρονα σε γενεαλογική γραμμή, ηλικιακή ομάδα και τοπική κοινότητα. Αν προέκυπτε διαφορά, μπορούσε να επιλυθεί μέσω της κατάλληλης ομάδας, ανάλογα με το θέμα. Σε ένα παράδειγμα, η γη ενός πατέρα δόθηκε στον αδελφό του, αλλά όταν ο γιος ενηλικιώθηκε τη διεκδίκησε. Η λύση που βρέθηκε ήταν συμβιβαστική: η μισή γη δόθηκε στον γιο και η άλλη μισή έμεινε στον θείο, ακόμη κι αν αυτό δεν ταίριαζε πλήρως με τους κανόνες.
Το βασικό κίνητρο ήταν η συνοχή της ομάδας, ακόμη και αν έπρεπε να παρακαμφθούν κανόνες. Μέσα στην κοινότητα, τα μέλη μπορούσαν να βασίζονται σε αλληλεγγύη και στήριξη. Σε αντίθεση με τα συγκεντρωτικά μοντέλα δυτικού τύπου, εδώ προτεραιότητα είχαν τα συμφέροντα των μελών και όχι οι επιταγές ενός κεντρικού συστήματος.
Δεν ήταν κάθε αφρικανικό σύστημα που κατένειμε την εξουσία σε πολλαπλά επίπεδα ένα αυστηρό μαθηματικό φράκταλ. Το Έντο (Edo), δηλαδή η σημερινή Μπενίν Σίτι στη νότια Νιγηρία, αποτελεί μια συγγενική αλλά διαφορετική περίπτωση. Οργανωμένη γύρω από το παλάτι του Όμπα (ηγεμόνα) στο κέντρο της πόλης, από όπου ακτινοβολούσαν οι κύριοι δρόμοι, η πόλη είχε μια πολυεπίπεδη δομή: συγκροτήματα κατοικιών συγκεντρώνονταν σε γειτονιές, οι γειτονιές σε συνοικίες και οι συνοικίες σε ευρύτερους οικισμούς. Δεν ήταν φράκταλ με την αυστηρή έννοια, όπως το Logone-Birni, αλλά έδειχνε πώς η εξουσία και η ανταλλαγή μπορούσαν να οργανωθούν μέσα από «εμφωλευμένους» χώρους.
Έντο, ή Μπενίν Σίτι, Νιγηρία. Ευγενική παραχώρηση από το Internet Archive/public domain
Στο Έντο, αυτός ο σχεδιασμός διαμόρφωνε όχι μόνο τον τρόπο ζωής, αλλά και την εργασία και την οικονομία. Οι τεχνίτες της πόλης παρήγαγαν τα περίφημα Μπρούτζινα του Μπενίν — περίτεχνα μεταλλικά έργα, τα περισσότερα από τα οποία σήμερα βρίσκονται σε μουσεία του Παγκόσμιου Βορρά. Όπως σε άλλες μεσαιωνικές πόλεις, υπήρχε ένα ισχυρό σύστημα συντεχνιών, όπου οι τεχνίτες παρήγαγαν αγαθά τόσο για τον Όμπα όσο και για τον γενικό πληθυσμό. Μέσα σε ένα μοναρχικό σύστημα, αυτές οι συντεχνίες είχαν αξιοσημείωτο έλεγχο στην παραγωγή, τον χώρο εργασίας και σε πτυχές της διοίκησής τους. Τα αγαθά κυκλοφορούσαν πρώτα μεταξύ των ανθρώπων που τα παρήγαγαν και στη συνέχεια κατευθύνονταν προς την αυλή.
Τίποτα από αυτά δεν καθιστούσε το Έντο μια πλήρως ισότιμη κοινωνία. Πολλά από τα παραγόμενα αγαθά εξυπηρετούσαν τις ελίτ. Παρ’ όλα αυτά, η πόλη άφηνε χώρο για οργάνωση κάτω από το επίπεδο της εξουσίας του παλατιού. Μια συντεχνία χαλκοχυτών, για παράδειγμα, μπορούσε να εκπαιδεύει μαθητευόμενους, να οργανώνει την παραγωγή, να διαχειρίζεται την εργασία και να επιλύει διαφορές μεταξύ των μελών της, ενώ ταυτόχρονα εξυπηρετούσε τη βασιλική αυλή και συνεργαζόταν με άλλες συντεχνίες.
Η αξία δεν κινείται μόνο προς τα πάνω — αλλά κυκλοφορεί και επιστρέφει.
Η ύπαρξη φράκταλ ή πολυεπίπεδης δομής δεν εγγυάται από μόνη της τη δικαιοσύνη. Η γεωμετρία είναι ουδέτερη. Αυτό που έχει σημασία είναι ποιος την ελέγχει και για ποιο σκοπό. Αν οι φράκταλ ιδέες πρόκειται να υπηρετήσουν την ισότητα και όχι την ιεραρχία, τότε τα μοντέλα που δημιουργούμε πρέπει να δίνουν προτεραιότητα σε μια «παραγωγική δικαιοσύνη» — όχι μόνο σε μια δικαιότερη κατανομή, αλλά και στην αποκατάσταση και ανανέωση των κοινωνικών, εργασιακών και οικολογικών σχέσεων από τις οποίες εξαρτάται μια κοινότητα.
Ο Eglash υποστηρίζει ότι αυτή η μορφή δικαιοσύνης είναι κεντρική στις ισότιμες φράκταλ κοινωνίες της Αφρικής. Η ιδέα θυμίζει την κυκλική οικονομία, αλλά είναι ευρύτερη: η αξία δεν πρέπει απλώς να εξάγεται από τη γη, την εργασία και την κοινωνική ζωή και να συγκεντρώνεται στην κορυφή. Πρέπει να επιστρέφει, ενισχύοντας τους ανθρώπους και τα συστήματα που τη δημιούργησαν. Αυτό σημαίνει όχι μόνο περιβαλλοντική ανανέωση, αλλά και ανανέωση της εργασίας, της αμοιβαιότητας και των κοινωνικών δεσμών.
Αυτό που κάνει τις φράκταλ κοινωνίες ξεχωριστές, σύμφωνα με τον Eglash, είναι ότι η δομή τους —πολυεπίπεδη και αυτοομοιόμορφη— υποστηρίζει αυτούς τους επαναλαμβανόμενους κύκλους επιστροφής. Η αξία κινείται προς τα έξω και έπειτα επιστρέφει, αντί να αποσπάται και να συσσωρεύεται.
Το πραγματικό ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν αυτή η αλληλεξάρτηση οργανώνεται όχι γύρω από έναν βασιλιά, αλλά γύρω από την ίδια την κοινότητα. «Στη Δύση, οι οικονομίες έχουν εξελιχθεί προς την εξαγωγή αξίας. Οι παραδοσιακές αφρικανικές κοινωνίες είχαν κυκλικές οικονομίες που δεν εξήγαγαν· αντίθετα, η αξία επέστρεφε στην πηγή της», ανέφερε ο Eglash.
Τα φράκταλ από μόνα τους δεν δημιουργούν αναγεννητικά συστήματα, αλλά οι φρακταλοποιημένοι θεσμοί δίνουν στους πολίτες περισσότερες δυνατότητες δράσης στην οικονομία και την πολιτική. Για τους Arusha, η επίλυση διαφορών μέσα από κοινωνικές ομάδες ενίσχυε την αλληλεγγύη. Εκεί όπου τα σύγχρονα δικαστικά συστήματα συχνά παγιώνουν συγκρούσεις, η προσέγγιση αυτή ενίσχυε τη συνοχή και αποκαθιστούσε σχέσεις.
«Με τον ίδιο τρόπο, η αξία της εργασίας πρέπει να επιστρέφει στους εργαζόμενους και η κοινωνική αξία στις κοινότητες», σημειώνει ο Eglash. Τα συστήματα ηλικιακών ομάδων βοηθούν σε αυτό. «Αν παρατηρήσει κανείς τις συμβολικές μορφές στις τελετουργίες τους, βλέπει συχνά απεικονίσεις κυκλικών διαδρομών αξίας — σε σχέδια στην άμμο, διακοσμήσεις ενδυμάτων κ.ά.».
Σε ομάδες όπως οι Ίγκμπο και οι Τσόκβε, η αξία δεν περιοριζόταν στο χρήμα. Περιλάμβανε τη γνώση,την ευθύνη και τη συμμετοχή, με σημαντικές δραστηριότητες να κατανέμονται σε κοινωνικές ομάδες αντί να συγκεντρώνονται στην κορυφή.
Αντίθετα, οι σύγχρονες οικονομίες τείνουν να ορίζουν την αξία πιο στενά και να τη συγκεντρώνουν προς τα πάνω. Η πρόσφατη έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, όπως το ChatGPT, εκπαιδεύονται σε τεράστια σύνολα δεδομένων που περιλαμβάνουν προστατευμένα έργα, ενώ πολλοί δημιουργοί δεν λαμβάνουν καμία αμοιβή — κάτι που ήδη έχει οδηγήσει σε δικαστικές διαμάχες.
Ως απάντηση, ο Eglash και μια διεθνής ομάδα δημιουργών ανέπτυξαν το Ubuntu AI, μια πλατφόρμα όπου Αφρικανοί καλλιτέχνες και σχεδιαστές μπορούν να ανεβάζουν τα έργα τους και να πληρώνονται όταν χρησιμοποιούνται για εκπαίδευση τεχνητής νοημοσύνης. Ως ένας από τους 10 νικητές επιχορήγησης της OpenAI, το Ubuntu AI στοχεύει να εκδημοκρατίσει την τεχνητή νοημοσύνη, δίνοντας στους δημιουργούς ιδιοκτησία πάνω στην αξία που παράγουν.
«Ανακαλύψαμε ότι ήμασταν η μόνη ομάδα που προσπαθούσε να εκδημοκρατίσει την οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης. Όλοι οι άλλοι απλώς ακολουθούσαν την οδηγία της OpenAI να υπάρξει συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική για την τεχνητή νοημοσύνη», μου είπε ο Eglash.
Όμως, ενώ δεν υπάρχει τίποτα κακό στη συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωση πολιτικής για την τεχνητή νοημοσύνη, αυτό από μόνο του κάνει ελάχιστα για να δημιουργήσει αξία για τους καθημερινούς ανθρώπους. Και κάνει ελάχιστα για να βελτιώσει την κοινωνική συνοχή μεταξύ κοινοτήτων δημιουργών και εταιρειών AI.
«Επισημάναμε ότι, σε τοπικό επίπεδο, αυτό που χρειάζεσαι είναι κοινοτική ιδιοκτησία της τεχνητής νοημοσύνης.Πώς ενώνεις το παγκόσμιο με το τοπικό; Με φράκταλ κλιμάκωση της δημοκρατίας».
Όταν οι τοπικές επιχειρήσεις βασίζονται σε εξωτερικές πλατφόρμες για βασικές υπηρεσίες, το χρήμα διαρρέει έξω από την κοινότητα.
Το Ubuntu AI προσφέρει ένα παράδειγμα του πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτό στην πράξη. Αντί να επιτρέπει την εξαγωγή αξίας από τους δημιουργούς και την απορρόφησή της από απομακρυσμένες εταιρείες, επιστρέφει μέρος αυτής της αξίας στους ανθρώπους που τη δημιούργησαν εξαρχής.
Αλλά η φράκταλ δημοκρατία μπορεί να προχωρήσει πέρα από την απλή πληρωμή. Μπορεί επίσης να διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι τεχνολογίες διαδίδονται μέσα στις κοινότητες: όχι ως εργαλεία που επιβάλλονται από τα πάνω, αλλά ως πόροι οργανωμένοι μέσα από τοπικά δίκτυα που κρατούν την αξία κοντά στην πηγή της.
Ένα πρόγραμμα με έδρα το Ντιτρόιτ, με επικεφαλής τον Eglash και την ομάδα του, ακολούθησε παρόμοια λογική με συνεταιρισμούς μαύρων ιδιοκτητών, επιχειρήσεις εργαζομένων και άλλες κοινοτικές πρωτοβουλίες. Η βασική του ιδέα είναι απλή: όταν οι τοπικές επιχειρήσεις βασίζονται σε εξωτερικές πλατφόρμες για κρίσιμες υπηρεσίες —φιλοξενία ιστοσελίδων, δρομολόγηση παραδόσεων, επεξεργασία πληρωμών, τραπεζικές υπηρεσίες— το χρήμα διαρρέει σταθερά έξω από την κοινότητα.
Ακόμη κι όταν η ίδια η επιχείρηση είναι τοπική, η υποδομή από κάτω της μπορεί να είναι εξαγωγική. Στόχος του προγράμματος είναι να ξαναχτίσει μέρος αυτής της υποδομής, ώστε η αξία που παράγεται από την τοπική εργασία να επιστρέφει στους τοπικούς ανθρώπους.
Για να το πετύχει αυτό, το πρόγραμμα συνεργάστηκε με ομάδες οργανώσεων ήδη ριζωμένων στις κοινότητές τους: αγρότες, σχεδιαστές και οικονομικές συλλογικότητες των οποίων η εργασία συνδεόταν με την τοπική αποκατάσταση και την αμοιβαία στήριξη. Στη συνέχεια χρησιμοποίησε εργαλεία ανοιχτού κώδικα για να μειώσει τα τεχνικά και οικονομικά εμπόδια που αντιμετώπιζαν αυτές οι ομάδες.
Ένας συμμετέχων, η Deeply Rooted, λειτουργούσε υπηρεσία παραδόσεων για αστικές φάρμες στο Ντιτρόιτ — κάτι σαν τοπική εκδοχή του Uber Eats. Όμως κάθε μήνα, τα τέλη για φιλοξενία, δρομολόγηση και τραπεζικές υπηρεσίες απορροφούσαν χρήματα από τις γειτονιές που παρήγαν το φαγητό και έκαναν τη δουλειά. Έτσι, το πρόγραμμα βοήθησε να αναπτυχθεί μια πλατφόρμα παραδόσεων ιδιοκτησίας των ίδιων των εργαζομένων.
Η διαφορά δεν ήταν μόνο τεχνική. Ήταν οικονομική και πολιτική. Αντί τα τέλη συναλλαγών να ρέουν προς εξωτερικές εταιρείες, μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων μπορούσε να επιστρέφει στους εργαζομένους και στην ίδια την κοινότητα.
Αυτή είναι η ευρύτερη υπόσχεση του φράκταλ σχεδιασμού στη δημόσια ζωή. Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να σπάσουμε τα μεγάλα συστήματα σε μικρότερα. Είναι να χτίσουμε εμφωλευμένες, συνδεδεμένες δομές μέσα στις οποίες η αξία μπορεί να επιστρέφει στους ανθρώπους και στους τόπους που τη δημιούργησαν.
Η οικοδόμηση ενός πιο δίκαιου μέλλοντος θα απαιτήσει ιδέες από πολλά μέρη του κόσμου. Τα φράκταλ συστήματα που αναπτύχθηκαν στην Αφρική, τόσο διαισθητικά όσο και σχεδιασμένα, έχουν πολλά να προσφέρουν. Προτείνουν τρόπους οργάνωσης της κοινωνίας που διατηρούν τη σύνδεση σε διαφορετικές κλίμακες, χωρίς να παραδίδουν τα πάντα σε ένα μακρινό κέντρο.
Εκεί όπου το σύγχρονο κρατικό σύστημα συχνά διαπρέπει στην εξαγωγή αξίας, τα φράκταλ συστήματα δείχνουν προς την κυκλοφορία, την αμοιβαιότητα και την επιστροφή. Δείχνουν πώς μπορεί να οικοδομηθεί πολυπλοκότητα χωρίς οι απλοί άνθρωποι να απομακρύνονται ολοένα και περισσότερο από την αξία που παράγουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα φράκταλ είναι από μόνα τους απελευθερωτικά. Όπως κάθε ισχυρή αρχή σχεδιασμού, μπορούν να στραφούν και προς άλλους σκοπούς. Ο κίνδυνος είναι οι φράκταλ τεχνολογίες να απορροφηθούν από τα ίδια εξαγωγικά συστήματα που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν.
Οι πληρωμές με πιστωτικές κάρτες είναι ένα παράδειγμα. Κάθε φορά που το χρήμα περνά μέσα από ένα δίκτυο καρτών ή μια ψηφιακή πλατφόρμα, τα τέλη μπορούν να αποστραγγίζουν αξία από τις κοινότητες που τη δημιουργούν. Ακόμη και τεχνολογίες που κάποτε φαντάζονταν ως αποκεντρωμένες εναλλακτικές μπορούν να αιχμαλωτιστούν από μεγάλα ιδρύματα και να μετατραπούν ξανά σε εργαλεία συγκέντρωσης αντί για διάχυσης.
Τα αφρικανικά φράκταλ μας θυμίζουν ότι ο σχεδιασμός δεν είναι ποτέ ουδέτερος: η ίδια αναδρομική δομή μπορεί να χρησιμοποιηθεί είτε για τη συσσώρευση αξίας είτε για την επιστροφή της. Αυτό που έχει σημασία είναι οι αξίες που ενσωματώνονται στο σύστημα.
Σήμερα, ερευνητές και οργανωτές χρησιμοποιούν την ιθαγενή γνώση όχι για να εξιδανικεύσουν το παρελθόν, αλλά για να φανταστούν αποαποικιοποιημένες οικονομίες στο παρόν. Όπως μου είπε ο Eglash στο τέλος της συζήτησής μας:
«Έχουμε επικεντρωθεί πολύ στην ιδέα της ανάπτυξης αποαποικιοποιημένων οικονομιών: βασισμένων στην κοινότητα, ιδιοκτησίας των εργαζομένων, με βιώσιμη και μη αλλοτριωμένη εργασία, καθοδηγούμενων από αυτές τις ιθαγενείς πρακτικές».
Αν το μέλλον πρόκειται να είναι δικαιότερο από τα συστήματα που κληρονομήσαμε, μερικά από τα πιο ριζοσπαστικά και χρήσιμα σχέδιά του ίσως να προέρχονται από το προαποικιακό παρελθόν.
Alper Coşkun 
