Γαβριήλ Συντομόρου.

ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ ΤΟ Α! ΜΕΡΟΣ

Μέρος B΄

Προϊόντος του Β΄Βαλκανικού πολέμου, ο Ρώσος υπουργός  Εξωτερικών Σαζόνωφ, εκδήλωνε   το ενδιαφέρον της χώρας του για επικράτηση  ισορροπιών στα Βαλκάνια.  Σύμφωνα  με το, υπό μορφή Πολεμικής Έκθεσης, σύγγραμμα του ΓΕΣ, Ο Ελληνικός Στρατός στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-13 (τ.Γ΄,σ.457), «η Ρωσία αποτυχούσα ν’ αποτρέψη  τον μεταξύ των Βαλκανικών κρατών πόλεμον, δεν έπαυσεν επιζητούσα τον τερματισμόν τούτου».  Γι’ αυτό και  πρότεινε, στις 9 Ιουλίου,   τη σύναψη ανακωχής μεταξύ των εμπολέμων και τη σύγκληση  διαβαλκανικής σύσκεψης   στην Πετρούπολη  για συνομολόγηση ειρήνης. Ο Έλληνας πρωθυπουργός Βενιζέλος  υποστήριζε,ωστόσο, ότι, για το ζήτημα της ειρήνευσης, επιβαλλόταν η Σόφια  να απευθυνθεί προηγουμένως  στην Ελλάδα, προκειμένου η Αθήνα να αποφανθεί για το είδος των ειρηνευτικών όρων. Αλλά και ο ευρισκόμενος,ως αρχιστράτηγος, στο μέτωπο Έλληνας βασιλιάς   Κωνσταντίνος  παρότρυνε  την κυβέρνησή μας: «προσπαθήσατε να απομακρύνετε πάσαν μεσολάβησιν των Δυνάμεων. Δεν αποδέχομαι ανακωχήν άνευ καθορισμού επακριβώς προκαταρκτικών όρων της ειρήνης. Οι Βούλγαροι δεν επιδιώκουν παρά να κερδίσουν χρόνον διά να επανέλθουν. Η Βουλγαρία πρέπει να αναγνωρίση την ήτταν της προ παντός διαβήματος». Επιδιώκοντας, τέλος, ο Κωνσταντίνος να καταστήσει σε όλους   σαφές ότι δεν επρόκειτο να  ανακόψει την προέλασή  των στρατευμάτων του εντός της Βουλγαρίας, ολοκλήρωνε τις ως άνω θέσεις του με την εξής  γνωστή φράση του Κάτωνα,  διασκευάζοντάς την καταλλήλως, ώστε να ανταποκρίνεται στα δεδομένα και τα γεγονότα αυτά των αρχών του 20^ου αιώνα: “Ceterum censeo Bulgariam esse delendam” [i].  Είχε προηγηθεί  και αυστριακή,βεβαίως, υπόδειξη προς τη Σόφια  να αποταθεί  η τελευταία, για το θέμα της ειρήνευσης, στο βασιλιά Κάρολο της Ρουμανίας.  Μ’  αυτόν,όντως, όχι μόνο  ήρθε σε επαφή-στις 9 Ιουλίου του 1913- ο   τσαρίσκος της Βουλγαρίας, Φερδινάνδος, αλλά  και ο  επί  των Εξωτερικών υπουργός του, Γεννάδιεφ   απευθύνθηκε στο Ρουμάνο πρωθυπουργό Μαγιορέσκο. Την 11^η,ακολούθως, Ιουλίου,η Αυστρία  είχε προτείνει να  συνάψουν ανακωχή οι ήδη  στο Νις συγκεντρωθέντες αντιπρόσωποι των εμπολέμων, αλλά   οι διαπραγματεύσεις  για  την ειρήνη να διεξαχθούν  στο Βουκουρέστι  (βλ.Ο Ελληνικός Στρατός στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-13, παραπάνω τ. και σελ.). Η δε Ρουμανία, σύμφωνα και με το ρόλο του μεσάζοντα που διεκδικούσε για   τον εαυτό της, όχι μόνο   ανταποκρίθηκε  θετικά   στις παραπάνω κινήσεις, αλλά  και  ανέστειλε την παραπέρα προέλασή της μέσα στη Βουλγαρία.

Στις συγκεκριμένες, πάντως, κινήσεις του προέβη το Βουκουρέστι   υπό τους όρους: 1^ο  να παραχωρηθεί στη Ρουμανία η γραμμή Τουρκουάια-Ντομπρίτσι-Μπαλτζίκ, και 2^ο να παραμείνουν τα ρουμανικά στρατεύματα  στο βουλγαρικό έδαφος μέχρι τη σύναψη  ειρήνης. Δεδομένης δε  και της βουλγαρικής συμφωνίας επί των  ως άνω προϋποθέσεων,  ο  Κάρολος  πρότεινε-στις 20 Ιουλίου (ν.ημερ.)-την κήρυξη ανακωχής   προκειμένου, έτσι, να   διαμορφωθεί το αναγκαίο  ήρεμο  κλίμα,  ώστε να διευκολυνθεί η   έναρξη και  η εξέλιξη   των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων.    Η   επόμενη  κρίσιμη καμπή των σχετικών διαδικασιών  σημειώθηκε στις 11/24 Ιουλίου, όταν η Ρουμανία κάλεσε τις κυβερνήσεις των ενδιαφερομένων να  αποστείλουν αντιπροσώπους στο Βουκουρέστι για τη συνομολόγηση   ειρήνης.  Στις 28,τέλος,  του μηνός (ν.ημερ.), ο Βενιζέλος, ανταποκρινόμενος στη ρουμανική πρόταση,αφίχθηκε στη ρουμανική πρωτεύουσα  με σκοπό να συμμετάσχει στις  ειρηνευτικές συνομιλίες. Την  ίδια   μέρα,  πληροφορούνταν,ωστόσο, ο Έλληνας πρωθυπουργός από τον  άνακτα-αρχιστράτηγό του  ότι «συνεπεία ανεξηγήτου αδρανείας του σερβικού στρατού, επροκαλέσαμεν, διά της ταχείας προελάσεώς μας, το μεγαλύτερο μέρος του βουλγαρικού στρατού εναντίον μας». Αλλά και με το υπ’ αριθ’ 1872 έγγραφό του το  Γενικό μας Στρατηγείο είχε, προηγουμένως, γνωστοποιήσει, από την έδρα του στο (ευρισκόμενο στην αριστερή όχθη του Στρυμόνα)  χωριό Λιβούνοβο  της Βουλγαρίας, στο εν Αθήναις Υπουργείο των Στρατιωτικών: «Από 12^ης Ιουλίου ο έναντι της αριστεράς   πτέρυγος ημών βουλγαρικός στρατός ενισχύθη διά σημαντικών δυνάμεων, μεταφερθεισών, εκ του έναντι μετώπου των Σέρβων, εις Τσάρεβο-Σέλο ( το τωρινό Ντέλτσεβο του κράτους των Σκοπίων),Τσούκα-Γκολέκ τοιούτου, ως και δι’ άλλων μεταφερθεισών σιδηροδρομικώς, εκ Τσάριμπροδ εις Κιουστενδήλ και εκείθεν,οδικώς, εις Άνω Τσουμαγιάν, έναντι του κέντρου της παρατάξεως του Στρατού ημών. Αρχηγός Επιτελείου: Δούσμανης».«Ο στρατός μου»,  τόνιζε,επιπλέον, ο Κωνσταντίνος, «έφθασε εις τα φυσικά και ηθικά όρια της αντοχής του. Υπό τας συνθήκας [επομένως] αυτάς, δεν δύναμαι πλέον να επιμένω αρνούμενος ανακωχήν ή εκεχειρίαν[…]». Τα περί «ανεξηγήτου αδρανείας του σερβικού στρατού».μάλιστα, φαίνεται να μην τα απορρίπτει ούτε ο Στρατηγός Γυαλίστρας, μιας και  ο ίδιος  αποφαίνεται  (Εθνικοί Αγώνες, σ.58): «Κατά δε τας τελευταίας ημέρας του μηνιαίου τούτου πολέμου,οι Σέρβοι, είτε δεινώς δοκιμαζόμενοι υπό της χολέρας,είτε επιτυχόντες τους γεωγραφικούς σκοπούς,τους επιδιωκομένους υπό της πολιτικής των,είτε πιεζόμενοι εκ μέρους της Μητρός Ρωσίας,μη επιθυμούσης την πλήρη κατατρόπωσιν του απειθούς Βουλγαρικού Τέκνου[της],είτε,τέλος,λόγω συνδυασμού και των τριών τούτων αιτίων, επεδείξαντο προφανή αδράνειαν,αφήσσαντες ακάλυπτον την αριστεράν πλευράν της ραγδαίως προχωρούσης προς βορράν Ελληνικής Στρατιάς».

        Όπως κι αν είχε, ωστόσο, το ζήτημα,  ακολούθησε   ταχύς και επιδέξιος  χειρισμός ,από πλευράς  Βενιζέλου, των όσων νέων δεδομένων  προέκυψαν εξαιτίας τού- υπαιτιότητι των Σέρβων- νεοεμφανισθέντος αυτού προβλήματος που   αντιμετώπιζε ο στρατός μας. Πέτυχε,δηλαδή,στην περίπτωση εκείνη, ο Έλληνας πρωθυπουργός να   πείσει  τους, εν Ρουμανία, εκπροσώπους των  ενδιαφερομένων πλευρών  να αποδεχθούν  την κήρυξη πενθήμερης  προσωρινής εκεχειρίας πριν οι ευρισκόμενοι στο Βουκουρέστι Βούλγαροι αντιπρόσωποι   πληροφορηθούν την, εν τω μεταξύ, επ’ ωφελεία τους, μεταβληθείσα τακτική κατάσταση  στο μέτωπο. Τηλεγραφούσε, πράγματι, τότε, ο Έλληνας πρωθυπουργός   στον Κωνσταντίνο: «Χωρίς καθόλου να εκτεθώμεν και επιδεικνύοντες τοὐναντίον διαλακτικότητα επετύχαμεν ώστε ο  κ. Μαγιορέσκο να αναλάβη την συνομολόγησιν πενθημέρου αναστολής των εχθροπραξιών κατά την αυριανήν πρώτην συνεδρίασιν».   Και τούτο, επειδή, όπως υποστηρίζει ο Τιμολέων Αμπελάς (βλ.  Ιστορία του Ελληνοβουλγαρικού Πολέμου 1913,σ.235), «η Ρουμανία ειργάσθη υπέρ της επιδιωκόμενης ανακωχής και ειρήνης», όχι μόνο «εξ ενδιαφέροντος εν γένει υπέρ της διατηρήσεως της ισορροπίας εν τη Βαλκανική»[ii], αλλά  και για  άλλο σκοπό: «διότι, αποκτήσασα ήδη» η Ρουμανία «το από Τουκρακάν μέχρι Μπαλτσίκ, παρά τον Δούναβιν, έδαφος και μη αξιούσα εκ της εμπολέμου καταστάσεως των γειτόνων Κρατών πλέον τι», ιδού ποια άλλη δυνατότητα, κατά τον Αμπελά είχε η εν λόγω χώρα:  της συνέφερε,συγκεκριμένα,  να επιβάλει «τους όρους της ειρήνης και διά της, εις Σόφιαν, εισβολής των στρατευμάτων της […] όπως δημιουργηθή μετά τον πόλεμον καθεστώς εξασφαλίζον την, επί του παρόντος, ισορροπίαν». Άλλωστε,  «αι μετά της Ελλάδος διαφωνίαι διά το ζήτημα των Κουτσοβλάχων είχον ήδη αρθή[iii], αι δε φιλικαί αυτής μετά της Ελλάδος και Σερβίας σχέσεις είχον επαναληφθή, και εξέλιπεν ο φόβος της πραγματοποιήσεως των ονείρων του Βουλγαρισμού περί επικρατήσεώς του εν ταις, περί τον Αίμον, χώραις».

Άρχισε, κατά συνέπεια, στις 17/30 Ιουλίου,  στο Βουκουρέστι η συζήτηση  για τους όρους της Ειρήνης, τους οποίους επεξεργάσθηκε η ακόλουθη επιτροπή αντιπροσώπων  των εμπολέμων: από τη Ρουμανία,  πλην του πρωθυπουργού της Μαγιορέσκο, συμμετείχαν στην επιτροπή οι υπουργοί Τάκυ Ιωνέσκου και Μαργιολομάν. Τη Σερβία αντιπροσώπευσε   ο πρωθυπουργός της Πάσιτς  και οι τελευταίοι διατελέσαντες πρεσβευτές  της σε Σόφια και Βουκουρέστι. Εκπρόσωποι της χώρας μας,  πλην του Βενιζέλου, ήσαν οι,επίσης, τελευταίοι πρεσβευτές μας σε Σόφια και  Βελιγράδι, ενώ το Μαυροβούνιο αντιπροσωπεύθηκε, στην ρουμανική πρωτεύουσα  από τον πρωθυπουργό του Βούκοβιτς, τον επιτετραμμένο  της χώρας στο Βουκουρέστι και δύο αξιωματικούς.  Τέλος, η Βουλγαρία εκπροσωπήθηκε   από τον υπουργό της Τόντσεφ και τους στρατηγούς Φίτσεφ και Πατρίκωφ. Κατά δε την πρώτη συνεδρίαση της προαναφερθείσας επιτροπής, ο πρόεδρός της Μαγιορέσκο πρότεινε να αποδεχθούν οι ΄Ελληνες, οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι πενθήμερη αναστολή των εχθροπραξιών προκειμένου, όπως προελέχθη, να δευκολυνθεί  το έργο της  ειρηνευτικής διάσκεψης. Δεδομένου,επομένως, ότι την περί εκεχειρίας, εν λόγω, πρόταση αποδέχθηκαν     οι πληρεξούσιοι των εμπολέμων, συνήλθαν, αυθημερόν, τα στρατιωτικά μέλη των αποστολών και συνέταξαν το παρακάτω  κείμενο της συνομολογηθείσας  εκεχειρίας: «Οι στρατιωτικοί πληρεξούσιοι, συνελθόντες  σήμερον 17/30 Ιουλίου 1913 όπως διατυπώσωσι, συμφώνως προς την απόφασιν της Συνδιασκέψεως, τους όρους της εκεχειρίας, ομοφώνως απεφάσισαν όπως διαταχθή η ταυτόχρονος αναστολή των εχθροπραξιών υπό τους εξής όρους: Α΄) Θέλει ορισθή γραμμή διαχωρισμού ίσης αποστάσεως από των εκατέρωθεν προφυλακών, και δη από του σημείου του παρ’ αυτών κατεχομένου την μεσημβρίαν της 18^ης/31 Ιουλίου. Η γραμμή αύτη  θέλει ειδικώτερον ορισθή διά λευκών σημαιών.  Β΄) Η εκεχειρία θέλει είσθαι διαρκείας πέντε ημερών αρχομένων την μεσημβρίαν της 18/31 Ιουλίου (ώρα κεντρικής Ευρώπης). Γ΄) Πάσα κίνησις στρατεύματος, ως και ο οιουδήποτε είδους εφοδιασμός, θέλει ενεργείσθαι μόνον  εντεύθεν των προφυλακών. Δ΄) οι εμπόλεμοι θέλουσιν αμοιβαίως αλλήλοις ανακοινώση τας  παρούσας διατάξεις όπως  επιτευχθή η ταυτόχρονος των εχθροπραξιών παύσις. Ε΄) Τα γενικά Στρατηγεία θέλουσιν ειδοποιηθή επειγόντως διά την έγκαιρον  έκδοσιν των οικείων διαταγών. ΣΤ΄) Θέλουσιν εφαρμοσθή αι διατάξεις των άρθρων 50 και 57 της Διεθνούς Συμφωνίας της αφορώσης εις τα νόμιμα του κατά ξηράν πολέμου. Εφ ω και υπεγράφη το παρόν πρακτικόν. Εν Βουκουρεστίω, τη 17/30 Ιουλίου 1913. Γενικός υπασπιστής στρατηγός Κοάντα [ Ρουμάνος], στρατηγός Φίτσεφ [Βούλγαρος], συνταγματάρχης Κριτσέσκο [Ρουμάνος], συνταγματάρχης Σμίλιανιτς [Σέρβος], αντισυνταγματάρχης Στάντσιεφ [Βούλγαρος], αντισυνταγματάρχης Καλαφάτοβιτς [Σέρβος], λοχαγός Πάλλης [Έλληνας]».

Το παραπάνω κείμενο γνωστοποιήθηκε  στα στρατηγεία των εμπολέμων τη νύχτα της 17^ης προς την 18^η Ιουλίου,  όταν  οι Ρουμάνοι,  έχοντας τον έλεγχο όλων των βόρειων και ανατολικών  προσβάσεων της οροσειρών Στάρα Πλάνινα και  Αίμου, απείχαν από τη Σόφια 30 περίπου χιλιόμετρα.  Την ίδια στιγμή, το μεγαλύτερο μέρος της εναντίον   των Ελλήνων δραστηριοποιούμενης 2^ης βουλγαρικής Στρατιάς βρισκόταν στην οροσειρά του Ρίλου, και μικρό τμήμα της   κατείχε θέσεις στα υψώματα της δεξιάς όχθης του Στρυμόνα μέχρι   Λέσκα (υψ.1458) και  Χασάν Πασά (υψ.1495). Τα  ελληνικά στρατεύματα   είχαν υπό την κατοχή τους το μέτωπο Παντζάρεβο (στα δεξιά του Στρυμόνα, 4 χιλιόμετρα νότια της Τζουμαγιάς)-Αρισβάνιτσα- Κάπατνικ-Μαχομία (τα τρία αυτά τελευταία τοπωνύμια ευρισκόμενα στα αριστερά ή ανατολικά του ποταμού).  Οι  Σέρβοι   έλεγχαν πλήρως τα διαφιλονικούμενα, μεταξύ αυτών και των Βουλγάρων, εδάφη, και οι τελευταίοι, όταν αποφασίστηκε η εκεχειρία  βρίσκονταν σε ολοκληρωτική απώθηση[iv].  Σύμφωνα με τον Βεντήρη (τ. 1^ος σ.179), «κατά την πρώτην επίσημόν των συνάντησιν με τους Έλληνας, οι Βούλγαροι επρότειναν,ως σύνορον, γραμμήν αρχομένην από τον κόλπον του Ορφανού και διευθυνομένην προς βορράν,εις τρόπον ώστε ολόκληρος η Ανατολική Μακεδονία [να] περιήρχετο εις την Βουλγαρίαν. Η ελληνική αντιπροσωπεία εζήτησε μεθόριον ολίγα χιλιόμετρα δυτικώς του Δεδεαγάτς[Αλεξαδρούπολης]. Ήτο η καλούμενη  γραμμή της Μάκρης. Η αξίωσίς της εδικαιολογείτο με το επιχείρημα της εθνολογικής συνθέσεως του πληθυσμού. Εκτός αυτού, η αποδοχή της ελληνικής προτάσεως εδημιούργει ισορροπίαν μεταξύ Ελλάδος,Ρουμανίας,Σερβίας και Βουλγαρίας. Μόνον τοιαύτην πολιτική σκέψιν αντελαμβάνοντο οι Ευρωπαίοι. Τέλος, ο Βενιζέλος εζήτει την γραμμήν της Μάκρης,διά να ημπορεί, εν ανάγκη, να κρατήση την γραμμήν του Νέστου». Όπως σημειώνεται στο προαναφερθέν συγγραφικό έργο του ΓΕΣ (βλ. ίδιο τόμο και σελ.), η ελληνική αντιπροσωπεία,   αμέσως  κατά την πρώτη μέρα της συμμετοχής στη διάσκεψη του  Βουκουρεστίου, συνάντησε«σφοδράν αντίδρασιν επί των απαιτήσεών της».Γι’ αυτό και ο Βενιζέλος «ανέφερεν εις τον Βασιλέα ότι ήτο προβληματική η υπέρβασις της γραμμής του Νέστου» προκειμένου να επιδιωχθεί η πέραν αυτού χάραξη  των  ανατολικών  μας, εν Μακεδονία,συνόρων. «Αλλά και την γραμμήν ταύτην τότε μόνον θα επετύγχανεν η Ελλάς,εάν κατόρθωνε να εξασφαλίση  την υποστήριξιν της Ρουμανίας». Απαντώντας,επομένως, ο Κωνσταντίνος  «ενέκρινε την γραμμήν του Νέστου ως το ελάχιστον [ανατολικό] όριον των διεκδικήσεών μας».

Όσον αφορά τη δεύτερη διάσκεψη των πληρεξουσίων για τη συζήτηση  σχετικά με την επίτευξη ειρήνης, επρόκειτο για βραχύτατης διάρκειας συνάντηση  πραγματοποιηθείσα στις 4 το απόγευνα της 18^ης Ιουλίου. Αποφασίστηκε όμως,στη σύσκεψη εκείνη, να ανακοινωθούν στη Βουλγαρία, σε προσεχή συνεδρίαση, τα της διανομής  όσων περιοχών είχαν αποσπασθεί από την Τουρκία. Πράγματι, οι  πληρεξούσιοι Σερβίας,Ελλάδας και Μαυροβουνίου ανακοίνωσαν, κατά την τρίτη τους  διάσκεψη στους Βουλγάρους, στις 19 Ιουλίου, τους ελληνικούς όρους της συνθήκης ειρήνης συνιστάμενους στην απαίτηση της γραμμής Μάκρης. Και ναι μεν τότε οι Βούλγαροι  υποσχέθηκαν ότι θα απαντούσαν κατά την επόμενη μέρα, στη  δε συνεδρίαση της 20^ης Ιουλίου, οι σύμμαχοι, σύμφωνα με  τον Αμπελά (σ.244), ζήτησαν  «αποζημίωσιν των κατοίκων των λεηλατηθεισών, υπό των Βουλγάρων, περιφερειών και διακανονισμόν όλων των υπό αμφισβήτησιν ζητημάτων των σχετιζομένων προς τα Σερβο-Βουλγαρικά σύνορα [όπως συζήτησαν επίσης] και […] περί  [της] ελευθέρας λειτουργίας των Σχολείων και Εκκλησιών των Ελληνικών κοινοτήτων εν Θράκη». Κατά τη συνεδρίαση,εν συνεχεία, της 21^ης Ιουλίου, ο Βενιζέλος χαρακτήρισε απαράδεκτη  την  προταθείσα από τη Σόφια ελληνοβουλγαρική συνοριακή γραμμή, ο δε Βούλγαρος  υπουργός Τόντσεφ  δήλωσε στους δημοσιογράφους  ότι η Σόφια    ήταν διατεθειμένη μεν να κάνει υποχωρήσεις,  ουδέποτε όμως  επρόκειτο να  αποδεχθεί την υπαγωγή υπό ελληνική δικαιοδοσία   της Καβάλας.   Συγκεκριμένες,ομοίως, Μεγάλες Δυνάμεις «επέμεναν», σύμφωνα με το προαναφερθέν συγγραφικό έργο του ΓΕΣ (βλ. ίδιο τόμο και σελ.) «όπως η Βουλγαρία μη στερηθή της Καβάλλας, ιδία δε ο εν Βουκουρεστίω πρέσβυς της Αυστρίας εις συνέντευξιν ην έσχε μετά του» Βενιζέλου, «υπεστήριξεν όπως η πόλις αύτη επιδικασθή εις την Βουλγαρίαν. Εις τούτον[ωστόσο] εδηλώθη κατηγορηματικώς ότι η Ελλάς, άνευ της Καβάλλας, δεν θα υπέγραφε την μετά της Βουλγαρίας, συνθήκην ειρήνης, ο δε [Έλληνας] πρωθυπουργός ενήργησε διά την υποστήριξιν, επί του ζητήματος τούτου, της Γαλλίας και της Γερμανίας».

Οι σύμμαχοι  αποφάσισαν να προβούν, κατόπιν, στις τελευταίες δυνατές υποχωρήσεις, και, εάν οι νέες τους προτάσεις απορρίπτονταν από τη βουλγαρική πλευρά, «να διακοπώσιν αι διαπραγματεύσεις και να δοθή ο λόγος εις το τηλεβόλον»(Αμπελάς,σ.246). Ακολούθησε τηλεγραφική συνεννόηση  Βενιζέλου -Κωνσταντίνου αναφορικά,για ακόμη μια φορά, με το ελάχιστο   όριο των ελληνικών υποχωρήσεων.  Αποφασίστηκε, έτσι, να δεχθεί η Αθήνα, ως τελευταία  απόδειξη της  καλής   της θέλησης, τον καθορισμό των ανατολικών ελληνοβουλγαρικών συνόρων με βάση  το   λιμάνι του Πόρτο Λάγο, ευρισκόμενο στη  θρακική ακτή του Βορείου Αιγαίου. Διατυπώθηκαν,εν τέλει, και βουλγαρικοί όροι τελείως απαράδεκτοι μεν για την Ελλάδα,συζητήσιμοι όμως  από τη Σερβία. Σχετικά με τη διαφοροποίηση,μάλιστα, αυτή  της σερβικής στάσης από την ελληνική,  ο Κωνσταντίνος, στις 21 Ιουλίου, με το υπ’ αριθ.1915 τηλεγράφημά του (βλ. Στρατηγού Π.Παναγάκου, Συμβολή εις την Ιστορίαν της δεκαετίας 1912-1922, σ.212), εφιστούσε,ως εξής, την προσοχή τόσο του Βενιζέλου όσο  και του  υπουργού μας των Εξωτερικών: «Η διαφορά των προτάσεων των Βουλγάρων προς ημάς και τους Σέρβους προκαλεί τας επομένας σκέψεις: Μήπως υπάρχει συνεννόησις μεταξύ Σέρβων και Βουλγάρων, είτε αμέσως, είτε διά Ρωσσίας ή Ρουμανίας.  Άλλως δεν εξηγείται η αποδοχή του πλείστου των σερβικών απαιτήσεων και η γελοία προς ημάς πρότασις». Δεδομένου,συνεπώς, ότι   οι Σέρβοι εμφανίζονταν υποχωρητικοί έναντι  των βουλγαρικών  απαιτήσεων, ο Βενιζέλος,  σύμφωνα με  το προμνημονευθέν συγγραφικό έργο του ΓΕΣ (σ.458), «απαντών επί των όρων  τούτων, αφού», υπενθύμισε στους Βουλγάρους «ότι ουδόλως έλαβον υπ’ όψιν την δημιουργηθείσαν,εκ του δευτέρου πολέμου, κατάστασιν, προέτεινεν ως το έσχατον των απαιτήσεών μας την γραμμήν Πόρτο-Λαγό και εζήτησε κατηγορηματικήν απάντησιν κατά την συνεδρίασιν της επομένης 21^ης Ιουλίου 1913».  Κατά δε   τον Σπύρο Μελά ( βλ.  Οι Πόλεμοι 1912-13,σ.541), ο Βενιζέλος έδειχνε «φοβισμένος από την ατμόσφαιρα της απομόνωσης» της χώρας μας, «γιατί και η ίδια η Σύμμαχός μας η Σερβία φαινότανε να κλίνει προς την ιδέα να κάνει χωριστές διαπραγματεύσεις με τη Βουλγαρία[v]. Ο κίνδυνος,εξάλλου, ίσως  έπαιρνε ευρύτερες διαστάσεις, «αν η Ελλάδα επέμενε να είναι αδιάλλαχτη», ενώ και με βάση  το «ενδεχόμενο να κάμει [ο Βενιζέλος] μονάχος, αυτή τη φορά, και τρίτο πόλεμο για την Καβάλα, δήλωσε στη διάσκεψη»: «ότι η Ελλάδα υποχωρούσε από την αρχική γραμμή που είχε προτείνει, στη γραμμή του Πόρτο-Λάγο.Πριν [όμως] κάμει την ανακοίνωση αυτή ο Βενιζέλος», προσθέτει ο Σ. Μελάς, «είχε προϊδεάσει τον Κωνσταντίνο για το ενδεχόμενό της». Είχε  απευθυνθεί, αναλυτικότερα, ως εξής ο  Έλληνας πρωθυπουργός στον επικεφαλής του στρατού μας (αρ.εγγράφ.1907, Παναγάκος,σ.210): «Ως έχουσι τα πράγματα, είναι αδύνατον να υπερβώμεν την γραμμήν του Νέστου διά της Συνθήκης της ειρήνης. Αλλά και την γραμμήν ταύτην τότε μόνο θα ασφαλίσωμεν εν Βουκουρεστίω, εάν κατορθώσωμεν να υποστηρίξη ημάς εν τούτω η Ρουμανία, άλλως πρέπει να θεωρήται βεβαία η ματαίωσις των διαπραγματεύσεων. Παρακαλώ την Υμετέραν Μεγαλειότητα να ευαρεστηθή να μοι γνωρίση,εάν με εξουσιοδοτή να ενεργήσω συμφώνως προς την αντίληψιν ταύτην.Θα είμαι ευγνώμων,εάν η απάντησις μοι σταλή επειγόντως».

        Ο δε Έλληνας  βασιλιάς έδωσε μεν,ασφαλώς, τότε τη συγκατάθεσή του, αλλά αυτή θα ίσχυε μόνον αν ήταν εντελώς αδύνατο να  επεκταθούν τα ελληνικά όρια περισσότερον. «Ως τελευταίον όριον δέχομαι την γραμμήν Νέστου», τηλεγραφούσε ο Κωνσταντίνος στον Βενιζέλο, «εάν είναι τελείως αδύνατον να επεκταθώμεν περισσότερον» (αρ.εγγρ.1908, Παναγάκος,σσ.210-211). Και συμπλήρωνε ο Κωνσταντίνος: «Νομίζω όμως ότι, αν ζητήσωμεν ευθύς αμέσως [την] γραμμήν ταύτην,ούτε αυτήν θα λάβωμεν. Προσπαθήσατε,παρακαλώ,και επιμείνατε επί Πόρτο-Λάγο και Ξάνθης, όσον δύνασθε,υποχωρήσατε δε μόνον εν εσχάτη ανάγκη. Εάν δύνασθε, εξασφαλίσατε υποστήριξιν Ρουμανίας.Μοι είναι τούτον λίαν ευπρόσδεκτον».    Σχετικά, άλλωστε, με το  προαναφερθέν  ενδεχόμενο  ενός «τρίτου πολέμου»  τον οποίο ενδεχομένως η χώρα μας να αναλάμβανε   με σκοπό,αυτή τη φορά, να διεκδικήσει την  Καβάλα, ο Βεντήρης  διατυπώνει ως εξής τους ελληνικούς,επί του θέματος, προβληματισμούς (σσ.180-181): «Η Ελλάς θα έφθανε μέχρι πολέμου διά την Καβάλαν. Αλλ’ ηδύνατο να τον διεξαγάγη μόνη κατά της Βουλγαρίας; […].Αν η διαμφισβήτησις της Καβάλας κατεληγεν εις ρήξιν, θα ήτο τραγικόν να ζητηθή από την ελληνικήν νεότητα τρίτη αφαίμαξις εντός ενός μόνου έτους και μετά την ανθρωποθυσίαν Κιλκίς-Κρέσνας. Εν τούτοις, η περίπτωσις δεν απεκλείετο. Αλλά προηγουμένως έπρεπε να εξαντληθούν όλα τα ειρηνικά μέσα, να εξασφαλισθή δε ο τόπος διπλωματικώς και στρατιωτικώς. Εις τούτο ακριβώς ειργάσθη ο Βενιζέλος. Ούτε η Γερμανία ούτε η Γαλλία θα ελάμβαναν τα όπλα διά να δοθή εις την Ελλάδα μεγαλυτέρα ή μικροτέρα παραλία επί του Αιγαίου. Η Ελλάς επολέμησε μαζί με την Σερβίαν και την Ρουμανίαν. Μαζί των είχεν υπέρτατον συμφέρον να κάμη ειρήνην. Ο Πάσιτς και ο Τάκε Ιωνέσκο υπέδειξαν προς τον Βενιζέλον την ανάγκην της υποχωρητικότητος. Τον υπεστήριζαν υπό τον όρον ότι θα εδείκνυε συμβιβαστικότητα, ήτις θα ενεφάνιζεν εκ νέου την Βουλγαρίαν αδιάλλακτον και αδικούσαν. Ο Βενιζέλος ανεγνώρισεν ότι η Καβάλα θα εσώζετο, εάν χάριν αυτής εγκατελείπετο η γραμμή της Μάκρης και, εν ανάγκη, η του Πόρτο-Λάγο.Αι ειδήσεις άλλωστε από το θέατρον του πολέμου τού επέβαλλαν άκραν περίσκεψιν. Ο προεδρεύων της κυβερνήσεως Κορομηλάς του ετηλεγράφει: “Υποθέτω ότι το στρατηγείον μας προ του όγκου της βουλγαρικής αντεπιθέσεως αισθάνεται τον αντίκτυπον της παρά πολύ μεγάλης πεποιθήσεως, την οποίαν είχεν εις την ταυτόχρονον ενέργειαν των Σέρβων και ήτις ώθησεν αυτό εις τόσον τολμηράν προέλασιν του στρατού μας”.Πριν παρουσιάση τας νέας προτάσεις του, ο Έλλην πρωθυπουργός εζήτησε την συγκατάθεσιν του Κωνσταντίνου. Του ανεκοίνωσε την πορείαν των διαπραγματεύσεων και τον ηρώτησεν αν εγκρίνει τον περιορισμόν των ελληνικών αξιώσεων από της Μάκρης εις τον Νέστον. Ο Βενιζέλος εξήγησε σαφώς ότι: “Ο Νέστος αποτελεί το μέγιστον το οποίον  δύναται να επιτύχη η Ελλάς και το ελάχιστον το οποίον θα εδέχετο”. Ο βασιλεύς απήντησε: “Ως τελευταίον όριον δέχομαι την γραμμήν του Νέστου,εάν είναι τελείως αδύνατον να εκταθώμεν περισσότερον”. «Η έγκρισις του στέμματος ήτο ρητή».

Οπότε,κατά τον Βεντήρη, «στηριζόμενος επ’ αυτής ο Βενιζέλος, προέβη εις την σχεδιασθείσαν ενέργειάν του. Εγνωστοποίησε προς την διάσκεψιν ότι η Ελλάς περιώριζε τας αξιώσεις της από της Μάκρης εις Πόρτο Λαγό. Οι Βούλγαροι ηρνήθησαν κατηγορηματικώς. Η ειρήνη εκινδύνευε τα έσχατα. Ο Βενιζέλος προειδοποίει τον Κωνσταντίνον ότι ήτο πιθανή η επανάληψις των εχθροπραξιών. Ο [τσαρίσκος]Φερδινάνδος της Βουλγαρίας ικέτευε εκ νέου την γαλλικήν βοήθειαν διά την Καβάλαν. Ο Πουανκαρέ του εδήλωσε: “Η γαλλική κυβέρνησις συμβουλεύει την Βουλγαρίαν να υποχωρήση-εις το ζήτημα της Καβάλας-αποδεχομένη τους όρους των οποίων η Γαλλία αντιλαμβάνεται την οδυνηράν αυστηρότητα, διότι είναι βεβαία ότι περαιτέρω αντίστασις θα ωδήγει εις επανάληψιν των εχθροπραξιών”. Την 21^ην Ιουλίου, ο εις Βουκουρέστιον πρωθυπουργός κατέστησεν ενήμερον τον  Κωνσταντίνον περί της καταστάσεως. Οι Βούλγαροι δεν εδέχοντο την ελληνικήν παραχώρησιν τού, μεταξύ Πόρτο-Λαγό και Μάκρης, εδάφους. Η ρήξις της διασκέψεως ήτο πιθανή», οπότε, αφηγείται ο Βεντήρης: «αίφνης ο Βενιζέλος λαμβάνει τηλεγράφημα του βασιλέως λέγοντος»(βλ. και Παναγάκος,σ.212, αρ.εγγρ.1915):«Λυπούμαι υπερβολικά,διότι τόσον ταχέως εφθάσατε εις μίνιμουμ απαιτήσεων ημών. Εάν όμως δεν υποχωρήσωσι τώρα Βούλγαροι,θα αναγκασθήτε [να] υποχωρήσητε και πάλιν και ούτω χάνομεν το ελάχιστον το οποίον διεκδικούμεν».

 Και   ο Σπύρος Μελάς αποδέχεται πως, όταν   «είδε ο Κωνσταντίνος ότι οι Βούλγαροι δε δέχτηκαν ούτε την καινούργια γραμμή που τους πρότεινε ο Βενιζέλος, του τηλεγράφησε για να του πεί ότι λυπήθηκε, που τόσο γρήγορα υποχώρησε». Αυτό όμως  ο Βενιζέλος (βλ. παραπάνω, ΓΕΣ,σ.458) το «εθεώρησε μειωτικόν της θέσεως του και δεσμευτικόν της πρωτοβουλίας, με την οποίαν έδει να διαχειρισθή τας ελληνικάς διεκδικήσεις παρά τω συνεδρίω της ειρήνης, δι ο εζήτησε την απαλλαγήν του» ως διαπραγματευτή  των ειρηνευτικών όρων στο συνέδριο του Βουκουρεστίου[vi]. Και τούτο, γιατί,κατά την άποψη του Βεντήρη (σ.181), «ο μονάρχης απεδοκίμαζε τον πληρεξούσιον της Ελλάδος. Τον επέπληττε άνευ λεπτότητος. Κάτι χειρότερον ακόμη: Λησμονών ότι προ τριών ημερών εξουσιοδότησε ρητώς τον Βενιζέλον να προτείνη την γραμμήν του Πότο-Λαγό και Νέστου, τον κατηγορεί τώρα ως θυσιάζοντα, ελαφρά τη καρδία, τας ελληνικάς επαρχίας».   Σύμφωνα με  τον Σπ. Μελά (σ.542),  ο Έλληνας πρωθυπουργός, τότε, όχι μόνο  «άναψε», αλλά και «χαρακτήρισε ανακόλουθη  και ασυνάρτητη τη στάση του Βασιλιά. Αν, [δηλαδή,ο Βενιζέλος] είχε υποχωρήσει στο [ήδη προαναφερθέν] ζήτημα της ανακωχής, επειδή [αυτό το ζήτημα] ήτανε στρατιωτικό, στο ζήτημα των διαπραγματεύσεων,[σε  θέμα, με άλλα λόγια,] καθαρά πολιτικό, δεν εννοούσε να τον δεσμεύουν. Ήθελε να είναι ελεύθερος ή θα άφηνε την εξουσία και θα υπέβαλλε την παραίτησή του. Ήτανε [βέβαια] πράξη βαριά [αυτή] που θα μπορούσε νάχει ολέθριες συνέπειες, αν ο Κωνσταντίνος αποδέχονταν» την εν λόγω παραίτηση. «Ο Βενιζέλος είχεν υποχωρήσει εις το ζήτημα της ανακωχής», τονίζει και ο Βεντήρης (βλ. σελ.181), «επειδή του το παρουσίασαν [ως] καθαρώς στρατιωτικόν [θέμα]. Αλλ’ εδώ πλέον δεν επρόκειτο περί πολιτικής ή στρατηγικής αρμοδιότητος. Ενώ αυτός διεπραγματεύετο επί τόπου  υπό δυσχερεστάτας συνθήκας, ο βασιλεύς ενόει να διευθύνη τας διπλωματικάς συζητήσεις εκ του πεδίου της μάχης, κατά τρόπον αυθαίρετον,ασυνάρτητον και αναιρούντα σήμερον όσα εδέχετο χθες ο ίδιος. Διά μακράς τηλεγραφικής εκθέσεως ο πρωθυπουργός υπενθύμισεν όλ αυτά προς τον Κωνσταντίνον, του είπεν εντόνως ότι η ασυνέπειά του μόνον με τας εισηγήσεις του στρατιωτικού του περιβάλλοντος ημπορούσε να εξηγηθή, και κατέληγεν υποβάλλων την παραίτησίν του. Ο Κωνσταντίνος συνησθάνθη το λάθος του. Εβεβαίωσεν αμέσως τον Βενιζέλον ότι δεν ήθελε να επιβάλη τι,αλλά να εκφράση τα συναισθήματά του. Τον παρεκάλεσε να συνεχίση τας διαπραγματεύσεις»[vii].«Αρθείσης»,συνεπώς, «της παρεξηγήσεως», υπογραμμίζεται στο προπαρατεθέν συγγραφικό έργο του ΓΕΣ, «εξηκολούθησαν αι διαπραγματεύσεις […], της Ελλάδος διεκδικούσης τελικώς την γραμμήν του Νέστου ποταμού. Και μεταξύ μεν Ρουμανίας και Βουλγαρίας ταχέως επήλθε συμφωνία επί της γραμμής των συνόρων των, επειδή όμως παρετείνοντο αι συζητήσεις μεταξύ των εμπολέμων κρατών, προτάσει της Ρουμανίας εγένετο αποδεκτόν να παραταθή επί τριήμερον εισέτι η αναστολή των εχθροπραξιών,ουδενός των εμπολέμων [άλλωστε] διατεθειμένου να επαναλάβη τον πόλεμον»!

Κατά δε την πέμπτη συνεδρίαση της 22^ας  Ιουλίου/4 Αυγούστου, ο πρωθυπουργός της Ρουμανίας Μαγιορέσκο δήλωσε ότι η χώρα του  επρόκειτο να υπογράψει κοινή συνθήκη ειρήνης  με όλα τα εμπόλεμα κράτη (και όχι, επομένως, μόνο του το Βουκουρέστι με τη Βουλγαρία) και  εισηγήθηκε στους υπόλοιπους πληρεξούσιους την παράταση  της εκεχειρίας  για τρεις ακόμη  μέρες, για να επέλθει, σ’ αυτό το χρονικό διάστημα,  πλήρης συμφωνία μεταξύ όσων συμμετείχαν στην διάσκεψη.   Και ναι μεν, η ως άνω πρόταση έγινε αποδεκτή· κατά την παράταση όμως της ανακωχής (βλ.παραπάνω σύγγραμμα του ΓΕΣ,σ.459),  οι μονάδες των  βουλγαρικών προφυλακών, στην περιοχή της  Άνω Τζουμαγιάς, «κατέδειξαν και πάλιν κακοπιστίαν. Ισχυρίσθησαν»,συγκεκριμένα,«ότι η παλαιά ανακωχή έληγε την μεσημβρίαν, και η νέα  ήρχιζε την 13^ην ώραν και, συνεπώς, κατά την μίαν ταύτην [ενδιάμεση] ώραν θα προήλαυνον» οι Βούλγαροι. Όταν,εντούτοις,  ανακοινώθηκε στην αντίπαλη πλευρά ότι,εν τοιαύτη περιπτώσει, κάθε βουλγαρική προέλαση  θα αντιμετωπιζόταν διά ελληνικής «γενικής,εφ’ όλου του μετώπου, επιθέσεως», αναγκάστηκαν  οι Βούλγαροι να δηλώσουν  πως είχε συμβεί «παρεξήγησις και ότι δεν επρόκειτο [οι ίδιοι] να μετακινηθώσι των θέσεών των».  Συνέχιζε, παρ’όλα αυτά, η Σόφια να απαιτεί  τις πόλεις  Σέρρες, Καβάλα και  Ξάνθη,με αποτέλεσμα, κατά τον Αμπελά (σ.247), «ο Ρουμάνος πρωθυπουργός [να υπενθυμίσει] εις τον Βούλγαρον πληρεξούσιον στρατηγόν ότι δεν έπρεπε να λησμονή ότι η Βουλγαρία προσήλθεν εν Βουκουρεστίω ως ηττημένη και ότι, αν οι πληρεξούσιοι ήλθον με τον σκοπόν να στρεψοδικήσωσι […], θα έπραττον καλώς να απέλθουν». Στις 22 Ιουλίου, σύμφωνα με το γνωστό σύγγραμμα του ΓΕΣ (σ.459), «Οι πρεσβευταί Αγγλίας και Αυστροουγγαρίας προέβησαν παρά τω πρωθυπουργώ  της Ρουμανίας εις διάβημα, καθ’ ο  οιαιδήποτε αποφάσεις και αν ελαμβάνοντο διά την Καβάλλαν,αι εν λόγω δυνάμεις επεφύλασσον εαυτοίς το δικαίωμα της αναθεωρήσεως της συνθήκης. Εις την αυτήν [δε] δήλωσιν προέβη την μεθεπομένην και ο πρεσβευτής της Ρωσίας».  Από τις  16 ήδη Ιουλίου, πάντως, είχε πληροφορήσει ο Βενιζέλος τον Κωνσταντίνο  σχετικά με τη στάση της Βιέννης επί του θέματος της Καβάλας (βλ. αρ.εγγρ.1909^α,Παναγάκος,σ.209): «Ο Πρέσβυς της Αυστρίας, μεθ’ ου είχον μακράν συνέντευξιν, επέμενεν υποστηρίζων ότι η Καβάλλα πρέπει να επιδικασθή εις τους Βουλγάρους. Εδήλωσα αυτώ απεριφράστως ότι τοιαύτην ειρήνην ούτε η Κυβέρνησις, αλλ’ ούτε ο Βασιλεύς θα ήτο δυνατόν να υπογράψουν και ότι, επομένως, αν επιμείνη εις τούτο η Βουλγαρία, αι διαπραγματεύσεις διά την ειρήνην δύνανται, από τούδε, να θεωρηθώσι ματαιωθείσαι. Επί παρατηρήσει αυτού ότι και αι Μεγάλαι Δυνάμεις έχουσι δικαίωμα γνώμης επί των όρων της ειρήνης, αντιπαρετήρησα ότι αι Δυνάμεις, εφ’ όσον ενδιαφέρονται διά την συνομολόγησιν της ειρήνης, οφείλουν να μη προβάλωσιν αξιώσεις, ματαιούσας αυτήν. Μετά την συνομολόγησιν ειρήνης υπό των εμπολέμων, δύνανται αι Δυνάμεις, ως έχουσαι την υλικήν δύναμιν, να επιζητήσωσι να επιβάλωσι τας τροποποποιήσεις, εφ’ ων θα ήσαν  σύμφωνοι».

Από το Βουκουρέστι ο Βενιζέλος είχε,επιπροσθέτως, ενημερώσει, στις 17 Ιουλίου, την πρεσβεία μας στο Παρίσι (αρ. εγγράφ.191^α,Παναγάκος,σ.209): «Ο Πρωθυπουργός της Σερβίας με πληροφορεί ότι [η] Γαλλική Κυβέρνησις είναι εναντία ημών εις το ζήτημα της Καβάλλας. Παρακαλώ να ίδητε Υπουργόν Εξωτερικών της Γαλλίας και να είπητε αυτώ εκ μέρους μου ότι δεν πιστεύω ότι η Γαλλία θα μας εγκαταλείψη εις το ζήτημα τούτο. Είναι αληθές ότι προ του πολέμου εθυσιάζομεν την Καβάλλαν δια να αποφύγωμεν τον πόλεμον και τους εξ αυτού κινδύνους. Αλλά μετά τον πόλεμον, ον μας έκαμεν η Βουλγαρία και όστις απέβη κατ’ αυτής, όχι μόνον η Ελληνική Κυβέρνησις, αλλ’ ουδέ αυτός ο Βασιλεύς, με την μεγίστην δημοτικότητά του, θα ηδύνατο να υπογράψη Συνθήκην ειρήνης, θυσιάζουσαν την Καβάλλαν. Η Καβάλλα υπήρξε το Εθνικόν προπύργιον εν Ανατολική Μακεδονία, ένθα ο Ελληνισμός ήτο τοσούτον ακμαίος, ώστε κατώρθωσε να μη επιτρέψη ποτέ την εν αυτή εγκατάστασιν Βουλγάρων. Η φυσική διέξοδος της Βουλγαρίας εις το Αιγαίον είναι το Δεδεαγάτς [Αλεξανδρούπολη] και ουχί η Καβάλλα. Εάν και μετά τον παρόντα πόλεμον, η Βουλγαρία γίνει ισχυροτέρα ημών, η Ελλάς δεν θα είναι κράτος, ουσιαστικώς, ανεξάρτητον, αλλά θα διατελεί υπό το πέλμα της βουλγαρικής αυθαδείας. Διά τοιαύτην υπεροχήν η Βουλγαρία ουδέν δικαίωμα έχει,αφ’ ου ούτε πληθυσμόν Εθνικόν μεγαλύτερον ημών έχει εν τη Βαλκανική, ούτε βεβαίως πολιτισμόν ανώτερον, ούτε επικράτησιν εν τω πολέμω. Είναι δε θλιβερόν να βλέπη τις την Ρωσσίαν αμιλλωμένην την Αυστρίαν διά να διατηρήση όσον το δυνατόν ισχυροτέραν την Βουλγαρίαν, επί βλάβη της Ελλάδος και της Σερβίας. Αλλά θα ήτο άκρως απογοητευτικόν, δι΄ημάς, εάν εγκατελειπόμεθα και υπό της Γαλλίας. Αρνούμαι δε να πιστεύσω ότι τούτο δύναται να συμβή. Βουκουρέστιον 17.7.1913. Πρωθυπουργός Βενιζέλος».

Προ πάντων, όμως, επί του θέματος της Καβάλας,ο Βενιζέλος γνωστοποιούσε  στον Κωνσταντίνο (Παναγάκος,σ.210): «Υπουργός Εξωτερικών Ρουμανίας συνιστά εμπιστευτικώς ότι θα ήτο  μεγίστης χρησιμότητος υποστήριξις, εκ Βερολίνου προς τον Βασιλέα και την Ρουμανικήν Κυβέρνησιν, των αξιώσεων ημών επί της Καβάλλας». Ακολούθησε,κατά συνέπεια, το παρακάτω τηλεγράφημα του Κωνσταντίνου προς τη σύζυγό του Σοφία, αδελφή του Γερμανού αυτοκράτορα Γουλιέλμου του Β΄ (βλ.Βεντήρης, τ.2,σ.179): «Γενικόν στρατηγείον,17/30 Ιουλίου 1913. Αυτής μεγαλειότητα,Αθήνας. Έμαθον,προ ολίγου, εμπιστευτικώς, ότι θα ήτο υψίστης, δι’ ημάς, σημασίας,εάν εστέλλετο από το Βερολίνον μία λέξις εις τον βασιλέα Κάρολον της Ρουμανίας και την κυβέρνησίν του, διά να υποστηρίξουν τας αξιώσεις μας περί Καβάλας. Λάβε την καλωσύνην να τηλεγραφήσης εις τον Βίλλυ [τον αυτοκράτορα Γουλιέλμο], μέσω της γερμανικής πρεσβείας, με την παράκλησιν να είπη μίαν καλήν λέξιν. Ο  Κουάτ [πρέσβυς της Γερμανίας στην Αθήνα] θα θελήση να τηλεγραφήση εις τον Γιάγκωβ[viii] εξ ονόματός μου ίνα ούτος [δηλ. ο Γουλιέλμος] κάμη το αυτό διάβημα πλησίον του βασιλέως της Ρουμανίας».  Όντως, τηλεγράφησε  τότε η  βασίλισσα  Σοφία στον αδελφό της: «Αθήναι, 18/31 Ιουλίου 1913. Προς την αυτού μεγαλειότητα τον αυτοκράτορα, Βερολίνον. Ο Τίνος [ο βασιλιάς Κωνσταντίνος] μου ετηλεγράφησεν αυτήν την στιγμήν με την παράκλησιν να σου γνωστοποιήσω ότι θα ήτο πολύ σπουδαίον δι’ ημάς,εάν ήθελες, διά μιας συστάσεως, να επηρεάσης τον βασιλέα της Ρουμανίας όπως δεχθή τα αιτήματα της Ελλάδος όσον αφορά την Καβάλαν. Σε παρακαλώ να συγχωρήσης, εκ των προτέρων, το διάβημα τούτο, το οποίον δικαιολογεί η σπουδαιότης του».Το  επόμενο,έτσι, τηλεγράφημα ήταν εκείνο του Γουλιέλμου προς τον βασιλιά Κάρολο της Ρουμανίας, με το παρακάτω περιεχόμενο: «Βερολίνον, 1 Αυγούστου [19 Ιουλίου] 1913. Αυτού μεγαλειότητα βασιλέα, Βουκουρέστιον. Δύνασαι να κάμης τίποτε διά την Καβάλαν; Αποβλέπω συμπαθώς εις το ζήτημα τούτο. Εγκαρδίους χαιρετισμούς και ευχάς διά την επιτυχίαν σου».  Κατά  τον Αμπελά (σ.249),πράγματι,  «εις την  λύσιν του  ζητήματος  υπέρ των Ελληνικών δικαίων […] συνετέλεσεν»,ακριβώς η συγκεκριμένη «γλώσσα  και η στάσις του Γερμανού Αυτοκράτορος  ως δε εβεβαίου ο παρακολουθήσας τας διασκέψεις απεσταλμένος του Παρισινού “Χρόνου” [Le Temps], Ρενε Πυώ[Rene Puaux], είχε  διαβιβασθή [και] επιστολή του [προαναφερθέντος] Κάϊζερ προς τον Βασιλέα Κωνσταντίνον, ης και ανέγραφε γερμανιστί περικοπήν, καθ’ ην ο αυτοκράτωρ τον εβεβαίου ότι “αγωνίζεται ως τίγρις υπέρ των δικαίων Του”».

Ο Έλληνας πρωθυπουργός,πάντως, παρουσιάσε,κατά τον ακόλουθο τρόπο, στον Κωνσταντίνο το αίτιο της-προς όφελός μας- γερμανικής μεσολάβησης στο ζήτημα της Καβάλας: «Γνωρίζετε,πιθανώς, διάβημα της Α.Μ. του Αυτοκράτορος της Γερμανίας παρά τω βασιλεί της Ρουμανίας, και εκείνο της Γερμανικής Κυβερνήσεως εις Βουκουρέστιον. Είναι το αποτέλεσμα των προσπαθειών μου. Κάμνω παν το δυνατόν επίσης και εις Λονδίνον. Ας τελειώσωμεν ταχέως μεταξύ μας,εάν τούτο είναι δυνατόν, και θα ίδωμεν κατόπιν διά τας Δυνάμεις».Tο ότι,πάντως, η συγκεκριμένη γερμανική υποστήριξη υπήρξε τότε πολύτιμη για την πατρίδα μας, το αποδέχεται και ο Βεντήρης (σ.180) σχολιάζοντας ο ίδιος,ως ακολούθως, το γενικότερο ευρωπαϊκό διπλωματικό κλίμα των ημερών εκείνων: «Η Γαλλία επίσης εξετέθη ζωηρώς, ώστε χάριν της Ελλάδος εκινδύνευσε την συμμαχίαν της με την Ρωσσίαν. Αφ’ ετέρου, η Αυστρία ηπείλη σοβαρώς να επέμβη διά πολέμου υπέρ της Βουλγαρίας και συνεκρατήθη μάλλον υπό της Ιταλίας. Η Σερβία κατεπτοήθη. Η Ρουμανία ήτο σύμμαχος με την Αυστρίαν». H δε  ενωμένη εμφάνιση της Ελλάδας της Σερβίας και της Ρουμανίας «επτόησε την Βουλγαρίαν» (Βεντήρης, σ.182). «Η Αυστρία δεν ερριψοκινδύνευε πόλεμον άνευ της Γερμανίας και Ιταλίας. Η Καβάλα εσώθη». Η  υπέρ της Ελλάδας, επέμβαση στις διαπραγματεύσεις  της Αυστροουγγαρίας και της Ρωσίας υποχρέωσε,τέλος, τη Σόφια να υποχωρήσει.

         Την  23^η,έτσι, Ιουλίου, οι πληρεξούσιοι της Ελλάδας, της Σερβίας και του Μαυροβουνίου  ανέθεσαν στους Ρουμάνους ομολόγους τους να  γνωστοποιήσουν στη βουλγαρική πλευρά, ως  ύστατη παραχώρησή τους, την  επιδίκαση   της Ξάνθης και της Στρώμνιτσας στους Βουλγάρους με αντάλλαγμα  την παραίτηση των τελευταίων από την Καβάλα,  μιας και ο πληθυσμός της τλευταίας    αποτελούνταν από Έλληνες,  Τούρκους και  ελάχιστους Εβραίους.  Κατά δε τη συνεδρίαση της ίδιας μέρας στο Βουκουρέστι,  αποφασίστηκε να επισπευσθούν οι διαβουλεύσεις, ώστε την  επαύριο να επιτευχθεί  συμφωνία. Κατά τη μεσημεριάτικη, όντως, σύσκεψη της 24^ης Ιουλίου, ο Σέρβος  αντιπρόσωπος  ανακοίνωσε  ότι είχε επέλθει συμφωνία μεταξύ της χώρας του και της  Βουλγαρίας  σχετικά με τη διέλευση της κοινής συνοριακής τους γραμμής. Και τούτο, μιας και συμφωνήθηκε   να   καταλήγει η εν λόγω γραμμή στην οροσειρά του Μπέλες[ix], αφού,προηγουμένως,    διερχόταν ανατολικά της Στρώμνιτσας και δυτικά  του  Πετριτσίου.  Την ίδια ημέρα, σύμφωνα με  το σύγγραμμα του ΓΕΣ (σ.459), «o πρώτος αντιπρόσωπος της Ρουμανίας και πρόεδρος της Ρουμανικής Κυβερνήσεως προέτεινε διακοπήν  της συνεδριάσεως, όπως επαναληφθώσιν οι μεταξύ των Ελλήνων και των Βουλγάρων […] συνομιλίαι. Κατά την ιδιαιτέραν ταύτην σύσκεψιν ο Ρουμάνος Στρατηγός Κοάνδα υπέδειξεν ελαφράς τροποποιήσεις της γραμμής του Νέστου», ώστε αυτές  και τις δικές μας τελικές απαιτήσεις  να ικανοποιούν,   και από τη βουλγαρική  πλευρά να γίνουν  αποδεκτές. Όταν,κατά συνέπεια, επαναλήφθηκε η συνεδρίαση,η Ρουμανία «ανεκοίνωσε την επελθούσαν συμφωνίαν μεταξύ Ελλήνων και Βουλγάρων», την προβλέπουσα για τα μελλοντικά ελληνοβουλγαρικά σύνορα να ακολουθούν,κατ’ αρχήν, την κορυφογραμμήν του Μπέλες.

Η  εν λόγω  οροθετική γραμμή επρόκειτο να συναντήσει κατόπιν  τον Στρυμόνα κοντά στη συμβολή του με τον ανατολικό παραπόταμό του Μπιίστριτσα και θα κατευθύνονταν, εν συνεχεία, προς  «Τσιγκανέ Καλεσή (υψ.1500),1650,713,1300,Ζέλιζα,Τσούκα,Καδήρ Καγιά,Διβικλή», οπόθεν  θα κατηφόριζε «εις Κάροβο, Τζούρα Νταγ, υψ.1845 Κουσλάρ». Στη συνέχεια, θα έπαιρνε την άγουσα «προς Νότον διά των υψ. 1350,1300, Οξιλάρ και διά του Νέστου» θα έφθανε «εις τας εκβολάς τούτου». Την  αυτή μέρα, συνομολογήθηκε προφορική συνθήκη ειρήνης· στις δε 25 Ιουλίου/ 7 Αυγούστου 1913,  ανακοινώθηκε πως  επήλθε γενικότερη συμφωνία επί των ελληνοβουλγαρικών διαφορών, με αποτέλεσμα να δοθεί απεριόριστη παράταση στην ισχύουσα ανακωχή. Στη διάρκεια της συγκεκριμένης συνεδρίασης (βλ.ΓΕΣ,σ.460), αφού μονογραφήθηκαν οι παραπάνω  προφορικές συμφωνίες, ο «πρόεδρος της ελληνικής κυβερνήσεως,απαντών εις τον βασιλέα, εξέφραζε την πεποίθησίν του ότι η συνθήκη αύτη τελικώς δεν θ’ ανεθεωρείτο υπό των μεγάλων Δυνάμεων». Δεδομένου,ακολούθως, ότι το κείμενο της συνθήκης  του Βουκουρεστίου  περιέλαβε τελικά  10 άρθρα και 9 πρωτόκολλα, στις 26 Ιουλίου, αναγνώστηκαν και εγκρίθηκαν τα τέσσερα πρώτα άρθρα της ομώνυμης συνθήκης. Από τα άρθρα αυτά, στο 1^ο καταγράφηκαν οι όροι αποκατάστασης της ειρήνης·  και τονίστηκε σ’ αυτό  πως, «από της ημέρας της ανταλλαγής των επικυρώσεων της παρούσης συνθήκης θα κρατή  ειρήνη και φιλία μεταξύ» των μοναρχών των τέως εμπολέμων κρατών «όπως επίσης και μεταξύ  των  διαδόχων των» καθώς και  μεταξύ των ίδιων  «των κρατών των» προαναφερθέντων μοναρχών  «και των οικείων  υπηκόων των». Σύμφωνα με το 2^ο άρθρο , τα νέα βουλγαρορουμανικά σύνορα είχαν αφετηρία τους το Δούναβη «κατά τον ανάρρουν της Τουρκουκάγιας» και κατέληγαν στον Εύξεινο Πόντο νότια του Εκρέν. Κατά το 3^ο  άρθρο, η νέα συνοριακή σερβοβουλγαρική γραμμή   θα εκκινούσε  «εκ των παλαιών συνόρων, εκ της κορυφής Παταρίκα  [ακολουθώντας] τα παλαιά Τουρκοβουλγαρικά σύνορα και την γραμμήν της διαχωρίσεως των υδάτων μεταξύ Αξιού και του  Στρυμόνος, μετά της εξαιρέσεως» όμως «ότι η άνω κοιλάς της Στρωμνίτσης θα περιληφθή εις το Σερβικόν έδαφος, θα καταλήξη δε εις το όρος Μπέλες, όπου θα ενωθή προς τα Ελληνο-Βουλγαρικά σύνορα».

  Όσον αφορά  την ελληνοβουλγαρική-και πάλι- συνοριακή γραμμή, στο 4^ο άρθρο της Συνθήκης καθοριζόταν ότι αυτή  θα   είχε την αφετηρία της στο σημείο συνάντησης «των νέων Σερβο-Βουλγαρικών συνόρων επί της κορυφής του Μπέλες διά να καταλήξη», μετά την ήδη προπαρατεθείσα διαδρομή, «εις τας εκβολάς του Νέστου, εις το Αιγαίον Πέλαγος». Η  Ελλάδα,άρα,  επέκτεινε τα  ανατολικά της σύνορα  πέρα από την Καβάλα, μέχρι το συγκεκριμένο ποταμό. Και, ταυτόχρονα  συμφωνήθηκε «ρητώς ότι η Βουλγαρία παραιτείται  από τούδε πάσης αξιώσεως επί της νήσου Κρήτης»[x], ενώ και οι δύο παραπάνω αποφάσεις είχαν ως  αποτέλεσμα ο  ελληνικός πληθυσμός  από 2,7 εκατομμύρια, που  αριθμούσε προηγουμένως,  να  αυξηθεί, ήδη,   στα 4,6. Οι μετέπειτα συζητήσεις  επικεντρώθηκαν  σε εκκλησιαστικά  και εκπαιδευτικά ζητήματα  και σε  θέματα αποζημιώσεων. Ως προς τα τελευταία,μάλιστα, κατά τη συνεδρίαση της 27^ης Ιουλίου,  Σερβία και Ελλάδα δήλωσαν ότι.για τις εν λόγω αποζημιώσεις, επρόκειτο να απευθυνθούν στο δικαστήριο της Χάγης.Ακολούθως, αναγνώσθηκαν και εγκρίθηκαν τα άρθρα 5,6,7&8, σχέση έχοντα με την αποστράτευση, με την  απόσυρση  στρατευμάτων από  όσες περιοχές  είχαν αυτά καταλάβει (στο βαθμό που, τώρα, αυτές οι περιοχές  επιδικάζονταν στο,τέως, αντίπαλο,του, καθενός των εμπολέμων, κράτος)  και με την ανταλλαγή αιχμαλώτων. Τέλος, την Κυριακή, 28^η  Ιουλίου/ 10 Αυγούστου, κατά την δωδέκατη συνεδρίαση της διάσκεψης του Βουκουρεστίου υπογράφηκε η ομώνυμη συνθήκη, με Καβάλα ελληνική,γεγονός που το  σχολιάζει  ως εξής ο Σπ.Μελάς: «Η χαρά του μεγάλου αυτού περιστατικού έσβησε, για λίγο, και τις αντιθέσεις που είχαν αρχίσει να παρουσιάζονται στις σχέσεις των δύο μεγάλων  πρωταγωνιστών του ελληνικού θριάμβου. Ο Βενιζέλος έφτασε στο μέγαρο Στούρτζα, στου Κάψα[xi],και πήδησε από το αυτοκίνητο με νεανική ευλυγισία, έξαλλος από χαρά, φωνάζοντας στους Έλληνες που πρόσμεναν στην πόρτα: -Ειρήνη Υμίν! Ειρήνη Υμίν!…Μετά», ακολούθως, «τη συνομολόγηση των όρων, ο Βενιζέλος τηλεγράφησε στον Κωνσταντίνο για να του γνωρίσει την επιδίκαση της Καβάλας και τη [συμφωνηθείσα και καθορισθείσα] μεθοριακή γραμμή». «Ο Βασιλιάς του απάντησε μ’ ένα συγχαρητήριο τηλεγράφημα με τη γαλλική φράση: “Vous avez merité la patrie”-Εγίνατε άξιος της πατρίδος».

Την  30^η Ιουλίου του 1913, υπογράφηκε,επίσης στο Βουκουρέστι (βλ. ΓΕΣ,σ.460), «μεταξύ των τεσσάρων Βαλκανικών Κρατών, άτινα επολέμησαν εναντίον της Βουλγαρίας (Ρουμανία,Σερβία, Ελλάς και Μαυροβούνιο), πρωτόκολλον αμοιβαίας αλληλεγγύης και Στρατιωτικής και διπλωματικής υποστηρίξεως αντιμετωπίζον τον ενδεχόμενον εξαναγκασμόν της Βουλγαρίας, όπως εκτελέση την συνθήκην,εάν τυχόν εδυστρόπει εις τούτο. Ο [δεΈλληνας] Αρχιστάτηγος βασιλεύς, δι’ ενθουσιώδους τηλεγραφήματος, συνεχάρη τον εις Βουκουρέστιον Πρόεδρον της Ελληνικής Κυβερνήσεως και του απένειμε τον Μεγαλόσταυρον του Βασιλικού Τάγματος του Σωτήρος εις  ένδειξιν ευγνωμοσύνης διά τας παρασχεθείσας εξόχους προς την Πατρίδα υπηρεσίας». Την 31^η,τέλος, Ιουλίου, η ελληνική αντιπροσωπεία αναχώρησε από το Βουκουρέστι και επανήλθε στην Αθήνα, μιας και οι εθνικοί μας εκείνοι αγώνες, κατά τον  Σπ. Μελά (σ.542),είχαν πλέον «πετύχει χάρη στη γοργή και καλή προετοιμασία [και] στην απόλυτη σύμπνοια και τον  ακράτητο ενθουσιασμό. Οι πλούσιοι καρποί των αγώνων του έθνους για να συντηρηθούν είχαν»,ασφαλώς,«ανάγκη από διπλάσια σύμπνοια κι απαραμείωτο ενθουσιασμό. Το βαλκανικό καθεστώς  είχε κάπως ρυθμιστεί. Αλλά θα μας έφηναν απερίσπαστους οι Δυνάμεις να οργανώσουμε και να σταθεροποιήσουμε την κατάσταση; Κι έπειτα, η Τουρκία απαιτούσε να πάρει τα νησιά της Μικρασιατικής παραλίας. Τι θα γινότανε μ’ αυτό το ζήτημα;».Σε οποιαδήποτε, πάντως, περίπτωση, η  μεγάλη ηττημένη του Β΄ Βαλκανικού πολέμου   ήταν η Βουλγαρία,  παρά το ότι της είχαν επιδικασθεί:  η κοιλάδα του Στρυμόνα    μέχρι το  σημερινό Άνω Πετρίτσι  μαζί με το θύλακα της ελληνικότατης Στρώμνιτσας, τα επίσης ελληνικότατα Μελένοικο και  Νευροκόπι.  Και οι μεν βουλγαρικές κτήσεις  στη Θράκη “περιορίζονταν” μεταξύ  Έβρου και Νέστου, όπου, όμως,  κατέχοντας οι υπήκοοι του  Φερδινάνδου    τα θρακικά παράλια, αποκτούσαν διέξοδο  στο Αιγαίο.

Αδυνατώντας, παρ’ όλα αυτά, και υπό τα ως άνω ακόμη δεδομένα, η Σόφια   να αντιδράσει  διαφορετικότερα έναντι των Ελλήνων, επιχείρησε να  απομονώσει την Αθήνα διπλωματικά. Έτσι,η Βουλγαρία, αφενός, προσέγγισε τότε  την Πύλη,  εκδήλωσε όμως,διά του τρόπου αυτού,ταυτόχρονα, επιπόλαιη   υποχωρητικότητα έναντι  των Σέρβων και των  Ρουμάνων. Πράγματι, οι Βούλγαροι, απασχολημένοι  συνεχώς με τις  απαιτήσεις τους    για την απόκτηση της Καβάλας, έθεσαν σε δευτερότερη μοίρα την   εξασφαλίση εγγυήσεων για   όσους  συμπατριώτες τους της Σιλίστριας και της νότιας Δοβρουτσάς   είχαν μεταβληθεί σε υπηκόους της Ρουμανίας[xii]. Όσον αφορά   το μέγα διπλωματικό παρεπόμενο της  δεύτερης βαλκανικής πολεμικής αντιπαράθεσης,  αυτό δεν ήταν άλλο από  την   επιτυχία της Πετρούπολης να  αναχαιτίσει από τα νότια Βαλκάνια τη διπλωματική διείσδυση της προστάτιδας των Βουλγάρων, Αυστροουγγαρίας. Πολύ πρισσότερο,μάλιστα, καθώς, όπως ήδη τονίστηκε, στην-αντιρωσικού χαρακτήρα- πολιτική της Βιέννης οφειλόταν η έκρηξη του Β΄βαλκανικού πολέμου, παρά το ότι η Δυαδική αυτοκρατορία    δεν είχε κατορθώσει τότε να  προγνώσει έγκαιρα το ενδεχόμενο μιας σε βάρος των-δικών της ευνοουμένων- Βουλγάρων, πολεμικής  έκβασης.  Ούτε  είχε  προλάβει η   προστάτιδα  της Σόφιας να ανακόψει,τουλάχιστον, την, επ’ ωφελεία  των   Ελλήνων και  Σέρβων, πρόοδο των συγκριμένων πολεμικών επιχειρήσεων. Ήταν φυσικό, κατά συνέπεια, να καταλογιστούν τα αποτελέσματα του Β΄ Βαλκανικού Πολέμου  στις αστοχίες της αυστροουγγρικής διπλωματίας   ή και στον γενικότερο ανεπιτυχή   τρόπο με τον οποίο  η Βιέννη    χειρίστηκε  το όλο θέμα της πολεμικής εκείνης  αναμέτρησης.   Οπότε, και η ίδια η σύναψη της συνθήκης του Βουκουρεστίου   υπήρξε   αποτέλεσμα   της  βιεννέζικης  έλλειψης διορατικότητας.

Γι’αυτό και    ο αυστριακός βασιλοκαίσαρ  Φραγκίσκος Ιωσήφ διαμήνυε    σχετικά με τη νέα  καθεστηκυία τάξη   την παγιωθείσα στα Βαλκάνια δυνάμει της ως άνω συνθήκης: «Η Αυστρία και η Γερμανία δεν μπορούν να δεχθούν τη συνθήκη του Βουκουρεστίου ως τον οριστικό διακανονισμό του βαλκανικού ζητήματος. Μόνο ένας γενικός πόλεμος θα δώσει την αρμόζουσα λύση» (Βεντήρης, τ.1, 214 κ.ε.).  Όπως, εξάλλου,  έγραφε ο αυστριακός αρχιστράτηγος Franz  Conrad von Hötzendorf  στο Γερμανό συνάδελφό του (βλ. Gerhard Ritter, “Staatskunst und Kriegshandwerk: Das Problem des “Militarismus” in Deutschland”,τ.2, σ.311), αργά ή γρήγορα επιβαλλόταν να έρθει ένας ευρωπαϊκός πόλεμος (ο Α΄, δηλαδή,Παγκόσμιος) προκειμένου να οδηγηθεί η Γερμανία σε σύγκρουση με τους Σλάβους. Και ναι μεν ο εν λόγω πόλεμος εξερράγη, όντως,  μετά ένα ακριβώς έτος μετά την υπογραφή της Συνθήκης του Βουκουρεστίου, και ναι μεν  την εναρκτήρια επίθεση  της  νέας αυτής αιματοχυσίας  τήν υπέστησαν, κατά τον προαναφερθέντα Conrad,   οι Σλάβοι,   από τους τελευταίους  όμως η δόλια, κουτοπόνηρη λογική της   γερμανοαυστριακής διπλωματίας εξαιρούσε  τους φίλους της Βουλγάρους· με αποτέλεσμα, η  πολιτική των Αψβούργων  να ενδιαφέρεται μεν  για την  αναθεώρηση της Συνθήκης του Βουκουρεστίου αλλά προς όφελος της Σόφιας.  Τέλος,και  ο τότε   Γερμανός  πρέσβης στην Κωνσταντινούπολη, Hans Freiherr Baron von  Wangenheim, απευθυνόμενος προς τον Έλληνα ομόλογό του Πανά ανέφερε για την ως άνω συνθήκη: « Η Αυστρία διέπραξε βαρύτατο σφάλμα με το να μην εμποδίσει, έστω και διά της βίας, το δεύτερο Βαλκανικό πόλεμο. Θα ενεργούσε τότε με τη βοήθεια της Γερμανίας, ενώ η Ρωσία δεν θα   έκανε οποιαδήποτε κίνηση. Και έτσι δε θα υπήρχε σήμερα η συνθήκη του Βουκουρεστίου, η οποία ούτε φυσιολογική είναι ούτε και να διατηρηθεί μπορεί». 

Μολονότι, αφετέρου,  η Τουρκία είχε  προβεί στις  προσημειωθείσες καταλήψεις πόλεων της  Ανατολικής Θράκης,  η διάσκεψη του Βουκουρεστίου δεν ασχολήθηκε με το   βουλγαροτουρκικό αυτό  πρόβλημα.   Ούτε, όπως ήδη φάνηκε, η Πύλη    αντιπροσωπεύθηκε  στην ως άνω διάσκεψη, πράγμα που ενδεχομένως   προκάλεσε στη Σόφια   την εξής  εντύπωση:   ότι ίσως, δηλαδή,να  συνεχιζόταν η, σε βάρος των Βουλγάρων, τουρκική  προέλαση, οπότε  κινδύνευε και  η ανοχύρωτη βουλγαρική  Φιλιππούπολη.  Οι υπήκοοι του τσαρίσκου Φερδινάνδου,  επομένως,  χρειάζονταν,την εποχή εκείνη,   συμμάχους εναντίον της Ημισελίνου, τους οποίους όμως  οι ίδιοι ματαίως τους αναζητούσαν μεταξύ των  πιστών του Εσταυρωμένου. Έτσι, η Σόφια, μη διαθέτοντας,μετά την υπογραφή της περί ης ο λόγος συνθήκης, αρκετή  υποστήριξη από τη Χριστιανική Ευρώπη, αρκέστηκε στο εξής: αποδέχθηκε σε τόσο μεγάλο βαθμό την όποια  τετελεσμένη  κατάσταση  της επέβαλε η Κωνσταντινούπολη, ώστε να συναφθεί και     βουλγαροτουρκικό Σύμφωνο, στις 16/29 Σεπτεμβρίου  1913.  Προκειμένου,εντούτοις, να επιτευχθεί η συγκεριμένη προσέγγιση Σόφιας-Κωνσταντινούπολης, όχι μόνο   η Βουλγαρία  υποχρεώθηκε να δηλώσει   ότι δεν είχε βλέψεις στην Αδριανούπολη, αλλά    έκανε λόγο και για παραχώρηση της Δυτικής Θράκης στην Τουρκία,  στο μέτρο που η   τελευταία  θα  συνέδραμε τους Βουλγάρους  για να  αποκτήσουν αυτοί την Καβάλα. Ακολούθησε κατά συνέπεια, τότε προώθηση  ελληνικών στρατευμάτων στην Ανατολική Μακεδονία και συγκέντρωση τουρκικών δυνάμεων απέναντι  από τη Χίο και τη Λέσβο,ενώ συνεχίζονταν οι διαπραγματεύσεις Σόφιας-Πύλης για  υπογραφή βουλγαροτουρκικής συμμαχίας. Εξαιτίας,ωστόσο, της ύπαρξης της ελληνοσερβικής συμμαχίας, οι εν λόγω εξελίξεις δεν άφησαν αδιάφορο  ούτε το Βελιγράδι, ενώ  τόσο η επίσκεψη του Ρουμάνου υπουργού εξωτερικών στην Αθήνα όσο και η θέση του υπέρ της ισχύος της Συνθήκης του Βουκουρεστίου αποτέλεσαν  υποστηρικτικούς, για τη χώρα μας, παράγοντες.  Έτσι η  κρίση των ημερών εκείνων έληξε πρόσκαιρα με την υπογραφή  της ελληνοτουρκικής συνθήκης των Αθηνών στις 1/14 Νοεμβρίου 1913.

[i] “Ceterum censeo Bulgariam esse delendam”=Επιπλέον,νομίζω ότι η Βουλγαρία πρέπει να καταστραφεί.

[ii]  Σύμφωνα με τον ίδιο συγγραφέα (σσ  240-241),  η Ρουμανία,για λόγους βαλκανικής  ισορροπίας, «δεν επεθύμει να ίδη ούτε την Βουλγαρίαν εν αποσυνθέσει και καταλαμβανομένην υπό των πολεμίων της, ούτε τους Έλληνας στερουμένους των, εκ των αλλεπαλλήλων νικών, κτηθέντων δικαιωμάτων των». Αλλά και οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις, «μη έχουσαι πάσαι τα αυτά  συμφέροντα, αλλά διάφορα και εν πολλοίς αντιμαχόμενα, [και ευρισκόμενες επίσης] εις δύο διηρημένας τριάδας, την τριπλήν Συμμαχίαν [Triple Alliance] και την Τριπλήν Συνεννόησιν [Triple Entente], αφήκαν, ή μάλλον ηνέχθησαν, την διαρρύθμισιν  των πραγμάτων δι’ ανακωχής και ειρήνης εις τους συνελθόντας επί τούτω εις την πρωτεύουσαν της μεσολαβησάσης Ρουμανίας».

[iii]  Στο πλαίσιο της Συνθήκης του Βουκουρεστίου, είχαν ανταλλαγεί, μεταξύ  του Βενιζέλου και  Ρουμάνου πρωθυπουργού Μαγιορέσκο, επιστολές αναφερόμενες στο κουτσοβλαχικό ζήτημα.  Ο  Έλληνας πρωθυπουργός,συγκεκριμένα, με επιστολή του,  γραμμένη στις  28 Ιουλίου (10 Αυγούστου) 1913, αποδεχόταν  ότι η «Ελλάς συγκατατίθεται να παράσχη αυτονομίαν εις τας των Κουτσοβλάχων σχολάς και εκκλησίας  τας ευρισκομένας εν ταις μελλούσαις ελληνικαίς κτήσεσι και να επιτρέψη  την σύστασιν επισκοπής διά τους Κουτσοβλάχους τούτους, της ρουμανικής κυβερνήσεως δυναμένης να επιχορηγή, υπό την επίβλεψιν της ελληνικής κυβερνήσεως, τα ειρημένα ενεστώτα ή μέλλοντα θρησκευτικά και εθνικά ιδρύματα» (Παπαρηγόπουλος-Καρολίδης,τ.Στ΄β,σ.153 & Αρχείο Π.Δαγκλή, τ.2, σ.142). Πάντα ωστόσο υπήρχε ο ρουμανικός  φόβος ότι κάποτε το κουτσοβλαχικό στοιχείο  θα εξελληνιζόταν.

[iv] Βλ.Ν. Κλαδά, Στρατιωτική Ιστορία των Βαλκανικών πολέμων στο: Βαλκάνια – Οι Βαλκανικοί και ελληνοτουρκικοί πόλεμοι, σ.164, Μέδουσα,Σέλας, Εκδοτική, Αθήνα 1999.  Παρ’ όλα αυτά,  ευθύς μετά τον εν λόγω πόλεμο, και οι Βούλγαροι  και τα συμπαθούντα αυτούς κράτη  υποστήριζαν  ότι, αν δεν αποφασιζόταν η ανακωχή, θα ακολουθούσε υπερκέραση του-δυτικά του Στρυμόνα- αριστερού ελληνικού πλευρού από τους Βουλγάρους·  αλλά και, παράλληλα,  θα απειλούνταν και το-ανατολικά του εν λόγω ποταμού- δεξιό  πλευρό μας  όπου  οι θέσεις της 7^ης ελληνικής Μεραρχίας. Τέτοιες, εντούτοις, απόψεις  δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα για τους εξής λόγους: α) εφόσον μέχρι την 18^η  Ιουλίου, ο εχθρός δεν είχε  κατορθώσει να πραγματοποιήσει  ορισμένες ανάλογες,σε βάρος μας, ενέργειες υπερκέρασης,  βάσει ποιας λογικής θα  είχε μεγαλύτερη επιτυχία,  αν επιδίωκε οτιδήποτε το παρόμοιο, το απόγευμα της ως άνω μέρας, και β) όπως σωστά υποστήριζε ο Γάλλος συνταγματάρχης Boucabeille, γιατί, εν τοιαύτη περιπτώσει, δεν χρονοτρίβησαν για λίγες, ακόμη, μέρες οι Βούλγαροι, ώστε να καθυστερήσει η  υπογραφή της ανακωχής, με συνέπεια οι υποτιθέμενες  βουλγαρικές υπερφαλαγγίσεις να πραγματοποιηθούν και να επιφέρουν   τα αναμενόμενα  καταστροφικά αποτελέσματα  σε βάρος  των Ελλήνων (Κλαδάς, παραπάνω, ίδια σελίδα).

[v] Και ο Βεντήρης βεβαιώνει (βλ.σ.181) ότι «ο εις Πετρούπολιν Γάλλος πρέσβυς Δελκασσέ ετηλεγράφει: “Ο πρεσβευτής της Σερβίας μου έδωκε να εννοήσω ότι,εάν η Ελλάς εφαίνετο υπέρ το δέον αδιάλλακτος, η Σερβία,ακολουθούσα την Ρουμανίαν, θα απεφάσιζε να διαπραγματευθή χωριστά με την Βουλγαρίαν”».

[vi]  Ιδού  και  η τότε δοθείσα  απάντηση  του Βενιζέλου προς τον Έλληνα βασιλιά και αρχιστράτηγο (βλ. Παναγάκος,σσ.212-213, αρ.εγγρ.1916): «Η Υμετέρα Μεγαλειότης λυπείται υπερβολικά,διότι τόσον ταχέως εφθάσαμεν εις το ελάχιστον των αξιώσεων ημών. Αλλ’ η Υμετέρα Μεγαλειότης με εξουσιοδότησε, και τελευταίως ακόμη, να αποδεχθώ, εν ανάγκη, και την γραμμήν  του Νέστου. Επειδή δε ελπίζω ότι η Υμετέρα Μεγαλειότης θα αναγνωρίση ότι η Στρατιωτική ατμόσφαιρα,εντός της οποίας ζη, είναι όλως διαφορετική της ατμοσφαίρας, εντός της οποίας ευρισκόμεθα, εν Βουκουρεστίω, οι εντεταλμένοι την διαπραγμάτευσιν της ειρήνης, είναι τούτο επαρκής εξήγησις της διαφόρου αντιλήψεως, ως προς τον τρόπον της διεξαγωγής των διαπραγματεύσεων. Εγώ φρονώ ακραδάντως ότι η Πολιτική ατμόσφαιρα του Βουκουρεστίου είναι η μάλλον πρόσφορος, όπως ρυθμίζει τον τρόπον της διεξαγωγής των διαπραγματεύσεων,αφ’ ου, περί της εκτάσεως των δυνατών υποχωρήσεων, έχομεν ρητήν την εξουσιοδότησιν της Υμετέρας Μεγαλειότητος. Εάν η Υμετέρα μεγαλειότης έχη αντίθετον γνώμην, είμαι έτοιμος να παραδώσω την  συνέχισιν των διαπραγματεύσεων προς όντινα ήθελεν Αύτη με διατάξη. Εκπληρώ όμως στοιχειώδες καθήκον, επικαλούμενος,ευλαβώς, προσοχήν Υμετέρας Μεγαλειότητος, ότι μόνη  η δύναμις των όπλων   δεν επιβάλλει πάντοτε  τους όρους της ειρήνης. Εξ άλλου, δεν δυνάμεθα να είπωμεν, ακόμη, ότι κατεβάλαμεν εντελώς τον εχθρόν και ότι ούτος είναι εις την διάθεσιν ημών,εφ’ όσον δεν εφθάσαμεν εις την Πρωτεύουσαν του Κράτους του. Οπωσδήποτε, θα αναστείλω πάσαν περαιτέρω διαπραγμάτευσιν, μέχρις ου η Υμετέρα Μεγαλειότης ευαρεστηθή να απαντήση επειγόντως εις το παρόν τηλεγράφημά μου, είτε εξουσιοδοτούσα με, εκ νέου, όπως κλείσω την ειρήνην υπό τους καλυτέρους όρους,ους ήθελον δυνηθή να επιτύχω,αποδεχόμενος, εν ανάγκη, και την γραμμήν Νέστου, είτε εντελομένη μοι να παραδώσω την συνέχισιν των διαπραγματεύσεων, εις όντινα ήθελε με διατάξη. Βουκουρέστιον 22.7.1913. Πρωθυπουργός Βενιζέλος».

[vii]  Ο υποχωρητικός αυτός   ελιγμός του Κωνσταντίνου  ως προς την τηρούμενη διαπραγματευτική στάση του Βενιζέλου προκύπτει από το παρακάτω  αποσταλέν, υπ’ αριθ. 1916, τηλεγράφημα του πρώτου προς τον δεύτερο ( βλ. Παναγάκος,σ.213):  «Πρωθυπουργον Βενιζέλον. Βουκουρέστιον. Διά τηλεγραφήματός μου, το οποίον επικαλείσθε, δεν ηθέλησα ουδόλως να εννοηθή ότι επεδίωκον την αντικατάστασιν υμών εις διαπραγματεύσεις. Ήθελον να μεταδοθή υμίν το αίσθημά μου επί των αποστελλομένων μοι  ισχνών ειδήσεων. Επιφυλάσσομαι εις εμαυτόν το δικαίωμα τούτο. Μου είναι άπορον πώς εξηγείτε κατ’ αυτόν τον τρόπον το τηλεγράφημά μου, όταν γνωρίζετε κάλλιστα τον τρόπον του σκέπτεσθαι τον οποίον επέδειξα υμίν τοσάκις. Η Στρατιωτική ατμόσφαιρα, εν τη οποία ζω,βεβαιωθήτε ότι δεν με έχει τυφλώσει εις τον βαθμόν, εις τον οποίον υποθέτετε, και γνωρίζω ότι μόνη η δύναμις των όπλων δεν επιβάλλει όρους ειρήνης, άλλως δεν θα σας είχον αποστείλει τηλεγράφημά μου περί ανακωχής. Σας παρακαλώ να εξακολουθήσετε τας διαπραγματεύσεις. Δεν νομίζω ότι είναι καιρός διά παρεξηγήσεις. Λιβούνοβον 23.7.1913. Κωνσταντίνος Β.».

[viii] Gottlieb von Jagow (1863-1935) υπουργός  Εξωτερικών της Γερμανίας.

[ix]   Όπως εξηγούσε τότε ο  επιτελάρχης του ελληνικού Στρατηγείου Συνταγματάρχης Βίκτωρ Δούσμανης (βλ. ο Ελληνισμός της Στρωμνίτσης,σ,140 & Ο Ελλην.Στρατ. κατά τους Βαλκ. Πολέμ.κλπ.,Παράρτ.τ.Γ2,σσ.854-855), «η οροσειρά του Μπέλεσι,μήκους 100 χιλιομέτρων περίπου αποτελεί, ως εκ του ύψους (από 800 μέχρι 1600 μέτρων) και του αποτόμου των κλιτύων αυτής, φραγμόν μεταξύ της κοιλάδος της Στρωμνίτσης και της Νοτιοανατολικής  Μακεδονίας. Η οροσειρά αύτη διασχίζεται υπό μιάς και μόνης αμαξιτής οδού της από Δοϊράνης εις Στρώμνιτσαν, δυσκόλου και ταύτης ως εκ της καταστάσεως και των μεγάλων κλιτύων αυτής.Πλην της οδού ταύτης,μόνον ατραποί διασχίζουσι δύσβατοι,εκ νότου προς βορράν, την οροσειράν».

[x]  Σύμφωνα  με  το 4^ο άρθρο  της συνθήκης του Λονδίνου, με την οποία περατώθηκε ο Α΄Βαλκανικός πόλεμος, η Πύλη είχε παραιτηθεί- υπέρ,γενικά, του συνόλου των τότε συμμάχων, των Ελλήνων δηλαδή, των Βουλγάρων και των  Σέρβων- από  «πάντων των επί της [συγκεκριμένης] Νήσου κυριαρχικών δικαιωμάτων της».

[xi]  Πρόκειται για  περιοχή του Βουκουρεστίου όπου βρισκόταν το Hotel Capsa   και το ομώνυμο Καφέ, τόποι συνάντησης της υψηλής ρουμανικής αριστοκρατίας  και των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών κύκλων της εκεί Μπελ Επόκ.

[xii] Δεν παρέλειψαν, ωστόσο,  οι Βούλγαροι  να θερμοπαρακαλέσουν τον Κάρολο  της Ρουμανίας να δείξει κατανόηση, ώστε  η  νέα  ρουμανοβουλγαρική μεθόριος να μη  διέρχεται διά μέσου των  προσωπικών κτήματων του Βούλγαρου τσαρίσκου Φερδινάνδου, κατατεμαχίζοντάς τα!

*Ο Γαβριήλ Συντομόρου είναι φιλόλογος καθηγητής της Μέσης Εκπαίδευσης και διαμένει και εργάζεται στη Θεσσαλονίκη. Ασχολείται ιδιαίτερα με θέματα στρατιωτικής ιστορίας τόσο της αρχαίας όσο και της νεώτερης Ελλάδας και έχει δημοσιεύσει σχετικά άρθρα στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο.

Γαβριήλ Συντομόρου.

Μέρος Α΄

H χρονολογική αφετηρία της σημειωθείσας, στα πλαίσια του Β΄Βαλκανικού πολέμου,  ελληνοβουλγαρικής   σύρραξης     τοποθετείται   στις 16/29  Ιουνίου του 1913·αν και, από πολύ  νωρίτερα, οι υπάρχουσες   ενδείξεις  μαρτυρούσαν   πως    μια   ένοπλη    αντιπαράθεση  Ελλήνων και Βουλγάρων θα  ήταν αναπόφευκτη. Οι δεύτεροι,πράγματι, σ’ όλο το χρονικό διάστημα μεταξύ των δύο Βαλκανικών πολέμων,  είχαν διαμορφώσει μια τέτοιας έντασης εχθρική συμπεριφορά έναντι της πατρίδας μας, ώστε   η μόνη  επόμενη κίνηση  που    ανέμενε η Αθήνα   από τη Σόφια να συνίστατο,απλώς, στην αποστολή  ενός  πολεμικού βουλγαρικού     τελεσιγράφου (Ultimatum).     Η εχθρικά,με άλλα λόγια,  προς την  ελληνική πλευρά διακείμενη  Βουλγαρία ακολουθούσε, εν προκειμένω, την  πολιτική τη  γνωστή με τον διεθνή όρο  Brinkmanship· ενώ,ταυτόχρονα, ιδού  και ποιο άλλο γεγονός  υπήρξε αξιοπρόσεκτο στην εξεταζόμενη περίπτωση: πως    δηλαδή  τελεσίγραφο της  Σόφιας  δεν προηγήθηκε ούτε και  όταν-κατά την ως άνω ημερομηνία-  εκδηλώθηκε βουλγαρική   επίθεσή  τόσο    εναντίον  μας  στις Ελευθερές και  Ελευθερούπολη, όσο  και,  κατά των Σέρβων στη Γευγελή.  Αλλά και το ότι    δεν εκδόθηκε πριν  τις    επιθέσεις εκείνες    ούτε  καν  κάποια  διακοίνωση (nota)  από πλευράς της Σόφιας  που να τις προαναγγέλλει, πιστοποιεί τα εξής: αφενός     τον σκόπιμα αιφνιδιαστικό   χαρακτήρα των  ως άνω επιθέσεων και, αφετέρου,  πως, εξαιτίας της  προαναφερθείσας βουλγαρικής ενέργειας, η  χώρα μας ενεπλάκη τότε  σε  έναν “ακήρυκτο”,κατ’ ουσία, πόλεμο.

Ο Γεώργιος Βεντήρης (βλ. Η Ελλάδα του 1910-1920,τ.1. σ.155) τονίζει,επιπροσθέτως, πως η Βουλγαρία   δεν διενήργησε τις ως άνω επιθέσεις  με δική της,αποκλειστικά, πρωτοβουλία. Όντως, μετά τον Α΄Βαλκανικό πόλεμο,στις 27,ειδικότερα, Φεβρουαρίου 1913 (π.ημ.), ο Έλληνας επιτετραμμένος στη βουλγαρική πρωτεύουσα, Δ. Πανάς, τηλεγραφούσε στην Αθήνα: «Ο πρέσβυς της Αυστρίας ανεκοίνωσεν εις τον» Βούλγαρο «πρωθυπουργόν Γκέσωφ ότι επί του ζητήματος της Θεσσαλονίκης η Βουλγαρία θα έχη την υποστήριξιν της  Αυστρίας». Άρα,   ήταν η Αυστροουγγαρία εκείνη που- χρησιμοποιώντας, ως δέλεαρ  προς τους Βουλγάρους, την υποτιθέμενη δυνατότητά τους να προβούν αυτοί  σε υφαρπαγή  της Θεσσαλονίκης- τους παρακινούσε  να προχωρήσουν,  υπό    την κάλυψη της Βιέννης,  στη λήψη των ανάλογων  βίαιων μέτρων κατά της χώρας μας.

Στην πραγματικότητα όμως, η ως άνω αυστροουγγρική   στάση  αποσκοπούσε στη διάσπαση του   υφιστάμενου   συνασπισμού μεταξύ Ελλάδας-Μαυροβουνίου-Σερβίας-Βουλγαρίας.  Επιδίωκε δε μια τέτοια διάσπαση η Δυαδική Αυτοκρατορία, επειδή η ισχύουσα  ακόμη  εν λόγω συμμαχία,  είχε συγκροτηθεί  με   ρωσική πρωτοβουλία για τον  παρακάτω σκοπό:  προκειμένου, στρεφόμενα τα   προαναφερθένα χριστιανικά  κράτη  κατά της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, να απελευθερώσουν τους  υποταγμένους σ’ αυτήν, ομόθρησκους και ομόδοξους,  αδελφούς  τους· οπότε,  προέκυψε  ο προηγηθείς και προμνημονευθείς   Α΄Βαλκανικός  πόλεμος. Το αποτέλεσμα, μάλιστα,  του  πολέμου εκείνου όχι μόνο υπήρξε θετικό για τους επιτιθέμενους, αλλά     πρόβαλε διεθνώς και το κύρος της Πετρούπολης. Και αυτό, επειδή  η Ρωσία   απέδειξε τότε πως  διέθετε τη δυνατότητα να αποτελέσει    καθοριστικό παράγοντα  διευθέτησης των βαλκανικών πραγμάτων. Δεδομένου λοιπόν ότι ένας τέτοιος αναβαθμισμένος ρωσικός ρόλος είχε προκαλέσει την δυσαρέσκεια της Αυστροουγγαρίας,  η προπαρατεθείσα  παρότρυνση της  Βιέννης προς  τη Σόφια, ιδού και σε τι,βασικότατα, απέβλεπε:  στο  ότι μεταβάλλοντας  η  Βουλγαρία σε εχθρική τη  στάση της  έναντι της Αθήνας (και του Βελιγραδίου), και προκαλώντας έτσι τη διάλυση της παραπάνω συμμαχίας,  θα  συνεισέφερε στην αναχαίτιση  της ρωσικής  διπλωματικής  διείσδυσης  στη νότια Βαλκανική.

Όπως υπογραμμίζει ο Στρατηγός Σέργιος Γυαλίστρας (Εθνικοί Αγώνες, σ.57), επιπλέον, ο  αντιστράτηγος Ν. Ιβανώφ, διοικητής της 2^ης βουλγαρικής στρατιάς, «ήτις αντιμετώπισε την Ελληνικήν Στρατιάν, κατά τον δεύτερον Βαλκανικόν πόλεμον, όχι μόνο ομολογεί απεριφράστως την βουλγαρικήν ενοχήν διά την ανάληψιν της επιθέσεως κατά των» δύο προηγουμένων συμμάχων της Σόφιας «Ελλήνων και Σέρβων, αλλά προβαίνει και εις μίαν τολμηροτέραν διαπίστωσιν. Ότι,δηλαδή, εάν η Βουλγαρία, διά της τοιαύτης, άφρονος επιθέσεως, δεν είχε διαλύσει την» παραπάνω «συμμαχίαν των βαλκανικών λαών», της συμμαχίας, επομένως, «ταύτης υφισταμένης» κατά τις τότε  παραμονές  του Α΄Παγκοσμίου πολέμου, «η Αυστρο-Ουγγρική Μοναρχία δεν θα απετόλμα,κατ’ Αύγουστον του 1914, την επίθεσιν κατά της Σερβίας, δεν θα είχε δηλαδή εκραγή ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος. Σκέψις,βεβαίως,τολμηρά,αλλ’ ουχί και απολύτως απορριπτέα».  Στην πραγματικότητα,ωστόσο, τα  πρόδρομα του  Β΄Βαλκανικού πολέμου γεγονότα  εξελίχθηκαν,δυστυχώς, διαφορετικά.  Σύμφωνα με τον Βεντήρη και πάλι (βλ. παραπάνω, σ. 164), το πρωί  της 14^ης  Ιουνίου 1913,  «ο εν Σόφια πρέσβυς της  Αυστρίας Ταρνόβσκυ μετέβη εις τον» Βούλγαρο «τσάρον Φερδινάνδον. Η συνάντησις έγινεν εις την βασιλικήν έπαυλιν της Κράνιας. Συνωμίλησαν επί μακράς ώρας. Μόλις  ο Ταρνόβσκυ απεχώρησεν, ο Φερδινάνδος εκάλεσε τον» Βούλγαρο αρχιστράτηγο Σαβώφ, με αποτέλεσμα να υπογραμμίζει  ο Βεντήρης: «την  νύκτα της 15^ης  προς 16^ην Ιουνίου, και χωρίς να φαίνεται αναμιχθείσα η νέα» βουλγαρική «κυβέρνησις Δάνεφ, ο Σαβώφ διέταξε τα στρατεύματά του να επιτεθούν εξαπίνης εναντίον  Ελλήνων και Σέρβων. Το σχέδιον των επιχειρήσεων», παρ’ όλα αυτά, «είχε δοθή από των αρχών Μαΐου».

Είναι αλήθεια ότι  Αθήνα  και   Βελιγράδι,βεβαίως, αντιδρώντας   στην, ήδη-από τα πριν- εχθρική,εναντίον τους,   συμπεριφορά της Σόφιας, είχαν συνάψει, στις 19 Μαΐου 1913, ελληνοσερβική συμμαχία. Δεδομένου, κατά συνέπεια, ότι η    αιφνίδια βουλγαρική επίθεση  προκάλεσε, αυτομάτως, την  ενεργοποίηση της συμμαχίας εκείνης,    ακολούθησε-κατά των Βουλγάρων-αντεπίθεση Ελλήνων και Σέρβων, με αποτέλεσμα  να αποκτήσει ευρύτερες διαστάσεις ο   Β΄  Βαλκανικός πόλεμος. Ο   Πανάς, έτσι,  ενημέρωνε,για ακόμη μία φορά, την ελληνική κυβέρνηση: «ο βουλγαρικός στρατός  σύγκειται εξ 23 μεραρχιών» (βλ. Βεντήρης, παραπάνω, ίδια σελ.), ενώ, σύμφωνα με  τον ίδιο τον Βεντήρη,  η Σόφια  διέθετε   350 περίπου τάγματα ή  282.000 λόγχες,  δύο  μεραρχίες ιππικού και 800 πυροβόλα. Η  χώρα   μας  παρέτασσε   120.000 λόγχες,μία ταξιαρχία ιππικού και 200 πυροβόλα. Ο Στρατηγός και ακαδημαϊκός, Αλέξανδρος Μαζαράκης-Αινιάν  μάς βεβαιώνει (βλ.Απομνημονεύματα,σελ.133)  πως η  Βουλγαρία είχε  τότε κινητοποιήσει 316 τάγματα,   έναν αριθμό δηλαδή των  συγκεκριμένων μονάδων   που,σύμφωνα με τον ως άνω στρατηγό,   υπερέβαινε το   σύνολο  των αντίστοιχων   σερβικών  και ελληνικών. Και τούτο,επειδή, καθώς, όπως σημειώνει ο Μαζαράκης, τα δικά μας  τάγματα ήσαν 72 και των παραπάνω συμμάχων μας 199,  οι ελληνοσερβικές αυτές μονάδες ανερχόταν  σε 271. Υπερείχαν,κατά συνέπεια, οι Βούλγαροι του αθροίσματος των   ταγμάτων της Αθήνας και του Βελιγραδίου κατά 45.  Η Πολεμική Έκθεση του ελληνικού Γενικού Επιτελείου Στρατού[i] μάς πληροφορεί,παράλληλα,  ότι,τον Ιούνιο του 1913, η δύναμη του στρατού μας στη Μακεδονία περιελάμβανε 3.205 αξιωματικούς και  144.725 οπλίτες. Το  πυροβολικό μας,  όπως μαρτυρείται στην ως άνω έκθεση,  αποτελούνταν από 132 πεδινά, 44 ορειβατικά και 54 βαρέα πυροβόλα.  Διέθετε επίσης ο Ελληνικός Στρατός 132 πολυβόλα και 28.461 ζώα.  Η   συνολική,  δύναμή του   συνίστατο, κατά την  προαναφερθείσα πηγή, σε 195.000 άνδρες, ενώ  η Βουλγαρία υπερίσχυε   σε   αριθμό πυροβόλων  και σε σπάθες ιππικού.  Οφείλεται,παρ’ όλα αυτά, σε εγκληματική επιπολαιότητα του  εχθρικού  επιτελείου το γεγονός ότι το ίδιο,   διασπείροντας  έναν αριθμό  μονάδων του  σε ανενεργείς-από  άποψη εχθροπραξιών- περιοχές, προκάλεσε το ακόλουθο αποτέλεσμα:   να μην  διαθέτουν δηλαδή οι Βούλγαροι  σαφή υπεροπλία     ούτε  στο βουλγαροελληνικό    ούτε στο βουλγαρικοσερβικό μέτωπο!

Με  την εκδήλωση,πάντως, της ελληνικής, κατά των Βουλγάρων, αντεπίθεσης,    εκδιώχθηκαν,κατά  πρώτον, αυτοί   από τη Θεσσαλονίκη.  Αφηγείται,πράγματι, ο τότε Λοχαγός-και μετέπειτα Στρατηγός- Περικλής Καλλιδόπουλος, υπηρετώντας ο ίδιος  στο 2^ο Τάγμα του 1^ου Συντάγματος της-υπό τον Υποστράτηγο Κωνστ. Καλλάρη-2^ας Μεραρχίας Αθηνών (βλ.Ημερολόγια και Γράμματα από το Μέτωπο, σ.340-343): «Την[…]Δευτέραν 17 τρέχοντος» Ιουνίου «διετάχθημεν […] να εκτοπίσωμεν […] τον Βουλγαρικόν στρατόν Θεσσαλονίκης. […] ηρχίσαμεν […] να αποκλείωμεν αυτούς εις […] κτίρια ένθα ήσαν στρατωνισμένοι […] άγριος τυφεκισμός επηκολούθησε […]. Περί το μεσονύκτιον ήρχισεν και το πυροβόλον να κροτή[ii] […].  Μόλις[…] ερίφθη η πρώτη βολή […] ύψωσαν λευκήν σημαίαν, παραδοθέντες 130 […]. Μέχρι της 10^ης πρωϊνής της Τρίτης,18^ης τρέχοντος […] στρατιώται και κομιτατζήδες,εκκαθαρίσθησαν». Και ο Διονύσης Μοσχόπουλος στη σελ.114 του έργου του Ο Στρατηγός Καλλάρης και η εποχή του  (1858-1940),  αποδέχεται, όντως, ότι, κατά την εν λόγω ημερομηνία, «εξέλιψε κάθε αντίσταση των [εγκαταστημένων στη Θεσσαλονίκη] βουλγαρικών στρατευμάτων, τα οποία είχαν αιχμαλωτισθεί. Οι απώλειες των ελληνικών στρατευμάτων ήταν 18 νεκροί οπλίτες και των βουλγαρικών 54». Ακολούθησαν  οι   νίκες μας  κατά των Βουλγάρων, μεταξύ  19^ης και 21^ης Ιουνίου 1913, στο Κιλκίς και   στο   χωριό  Λαχανά, εντοπιζόμενο το δεύτερο  επί της τότε  αμαξιτής οδού Θεσσαλονίκης-Σερρών. Και  όσον μεν αφορά το Κιλκίς,  η εκεί ελληνική νίκη  επιτεύχθηκε  χάρη στον πολεμικό αγώνα   των Μεραρχιών μας: 10^ης,3^ης,5^ης,4^ης και 2^ας,ενώ την νίκη  του Ελληνικού Στρατού στο Λαχανά  κατήγαγαν  οι Μεραρχίες 6^η και η 1^η ,με την 7^η  να προελαύνει νικηφόρα, κατά του εχθρού, από την κατεύθυνση της Νιγρίτας.

Με  στόχο την κατάληψη του  Κιλκίς, σύμφωνα με  τον  Καλλιδόπουλο,την «19^ην τρέχοντος […], το τάγμα» του «εβάδιζεν […] υπό τον ταγματάρχην Λαμπιώτην […]· το πυροβολικόν και [τα] όπλα εκρότουν πανταχόθεν». Την ίδια μέρα, «εχάσαμεν και τον Διοικητήν μας,Ταγματάρχην Διαλέτην φονευθέντα, και τον λοχαγόν Ροντήρην Α. βαρέως τραυματισθέντα, ανθυπολοχαγόν Μαντζώρον Κ. επίσης τραυματισθέντα. Την «20^ην τρέχοντος […] προέλασις προς το χωρίον Γενή Μαχαλά [Λειψύδριο]. Εκείθεν δε προς […] Σαρί-Κιοϊ [χωριό Ποταμιά…]. Επελθόντος του σκότους […] λαμβάνομεν διαταγήν […],“μέχρι πρωΐας να πέση το Κιλκίς” […]. Μετ’ ολίγον, ήρχισεν η […] συγκέντρωσίς μας εντός του Γαλλικού ποταμού» […]. Εκείθεν […], η προχώρησίς μας έγινεν με […] βοηθόν την πυξίδα […]. Μόλις ήρχισεν να υποφώσκη η ημέρα […]με εφ’ όπλου λόγχην,αψηφώντες τον θάνατον, ακάθεκτοι […] επροχωρούσαμεν βάλλοντες […].Ουδέποτε […] είδα τοιαύτην λύσσαν αξιωματικών και στρατιωτών,έπιπτον ο εις κατόπιν του άλλου, χωρίς κανείς να κλονίζεται[…] εδέχθημεν αντεπίθεσιν […], πλείστοι των αξιωματικών, με τα περίστροφα εις τας χείρας των, κατώρθωσαν  να συγκρατήσωσι τμήματα τινά […] οι λοχαγοί Γιώτης, Λέκκας, Στρεβίνας και άλλοι εφονεύθησαν, ο ανθυπολοχαγός Εμμ. Μαρκαντωνάκης, πληγωθείς, κατεκερματίσθη υπό των […] Βουλγάρων.Εγώ, οι Πραντούνας Μ. λοχαγός, Σ. Αντωνιάδης λοχαγός,Μαρούλης Οδ. λοχαγός, Πανουτσόπουλος Αθ. λοχαγός, Βαχάρογλους υπολοχαγός, και πολλοί έτεροι μόνιμοι και έφεδροι επληγώθησαν». Στο χειρουργείο μας,  στο χωριό  Λειψύδριο,  οι τραυματίες  βρίσκονταν  «εντός αχυρώνων άλλος με σπασμένα μούτρα, άλλος με χέρια,κοιλίας,κεφάλια, οι μεν ζώντες αιματοβαμμένοι σαν χασάπηδες, και άλλοι ξεψυχούντες την νύκτα ως εκ των βαρέων τραυμάτων. Οι ιατροί Κουρτάκης και Ιωαννίδης […] αδύνατον να επαρκέσουν […]. Ο λόχος μου έχασεν φονευθέντας και τους 3 λοχίας του,αρκετόν αριθμόν δεκανέων και στρατιωτών, περί τους 75 εκτός μάχης. Ο λόχος Μαρούλη απώλεσεν όλους τους αξιωματικούς του».

Ο  καταγόμενος από το   Χιλιομόδι Κορινθίας,λογοτέχνης, Βασίλης Ρώτας,  ενεπλάκη 24ετής  στη μάχη του Κιλκίς ως έφεδρος  Ανθυπολοχαγός, διοικητής του 12^ου λόχου του 23^ου Συντάγματος τής, υπό τον Συνταγματάρχη Γεννάδη, 5^ης Μεραρχίας. «Την πρώτη μέρα», σημειώνει   ο Ρώτας (βλ. Βασίλη Ρώτα, Η Μάχη του Κιλκίς,σ. 48 κε), «είπα στους στρατιώτες μου ν’ αφήσουνε τους γυλιούς και να κρατήσουνε τα όπλα και τα φυσίγγια […], και κάθε τόσο, στη μάχη […], έφερναν  κιβώτια» πυρομαχικών «και μας [τα] αδειάζανε. Προχωρούσαμε προς το Κιλκίς που ήτανε πολύ καλά  οχυρωμένο, κι εμείς δε κατακαμπίς, πάνω σε χωράφια μόλις θερισμένα, με τα δεμάτια καμωμένα […]  μικρές θημωνιές […], κι έβαζε το πυροβολικό οβίδες εγκαιροφλεγείς […] και κρουσιφλεγείς […] αλλά εμείς προχωρούσαμε. Είχαμε κιόλας απώλειες. Τους αφήναμε πίσω και τους μάζευαν οι τραυματιοφορείς. Δεν αργήσαμε να ’ρθούμε μπροστά σε πολυβολεία [και] οχυρώματα Βουλγάρων.Την πρώτη μέρα επήρα [και] εγώ ένα τέτοιο ύψωμα οχυρωμένο […]. Την άλλη μέρα […], επειδή είχαμε πολλές απώλειες, από το λόχο μου το ένα τρίτον ήταν σκοτωμένοι και τραυματίες [..], μας είπανε ότι […] θα μας αντικαθιστούσε το 16^ο σύνταγμα. Αλλά, τι να αντικαταστήσει; […] οι Βούλγαροι έβαζαν με πολυβόλα […]. Όλο   το έδαφος ολόγυρα ήταν γιομάτο τραυματίες, άλλοι ξεκοιλιασμένοι, άλλοι χωρίς μυαλό, άλλοι μισοπεθαμένοι, άλλοι να βογγάνε και να φωνάζουνε, άλλοι σε φορεία, άλλοι χάμω».  Τον τραυματισμό του, προ του Κιλκίς,  δεν τον απέφυγε ούτε  ο Ρώτας,  μεταφερθείς σε νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης. Όταν όμως  διαπίστωσε ότι το τραύμα του δεν ήταν σοβαρό, εγκατέλειψε το νοσοκομείο και επανήλθε στη  μονάδα του.

Στο ίδιο  σύνταγμα με τον Ρώτα  υπηρετούσε και ο καταγόμενος από τον Άνω Βόλο  Στέφανος  Τζάνος, οπλίτης του 4^ου Λόχου (βλ.Στεφάνου Τζάνου, Ημερολόγιον Βαλκανικών Πολέμων 1912-13,σ.130 κε). Ακολουθούν,συνεπώς, τα εξής ανθολογημένα,  από το  ημερολόγιο  του Τζάνου, αποσπάσματα  αναφερόμενα στη μάχη του Κιλκίς: 19 Ιουνίου 1913,ημέρα Τετάρτη. «Την 6½ […] η V Μεραρχία συνεκεντρώθη επί των υψωμάτων του [χωριού] Γκιόρδινο», σημερινό Ξηροχώρι.«Ηχεί το πρώτον τηλεβόλον […] το 23^ον [Σύνταγμα] αρχίζει […] τον διά τυφεκίου αγώνα ακροβολιστικώς […]. Η προέλασίς μας […] ταχίστη,τρομερά και κατ’ ουδέν ανακοπτομένη[…],τρελλή,[,,,],άφωνος ως θάνατος,μεγαλειώδης […]. Ο Συντ/άρχης Χρήστος Ζούκης ηθέλησε να συγκρατήση […] το 1^ον Τάγμα του Συν/τός τού, το υπό τον λοχ. Δαγκλήν […].Αλλά […]απεσπάσθησαν ο 2^ος και 3^ος λόχος ακράτητοι άνευ ανωτέρας διαταγής […], γίνονται παρατηρήσεις προς τον κ.Γ. Δαγκλήν, αλλ’ ως απάντησις […] αποσπάται […] και ο 4^ος λόχος του ιδίου Τάγματος καθώς και μία διμοιρία του πρώτου λόχου […] προς κατάληψιν του λόφου ένθα εισίν τοποθετημένα τα πολυβόλα του εχθρού[…]. Η περιβολή»[iii] αυτή των Βουλγάρων βρισκόταν «600 μ. νοτ. Καβακλή», τωρινό χωριό Πέρινθος.  «Η μάχη […] διεξάγεται με φοβεράς και μεγίστας δι’ ημάς απωλείας […],  ο  λοχαγός κ.Γ. Δαγκλής, μετά των συνδέσμων του […] ήρχισε  ανερχόμενος τον […]λόφον […]. Τα πυρά […] του εχθρικού πυροβολικού ενετάθησαν […] τα βλήματα έπιπτον» στη θέση που βρίσκονταν «ο Συνταγματάρχης κ.Χρίστος Ζούκης, ο υπασπ. λοχ. Παναγιωτόπουλος […], ο υπολοχ. Λαΐτσας Παν. και ο ανθ. Δεμέστιχας, οίτινες διέτρεξαν σοβαρώτατον κίνδυνον. Το ακλόνητον του διοικητού προξενεί εντύπωσιν εις πάντας. Μένει ως στόχος εις την θέσιν του· παρατηρεί διά του τηλεσκοπίου αψηφών τα πάντα.Επίθεσις διά της λόγχης εκ μέρους ημών», συνεχίζει ο Τζάνος, «τα [εχθρικά] πολυβόλα σιγώσι[…].Κατακλυσμός του πυροβολικού μας[…] αναγκάζει τον εχθρόν να εγκαταλείψη την θέσιν του […], έξαλλον το πεζικόν ανέρχεται επί της καταστρεπτικής [βουλγαρικής] θέσεως[…]· μετ’ ολίγον δίδεται διαταγή αγρίας καταδιώξεως[…]τού εν τη κορυφή εχθρού, όστις προτροπάδην υποχωρεί διά μέσου καιομένων αγρών. […].Η μάχη […] ετελείωσε εις τας 4 και 15΄μ.μ. […].Αρχική δύναμις του τάγματός μου […]1065. Απώλειαι […] 34 νεκροί και 185 τραυματίαι, ηγνοείτο  δε η τύχη 27 […]. Το όλον 246 απόντες. Ώστε η δύναμις ηλαττώθη εις 800 περίπου άνδρας…

     »20 Πέμπτη. […] προχώρησις […]προς […]  τα δεξιά και πέραν του Σιδ. Σταθμού […] απέναντι και ολίγον δεξιά του χωρίου Σαρί Γκιολ», της τωρινής    Κρηστώνης. «Τα πυροβόλα του εχθρού αρχίζουν […] το τάγμα μου […] εισήλθε […] εις την χαράδραν την προ του Σταθμού […]. Η  επίθεσις της […] Μεραρχίας είχε διεύθυνσιν προς την πόλιν του Κιλκίς[…], απεστάλησαν[…]αι διμοιρίαι του 1^ου λόχου […] εις την Σιδ.Γραμμήν και εκείθεν αριστερά του χωρίου και άνωθεν αυτού. […] άπαντες οι λόχοι […]  κατέλαβον τον  αύλακα δι’ ου διέρχεται ο Σιδηρόδρομος[…].Ο Λοχίας  Βουγιουκλής […] εισήλθεν εντός του χωρίου μετά της διμοιρίας του […]». Λόχοι του τάγματος του Τζάνου «κατόρθωσαν να παραταχθώσι […] και πέραν της κάτω συνοικίας του χωρίου  […].Εκείνο όμως όπερ και τους πλέον γενναίους […] ταράσσει είναι ο [εκ μέρους των Βουλγάρων] αιφνιδιασμός της [επομένης] νυκτός. Ουδέν τούτου [περισσότερο] μεγαλειώδες  […]. 21 Παρασκευή.[…] με το πρώτον φως της ημέρας ήρχισε και το πυροβολικόν […]· άνωθεν ημών διέρχεται αεροπλάνον[…]. Ήν περίπου 8 και ½ π.μ.,ότε ανεφάνησαν,δεξιά και κάτω της κατωτέρας συνοικίας του χωρίου […] λόχοι ημέτεροι», για  να θέσουν«τον εχθρόν εις […] διασταυρούμενα πυρά […],δεξιά δε της  αμαξιτής οδού […] επιτιθέμεθα […]. Συμπεπυκνωμένα σώματα εχθρού με εφ’ όπλου λόγχην, αραιωμένας[…]τας τετράδας […], εις αρκετόν μέτωπον, και με βήμα προσβολής,υπό κρότους τυμπάνων και εκκωφαντικών “ούρα”, βαίνουσιν εναντίον ημών […].Άπελπις» όμως η βουλγαρική «προσπάθεια»,αν και«ουδέν αγριότερον της στιγμής εκείνης […]. Ο εχθρός […] εφ’ όσον πλησιάζει, τόσον καθίστανται αι φωναί [του] ισχυρότεραι και τα τύμπανα ευκρινέστερα. Αλλά δεν κατόρθωσε [τίποτε] περισσότερον». Ακολούθησε «η κατασυντριβή του […], εσηκώθημεν […] όρθιοι, συνησπίσθημεν εις μικράς ομάδας […] και ηρχίσαμεν πυρά ταχύτατα, αποτέλεσμα των οποίων υπήρξε ο κλονισμός πλέον αυτού […], είτα δε η επαίσχυντος δι’ αυτόν φυγή[…]. Αγριωτάτη»,εντούτοις, «υπήρξεν  η κατάληψις των» βουλγαρικών «οχυρωμάτων […]·οι εχθροί ούτοι […] υπήρξαν ανδρείοι,καθότι […]ηγωνίζοντο τον έσχατον αγώνα, όπως δώσωσι καιρόν εις τους πολλούς να απομακρυνθώσι».

Η έναρξη της βουλγαρικής υποχώρησης σημειώθηκε, κατά τον Τζάνο «την 9 π.μ. ακριβώς, την δε 10¼ εισήλθον αι πρωτοπορείαι μας εις την πόλιν Κιλκίς. Το Τάγμα μου εισήλθε την 11 π.μ., αν και πρώτον όλων εβάδιζε, και τούτο, διότι, όπως συγκεντρώση τους άνδρας του, παρέμεινεν υπό εστεγασμένην στάνην προβάτων […] (η στάνη απείχε ¼ ώρας του Κιλκίς)».  «Ο αγών  υπήρξεν […] σφοδρός και πεισματώδης» ανέφερε τότε   το Γενικό ελληνικό Επιτελείο  προς το  υπουργείο μας των Στρατιωτικών[iv], «Αι εχθρικαί θέσεις καλώς εκλεγμέναι […] διεδέχοντο  αλλήλας επί βάθους 15-20 χιλιομέτρων, κατέληγον δε, αφ’ ενός μεν, εις το κέντρον επί της οχυρωτάτης τοποθεσίας του Κιλκίς, ην οι Βούλγαροι […] είχον μεταβάλει εις άλλην Πλεύναν[v] με πλήθος περιβολών, ορυγμάτων και πυροβολείων, αφ’ ετέρου δε εις την φύσει  οχυροτάτην και, τέχνη, απόρθητον κατασταθείσαν τοποθεσίαν του Λαχανά […]. Κατά την πρώτην ημέραν της μάχης» ο Στρατός μας «εκέρδισε […]  άπαν  το προς νότον του Κιλκίς έδαφος […] έφθασε δε […] μετ’ ανδρείας  απαραμίλλου εις 5-6 χιλιομέτρων απόστασιν από της κεχαρακωμένης τοποθεσίας του Κιλκίς […]. Την δευτέραν ημέραν», η ομάδα μεραρχιών «του κέντρου εξηκολούθησε τον αγώνα προσπελάσεως προς την κυρίαν τοποθεσίαν του Κιλκίς […]. Η προσπέλασις του Πυρ/κού προσέκρουσεν εις μεγίστας εδαφικάς δυσχερείας, μόνον δε τη βοηθεία του μηχανικού, κατασκευάσαντος οδούς, κατορθώθη τούτο. Η προσπέλασις του Πεζικού επί ακαλύπτων πρανών (glacis) ήτο εκ των μάλλον δυσχερών […]. Κατά την τρίτην  ημέραν, 21 Ιουνίου […] η καταστροφή του εχθρού  υπήρξε τελεία, καίτοι ούτος  ήτο αριθμητικώς σχεδόν ισοδύναμος, ήτοι» διέθετε «16 περίπου [τάγματα] πεζικού μετά 24 πυροβόλων […], περί δε την 8^ην πρωϊνήν ώραν ηλίσκετο άπασα η προ του Κιλκίς σειρά των χαρακωμάτων και περιβολών, του εχθρού  τραπέντος προς υποχώρησιν […].Και ενταύθα η λόγχη των ανδρείων Ελλήνων στρατιωτών διεδραμάτισε το σπουδαιότερο μέρος. Εις πολλά των χαρακωμάτων ευρέθη μεγάλη ποσότης εγκατελελειμμένων όπλων πολεμοφοδίων και λοιπών υλικών. Η κωμόπολις του Κιλκίς εγένετο παρανάλωμα του πυρός, είτε ένεκεν  των εκρηκτικών οβίδων, είτε καείσα υπ’ αυτών των κατοίκων (των μόνων Βουλγάρων ως γνωστόν εν τη περιφερεία), οίτινες πανοικεί εγκατέλειψαν αυτήν».

 «Το πυρ αναμφιβόλως ετέθη υφ’ ημών», υποστηρίζει ο Στέφανος Τζάνος(βλ. παραπάνω,σ.149), «διότι [το Κιλκίς] ήτο εστία επί Τουρκοκρατίας των κομιτατζήδων. Τα μίση των λαών εξέσπασαν κατά των αψύχων οικιών της πόλεως[…].Οία αγριότης». Και εξακολουθεί την αφήγησή του ο παραπάνω οπλίτης και μετέπειτα υποδεκανέας: «Εισελθόντες εντός της πόλεως και παραμείναντες εντός αυτής, συγκεντρωθέντες  παρά την πλατείαν της,ένθα και σχολείον καλογραιών, εξήλθομεν προς καταδίωξιν του εχθρού, όστις ήρξατο να βάλλη και εντός έτι αυτής της πόλεως. Προχωρήσαντες δε ολίγον έξω της πόλεως, έστημεν, προελάσαντος ολίγον περαιτέρω του ιππικού,ενταύθα δε και κατηυλίσθημεν (½ ώρα μακράν πόλεως). Την 1½ μ.μ. ήρξατο η πόλις να καίηται». Συνεχίζει,αφετέρου,και η προπαρατεθείσα αναφορά του Γενικού ελληνικού Επιτελείου: «Ο αριθμός των αμυνθέντων την κυρίαν τοποθεσίαν του Κιλκίς ανήρχετο […] εις 30-35 χιλιάδας μαχητών, προστιθεμένων δε και εκείνων ους διεσκόρπισεν η αριστερά [10^η] Μεραρχία [μας], ο ολικός αριθμός των υπερασπιστών του Κιλκίς ολίγον απείχε των 50 χιλιάδων[vi][…] μέχρις ώρας εκυριεύθησαν 21 πυροβόλα, ων 12 ταχυβόλα […]. Αι απώλειαι ημών[…] κατά τα φαινόμενα […] δεν απέχ[ουν] πολύ των 10 χιλιάδων νεκρών και τραυματιών»[vii]. «Απώλειαι 1^ου Τάγματος [του 23^ου Συντάγματος] 145 άνδρες απόντες», μαρτυρεί ο   Τζάνος, και  συμπεραίνει ο ίδιος: « Ώστε, 145, και 246 της πρώτης ημέρας, το όλον 391 εκτός μάχης κατά πάσας τας ημέρας του Κιλκίς. Η δύναμις λοιπόν του τάγματος, ήτις παρέμεινεν ήτο 1065-391=674 άνδρες. Άξιον ιδιαιτέρας σημειώσεως όμως» είναι το «ότι, κατά τον καταυλισμόν έξω της πόλεως, ήσαν παρόντες 386 έτοιμοι προς προέλασιν, οι λοιποί διασκορπισμένοι. Σχεδόν η αυτή αναλογία και παρά τοις λοιποίς σώμασι». Συμπληρώνει δε, στη σελίδα150,   σχετικά με τις απώλειες της μονάδας του ο παραπάνω οπλίτης: «Κατά τας τρεις ημέρας της μάχης του Κιλκίς εδόθησαν υπό των λόχων προς το Σύν/μα» (το 23^ο),«ως τεθέντες εγνωσμένως εκτός μάχης, περί τους 900 στρατιώτας,εκτός των αγνοοουμένων, καθώς δε τινές έμαθον,εκ του γραφείου,969».

Κατά το Γενικό ελληνικό Επιτελείο, έπεσαν στο πεδίο της μάχης,προ του Κιλκίς και του Λαχανά,  «6 διοικηταί Συντ/των, οι Συν/χαι Καμπάνης και Παπακυριαζής, Αντ/χαι Καραγιαννόπουλος, Καμάρας και Κορομηλάς και ο Ταγ/χης Διαλέτης. Επίσης τρεις Διοικηταί ταγμάτων, οι Ταγ/χαι Κουτήφαρης, Κατσιμήδης και Χατζόπουλος. Τραυματισθείς δε ο Αντ/χης Τερτίπης. Αι απώλειαι του εχθρού […] ασυγκρίτως ανώτεραι των ημετέρων».  Όσον αφορά το Λαχανά, ο τότε  Υπίλαρχος-διαγγελέας Κων. Βάσσος[viii]  της, υπό τον Υποστράτηγο Μανουσογιαννάκη, 1^ης Μεραρχίας(βλ.Ημερολόγια και Γράμματα από το Μέτωπο,σσ,201-22) μας πληροφορεί ότι    η μάχη εκεί  «ήρχισεν εις τας 5 προ μεσημβρίας» της 21^ης Ιουνίου 1913 και ότι «καθ’ όλην την πρωΐαν υφιστάμεθα φοβεράς απωλείας υπό του εχθρικού πυροβολικού. Το ηθικόν του 5^ου Συντάγματος»,ιδίως, «εκλονίσθη», όταν  «εφονεύθη ο ταγματάρχης Κατσιμίδης, και 5 έτεροι αξιωματικοί   ετέθησαν εκτός μάχης[…]. Εις τας 10 π.μ. ο μέραρχός μας αποφασίζει να γίνη γενική επίθεσις μεθ’ όλων των δυνάμεων [τών] Ι και VI Μεραρχιών εναντίον του εχθρού.Ώρα ενάρξεως ορίσθη η 3 μ.μ.», οπότε, «άξιον θαυμασμού ήτο το στράτευμα κατά την επίθεσιν. Οι εύζωνες […] κυνηγούν [τους Βούλγαρους] κτυπώντες τις καραβάνες με την ξιφολόγχην των[!]. Εις τας 4.15 είχαμεν καταλάβη τας εχθρικάς θέσεις και 12 πεδινά πυροβόλα. Αι απώλειαί μας είναι μεγάλαι, 11 αξιωμ. φονευμένοι. Ανέρχονται εν συνόλω» οι ελληνικές απώλειες «εις 1091 της Ι και της VI [Μεραρχίας]. Εχάσαμεν κατά την μάχην ταύτην έναν πρώτης τάξεως[…] και αξιοθαύμαστο παλικάρι, τον Συνταγματάρχη Παπακυριαζή. Η απώλειά του είναι μεγίστη διά την  Μεραρχίαν μας. Το βράδυ διανυκτευρεύομεν εις Λαχανάν, χωρίον τουρκικό, εις την οικίαν του Τούρκου Μουχτάρη».

Ο συγγραφέας Τιμολέων Αμπελάς (βλ. Ιστορία του ελληνοβουλγαρικού πολέμου, σ.223), μας βεβαιώνει πως ο Ελληνικός Στρατός  προήλασε, εν συνεχεία, «εις διάστημα ενός μόνον μηνός […] εις έκτασιν 240 χιλιομέτρων εν Μακεδονία, ήτοι όσον απέχει η Θεσσαλονίκη από» της  Άνω «Τζουμαγιάς[ix], και μέχρι των παλαιών εν Θράκη Τουρκοβουλγαρικών συνόρων, απολέσασα» η Σόφια «22 μάχας, αποβάσας πάσας υπέρ των Ελλήνων,[και] εκδιωχθείσα» η 2^η βουλγαρική στρατιά «εκ 30 Μακεδονικών και Θρακικών πόλεων[…]».  Σύμφωνα με τον  Βεντήρη (παραπάνω, ίδια σελ.), «επί τέσσαρας συνεχείς εβδομάδας τα ελληνικά στρατεύματα εβάδισαν εμπρός με απτόητον σθένος […]. Οι Έλληνες συνέτριψαν παντού την λυσσώδη εχθρικήν άμυναν. Προήλασαν διακόσια χιλιόμετρα. Υπερέβησαν ποταμούς,διέβησαν δάση, επάτησαν βουνοκορφές ύψους δύο χιλιάδων μέτρων. Εξεκίνησαν με βαρύν θερινόν καύσωνα και ετερμάτισαν την πορείαν των υπό βροχάς και παγετώνας. Αι μάχαι της Δοϊράνης, του Δεμίρ Ισσάρ [Σιδηροκάστρου], των Σερρών, της Νιγρίτας, της Στρώμνιτσας αποτελούν ομωνύμους νίκας.  Η εκπόρθησις των τρομερών στενών της Κρέσνας, οι σκληρότατοι αγώνες του Πετσόβου, του Σιμιτλή, της Τζουμαγιάς, του Χασάν-πασά, της Μαχομίας είναι κατορθώματα λαμπρά. Η ελληνική αρετή κατέβαλεν εχθρόν αναμφισβητήτου αντοχής. Όταν ο ελληνικός στρατός εξώρμησεν από την Θεσσαλονίκην, μόνη η πόλις και στενοτάτη περιοχή» πέριξ αυτής «ευρίσκοντο υπό την εξουσίαν του. Μετά ένα μήνα, οι Έλληνες πρωτοπόροι εστρατοπέδευαν εις τα παλαιά τουρκοβουλγαρικά σύνορα. Προς ανατολάς, ολόκληρος η Μακεδονία και τμήμα της Θράκης ηλευθερώθησαν. Αι Σέρραι, η Καβάλα, η Δράμα εγίνοντο ελληνικαί. Εκατόν πυροβόλα,εξ χιλιάδες αιχμάλωτοι, μέγας αριθμός παντοειδούς υλικού περιήλθαν εις χείρας των νικητών.Η νίκη όμως υπήρξεν αιματηρά. Είκοσι δύο χιλιάδες μαχητών Ελλήνων ετέθησαν εκτός μάχης. Εκ τούτων 2.400 στρατιώται και 165 αξιωματικοί έπεσαν νεκροί […].Κατόπιν εικοσαημέρου αγώνος», συνεχίζει ο Βεντήρης (σ.166), «η ελληνική στρατιά είχεν υπερβή τα στενά της Κρέσνας. Άγριαι συμπλοκαί, συνεχείς πορείαι, στερήσεις, και η χολέρα επηρέασαν την αρχικήν ακμαιότητα του στρατεύματος…».

Συμπληρώνει,δε, στα παραπάνω,  η Άννα Μελά-Παπαδοπούλου  στο ημερολόγιό της[x] (βλ. Α.Θ. Σταυρίδη, Εκεί που δεν πεθαίνουν οι άνθρωποι, σ.164): «τριάντα ημέρες διήρκησε ο πόλεμος. Τις δεκαέξι είχαμε  μάχες και τις δεκατέσσερις πορείες […].Απίστευτο μου φαίνεται, όταν ξεφυλλίζω το ημερολόγιόν μου και βλέπω τις διάφορες […] μάχες μας: Πόπτσεβο, Ορός Τεπέ, Ρουτσίνοβο, Πέτσοβον, Καδίτσα, Χασάν Πασά, Ζανόγκα και Λιμπόκοβικ». Σ’ όλη αυτήν την έκταση των προαναφερθέντων  τοπωνυμίων,ενταφιάστηκαν και οι  νεκροί μας, με  τους τάφους τους να    τους σηματοδοτούν κάποιοι  ξύλινοι,απέριττοι,  σταυροί  καμωμένοι με σανίδες  από  κασόνια πυρομαχικών.  Όσον αφορά τους τραυματίες μας, ένα  από τα δρομολόγιά τους, κατά την από  το μέτωπο  διακομιδή  τους προς   τα μετόπισθεν,    συνίστατο: στην οδική μεν  μεταφορά τους από την Άνω Τζουμαγιά, μέσω Κρέσνας,  στο Σιδηρόκαστρο· και, από εκεί, με   σιδηρόδρομο στη  Θεσσαλονίκη. «Θυμούμαι την διαρκή μου ανησυχία», ομολογεί η   Άννα Παπαδοπούλου, αναφορικά με το «πώς  θα ήταν  δυνατό να κατεβάσουν από εκεί επάνω τους τραυματίας μας […], παρακολούθησα» όμως «την τύχην των και  απεδείχθη πως όλοι από το πεδίον της μάχης έως το Δεμίρ Ισσάρ [Σιδηρόκαστρο]-Θεσσαλονίκη έφθασαν καλά». Στη Θεσσαλονίκη υποδέχονταν τους  τραυματίες μας, σε ειδικά διαμορφωμένες  αίθουσες του  παλαιού σιδηροδρομικού σταθμού, «αι κυρίαι και αι δεσποσύναι νοσοκόμοι», μας πληροφορεί ο Κύπριος εθελοντής Εμμανουήλ Μ. Εμμανουήλ (βλ. Ημερολόγιον ή Πολεμικαί Σελιδες,σ. 104, κε,)   προσφέροντάς τους γάλα, τυρί ψωμί, λεμονάδες, κονιάκ και τσιγάρα.

Την  περαιτέρω προώθησή τους στην πόλη,   την αναλάμβαναν τα  τραμ,   μεταφέροντας τους λαβωμένους Έλληνες   ή  στο 4^ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο της Βίλας Αλλατίνη[xi]  ή  στο «νοσοκομείον του ερυθρού Σταυρού, Οικία Χαρίση ένθα πριν ήτο το Βουλγαρικόν  Παρθεναγωγείον πλησίον της Αγίας Σοφίας» (βλ, Εμμανουήλ, παραπάνω σελίδα και 105^η)· ή στο 3^ο  «που είχε  αναπτυχθεί στις εγκαταστάσεις του Οθωμανικού Στρατιωτικού Νοσοκομείου και λειτουργ[ούσε] ως 424 Γ.Σ.Ν. μέχρι σήμερα» (βλ. Α.Θ.Σταυρίδη, παρααπάνω,σ.117) ή, τέλος,  στο 2^ο Στρατιωτικό Νοσοκομείο, το εγκαταστημένο στο σημερινό κεντρικό κτίριο της Φιλοσοφικής σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.«Από το Σάββατον ευρίσκομαι εις το Β^ον Στρατιωτικόν Νοσοκομείον πληγωθείς εις το σφαγείον της μάχης του Κιλκίς» μαρτυρεί ο Περικλής Καλλιδόπουλος (παραπάνω,σ.340), συνεχίζοντας ο ίδιος: «Το τι γίνεται ενταύθα απερίγραπτον,άνω των 7.000 τραυματισμένων,διάδρομοι, αυλαί πλήρεις» (σ.343). Ο δε τότε εν Θεσσαλονίκη Γερμανός  πρόξενος ενημέρωνε, επί του ιδίου θέματος, στις 7& 11 Ιουλίου 1913,  το συμπατριώτη του καγγελάριο Albert von Bethmann Hollweg  (βλ. Στρ.Ν. Δορδανά-Βάιου Καλογρηά, Η Γερμανική Αυτοκρατορία και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι.σ.302&305) ότι οι τραυματίες μεταφέρονταν και  στη σκάλα  Σταυρού[xii], όπου παραλαμβάνονταν από πλοία.  Πληροφορούνταν,επιπροσθέτως, ο Γερμανός καγγελάριος πως «ο αριθμός των τραυματιών που»  είχαν «μεταφερθεί στη Θεσσαλονίκη», «συνεχώς»  αυξανόταν «και [πως] μέχρι στιγμής έχει φτάσει τις δέκα χιλιάδες. Προχθές δύο χιλιάδες τραυματίες μεταφέρθηκαν με το πολεμικό “Θεμιστοκλής”[xiii] στην Αθήνα. Όλα τα στρώματα του πληθυσμού της πόλης, επίσης και οι Γερμανοί, βοηθούν στην περίθαλψη των τραυματιών. Δανέζες και Αγγλίδες νοσοκόμες έχουν ήδη φτάσει στην πόλη, ενώ αναμένονται, όπως ακούω, και Γερμανίδες».  Ταυτόχρονα  με τις θυσίες του μαχόμενου στρατού μας, επισημαίνει ο Βεντήρης (σ.166), οι απελευθερωθέντες, κατά τον πόλεμο εκείνο, «ελληνικοί πληθυσμοί εξηγόρασαν ακριβά την απολύτρωσίν των. Υπέστησαν απανθρώπους σφαγάς,ληστείας και βιασμούς από τους Βουλγάρους. Επίσκοποι, διδάσκαλοι, ιερείς, πρόκριτοι, γυναίκες και ανήλικοι κατεκρεουργήθησαν άνευ οίκτου. Αι Σέρραι, η Νιγρίτα, το Δοξάτον μετεβλήθησαν εις ερειπιώνας. Λόχοι [του ελληνικού] μηχανικού διετέθησαν προς ταφήν υπερδισχιλίων θυμάτων της βουλγαρικής θηριωδίας. Διά προκηρύξεώς του εις τους ξένους λαούς», ο τότε Έλληνας βασιλιάς και αρχιστράτηγος «Κωνσταντίνος ωνόμασε τους Βουλγάρους “ανθρωπόμορφα κτήνη”, “τέρατα” και “βαρβάρους”» ευρισκομένους «εκτός των νόμων της πολιτισμένης ανθρωπότητος».

Μας κατατοπίζει, παρομοίως, ο Βεντήρης (βλ. παραπάνω, ίδια σελίδα), ότι «πλην των Ελλήνων και Σέρβων,[και] οι Ρουμάνοι εκήρυξαν επίσης τον πόλεμον εναντίον της Βουλγαρίας και έφθασαν, σχεδόν αμαχητί, 40 χιλιόμετρα προ της Σόφιας».Το Βουκουρέστι,  διεκδικώντας, πράγματι, βουλγαρικά εδάφη[xiv],  είχε αναθέσει(από της 15^ης  Ιουνίου του 1913) στον εν Σόφια Ρουμάνο πρεσβευτή, πρίγκιπα  Γκίκα, να επιδώσει, στη βουλγαρική κυβέρνηση,  διακοίνωση προβλέπουσα:  πως σε περίπτωση σερβοβουλγαρικού πολέμου,  η Ρουμανία επιφύλασσε   δι’ εαυτήν  το δικαίωμα να δράσει ελεύθερα. Το ότι,μάλιστα, το ρουμανικό εκείνο διάβημα είχε εξαιρετικά ανησυχήσει  τους Βουλγάρους    φάνηκε από την  ακόλουθη αντίδρασή τους: έχοντας υπόψη της, δηλαδή, η Σόφια  συγκεκριμένες αξιώσεις του Βουκουρεστίου   επιχείρησε  να εξασφαλίσει την   ουδετερότητά του   παρέχοντας στους  εν λόγω  γείτονές της εδαφικά ανταλλάγματα στην περιοχή της   Σιλίστριας. Η Ρουμανία,παρ’ όλα αυτά,  κήρυξε στις 20 Ιουνίου/3 Ιουλίου γενική επιστράτευση   συγκεντρώνοντας πέντε Σώματα  Στρατού και δύο μεραρχίες ιππικού (περίπου  200.000 άνδρες με 500 πυροβόλα).    Η  τελικά τηρηθείσα,ωστόσο, από το Βουκουρέστι στάση   συνίστατο σε έναν απροκάλυπτο καιροσκοπισμό.  Παρέμενε,με άλλα λόγια, η Ρουμανία, σε αδράνεια, καιροφυλακτώντας,   μέχρι να γίνει    απολύτως  σαφές,   επ’ωφελεία ποίου εκ των αντιπάλων  θα   έκλινε η πολεμική  πλάστιγγα· οπότε και θα επενέβαινε στρατιωτικά  η Ρουμανία-όπως και   επενέβη-τηρώντας ευνοϊκή στάση υπέρ  των νικητών.  Έτσι,  μόνο στις 27 Ιουνίου,     στράφηκε το εν λόγω κράτος κατά της Βουλγαρίας, καταλαμβάνοντας, την ίδια μέρα,  την προαναφερθείσα Σιλίστρια. Σύμφωνα με   άλλες  απόψεις, οι Ρουμάνοι ενεπλάκησαν  στον Β΄Βαλκανικό πόλεμο    ως  ένοπλοι διαιτητές   ή ρυθμιστικοί  παράγοντες επίλυσης του   Βαλκανικού ζητήματος. Αλλά και  την προαναφερθείσα στάση του το Βουκουρέστι  την τήρησε,και πάλι, μόνο κατ’ επίφαση.  Γιατί ουσιαστικά,  με την εμπλοκή του στον πόλεμο, δεν  αποσκοπούσε  παρά   στην απόκτηση  της Νότιας  Δοβρουτσάς.   Έτσι κι αλλιώς,ωστόσο,  η  προέλαση των στρατευμάτων του Ρουμάνου βασιλιά Καρόλου εντός των βουλγαρικών εδαφών, σε καμιά περίπτωση,  δεν θα  μπορούσε  να  θεωρηθή ως σοβαρή  πολεμική επιχείρηση,μιας και  η Σόφια ουδεμία αντίσταση πρόβαλε  στον  εισβολέα.  Η μόνη διεξαχθείσα ρουμανοβουλγαρική “μάχη”   ήταν εκείνη της 10^ης Ιουλίου μεταξύ της 1^ης ρουμανικής μεραρχίας  και της οπισθοφυλακής της 9^ης των Βουλγάρων, όταν οι  δεύτεροι, αμαχητί  σχεδόν, παραδόθηκαν στους γείτονές τους.   Συγχρόνως  με την εισβολή, αφετέρου, του    ρουμανικού  στρατού    στη Βουλγαρία,  ο τσαρίσκος της Σόφιας Φερδινάνδος  έσπευσε να στραφεί στους  Ευρωπαίους ομολόγους του για να τον επικουρήσουν ως προς την κατάπαυση των εχθροπραξιών  και την  αναστολή της περαιτέρω ελληνοσερβικής διείσδυσης  στην επικράτειά του.

Τούτο,δε, συνέβη, γιατί η  ηττηθείσα Βουλγαρία  φοβόταν  μήπως και οι Τούρκοι, επιπροσθέτως-έχοντας πλέον αναθαρρήσει εξαιτίας της δεινής βουλγαρικής θέσης και εκμεταλλευόμενοι αυτην-βάδιζαν εναντίον τής (τότε)  βουλγαρικής,ακόμη, Αδριανούπολης. Οι υπήκοοι του σουλτάνου διέδιδαν,όντως, ήδη  από της 10^ης Ιουνίου,  ότι επρόκειτο σύντομα να γιορτάσουν την είσοδό τους στην  ως άνω πόλη,   μιας και το  όνομά της παρέμενε για τους ίδιους, όπως διατυμπάνιζε η  εφημερίδα Τανίν, γλυκύτερο, συμπαθέστερο και   ελκυστικότερο  απ’  όσο ήταν   της Αλσατίας και της Λορένης   για τους Γερμανούς  και τους Γάλλους.  Και πράγματι,δεν άργησαν να υλοποιηθούν οι τουρκικές προθέσεις.   Εκμεταλλευθείσα,με άλλα λόγια, η Πύλη  την, εξαιτίας του Β΄Βαλκανικού πολέμου,   γενικότερη  αναταραχή,   και αντιληφθείσα ότι η Σόφια αδυνατούσε να συγκρατήσει τις ελληνοσερβικές επιθέσεις,  κατήγγειλε,κατ’ αρχήν,τη Συνθήκη του Λονδίνου με την οποία είχαν επισφραγισθεί τα αποτελέσματα του Α΄Βαλκανικού πολέμου. Εν συνεχεία δε, αφού τα τουρκικά στρατεύματα, στις 29 Ιουνίου, άρχισαν να προελαύνουν    στην Ανατολική Θράκη, κατέλαβαν  τη γραμμή Αίνου-Μηδείας[xv].  Ακολούθησε,εξάλλου, όχι μόνο η  εκ μέρους των Τούρκων κατάληψη του Λουλέ Μπουργκάζ (Αρκαδιούπολης), αλλά και, καμπυλώνοντας οι προελαύνοντες-υπερβολικά  προς τα βορειοδυτικά-την  προαναφερθείσα γραμμή,  περιέλαβαν εντός της ζώνης  κατοχής τους, πλην της περιοχής της Αδριανούπολης,   και  την πόλη των Σαράντα Εκκλησιών.  Τούτο δε συνέβη, παρά το ότι   η  Συνθήκη του Λονδίνου είχε επιδικάσει στη Βουλγαρία τις  δύο αυτές πόλεις[xvi]. Σωστά,  ο Στρατηγός Γυαλίστρας (σ.63) επισημαίνει,επομένως, ότι «πεπεισμένη η Βουλγαρία διά την»εναντίον των Ελλήνων και Σέρβων «κεραυνοβόλον νίκην της, καθ’ α ομολογεί ο [Βούλγαρος] Πρωθυπουργός Γκέσωφ και αποδυθείσα εις την τύχην των όπλων, αφ’ ενός μεν προεκάλεσεν την Ρουμανικήν εισβολήν, αφ’ ετέρου δε παρέσχε την δυνατότητα εις την Τουρκίαν, όπως, διά στρατιωτικού περιπάτου, αρξαμένου την 28^ην Ιουνίου, ήτοι 12 ημέρας μετά την επίθεσιν των Βουλγάρων εναντίον ημών και των Σέρβων, ανακαταλάβη ολόκληρον την Ανατολικήν Θράκην, της ανακαταλήψεως της Αδριανουπόλεως επιτευχθείσης την 9^ην Ιουλίου»[xvii].

[i] Βλ. Πολεμική Έκθεσις Γενικού Επιτελείου Στρατού. τ.Γ΄. “Αι επιχειρήσεις κατά των Βουλγάρων”, έκδ.1932,σελ.90 και σελ.111-117. Βλ. επίσης και τόμ.Ι,2 Παράρτημα, έκδ.1935,σελ.648-9. Έγγρ. 612&613.

[ii]  Όπως παραθέτει ο Διονύσης Μοσχόπουλος στη σελ.113 του έργου του Ο Στρατηγός Καλλάρης και η εποχή του και η εποχή του (1858-1940), οι ελληνοβουλγαρικές  συμπλοκές στη Θεσσαλονίκη «άρχισαν στις 6.30 το απόγευμα. Στις 8 το βράδυ εγκαταστάθηκε [από  ελληνικές πλευράς] πυροβόλο, το οποίο έβαλε κατά βουλγαρικού στρατώνος που βρισκόταν δίπλα στο βουλγαρικό στρατηγείο.Στις 8 ακούσθησαν οι πρώτες φωνές παραδόσεως. Στις 9 το βράδυ παραδόθησαν 108 Βούλγαροι του βουλγαρικού νοσκοκομείου που βρισκόταν στην οδό Χαμηδιέ [σημερινή οδό Εθνικής Αμύνης]. Στις 9.20 το βράδυ, παραδόθηκαν 52 Βούλγαροι, οι  οποίοι παρέμεναν κρυμμένοι στο υπόγειο του στρατώνος δίπλα στο Βουλγαρικό Στρατηγείο. Στις 10.30 το βράδυ, παραδόθηκαν 100 Βούλγαροι στρατωνισμένοι στο βουλγαρικό ταχυδρομείο επί της οδού βασιλέως Κωνσταντίνου [της τωρινής παραλιακής οδού Νίκης].Επίσης παραδόθηκαν και εκείνοι που βρίσκονταν στο βουλγαρικό φρουραρχείο,επί της [ιδίας] οδού βασιλέως Κωνσταντίνου. Στις 11 το βράδυ τοποθετήθηκαν πυροβόλα κοντά στο βουλγαρικό φρουραρχείο που βρισκόταν στην περιοχή της Αγίας Σοφίας. Διατάχθηκε η ανατίναξη των ήδη υπονομευμένων οικημάτων» στην εκκλησία της Παναγίας της Λαγουδιανής. «Στις 5 το πρωί, [τέλος, της επομένης μέρας, δηλαδή της 18^ης Ιουνίου του 1913], ολοκληρώθηκε η παράδοση του βουλγαρικού στρατού στρατού Θεσσαλονίκης».

[iii]  Οι περιβολές, ως περίκλειστα αμυντικά συγκροτήματα και ως  περιορισμένης χωρητικότητας οχυρωματικά  έργα,  είχαν τη μορφή μικρών φρουρίων, αποτελώντας ένα  είδος   προσωρινής ή ημιμόνιμης οχύρωσης.

[iv]  Βλ. Ο Ελληνικός Στρατός στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-13, τ. 2, Παράρτ. Γ΄, αρθ. εγγρ.911α,σσ.767κε).

[v] Στη βουλγαρική πόλη Πλεύνα,  κατά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-1878, τα τουρκικά στρατεύματα,  υπό τον στρατηγό Οσμάν Πασά,   είχαν ανακόψει για  μήνες τη ρωσική κάθοδο.

[vi]  Ο Γ. Βεντήρης, στην 167^η σελίδα του Α΄ τόμου του έργου του μαρτυρεί σχετικά: «Ο στρατηγός Δούσμανης υπολογίζει εις 80-88 τα βουλγαρικά τάγματα, τα μετασχόντα της μάχης Κιλκίς-Λαχανά, εις 142 δε τα διατεθέντα τελικώς εναντίον των Ελλήνων. Οι αριθμοί [εντούτοις] αυτοί δεν φαίνονται [αντ]αποκρινόμενοι εις την πραγματικότητα. Δεν λαμβάνονται, φυσικά, υπ’ όψιν αι στατιστικαί του Βουλγάρου αρχιστρατήγου Ιβάνωφ, όστις καταβιβάζει εις το ήμισυ των ελληνικών τας υπό τας διαταγάς του δυνάμεις. Αλλ’ ο ήδη επιτελάρχης Μαζαράκης, λοχαγός επιτελής της 5^ης μεραρχίας κατά τον βουλγαρικόν πόλεμον, βεβαιώνει ότι εις την έναρξιν των εχθροπραξιών οι Βούλγαροι αντέταξαν, εφ’ όλου του ελληνικού μετώπου,59 τάγματα. Απέναντι αυτών, σύμφωνα με τα δεδομένα της ελληνικής πολεμικής εκθέσεως, οι Έλληνες είχαν 73 τάγματα πρώτης γραμμής και 7-8 άλλα εις την περιοχήν Θεσσαλονίκης. Όταν δε οι Βούλγαροι ανεβίβασαν τον αριθμόν εις 123 τάγματα, οι Έλληνες είχαν υπέρ τα 90».

[vii] Όπως σημειώνει ο Στρατηγός Παναγάκος ( βλ. Συμβολή εις την Ιστορίαν της δεκαετίας 1912-   1922, σ.156), οι ελληνικές απώλειες (νεκροί + τραυματίες) στο μέτωπο του Κιλκίς ήσαν 5.640 «επί συνολικής δυνάμεως  54.820 ανδρών». Κατά τον Παναγάκο, στο μέτωπο Λαχανά οι  απώλειές μας αριθμούσαν 2.700 άνδρες«επί συνολικής δυνάμεως  25.740 ανδρών». Άρα οι συνολικές ελληνικές απώλειες  της μάχης Κιλκίς-Λαχανά ανήλθαν σε 8.540 νεκρούς και τραυματίες «επί συνολικής [ελληνικής] δυνάμεως» 81.560 ανδρών.

[viii] Ο Κωνσταντίνος Βάσσος (1886-1963), γιος του Τιμολέοντα Βάσσου-αποβιβασθέντος επικεφαλής του Ελληνικού στρατού  στην Κρήτη το 1897- ήταν  εγγονός  του αγωνιστή της επανάστασης του 1821 Βάσσου Μαυροβουνιώτη.

[ix] Οι παλαιοί στρατιωτικοί χάρτες τοποθετούσαν την  Άνω  Τζουμαγιά στη νοτιοδυτική  Βουλγαρία και,ιδιαίτερα, στην ανατολική όχθη του  Μπίστριτσα, αριστερού παραποτάμου του Στρυμόνα·παρά το ότι, πολύ πιο νότια και πλησιέστατα προς τα σημερινά ελληνοβουλγαρικά σύνορα- επί της αριστερής, όμως πάντα,  όχθης του Στρυμόνα-υπάρχει και άλλος παραπόταμός του,επίσης αποκαλούμενος Μπίστριτσας (=Γοργοπόταμος). Η   Άνω Τζουμαγιά απείχε   100 χιλιόμετρα από τη Σόφια και 5  από την εντοπιζόμενη, στα νότιά της,  έξοδο των στενών της Κρέσνας. Και ναι μεν, τη συναντούσε  κανείς   στο δρόμο     Σιδηροκάστρου-βουλγαρικής Δούπνιτσας, από το  1950 όμως η Άνω  Τζουμαγιά ονομάζεται  Μπλαγκόεβγκραντ. Στην παλιά της   ονομασία  προτασσόταν επίσης,ή το προαναφερθέν  βουλγαρικό προσδιοριστικό “Γκόρνα” (= άνω) ή το τουρκικό επίθετο  “Γενή”  (=νέα). Η  δε προσθήκη του πρώτου  τοπικού  επιρρήματος αποσκοπούσε    στην αντιδιαστολή   της συζητούμενης  κωμόπολης    από   την, επί τουρκοκρατίας αποκαλούμενη,  Κάτω Τζουμαγιά.  Ο  δεύτερος,εξάλλου, αυτός   οικισμός,   περιλαμβανόμενος σήμερα  εντός των ορίων του ελληνικού κράτους  υπό το όνομα Ηράκλεια,   βρίσκεται σε απόσταση 15 χιλιομέτρων βορειοδυτικά των Σερρών. Σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Τιμολέων Αμπελάς (βλ.Ιστορία του Ελληνοβουλγαρικού Πολέμου, σ.210), η Άνω Τζουμαγιά απείχε το 1913   δίωρης διάρκειας  διαδρομή από τα, μέχρι την εποχή της κήρυξης  του Α΄Βαλκανικού πολέμου, βουλγαροτουρκικά σύνορα και  συνιστούσε «πρωτεύουσα ομωνύμου υποδιοικήσεως 29.525» κατοίκων. O πληθυσμός της   «απετελείτο υπό 5.500 κατοίκων, Ελληνομακεδόνων και Οθωμανών, την δε Ελληνικήν αυτής κοινότητα συνεκρότουν Έλληνες εκ Μελενοίκου, Κρουσόβου,  και Ηπείρου, διατηρούντες και Ελληνικά Σχολεία».

[x]  Η Άννα Μελά-Παπαδοπούλου, αδελφή του Εθνομάρτυρα  Μακεδονομάχου μας Παύλου Μελά, προσέφερε, εθελοντικά, τις υπηρεσίες της, ως νοσηλεύτρια-νοσοκόμος, στη 10^η  ελληνική Μεραρχία, τη διοικούμενη από το Συνταγματάρχη και μετέπειτα Υποστράτηγο Λεωνίδα Παρασκευόπουλο.

[xi] Βλ. Κ. Ζωρογιαννίδου, Αντιστρατήγου,Ημερολόγιον πορειών και πολεμικών επιχειρήσεων 1912-1913(σ.170): «…μετηνέχθην επί φορείου εις Θεσσαλονίκην κατευθυνθείς εις το Δ΄Στρατιωτικόν Νοσοκομείον (Έπαυλις Αλατίνι)…».

[xii] Στο χειρουργείο της Σκάλας Σταυρού και στο Γ΄ Στρατιωτικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης υπηρέτησε  ως χειρουργός με το βαθμό του έφεδρου λοχαγού-ιατρού και  ο δοτός, δωσίλογος “πρωθυπουργός”, κατά τη γερμανική κατοχή, Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος.

[xiii] Το “Θεμιστοκλής” ανήκε μεν στη δύναμη του ελληνικού πολεμικού ναυτικού,αλλά δεν ήταν πλοίο μάχης. Ήταν  επίτακτο υπερωκεάνιο μετατραπέν σε πλωτό νοσοκομείο.

[xiv] Οι ρουμανικές  σε βάρος  της Σόφιας  απαιτήσεις είχαν  στόχο τα βουλγαρικά  εδάφη  τα εκτεινόμενα από την  παραδουνάβια πόλη Τουτρακάν (επί της δεξιάς όχθης του ποταμού) μέχρι το παρευξείνιο Βαλτσίκι. Τέλος, ευχερέστατη υπήρξε, κατά τις μέρες εκείνες, η εκ μέρους των Ρουμάνων κατάληψη της Δοβρουτσάς.

[xv]  Η  νοητή αυτή γραμμή αυτή  συνέδεε την ευρισκόμενη  αριστερά των εκβολών του Έβρου  πόλη Αίνο με την παρευξείνια πόλη Μήδεια. Η δε Συνθήκη του Λονδίνου, με την οποία είχε περατωθεί ο εναντίον της Οθωμανικής αυτοκρατορίας Α΄Βαλκανικός πόλεμος, είχε επιδικάσει,  γενικά και συνολικά, στους αντιπάλους της τελευταίας (δηλαδή στη Σερβία, Μαυροβούνιο, Ελλάδα, Βουλγαρία) όσα  εδάφη   αυτοί  είχαν αποσπάσει  από την Τουρκία    εντοπιζόμενα στα βόρεια και στα δυτικά της εν λόγω γραμμής.

[xvi] Οι παραπάνω από πλευράς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας καταλήψεις προκάλεσαν και την αντίδραση της Ρωσίας, η οποία μετακίνησε  στρατεύματα προς το Νοβοροσίσκ και το Βατούμ και πραγματοποίησε-στις 19 Ιουλίου/1 Αυγούστου-επίδειξη του πολεμικού της ναυτικού, όχι μακριά από το Βόσπορο.  Ομοίως, σύμφωνα με  το έργο των Στρ.Ν. Δορδανά-Βάιου Καλογρηά, Η Γερμανική Αυτοκρατορία και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι- Άγνωστες πτυχές από τα Γερμανικά Αρχεία,(σ.40-42), «η ελληνική κυβέρνηση επέδωσε επίσης νότα διαμαρτυρίας στην Κωνσταντινούπολη για τη μεταχείριση του ελληνικού πληθυσμού από τον τουρκικό στρατό  κατά τις επιχειρήσεις ανακατάληψης της Αδριανούπολης. Ανταπαντώντας [εντούτοις]  η τουρκική πλευρά, υπενθύμισε [στην Αθήνα και] όσα οι Έλληνες είχαν διαπράξει, όπως ισχυρίστηκε, μετά την κατάληψη των Ιωαννίνων, προσθέτοντας πως, επομένως, “οι Έλληνες δεν είχαν κανένα δικαίωμα να απευθύνουν αυτού του είδους τις κατηγορίες  στους Τούρκους”. Μια τέτοια απάντηση  κρίθηκε [όμως] “άνευ σημασίας τη δεδομένη στιγμή” ακόμα και από τον Γερμανό πρέσβη στην Αθήνα Κουάντ (Arno von Quantd), που φρόντισε να μεταφέρει ένα σαφέστατο μήνυμα: “Οι Τούρκοι κινδυνεύουν να απωλέσουν τη συμπάθεια όλης της Ευρώπης εξαιτίας των  των διαπραττόμενων,  από τη μεριά τους, ανθρωποσφαγών, με συνέπεια η Ευρώπη να συμφωνήσει πως τελικά θα πρέπει να δοθεί ένα τέλος στην τουρκική κυριαρχία σε αυτό το τμήμα της ηπείρου,από τη στιγμή που δείχνει πως δεν είναι σε θέση να συμπεριφερθεί ως πολιτισμένη δύναμη”. Σε πολυσέλιδη έκθεση  που συνέταξε [άλλωστε και] Ιταλός ανταποκριτής εφημερίδας για την ανακατάληψη της Αδριανούπολης από τον τουρκικό στρατό αποτυπώνεται η φρίκη του πολέμου και η τύχη που επιφύλαξαν οι αντιμαχόμενοι στρατοί στους άμαχους χριστιανούς και μουσουλμάνους.  Γνώριζαν για τη φήμη που συνόδευε τους κομιτατζήδες, τον “τρόμο όλων των χωριών”, και τώρα διαπίστωναν πως ούτε ο τακτικός βουλγαρικός στρατός  είχε κρατηθεί μακριά από λεηλασίες και  δολοφονίες αμάχων. Οι κάτοικοι της Αλεξανδρούπολης, του Πόρτο Λάγος, της Ξάνθης και της Κομοτηνής έκαναν λόγο για την αφόρητη βουλγαρική κατοχή που [έπειτα από την απελευθέρωση των εδαφών αυτών από τον Ελληνικό Στρατό και στόλο κατά τον Β΄Βαλκανικό πόλεμο] επιτέλους έφτανε στο τέλος της […]. Φτάνοντας στο ελληνικό χωριό Καραγάτσι, έγιναν μάρτυρες λεηλασιών σε ελληνικά σπίτια και, παρά τις εκκλήσεις για σεβασμό των αμάχων, την επόμενη μέρα “έλειπαν”σαράντα Έλληνες.Στα Μάλγαρα των δεκατεσσάρων χιλιάδων κατοίκων  η αποχώρηση των Βουλγάρων συνοδεύτηκε από την πυρπόληση της τουρκικής συνοικίας και τη δολοφονία αμάχων μουσουλμάνων […]».

[xvii]  Και συνεχίζει ως εξής ο Στρατηγός Γυαλίστρας: «Διά της τοιαύτης λοιπόν επιθέσεώς της και της επακολουθησάσης, ταύτην, ήττης, η Βουλγαρία εστερείτο […] των εδαφών και των πληθυσμών των Σαντζακίων Σερρών, Δράμας, Αδριανουπόλεως και Σαράντα Εκκλησιών. Τα τέσσερα αυτά σαντζάκια, κατά το έτος 1904, επί συνολικού  πληθυσμού 938.850 κατοίκων, περιελάμβανον 328.500 Έλληνες και 183.000 Βουλγάρους». Και οι μεν, από τουδε και εις το εξής,εξακολουθεί ο ως άνω στρατηγός «πληθυσμοί των σανταζκίων Σερρών και Δράμας [θα] ενεσωματούντο εις το Ελληνικόν Κράτος. Οι  πληθυσμοί [όμως] των σαντζακίων Αδριανουπόλεως και Σαράντα Εκκλησιών επανήρχοντο υπό τoν Τουρκικόν Ζυγόν».

ΑΥΡΙΟ ΤΟ Β! ΜΕΡΟΣ

*Ο Γαβριήλ Συντομόρου είναι φιλόλογος καθηγητής της Μέσης Εκπαίδευσης και διαμένει και εργάζεται στη Θεσσαλονίκη. Ασχολείται ιδιαίτερα με θέματα στρατιωτικής ιστορίας τόσο της αρχαίας όσο και της νεώτερης Ελλάδας και έχει δημοσιεύσει σχετικά άρθρα στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο.