Του Κώστα Πικραμένου**

Υπάρχουν τρεις “υπαρξιακές” προϋποθέσεις προκειμένου ένα Έθνος – Κράτος να επιβιώσει στη διεθνή σκηνή όπου οι συσχετισμοί δυνάμεων είναι αμείλικτοι:

• Στρατηγική (Δόγμα) Εθνικής Ασφάλειας
• “Αποτελεσματικές” Υπηρεσίες Πληροφοριών
• “Ετοιμοπόλεμες” Ενοπλες Δυνάμεις

Στην Ελλάδα εν έτει 2022 (100 χρόνια από την Μικρασιατική Καταστροφή) δεν υφίσταται η πρώτη και δεύτερη προϋπόθεση δηλαδή η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας και οι “αποτελεσματικές” Υπηρεσίες Πληροφοριών.  Για την τρίτη προϋοπόθεση περι “ετοιμοπόλεμων” Ενόπλων Δυνάμεων η συζήτηση είναι πάντα ανοιχτή για τους …παροικούντες την Ιερουσαλήμ.

Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας και η αντίστοιχη Γραμματεία αυτού με αποστολή την διεξαγωγή στρατηγικής έρευνας και εκπόνησης του επικαιροποιημένου Δόγματος Εθνικής Ασφάλειας (ΔΕΑ) παραμένει …στα συρτάρια του Μαξίμου. Το πολιτικό δια-κομματικό κατεστημένο ΔΕΝ ΕΠΙΘΥΜΕΙ να τεθεί το ίδιο υπό τις πρόνοιες και επιταγές της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας.

Προτιμάει μια θωλή κατάσταση προκειμένου να αποφεύγει ευθύνες και να μην ακουμπάει “καυτά” θέματα. Εκτός από την έλλειψη κουλτούρας Εθνικής Ασφάλειας υπάρχει και ευθυνοφοβία όπως και τουρκολαγνία στους κόλπους των κομμάτων εξουσίας.

Λόγω αυτής της σχιζοφρενικής κατάστασης, θεσμοθετείται για παράδειγμα θέση Συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας χωρίς να υπάρχει η αντίστοιχη υποδομή δηλαδή η Γραμματεία του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας. Μια ακόμη Ελληνική πατέντα για το θεαθήναι…

Μια άλλη σχιζοφρενική κατάσταση αφορά την λεγόμενη κοινότητα Υπηρεσιών πληροφοριών. Σε όλες τις σύγχρονες Δημοκρατίες υπάρχει νομικό πλαίσιο για τον ορισμό των Υπηρεσίες πληροφοριών, την κατανομή των αρμοδιοτήτων τους, το συντονισμό τους, τις διαδικασίες ελέγχου αυτών, τη θέσπιση κοινοβουλευτικής επιτροπής Πληροφοριών κλπ.

Όμως στην Ελλάδα έχουμε την ΕΥΠ που πρέπει να βγάζει από μονή της όλη τη “δουλειά” σε θέματα α) κατασκοπείας, β) αντικατασκοπείας, γ) διεθνούς τρομοκρατίας δ) οργανωμένου εγκλήματος ε) κυβερνοασφάλειας στ) κρυπτογραφίας ζ) κρατικής ασφάλειας και ό,τι άλλο ενδιαφέρει το Μαξίμου (μέχρι και παρακολούθηση αντι-εμβολιαστών).  Και όλα αυτά με 1200 άτομα προσωπικό (πολιτικό – στρατιωτικό). Γίνεται επομένως κατανοητό ότι τα κενά στο τομέα των Πληροφοριών είναι τεράστια με ό,τι συνέπειες μπορεί να έχει στην Εθνική Ασφάλεια. Οι Βουλευτές δε όταν ακούνε για ΕΥΠ στο μυαλό τους έχουν σκάνδαλα ή υποκλοπές-παρακολουθηήσεις τηλεφώνων αγνοώντας τον ρόλο και την αποστολή που πρέπει να έχει μια Υπηρεσίας Πληροφοριών. Αλήθεια πόσες φορές έχουν καλέσει τον Διοικητή της ΕΥΠ στη Βουλή για ενημέρωση (επι ευκαιρία του πολέμου στην Ουκρανία) ακόμη και “κεκκλεισμένων των θυρών”;

Η διαχείριση κρίσεων όπως η πλέον πρόσφατη με τους Έλληνες διπλωμάτες στην Ουκρανία επιβεβαιώνει τα όσα γράφουμε. Ενώ λοιπόν θα έπρεπε τουλάχιστον από τον Δεκέμβρη 2021 να βρίσκεται κλιμάκιο της 1ης Διεύθυνσης της ΕΥΠ στην Ουκρανία προκειμένου να εκτιμήσει την κατάσταση ασφαλείας τόσο της Πρεσβείας όσο και των δύο Προξενείων (Μαριούπολης και Οδυσσού) και να εκπονήσει – μαζί με τον αξιωματικό (υπεύθυνο ασφαλείας) της Πρεσβείας – σχέδιο ασφαλούς απομάκρυνσης του διπλωματικού προσωπικού σε περίπτωση ρωσικής εισβολής, είδαμε τον Ελληνα Πρέσβη να παίρνει από μόνος του πρωτοβουλία – χωρίς να ζητήσει την άδεια του ΥΠΕΞ – και να κλείνει την Πρεσβεία και να φεύγει.

Δημοσιεύματα του Τύπου αποκάλυπταν ότι υπήρξε οργή στην Αθηνα για αυτή του την ενέργεια. Βέβαια δεν φταίει ο Πρέσβης που ήθελε να σώσει τη ζωή του βλέποντας να διανέμονται παντού καλάσνικοφ αλλά σε μια συντεταγμένη Πολιτεία υπάρχει προνοητικότητα και προετοιμασία για τέτοιες καταστάσεις και τουλάχιστον εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες διαδικασίες.

Απο τη στιγμή που οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί είχαν ειδοποιήσει ότι η Ρωσική εισβολή είναι θέμα εβδομάδων  θα έπρεπε να είχε σταλεί – όπως έκανε η  Γαλλία για τον δικό της Πρέσβη  – κλιμάκιο των ΕΚΑΜ σε Κίεβο και Μαριούπολη για την ασφαλή απομάκρυνση του διπλωματικού προσωπικού σε συνεργασία πάντα με τις τοπικές Αρχές Ασφαλείας.

Αντι αυτού είδαμε τον Πρόξενο της Μαριούπολης να καταλήγει να τρώει κονσέρβες σε ένα υπόγειο ενός κτηρίου του ΟΑΣΕ ενώ ο πατέρας και η αδερφή του  παρακαλούσαν στα δελτία ειδήσεων να σωθεί ο άνθρωπος τους. Τραγικές καταστάσεις που προσβάλουν το κύρος του Υπουργείου Εξωτερικών.

Η αδυναμία της ΕΥΠ όσον αφορά τη συλλογή και ανάλυση πληροφοριών, η υποβάθμιση του ρόλου των αστυνομικών που τοποθετούνται ως υπεύθυνοι ασφαλείας σε Πρεσβείες αλλά ουσιαστικά πρόκειται για ένοπλους θυρωρούς και τίποτα παραπάνω, η έλλειψη μηχανισμού διαχείρισης κρίσης που θα έπρεπε να περιλαμβάνει και την εμπλοκή κλιμακίου των ΕΚΑΜ για τέτοιου είδους αποστολές στο εξωτερικό καταδεικνύει οτι το Κράτος έχει σοβαρές παθογένειες όχι μόνο στη διαχείριση κρίσεων αλλά και στην προνοητικότητα που πρέπει να χαρακτηρίζει τον Κρατικό μηχανισμό. Θα μου πείτε ότι εδώ έκλεισε η Αττική Οδός από μια χιονοθύελα και εσύ θέλεις ΕΚΑΜ στο Κίεβο…!

Εν κατακλείδι

Οσο δεν υφίστανται οι τρεις προϋποθέσεις που αναφέραμε στην αρχή του άρθρου, η Ελλάδα θα παραμένει μια χώρα χωρίς υπόληψη για τους Συμμάχους και χωρις σεβασμό για τους Εχθρούς.  Ένα καράβι που θα χτυπάει στον…ντόκο καθε φορά που θα ψάχνει λιμάνι!

*προβλητα λιμανιού

**       Διευθυντής Ερευνών CP Consulting (Γαλλία)

Εμπειρογνώμων του Ευρ. Κοινοβουλίου σε θέματα Τουρκίας, Υπηρεσιών Πληροφοριών και Ισλαμιστικών Δομών

Συγγραφέας του βιβλίου “ΜΙΤ-Η φωλιά του Τουρκικού Παρακράτους” (Εκδόσεις Ινφογνώμων, 2021)

Στόχος της συμφωνίας είναι να βοηθηθεί η ΕΕ να περιορίσει την ενεργειακή της εξάρτηση από τη Ρωσία.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται για 30 ημέρες με τους Ρώσους να φαίνεται ότι έχουν «κολλήσει» σε αρκετά σημεία της χώρας παρά την στρατιωτική υπεροχή τους.

Παναγιώτης Μυργιώτης Μαθηματικός

Η γλώσσα κάθε λαού αποτελεί ένα από τα στοιχεία της ταυτότητός του. Η γλώσσα, εκτός από στοιχείο της ταυτότητος, είναι και εργαλείο επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Η γλώσσα βοηθά στην δημιουργία του πολιτισμού, του λεγόμενου πνευματικού, σε αντίθεση με τον υλικό (γλυπτική, ζωγραφική κλπ). Για να μπορούν οι άνθρωποι να  συνεννοούνται θα πρέπει η γλώσσα να είναι ακριβής, να περιγράφει με συντομία και επακριβώς το μήνυμα, το σημαίνον και το σημαινόμενο να ταυτίζονται. Θα πρέπει να είναι εύκολη για να γίνεται κτήμα του λαού, να μπορούν να τη μαθαίνουν όλοι. Στην Κίνα π.χ., η οποία χρησιμοποιεί ιδεογράμματα για να παραστήσει λέξεις και έννοιες τα σύμβολα είναι πάρα πολλά με αποτέλεσμα ακόμα και οι ακαδημαϊκοί της χώρας (οι θεωρούμενοι ως οι πιο μορφωμένοι) δεν τα γνωρίζουν όλα. Δηλαδή οι πνευματικές κορυφές της δεν μπορούν να διαβάσουν όλα τα κείμενα που έχουν γραφεί στη γλώσσα της χώρας τους. Για την αξία της γλώσσας σημειώνει ο «δικός μας» Κωνσταντίνος Τσάτσος, ακαδημαϊκός, φιλόσοφος, πρώην Υπουργός, πρώην Πρόεδρος Δημοκρατίας και συγγραφέας: «Όσο πιο προηγμένος είναι ο πολιτισμός ενός έθνους, τόσο πιο πλούσιες σε προϊστορία, και συνεπώς και σε ουσία, είναι οι λέξεις της γλώσσας… Με την γλώσσα μεταδίδομε λογικούς συνειρμούς και διεγείρομε συναισθήματα… Κάθε λαός έχει την γλώσσα που του αξίζει. Στην γλώσσα, όπως και στα τραγούδια του, εναποθηκεύεται ο πολιτισμός του… είναι ο πιο αδιάψευστος μάρτυρας της ιστορικής του συνείδησης και της ιστορικής του συνέχειας.»

Εμείς βέβαια οι Έλληνες τέτοιο κίνδυνο, όμοιο με τους κινέζους, δεν διατρέχουμε. Άλλος είναι ο κίνδυνος για τη γλώσσα μας. Η ελληνική χρησιμοποιεί μόνο 24 γράμματα και οι διάφοροι συνδυασμοί των γραμμάτων αυτών δημιουργούν τις λέξεις-έννοιες. Στην αρχαιότητα υπήρχαν επιπλέον και άλλα 3 γράμματα τα οποία στο διάβα της ιστορικής διαδρομής εξαφανίστηκαν. Η δομή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (της μητέρας της σημερινής) ήταν δομή μαθηματική. Κάθε γράμμα αντιπροσώπευε ένα αριθμό και ένα μουσικό τόνο. άρα γράμμα = αριθμός =τόνος (μουσικός), πράγμα που φανερώνει ότι στη γλώσσα μας πίσω από τα γράμματα-λέξεις υπάρχουν αριθμοί (λεξάριθμοι) και μουσικοί φθόγγοι (τονάριθμοι). Ο διάσημος Έλληνας και διεθνούς φήμης μουσικός Ιάνης Ξενάκης είχε πολλές φορές τονίσει ότι η μουσικότητα της Ελληνικής είναι εφάμιλλη της συμπαντικής. Όπως γράφει και ο Ρωμαίος Οράτιος «Η Ελληνική φυλή γεννήθηκε ευνοημένη με μία γλώσσα εύηχη, γεμάτη μουσικότητα». Για τη συνέχεια της γλώσσας μας έχουν καταγραφεί: Ο ίδιος ο Οδυσσέας Ελύτης είπε «Εγώ δεν ξέρω να υπάρχει παρά μία γλώσσα, η ενιαία Ελληνική γλώσσα. Το να λέει ο Έλληνας ποιητής, ακόμα και σήμερα, ο ουρανός, η θάλασσα, ο ήλιος, η σελήνη, ο άνεμος, όπως το έλεγαν η Σαπφώ και ο Αρχίλοχος, δεν είναι μικρό πράγμα. Είναι πολύ σπουδαίο. Επικοινωνούμε κάθε στιγμή μιλώντας με τις ρίζες που βρίσκονται εκεί. Στα Αρχαία.». Ο γνωστός Αδαμάντιος Κοραής είχε πει «Όποιος χωρίς την γνώση της Αρχαίας επιχειρεί να μελετήσει και να ερμηνεύση την Νέαν, ή απατάται ή απατά.». Ενώ ο Γιώργος Σεφέρης γράφει «Από την εποχή που μίλησε ο Όμηρος ως τα σήμερα, μιλούμε, ανασαίνουμε και τραγουδούμε την ίδια γλώσσα.». Παρόλο που πέρασαν χιλιάδες χρόνια.

Κάποιοι, εντελώς λαθεμένα, ισχυρίζονται ότι οι Έλληνες το αλφάβητο  το δανειστήκαμε από τους Φοίνικες. Σύμφωνα  με μελέτες της Τζιροπούλου και άλλων το 2300 π.Χ. και όχι το 800 π.Χ. ο Όμηρος ήδη έχει στην διάθεση του 6.500.000 πρωτογενείς λέξεις (πρώτο πρόσωπο ενεστώτα & ενικού αριθμού) τις οποίες αν τις πολλαπλασιάσουμε Χ72 που είναι οι κλήσεις, θα βγάλουμε ένα τεράστιο αριθμό ο οποίος δεν είναι ο τελικός, διότι μην ξεχνάμε ότι η γλώσσα μας γεννά. Αν αναλογιστούμε ότι η αγγλική γλώσσα έχει 80.000 λέξεις και εξελίσσεται 100 χρόνια, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ο Όμηρος παραλαμβάνει μια γλώσσα που έχει βάθος στο χρόνο πολύ μεγάλο Ένα από τα καρφιά στο φέρετρο της θεωρίας αυτής είναι και το κεραμικό θραύσμα που βρέθηκε στην νησίδα «Γιούρα» των Βορείων Σποράδων από τον Αρχαιολόγο Α. Σαμψών. Χρονολογήθηκε το 5.500-6.000 π.Χ. και φέρει καθαρά πάνω του εγχάρακτα τα γράμματα Α, Δ και Υ. Να σημειώσουμε εδώ ότι οι Φοίνικες πρωτοεμφανίστηκαν στην ιστορία το 1.300 π.Χ. Και αυτό το εύρημα δεν είναι «μόνο» του. Τα γράμματα Μ, Ν, Κ, Χ, Ξ, Π, Ο, και Ε διακρίνουμε σε πρωτοκυκλαδικά αγγεία της Μήλου τα οποία είναι της 3ης π. Χ. χιλιετίας. Επιπλέον υπάρχει και η λίθινη σφραγίδα των Γιαννιτσών που ανακαλύφθηκε από τον αρχαιολόγο Π. Χρυσοστόμου η οποία χρονολογείται την 5 π.Χ. χιλιετία. Ακόμη η επιγραφή του Δισπηλιού που ανεσύρθη από τον καθηγητή Γ. Χουρμουζιάδη χαρακτηρίστηκε ως η πρώτη γραφή του κόσμου, αφού χρονολογήθηκε από τον «Δημόκριτο» βάσει της μεθόδου του «άνθρακα 14» με απόλυτη ακρίβεια στο 5.250 π. Χ. Τέλος να αναφέρουμε τον δίσκο της Φαιστού ο οποίος χρονολογείται (με τις πιο συντηρητικές απόψεις) στο 1.700 π. Χ. και φέρει σύμβολα τα οποία όμως είναι τυπωμένα με κινητά στοιχεία (σφραγίδες), και για αυτόν τον λόγο το εύρημα αυτό αποτελεί το αρχαιότερο δείγμα τυπογραφίας του κόσμου. Το 1989, στο υπό αριθμό 16 τεύχος του αρχαιολογικού περιοδικού «NESTOR», το οποίο εκδίδει το πανεπιστήμιο της Ινδιάνας, ο καθηγητής Πώλ Φώρ ανακοινώνει ότι στην Ιθάκη του 2.700 π. Χ. μιλούσαν και έγραφαν Ελληνικά. Με την βοήθεια χαραγμένης εικόνας πλοίου επάνω στο όστρακο και σε σύγκριση με την ήδη αποκρυπτογραφημένη Γραμμική Γραφή Β’ ο καθηγητής Φώρ κατόρθωσε να διαβάσει «Νύμφη με έσωσε». Διάβασε ακόμα, αναγνωρίζοντας αριθμητικά και συλλαβές «Ιδού εγώ ο Αρεάδης δίδω εις την άνασσα Θεά Ρέα 100 αίγες, 10 πρόβατα…». Σημειωτέον ότι ακόμα και σήμερα διδάσκεται στα Ελληνικά σχολεία η άποψη ότι τα χρόνια του Ομήρου δεν υπήρχε γραφή και συνεπώς τα δύο έπη ( Ιλιάδα και Οδύσσεια) μεταφέρονταν από γενεά σε γενεά προφορικώς (κάτι το οποίο ούτως ή άλλως μόνο και μόνο βάσει της κοινής λογικής είναι αδύνατον).

Η γενεσιουργός δύναμη της Ελληνικής γλώσσας βρίσκεται στην ικανότητά της να πλάθεται όχι μόνο προθεματικά ή καταληκτικά, αλλά διαφοροποιώντας σε μερικές περιπτώσεις μέχρι και την ρίζα της λέξης (π.χ. «τρέχω» και «τροχός» παρόλο που είναι από την ίδια οικογένεια αποκλίνουν ελαφρώς στην ρίζα). Η Ελληνική γλώσσα είναι ειδική στο να δημιουργεί σύνθετες λέξεις με απίστευτων δυνατοτήτων χρήσεις, πολλαπλασιάζοντας το λεξιλόγιο. Ο Γάλλος συγγραφέας Ζακ Λακαρριέρ, έκθαμβος μπροστά στο μεγαλείο της Ελληνικής, είχε δηλώσει σχετικώς «Η Ελληνική γλώσσα έχει το χαρακτηριστικό να προσφέρεται θαυμάσια για την έκφραση όλων των ιεραρχιών με μια απλή εναλλαγή του πρώτου συνθετικού. Αρκεί κανείς να βάλει ένα παν- πρώτο- αρχί- υπέρ- ή μια οποιαδήποτε άλλη πρόθεση μπροστά σε ένα θέμα. Κι αν συνδυάσει κανείς μεταξύ τους αυτά τα προθέματα, παίρνει μια ατελείωτη ποικιλία διαβαθμίσεων. Τα προθέματα εγκλείονται τα μεν στα δε σαν μια σημασιολογική κλίμακα, η οποία ορθώνεται προς τον ουρανό των λέξεων.» Στην Ελληνική γλώσσα ουσιαστικά δεν υπάρχουν συνώνυμα, καθώς όλες οι λέξεις έχουν λεπτές εννοιολογικές διαφορές μεταξύ τους. Για παράδειγμα έχουμε τις λέξεις «κεράννυμι», «μίγνυμι» και «φύρω» που όλες έχουν το νόημα του «ανακατεύω». Όταν ανακατεύουμε δύο στερεά ή δύο υγρά μεταξύ τους αλλά χωρίς να συνεπάγεται νέα ένωση (π.χ. λάδι με νερό), τότε χρησιμοποιούμε την λέξη «μειγνύω» ενώ όταν ανακατεύουμε υγρό με στερεό τότε λέμε «φύρω». Εξ’ ού και η λέξη «αιμόφυρτος» που όλοι γνωρίζουμε αλλά δεν συνειδητοποιούμε τι σημαίνει.

H εκμάθηση της Αρχαίας Ελληνικής, εκτός από μέσο διατήρησης της γλωσσικής παράδοσης, αποτελεί όπλο κατά της δυσλεξίας και άλλων μαθησιακών δυσκολιών, φαινόμενα που κάνουν έντονα την εμφάνισή τους τα τελευταία χρόνια, σύμφωνα με τα συμπεράσματα τριετούς έρευνας του Aνοικτού Ψυχοθεραπευτικού Kέντρου και του Iνστιτούτου Διαγνωστικής Ψυχολογίας.

Τι έχουν πει σπουδαίες προσωπικότητες για την Ελληνική Γλώσσα

• Ο γνωστός Γάλλος Βολταίρος είχε πει «Είθε η Ελληνική γλώσσα να γίνει κοινή όλων των λαών.»
• Η Μαριάννα Μακ Ντόναλντ, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας και επικεφαλής του TLG δήλωσε «Η γνώση της Ελληνικής είναι απαραίτητο θεμέλιο υψηλής πολιτιστικής καλλιέργειας.»
• Ιωάννης Γκαίτε (Ο μεγαλύτερος ποιητής της Γερμανίας, 1749-1832) «Άκουσα στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης το Ευαγγέλιο σε όλες τις γλώσσες. Η Ελληνική αντήχησε άστρο λαμπερό μέσα στη νύχτα.»

• Μάρκος Τίλλιος Κικέρων (Ο επιφανέστερος άνδρας της αρχαίας Ρώμης, 106-43 π.Χ.) «Εάν οι θεοί μιλούν, τότε σίγουρα χρησιμοποιούν τη γλώσσα των Ελλήνων.»

• Φρειδερίκος Σαγκρέδο (Βάσκος καθηγητής γλωσσολογίας – Πρόεδρος της Ελληνικής Ακαδημίας της Βασκωνίας) «Η Ελληνική γλώσσα είναι η καλύτερη κληρονομιά που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος για την ανέλιξη του εγκεφάλου του. Απέναντι στην Ελληνική όλες, και επιμένω όλες οι γλώσσες είναι ανεπαρκείς.» «Η αρχαία Ελληνική γλώσσα πρέπει να γίνει η δεύτερη γλώσσα όλων των Ευρωπαίων, ειδικά των καλλιεργημένων ατόμων.» «Η Ελληνική γλώσσα είναι από ουσία θεϊκή.»
• Ερρίκος Σλήμαν (Διάσημος ερασιτέχνης αρχαιολόγος, 1822-1890) «Επιθυμούσα πάντα με πάθος να μάθω Ελληνικά. Δεν το είχα κάνει γιατί φοβόμουν πως η βαθειά γοητεία αυτής της υπέροχης γλώσσας θα με απορροφούσε τόσο πολύ που θα με απομάκρυνε από τις άλλες μου δραστηριότητες.»
• Ίμπν Χαλντούν (Ο μεγαλύτερος Άραβας ιστορικός) «Που είναι η γραμματεία των Ασσυρίων, των Χαλδαίων, των Αιγυπτίων; Όλη η ανθρωπότητα έχει κληρονομήσει την γραμματεία των Ελλήνων μόνον.»
• Φρανγκίσκος Λιγκόρα (Σύγχρονος Ιταλός καθηγητής Πανεπιστημίου και Πρόεδρος της Διεθνούς Ακαδημίας πρός διάδοσιν του πολιτισμού) «Έλληνες να είστε περήφανοι που μιλάτε την Ελληνική γλώσσα ζωντανή και μητέρα όλων των άλλων γλωσσών. Μην την παραμελείτε, αφού αυτή είναι ένα από τα λίγα αγαθά που μας έχουν απομείνει και ταυτόχρονα το διαβατήριό σας για τον παγκόσμιο πολιτισμό.»
• Μάικλ Βέντρις (Ο άνθρωπος που αποκρυπτογράφησε την Γραμμική γραφή Β’) «Η αρχαία Ελληνική Γλώσσα ήτο και είναι ανωτέρα όλων των παλαιοτέρων και νεοτέρων γλωσσών.»
• Ζακ Λάνγκ (Γάλλος Υπουργός Παιδείας) «Θα ήθελα να δω να διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά, με τον ίδιο ζήλο που επιδεικνύουμε εμείς, και στα Ελληνικά σχολεία.»
• Σύμφωνα με τον Μπιλ Γκέιτς «Η Ελληνική με την μαθηματική δομή της, είναι η γλώσσα της πληροφορικής και της νέας γενιάς των εξελιγμένων υπολογιστών, διότι μόνο σ´ αυτήν δεν υπάρχουν όρια.»
• Είναι γνωστή η έκφραση που χρησιμοποιούν οι Αγγλοαμερικάνοι όταν ψάχνουν να βρουν την κατάλληλη λέξη για κάποια έννοια «Οι Έλληνες θα έχουν μια λέξη για αυτό».

Το παρόν άρθρο αποτελεί μια μικρή προσφορά προς την αρτιότερη γλώσσα του κόσμου. Την αδίκησα και επιφυλάσσομαι εις το μέλλον…..

Κυριάκος Ρέβελας

Η στρατιωτική επίθεση και εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022 αποτελεί κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου και συγκεκριμένων υποχρεώσεων που είχε αναλάβει η Ρωσία. Σημαίνει ως εκ τούτου σταθμό για την ευρωπαϊκή ασφάλεια με ευρύτερες επιπτώσεις στις διεθνείς σχέσεις. Η στρατιωτική επίθεση ξάφνιασε πολιτικούς και παρατηρητές αν και είναι η κατάληξη μιας μακράς περιόδου εντάσεων, αιτιάσεων και απειλών. Την στιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται και η έκβασή του είναι άδηλη. Πάντως οι οιωνοί δεν είναι καλοί για την ασφάλεια στην Ευρώπη.

Στο παρόν άρθρο θα εστιάσουμε, πρώτον, σε όσα είναι γνωστά έως τώρα για τον εν εξελίξει πόλεμο, τους παράγοντες που οδήγησαν τη ρωσική ηγεσία στην απόφαση της εισβολής και τον ενδεχόμενο τερματισμό του. Δεύτερον, μία σημαντική παράμετρος είναι η εξέλιξη των σχέσεων της Ρωσίας με την Δύση μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, η έλλειψη αποτελεσματικής επικοινωνίας και η αυξανόμενη αμοιβαία δυσπιστία αποτελούν το υπόβαθρο των πρόσφατων εξελίξεων. Πρέπει όμως να διερευνηθεί αν η πρόσφατη δραματική τροπή των εξελίξεων ήταν αναπότρεπτη συνέπεια των προηγουμένων δεκαετιών ή θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Τρίτον, θα αναφερθούμε στις διαφαινόμενες επιπτώσεις του πολέμου στην ΕΕ, το ΝΑΤΟ και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Ι. Ο πόλεμος στην Ουκρανία

Η Ρωσία επεδίωκε επί μακρόν ένα σύστημα συλλογικής ασφάλειας στην Ευρώπη με ισότιμη συμμετοχή, πιο πρόσφατα απαιτούσε μια δέσμευση ότι η Ουκρανία δεν θα γίνει μέλος του ΝΑΤΟ. Και ενώ πολλοί παρατηρητές θεωρούσαν ότι η απάντηση των ΗΠΑ, σε συνεννόηση με τους Ευρωπαίους, τον Ιανουάριο 2022 στις προτάσεις της Ρωσίας του Δεκεμβρίου 2021 άνοιγε ίσως την προοπτική μιας μακράς μεν αλλά ελπιδοφόρου διαδικασίας διαλόγου, η αναγνώριση από τη Ρωσία της ανεξαρτησίας των λαϊκών δημοκρατιών Ντονέτσκ και Λουγκάνσκ στις 21 Φεβρουαρίου σήμαινε αλλαγή σε σχέση με τη de facto κατάσταση από το 2014 στις περιοχές αυτές που ήταν υπό τον έλεγχο των αυτονομιστών. Κυρίως όμως η ολόπλευρη επίθεση και εισβολή στις 24 Φεβρουαρίου έχει αλλάξει ριζικά τα δεδομένα. Με την ενέργειά της αυτή κατά της Ουκρανίας η Ρωσία ευθέως παραβίασε τις αρχές της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας που αποτελούν ακρογωνιαίο λίθο της διεθνούς ασφάλειας βάσει του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ και θεμελιωδών κειμένων του ΟΑΣΕ (Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη). Εκτός αυτού παραβίασε καθαρά τις εγγυήσεις ασφάλειας για την Ουκρανία (καθώς επίσης την Λευκορωσία και το Καζαχστάν) που είχαν δοθεί τον Δεκέμβριο 1994 στο Μνημόνιο της Βουδαπέστης από τη Ρωσία και τα υπόλοιπα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας ως αντάλλαγμα για την μεταφορά των πυρηνικών όπλων από τις τρεις αυτές χώρες στη Ρωσία ώστε να αποτραπεί περαιτέρω διασπορά μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.

Κύριος στόχος της Ρωσίας ήταν και παραμένει η ουδετερότητα, δηλαδή ο αποκλεισμός της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ. Ο διακηρυγμένος στόχος της εισβολής της Ρωσίας είναι η αποστρατιωτικοποίηση της χώρας και η αλλαγή καθεστώτος στο Κίεβο (ο Πούτιν μιλά για αποναζιστικοποίηση), προφανώς για να αποτραπεί η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ. Ερωτάται όμως αν ο στόχος αυτός είναι ρεαλιστικός δεδομένου ότι η ίδια η επίθεση ενίσχυσε τη συσπείρωση όλων μέσα και έξω από την Ουκρανία. Γιατί όμως προχώρησε η ρωσική ηγεσία στην απόφαση της εισβολής και γενικευμένης επίθεσης; Με αφετηρία την υπόθεση ότι η εξωτερική πολιτική μιας μεγάλης δύναμης όπως η Ρωσία είναι ορθολογική και βασίζεται στα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της χώρας και στην ανάλυση κόστους

• ωφέλειας εναλλακτικών κινήσεων, φαίνεται πως η μακροπρόθεσμη ωφέλεια θεωρήθηκεότι υπερβαίνει το βραχυπρόθεσμο κόστος της απόφασης περί εισβολής.

Πιθανές ερμηνείες

Μία ερμηνεία είναι ότι η Ρωσία υποτίμησε την διάρκεια και το κόστος της επιχείρησης αυτής. Κατ’ αρχήν υποτίμησε τις στρατιωτικές δυνατότητες και κυρίως την θέληση των Ουκρανών να αντισταθούν, πράγμα που παρατείνει την διάρκεια των επιχειρήσεων με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε κόστος σε ανθρώπινες ζωές και υλικές ζημίες καθώς επίσης σε όρους γοήτρου και λαϊκής νομιμοποίησης της ρωσικής ηγεσίας. Διάχυτη είναι η εντύπωση ότι η επίθεση χαλύβδωσε τη θέληση των Ουκρανών να υπερασπισθούν τη χώρα και το κράτος τους, μάλιστα κάποιοι θεωρούν ότι η άμυνα στην αδικαιολόγητη και απρόκλητη αυτή επίθεση θα ενισχύσει την ολοκλήρωση και συνοχή του ουκρανικού έθνους. Επίσης η Ρωσία υποτίμησε την ενότητα και την πολιτική βούληση των δυτικών χωρών, της ΕΕ και των ΗΠΑ, αλλά και Βρετανίας, Καναδά, Ιαπωνίας και άλλων να αντιδράσουν αποφασιστικά, όχι με στρατιωτική εμπλοκή η οποία είχε αποκλεισθεί εκ των προτέρων επειδή η Ουκρανία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ ή της ΕΕ, αλλά με μαζικές οικονομικές κυρώσεις καθώς επίσης με στρατιωτική βοήθεια σε οπλισμό, πολεμοφόδια κλπ. Και ενώ η προβαλλόμενη αιτία είναι η περικύκλωση της Ρωσίας από την επέκταση του ΝΑΤΟ, η επίθεση ενίσχυσε τις φωνές εντός της Φινλανδίας και της Σουηδίας υπέρ της ένταξης των χωρών τους στην ατλαντική συμμαχία. Όλες οι ενδείξεις μέχρι στιγμής επιβεβαιώνουν την εντύπωση ότι ο Πούτιν κινδυνεύει να χάσει το αιματηρό αυτό παιγνίδι.

Μια άλλη ερμηνεία είναι ότι ο Πούτιν ακολουθεί μια ιδεολογικά καθοδηγούμενη εξωτερική πολιτική, συγκεκριμένα με οδηγό το όραμα της μεγάλης Ρωσίας και την άρνηση στην Ουκρανία να υφίσταται ως διακριτό έθνος και κράτος. Βάσει της ερμηνείας αυτής, το όφελος από την αποκατάσταση του «ρωσικού κόσμου», στον οποίο περιλαμβάνονται και πρέπει να ενταχθούν η Λευκορωσία και η Ουκρανία, είναι τόσο μεγάλο που υπερκαλύπτει το υψηλό κόστος του πολέμου. Κι ενώ φαίνεται ότι η βοήθεια που παρέσχε ο Πούτιν στο καθεστώς Λουκασένκο μετά την λαϊκή εξέγερση που ακολούθησε τις εκλογές του Αυγούστου 2020 έχει εξασφαλίσει προς το παρόν τη συμμετοχή του στο σχέδιο αυτό, ο στόχος είναι πολύ πιο δύσκολο να επιτευχθεί στην περίπτωση της Ουκρανίας. Η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και η αστάθεια στις δύο αποσχιστικές περιοχές του Ντονμπάς δεν έχουν αποσταθεροποιήσει την Ουκρανία σε βαθμό που να επιτρέπει στον Πούτιν να επιτύχει στο σχέδιό του. Αντίθετα φαίνεται ότι έχουν γίνει έκτοτε βήματα να ξεπερασθούν οι αδυναμίες που την χαρακτήριζαν κατά την περίοδο μετά την ανεξαρτησία. Μία σχετική παράμετρος είναι η απειλή που συνιστούν για το καθεστώς Πούτιν ο εκδημοκρατισμός στις δύο γειτονικές αυτές χώρες με τους συγγενικούς πληθυσμούς, εκδημοκρατισμός που σε συνδυασμό με μια ενδεχόμενη οικονομική ανάκαμψη θα έδειχνε στους Ρώσους πολίτες ότι υπάρχει εναλλακτική λύση στο παρόν καθεστώς και ένας πιο ελκυστικός δρόμος για την ρωσική κοινωνία.

Αλλαγή καθεστώτος

Οι δύο αυτές ερμηνείες δεν αποκλείουν η μία την άλλη στην κατανόηση της απόφασης περί αλλαγής καθεστώτος στην Ουκρανία. Ας σημειωθεί ότι η πρόσφατη ιστορία βρίθει περιπτώσεων όπου μεγάλες δυνάμεις επιχείρησαν την αλλαγή καθεστώτος (regime change) σε κάποιες χώρες με συνέπεια να εμπλακούν σε μακροχρόνιες στρατιωτικές περιπέτειες. Είναι η περίπτωση της σοβιετικής εισβολής και εμπλοκής στο Αφγανιστάν την περίοδο 1979-89, η αποτυχία της οποίας υπήρξε ένας από τους παράγοντες – μαζί με το πυρηνικό δυστύχημα στο Τσερνομπίλ το 1986 – που επιτάχυναν την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Oι επεμβάσεις των ΗΠΑ στο Βιετνάμ παλαιότερα, πιο πρόσφατα στο Αφγανιστάν το 2001 και στο Ιράκ το 2003 ή των Αγγλογάλλων στη Λιβύη το 2011 όχι μόνο είχαν άδοξο τέλος αλλά οδήγησαν σε κατάλυση κρατικών δομών με σοβαρές δευτερογενείς συνέπειες για τις χώρες αυτές καθώς και την περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια.

Θα γίνει η Ουκρανία το 2022 μια νέα περίπτωση όπου μια μεγάλη δύναμη εμπλέκεται σε μια μακροχρόνια, διαβρωτική και εν τέλει αδιέξοδη στρατιωτική περιπέτεια; Ο χρόνος θα δείξει, και ιδίως ο τρόπος με τον οποίο θα τερματισθεί ο πόλεμος. Υπάρχουν πρώτες ενδείξεις ότι 15 μέρες μετά την εισβολή οι δύο πλευρές είναι διετεθειμένες να αναζητήσουν ένα συμβιβασμό. Η Ουκρανία δήλωσε ότι υπό τον όρο της αναγνώρισης της ύπαρξης ως ανεξάρτητης χώρας θα δεχόταν να εγκαταλείψει τον στόχο ένταξης στο ΝΑΤΟ και να επικεντρωθεί στην προοπτική ένταξης στην ΕΕ. Η Ρωσία δήλωσε ότι δεν επιδιώκει πλέον την αλλαγή κυβέρνησης στην Ουκρανία. Πολλά μπορεί ακόμη να συμβούν. Η μαζική μετακίνηση αμάχων εντός της χώρας / έξοδος προς γειτονικές χώρες και η αναγγελθείσα συμμετοχή «εθελοντών» / μισθοφόρων από την Μέση Ανατολή στην πλευρά των Ρώσων δεν προοιωνίζεται τίποτε καλό, η σύγκρουση θα μπορούσε να παραταθεί επί πολύ με πολλά θύματα και μεγάλες υλικές καταστροφές. Οι συνεχιζόμενες διπλωματικές προσπάθειες δεν έχουν επιτύχει έως τώρα να κάμψουν την αντίρρηση του Πούτιν να δεχθεί κατάπαυση του πυρός η οποία είναι ωστόσο προϋπόθεση για την έναρξη διαπραγματεύσεων με στόχο μια μονιμότερη πολιτική διευθέτηση. Η Ρωσία θα μπορούσε ίσως να επιδιώξει την αναγνώριση της προσάρτησης της Κριμαίας και των αποσχιστικών περιοχών ως αντάλλαγμα των εδαφών που θα έχει εν τω μεταξύ θέσει υπό στρατιωτικό έλεγχο.

ΙΙ. Από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου έως σήμερα

Τα ανωτέρω αφορούν κυρίως τη διευθέτηση των διμερών διαφορών, όμως και το γενικότερο θέμα των σχέσεων της Ρωσίας με τη Δύση παραμένει ακανθώδες. Μια σύντομη αναδρομή στην πρόσφατη ιστορία θα βοηθήσει στην κατανόηση της προβληματικής. Με την περεστρόϊκα του Γκορμπατσόφ στη Σοβιετική Ένωση και την πτώση του τείχους του Βερολίνου παρουσιάστηκε μια ιστορική ευκαιρία για την επανένωση της Γερμανίας. Ταυτόχρονα οι δυτικές χώρες επιθυμούσαν να παραμείνει η ενωμένη Γερμανία στο ΝΑΤΟ και, προκειμένου να πεισθεί η ηγεσία της Σοβιετικής Ένωσης να συναινέσει, δόθηκε η υπόσχεση ότι η επανένωση δεν θα συνεπαγόταν την επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς. Πολλά έχουν γραφεί για την υπόθεση αυτή, με τη Ρωσία να διατείνεται ότι η Δύση αθέτησε την δέσμευση που είχε αναλάβει, ενώ διάφορες ερμηνείες έχουν δοθεί από δυτικούς πολιτικούς και παρατηρητές. Μία επιστημονική καταγραφή και ανάλυση σχετικών διπλωματικών αναφορών και πολιτικών δηλώσεων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πράγματι υπήρξε τέτοια δέσμευση. Η υπόσχεση δεν έλαβε την μορφή γραπτής συμφωνίας αλλά ο Γκορμπατσόφ και ο Σεβαρντνάτζε κατ’ επανάληψη και από πολλούς συνομιλητές τους των νικητριών δυνάμεων και της Γερμανίας οδηγήθηκαν να πιστέψουν τις διαβεβαιώσεις αυτές. Η συνέχεια είναι γνωστή. Το 1999 προσχώρησαν στο ΝΑΤΟ οι Πολωνία, Ουγγαρία και Τσεχία, η επέκταση του ΝΑΤΟ συνεχίστηκε με την ένταξη των Βαλτικών χωρών (Εσθονίας, Λεττονίας και Λιθουανίας) καθώς επίσης της Σλοβακίας, Σλοβενίας, Ρουμανίας και Βουλγαρίας το 2004, ενώ στη συνέχεια εντάχθηκαν η Κροατία και η Αλβανία το 2009, το Μαυροβούνιο το 2017 και η Βόρεια Μακεδονία το 2020. Ο αριθμός των μελών του ΝΑΤΟ αυξήθηκε από 16 σε 30.

Η αίσθηση των πολιτικών ελίτ της Ρωσίας είναι ότι η Δύση αθέτησε την υπόσχεσή της και ότι στόχος της είναι να περιχαρακωθεί η Ρωσία. Αντικειμενικά η διαχωριστική γραμμή του Ψυχρού Πολέμου μετακινήθηκε εγγύτερα προς τα σύνορα της Ρωσίας. Στη Διάσκεψη Ασφάλειας του Μονάχου τον Φεβρουάριο 2007 ο Πούτιν έδειξε καθαρά τη δυσαρέσκεια της Ρωσίας. Το 2008 είναι χρονιά κλειδί για τη χειροτέρευση των σχέσεων Δύσης – Ρωσίας. Σημειώνονται τα εξής:

• Ιανουάριος 2008: ανακήρυξη ανεξαρτησίας του Κοσσυφοπεδίου/Κοσόβου παρά την αντίθεση της Ρωσίας και αντίθετα προς τις αρχές Badinter (οι 6 ομόσπονδες δημοκρατίες της πρώην Γιουγκοσλαβίας θα μπορούσαν να γίνουν ανεξάρτητα κράτη, αλλά όχι οι δύο αυτόνομες επαρχίες της Σερβίας Κόσοβο και Βοϊβοδίνα), η εξαίρεση δικαιολογήθηκε με την απόπειρα γενοκτονίας των Κοσοβάρων από το καθεστώς Μιλόσεβιτς στηΣερβία.
• Απρίλιος 2008: Σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι όπου ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μπους πρότεινε την έναρξη ενταξιακής πορείας Ουκρανίαςκαι Γεωργίας (Membership Action Plan, MAP), κάτι που δεν έγινε δεκτό από πολλά μέλη, όμως το τελικό ανακοινωθέν προβλέπει ότι οι χώρες αυτές θα γίνουν μέλη του ΝΑΤΟ.
• Ιούνιος2008: πρόταση του Ρώσου προέδρου Μεντβέντγιεφ για μια Συνθήκη Ευρωπαϊκής Ασφάλειας, η οποία δεν θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή ως είχε, αλλά ούτε καν απαντήθηκε από τη Δύση.
• Αύγουστος 2008: πόλεμος 5 ημερών στη Γεωργία, η Ρωσία αντέδρασεστην προκλητική πολιτική του προέδρου Σαακασβίλι με εισβολή στις περιοχές της Γεωργίας Νότιο Οσσετία και Αμπχαζία και στη συνέχεια αναγνώρισε την κήρυξη ανεξαρτησίας των δύο αυτών κρατών (μόνη αναγνώριση έως σήμερα).
• Στη συνέχεια αναστολή του διαλόγου στο πλαίσιο του Συμβουλίου ΝΑΤΟ – Ρωσίας (NATO – Russia Council, NRC), που σκοπό είχε ακριβώς τη συνεννόηση και αμοιβαία κατανόηση σε περιόδους κρίσεων, δηλαδή έγινε το αντίθετο από αυτό που χρειαζόταν. Επανέναρξη του διαλόγου τον Νοέμβριο

Αναζήτηση μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας στην Ευρώπη

Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ηγέτες όπως ο Γκορμπατσόφ και ο Γάλλος πρόεδρος Μιττεράν είχαν τονίσει την ανάγκη για ένα «κοινό ευρωπαϊκό σπίτι» όπου κάθε χώρα θα έβρισκε τη θέση της. Η Ρωσία επί χρόνια επιζητούσε μια εις βάθος συζήτηση και διαπραγμάτευση για μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ευρώπη με τη δική της ισότιμη συμμετοχή, έκανε προς τούτο τρεις απόπειρες:

• 1994πρόταση στη Διάσκεψη Κορυφής του ΟΑΣΕ στη Βουδαπέστη για ένα

«μοντέλο ασφάλειας για τον 21ο αιώνα» που μετά από 5ετή διαπραγμάτευση οδήγησε το 1999 στην υιοθέτηση του Χάρτη της Κωνσταντινούπολης (OSCE 1999 Charter for European Security, including the Platform for Cooperative Security).

• 2008 πρόταση για μια Συνθήκη Ευρωπαϊκής Ασφάλειας (αναφέρθηκε ανωτέρω),η αντίδραση της Δύσης υπήρξε αρνητική, η πρόταση θεωρήθηκε απαράδεκτη ως είχε, ωστόσο έγινε επανέναρξη του διαλόγου στο πλαίσιο του ΟΑΣΕ με πρόταση του προέδρου Σαρκοζί (η Γαλλία ασκούσε εκείνη την περίοδο την προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ), διαβουλεύσεις το 2009 υπό την προεδρία της Ελλάδος στον ΟΑΣΕ (Διαδικασία της Κερκύρας), όμως δεν κατέληξαν σε συμφωνία.
• Τον Δεκέμβριο 2021 (όπως αναφέρθηκε) η Ρωσία πρότεινε δύο σχέδια Συνθηκών, πρώτον, μια Συνθήκη ΗΠΑ – Ρωσίας και, δεύτερον, μια Συμφωνίαπερί μέτρων ασφαλείας μεταξύ Ρωσίας και των μελών του ΝΑΤΟ. Στην απάντηση τους (26 Ιανουαρίου 2022) οι ΗΠΑ, σε συνεννόηση με την ΕΕ, πρότειναν διαβουλεύσεις και αμοιβαίες προσπάθειες για τον αφοπλισμό καθώς και διαφάνεια όσον αφορά στρατιωτικές ασκήσεις στην Ευρώπη.

Στις αρχές 2022 υπήρχε μεταξύ δυτικών κυβερνήσεων και παρατηρητών η ελπίδα ότι ίσως μπορούσε να γίνει μια αρχή διαλόγου και διαπραγμάτευσης, όμως η ρωσική ανταπάντηση έδειξε ότι η Ρωσία δεν ήταν ικανοποιημένη στο κεντρικό σημείο των διεκδικήσεών της, δηλαδή την ουδετερότητα της Ουκρανίας, ίσως να είχε χρησιμοποιήσει το ζήτημα αυτό προσχηματικά. Η Δύση δεν μπορούσε βέβαια να δώσει μια τέτοια διαβεβαίωση, η Τελική Πράξη του Ελσίνκι 1975, ο Χάρτης των Παρισίων 1990 και ο Χάρτης της Κωνσταντινούπολης 1999 προβλέπουν το δικαίωμα κάθε κράτους στην Ευρώπη να επιλέγει ελεύθερα την πολιτική ασφάλειας και τις συμμαχίες του. Ταυτόχρονα όμως προβλέπεται ότι η ασφάλεια στην Ευρώπη είναι αδιαίρετη, ότι καμία χώρα δεν μπορεί να αυξήσει την ασφάλειά της εις βάρος της ασφάλειας μιας άλλης χώρας. Κάποιοι βλέπουν εδώ μια αντίφαση, μια προσπάθεια τετραγωνισμού του κύκλου. Ωστόσο μια δημιουργική διπλωματία και κυρίως η πολιτική βούληση των εμπλεκομένων να ευρεθεί ένας ευρύτερος διακανονισμός αποδεκτός από όλους θα μπορούσε να δώσει την διέξοδο.

Γεγονός παραμένει ότι επί τρεις δεκαετίες η Ρωσία βρέθηκε εκτός του συστήματος ασφάλειας στην Ευρώπη, μια κατάσταση την οποία δεν αποδέχθηκε. Μάλιστα ο Πούτιν στις αρχές της δεκαετίας 2000 έπαιξε με την ιδέα να γίνει η Ρωσία μέλος του ΝΑΤΟ, το ανέφερε ο ίδιος στην ομιλία του της 21 Φεβρουαρίου, όμως δεν δόθηκε συνέχεια. Η Ρωσία επίσης προσπάθησε να αναπτύξει συνεργασία σε θέματα ασφάλειας με την ΕΕ, η οποία όμως από το 2004 είχε συμπεριλάβει στους κόλπους της την Πολωνία και τις Βαλτικές χώρες που για ιστορικούς λόγους πλήρως κατανοητούς έτρεφαν ιδιαίτερη δυσπιστία, αντιπάθεια ή και μνησικακία έναντι της Ρωσίας και εμπόδιζαν κάθε προσπάθεια προσέγγισης. Συγκεκριμένα στο πλαίσιο της ΕΕ καθυστέρησαν την υιοθέτηση της διαπραγματευτικής εντολής του Συμβουλίου προς την Επιτροπή για μια Νέα Συμφωνία που θα αντικαθιστούσε την Συμφωνία Εταιρικής Σχέσης και Συνεργασίας ΕΕ – Ρωσίας του 1994 η οποία είχε λήξει το 2004, η συνεδρίαση έναρξης των διαπραγματεύσεων την άνοιξη 2008 ήταν και η τελευταία. Πρόσφατα, τον Οκτώβριο 2021, οι ίδιες χώρες αρνήθηκαν να προσκληθεί η Ρωσία στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο όπως είχαν προτείνει Γαλλία και Γερμανία.

Σημαντικοί Αμερικανοί αναλυτές των διεθνών σχέσεων, εκπρόσωποι της ρεαλιστικής σχολής, όπως οι Henry Kissinger και John Mearsheimer, έχουν επισημάνει ότι η επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς και η μη αναγνώριση των συμφερόντων ασφάλειας της Ρωσίας θα οδηγούσε με βεβαιότητα σε προβλήματα στις σχέσεις Ρωσίας – Δύσης. Πράγματι, η προβαλλόμενη άποψη ότι το ΝΑΤΟ είναι μια αμυντική συμμαχία και επομένως δεν συνιστά απειλή κατά της Ρωσίας δεν έχει τόση σημασία όσο το γεγονός ότι η ίδια η Ρωσία δεν έχει πεισθεί και εξακολουθεί να θεωρεί πως απειλείται. Βασική διαπίστωση στις διεθνείς σχέσεις είναι ότι κανένα κράτος δεν μπορεί να εδραιώσει την ασφάλειά του όσο κάποιο άλλο κράτος νιώθει ότι απειλείται, αυτό είναι το νόημα της αρχής ότι η ασφάλεια είναι αδιαίρετη. Όταν ένα κράτος προσπαθεί να ενισχύσει την ασφάλειά του με την αύξηση της ισχύος του, τότε κάποιο άλλο κράτος θα θεωρήσει ότι απειλείται και ούτω καθεξής. Έτσι οδηγούμαστε στο λεγόμενο δίλημμα ασφάλειας και σε κούρσα εξοπλισμών. Eπομένως ήταν και παραμένει προς το συμφέρον των ευρωπαϊκών κρατών να βρεθεί τρόπος συνεννόησης με τη Ρωσία, να ληφθούν σοβαρά υπόψη τα συμφέροντα ασφάλειας του μεγάλου αυτού γείτονα, ούτως ώστε να ενισχυθεί η ασφάλεια της ίδιας της ΕΕ.

ΙΙΙ. Αντίδραση στον πόλεμο και ευρύτερες επιπτώσεις

Ευρωπαϊκή Ένωση

Αν και οι διπλωματικές προσπάθειες, ιδιαίτερα των ηγετών Γαλλίας και Γερμανίας, υπήρξαν έντονες και έως την τελευταία στιγμή προσηλωμένες στην αποτροπή της ρωσικής απειλής κατά της Ουκρανίας, η αντίδραση της ΕΕ στην εισβολή ήταν ακαριαία, όπως είχε προαποφασισθεί σε συνεννόηση με τις ΗΠΑ. Ένα σημαντικό σκέλος συνίσταται σε αυστηρές οικονομικές κυρώσεις με διάφορες μορφές. Κυρώσεις έναντι προσώπων με τη δέσμευση περουσιακών στοιχείων και την απαγόρευση εισόδου για μεγάλο αριθμό στελεχών επιχειρήσεων και ολιγαρχών που στηρίζουν το καθεστώς Πούτιν, απαγόρευση υπέρπτησης του ευρωπαϊκού εναερίου χώρου από ρωσικές αεροπορικές εταιρείες, αποκλεισμός ρωσικών τραπεζών από το παγκόσμιο σύστημα πληρωμών Swift, απαγόρευση εξαγωγών προϊόντων τεχνολογίας αιχμής σημαντικών για την ρωσική βιομηχανία, αναστολή θέσης σε λειτουργία του αγωγού φυσικού αερίου που συνδέει τη Ρωσία με τη Γερμανία μέσω της Βαλτικής θάλασσας (Nord Stream 2). Επεβλήθησαν επίσης περιορισμοί στη χρήση κρυπτονομισμάτων ώστε να αποφευχθεί η παράκαμψη των μέτρων στον τομέα των διεθνών πληρωμών, ο αποκλεισμός τραπεζών της Λευκορωσίας από το σύστημα Swift και περιορισμοί εξαγωγών που αφορούν τη ναυτιλία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε από την Επιτροπή να υποβάλει νομοθετική πρόταση ώστε να καταργηθούν / να υποβάλλονται σε κανόνες τα προγράμματα ιθαγένειας / διαμονής μέσω επενδύσεων αντιστοίχως, και να αποκλεισθούν από αυτά Ρώσοι που έχουν δεσμούς με το καθεστώς Πούτιν.

Στον αμυντικό τομέα ελήφθησαν μια σειρά σημαντικών, πρωτοφανών αποφάσεων όπως η χορήγηση στρατιωτικής βοήθειας σε οπλισμό και πολεμοφόδια στην Ουκρανία εκ μέρους πολλών κρατών μελών καθώς και η απόφαση να διατεθούν συνολικά 1 δις ευρώ από τον κοινοτικό προϋπολογισμό για την αγορά εξοπλισμών και την διάθεσή τους στην Ουκρανία. Να σημειωθεί ακόμη η στροφή

180 μοιρών στην πολιτική της Γερμανίας που για πρώτη φορά επιτρέπει την εξαγωγή όπλων σε εμπόλεμη περιοχή, η δέσμευση για την αύξηση των αμυντικών δαπανών σε 2% του ΑΕΠ κάθε χρόνο καθώς και η δημιουργία ταμείου για τις ένοπλες δυνάμεις ύψους 100 δις ευρώ. Από την αλλαγή πολιτικής της Γερμανίας αναμένεται να λάβει νέα ώθηση η αμυντική συνεργασία εντός της ΕΕ.

Οι επιπτώσεις για την ΕΕ θα είναι σημαντικές και σε δύο άλλους τομείς. Οι συγκρούσεις έχουν ήδη προκαλέσει κύματα προσφύγων με ρυθμό που χαρακτηρίζεται ως πρωτοφανής από τον Ύπατο Αρμοστή για τους πρόσφυγες του ΟΗΕ. Από την έναρξη της εισβολής σχεδόν 3 εκατομμύρια έχουν ήδη καταφύγει σε χώρες της ΕΕ, εκ των οποίων περισσότεροι από τους μισούς στην Πολωνία. Η ΕΕ ενεργοποίησε ταχύτατα την Οδηγία του 2001 περί προσωρινής προστασίας που προβλέπει σειρά μέτρων, και όλα τα κράτη μέλη είναι πρόθυμα να υποδεχθούν σε καλές συνθήκες τους Ουκρανούς πρόσφυγες, κυρίως γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους, ακόμη και εκείνα που είχαν αρνηθεί να υποδεχθούν πρόσφυγες από άλλες περιοχές του κόσμου από την κρίση του 2015 και εξής.

Άλλος τομέας όπου θα υπάρξουν σημαντικές επιπτώσεις είναι η ενέργεια. Η ΕΕ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές πετρελαίου, φυσικού αερίου και άνθρακα από τη Ρωσία, η εξάρτηση αυτή ποικίλλει ανάλογα με τα κράτη μέλη. Οι αυξήσεις των τιμών ενέργειας είναι ήδη πολύ υψηλές με οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις που οι κυβερνήσεις προσπαθούν να μετριάσουν. Η λύση θα προέλθει βραχυπρόθεσμα από την διαφοροποίηση των πηγών προέλευσης των υδρογονανθράκων και από την εξοικονόμηση ενέργειας, μακροπρόθεσμα δε από την στροφή προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, επιταχύνοντας έτσι την ενεργειακή μετάβαση που έχει αποφασισθεί για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Πάντως η ΕΕ δεν προχώρησε σε απόφαση απαγόρευσης εισαγωγής υδρογονανθράκων από τη Ρωσία όπως έκαναν η Βρετανία και οι ΗΠΑ, οι οποίες όμως ταυτόχρονα άρχισαν διαβουλεύσεις με την Βενεζουέλα για την προμήθεια πετρελαίου που είχε διακοπεί προ τριετίας με κυρώσεις λόγω δημοκρατικής εκτροπής.

Αξιοσημείωτη και με μακροχρόνιες επιπτώσεις θα είναι μια δήλωση της προέδρου της Επιτροπής φον ντερ Λάϊεν, χωρίς σχετική απόφαση του Συμβουλίου, ότι η Ουκρανία είναι ευπρόσδεκτη να γίνει μέλος της ΕΕ. Εντός ωρών ο Ουκρανός πρόεδρος Ζελένσκι, εκμεταλλευόμενος την ευκαιρία, υπέγραψε αίτηση ένταξης στην ΕΕ σημειώνοντας μάλιστα ότι επιθυμεί η ένταξη να γίνει με συνοπτικές διαδικασίες. Την επομένη (1 Μαρτίου) το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον κάλεσε να μιλήσει στην ολομέλεια, μεταξύ άλλων ο Ζελένσκι κάλεσε τους Ευρωβουλευτές

«να αποδείξουν ότι είναι Ευρωπαίοι» κάνοντας αποδεκτό το αίτημα προς ένταξη. Στη συνέχεια η Γεωργία και η Μολδαβία υπέβαλαν αίτηση ένταξης. Ο Βέλγος πρωθυπουργός ντε Κρου δήλωσε ότι οι διαδικασίες ένταξης νέου μέλους στην ΕΕ είναι χρονοβόρες και πρότεινε αντί της ένταξης να εξετασθούν άλλοι τρόποι στενότερης συνεργασίας και στήριξης της Ουκρανίας. Ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Μισέλ προέβη σε παρόμοιες δηλώσεις. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 10-11 Μαρτίου κάλεσε την Επιτροπή να υποβάλει τη γνώμη της για την αίτηση ένταξης της Ουκρανίας (όπως επίσης της Μολδαβίας και της Γεωργίας) σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις των Συνθηκών, δηλαδή χωρίς επιτάχυνση.

Η ΕΕ επέδειξε αξιοθαύμαστο βαθμό συνοχής στην αντιμετώπιση της τρέχουσας κρίσης και στάθηκε ενωμένη στο πλευρό της Ουκρανίας από την πρώτη στιγμή και σε όλα τα επίπεδα. Πρέπει ωστόσο να αποφύγει να αναλάβει δεσμεύσεις που θα υπονόμευαν μακροπρόθεσμα την συνοχή της. Το συναίσθημα αποτελεί βεβαίως αναπόσπαστο στοιχείο της πολιτικής, αλλά πολιτικές αποφάσεις δεν πρέπει να λαμβάνονται χωρίς ψύχραιμη και ορθολογική ανάλυση όλων των παραμέτρων. Η εμπειρία από προηγούμενες διευρύνσεις πρέπει οπωσδήποτε να ληφθεί υπόψη ώστε να αποφευχθούν λάθη του παρελθόντος και η παρεπόμενη εξασθένηση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Οποιαδήποτε νέα διεύρυνση προϋποθέτει την εμβάθυνση της ΕΕ με τις κατάλληλες μεταρρυθμίσεις, π.χ. την αρχή της πλειοψηφίας στην εξωτερική πολιτική, ώστε να επιταχυνθεί η διαδικασία λήψης αποφάσεων για την αντιμετώπιση των προκλήσεων και την ικανοποίηση βασικών συμφερόντων των πολιτών της.

ΝΑΤΟ

Πέρα από την καταδίκη της εισβολής και την επιβεβαίωση ότι δεν πρόκειται να εμπλακεί στρατιωτικά στον πόλεμο επειδή η Ουκρανία δεν είναι μέλος της συμμαχίας, το ΝΑΤΟ προχώρησε στην ενεργοποίηση της δύναμης αντίδρασης (NATO Response Force, NRF) και στην μετακίνηση μονάδων σε χώρες της Βαλτικής και άλλα μέλη υπογραμμίζοντας τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το άρθρο 5 περί συμμαχικής συνδρομής. Οι υπουργοί εξωτερικών του ΝΑΤΟ στη συνεδρίαση της 4 Μαρτίου αρνήθηκαν να αποφασίσουν τον αποκλεισμό του εναερίου χώρου της Ουκρανίας, όπως είχε ζητήσει η αμυνόμενη χώρα, πράγμα που οδήγησε τον Ζελένσκι να δηλώσει ότι με την απόφαση αυτή το ΝΑΤΟ καθίσταται στο εξής υπεύθυνο για κάθε θύμα της ρωσικής επίθεσης. Η επιφύλαξη των χωρών του ΝΑΤΟ είναι πάντως δικαιολογημένη επειδή δεν θέλουν να εμπλακούν απευθείας σε ενδεχόμενη σύγκρουση με αεροσκάφη της Ρωσίας, δηλαδή κράτους με ένα από τα δύο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια στον πλανήτη. Χαρακτηριστικό εν προκειμένω είναι το επεισόδιο όπου η Πολωνία πρότεινε να διαθέσει στις ΗΠΑ τα πολεμικά της αεροσκάφη σοβιετικής κατασκευής ώστε στη συνέχεια να χρησιμοποιηθούν από την Ουκρανία, αλλά οι ΗΠΑ αρνήθηκαν την μεθόδευση αυτή.

Ελληνοτουρκικές σχέσεις

Τι σημαίνει όμως η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις; Είναι θετικό για την Ελλάδα, η οποία είναι εκτεθειμένη σε διεκδικήσεις και απειλές εκ μέρους της γείτονος, ότι σύσσωμη η ΕΕ, οι ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και η πλειοψηφία των χωρών του κόσμου στο πλαίσιο του ΟΗΕ καταδίκασαν απερίφραστα την κατάφωρη καταπάτηση του διεθνούς δικαίου, τη χρήση βίας και την παραβίαση της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας της Ουκρανίας από τη Ρωσία. Ήταν επομένως αναμενόμενο η χώρα μας να συνταχθεί ανεπιφύλακτα με την κοινή θέση ΕΕ, ΝΑΤΟ και ΗΠΑ. Σημασία έχει βέβαια και η στάση που τηρεί και θα ακολουθήσει η Τουρκία. Έως τη στιγμή αυτή δεν διαφοροποίησε τη στάση της από το ΝΑΤΟ όσον αφορά την κοινή καταδίκη της εισβολής, ωστόσο δεν συντάχθηκε με τις οικονομικές κυρώσεις που επέβαλε η ΕΕ αν και ως συνδεδεμένη και υποψήφια χώρα θα έπρεπε να το είχε κάνει. Έχει προσφέρει μη επανδρωμένα αεροσκάφη τουρκικής κατασκευής στην Ουκρανία, έκλεισε τα Στενά στη διέλευση ρωσικών πλοίων σύμφωνα με τη Συνθήκη του Μοντρέ και δηλώνει πρόθυμη να μεσολαβήσει «μεταξύ των δύο φίλων χωρών» για τη διευθέτηση της κρίσης. Η συνάντηση των υπουργών εξωτερικών Ρωσίας και Ουκρανίας στην Αττάλεια στις 10 Μαρτίου είχε συμβολική σημασία αλλά δεν απέδωσε αποτελέσματα. Ο πόλεμος στην Ουκρανία θέτει την Τουρκία, η οποία στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ακολούθησε πολιτική «επιτήδειου ουδέτερου», ενώπιον διλημμάτων. Αν παίξει ανοικτά το παιγνίδι της Ρωσίας θα καταστεί σαφές ότι Ελλάδα και Τουρκία ανήκουν σε διαφορετικά στρατόπεδα. Αν συμπαραταχθεί με την πολιτική της Δύσης ενδέχεται οι ΗΠΑ να γίνουν πιο ανεκτικές προς τις διεκδικήσεις της Τουρκίας κατά Ελλάδος και Κύπρου εν ονόματι των ευρύτερων συμφερόντων του ΝΑΤΟ.

Συμπεράσματα

Αν και η έκβαση της παρούσας κρίσης δεν έχει ακόμη κριθεί, μπορούν να διατυπωθούν κάποια πρώτα συμπεράσματα. Τα παράπονα και οι αιτιάσεις της Ρωσίας, ότι στη διάρκεια της μεταψυχροπολεμικής περιόδου η Δύση δεν θέλησε να λάβει στα σοβαρά υπόψη το πρόβλημα ασφάλειας της Ρωσίας, είναι δικαιολογημένα. Κάποιοι παραλληλίζουν τη συμπεριφορά των νικητριών δυνάμεων του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου έναντι της ηττηθείσας Γερμανίας στη Διάσκεψη των Βερσαλλιών, δηλαδή το δυσβάστακτο βάρος των αποζημιώσεων και την αδιαφορία για την τύχη της Γερμανίας η οποία αφέθηκε στο έλεος των ναζιστών, με την αδιαφορία και την περιφρόνηση της Δύσης έναντι της ηττημένης Σοβιετικής Ένωσης / Ρωσίας στην ιδεολογική αντιπαράθεση του Ψυχρού Πολέμου. Αντίθετα, η ένταξη της Γερμανίας σε κοινούς οργανισμούς όπως το ΝΑΤΟ και η ΕΕ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο απέβη προς το συμφέρον όλων και συνέβαλε στην ειρήνη και ευημερία στην γηραιά ήπειρο. Κάτι ανάλογο θα έπρεπε να έχει γίνει με τη Ρωσία μετά το 1991. Υπενθυμίζεται ότι σύμφωνα με τον Κινέζο θεωρητικό του πολέμου Σουν Τσου (6ος αι. π.Χ.) ο νικητής πρέπει να χτίζει χρυσή γέφυρα για τον ηττημένο.

Αυτή η ευθύνη της Δύσης δεν μπορεί όμως σε καμία περίπτωση να δικαιολογήσει τη ρωσική εισβολή και την προσπάθεια ανατροπής της κυβέρνησης, της συνταγματικής τάξης και της κρατικής υπόστασης της Ουκρανίας, όπως διακήρυξε ο Πούτιν. Ούτε βέβαια την απώλεια ανθρωπίνων ζωών και τα θύματα και τις καταστροφές του πολέμου. Η αντίδραση του κόσμου ολόκληρου (141 χώρες υπερψήφισαν το καταδικαστικό ψήφισμα στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, ενώ με τη Ρωσία συντάχθηκαν οι Λευκορωσία, Βόρειος Κορέα, Συρία και Ερυθραία) δείχνει τόσο το διακύβευμα για την διεθνή ειρήνη όσο και την διπλωματική απομόνωση της Ρωσίας. Το πολιτικό κόστος για τη Ρωσία είναι μεγάλο και οι συνέπειες για την οικονομία και την κοινωνία της ολοένα πιο σοβαρές όσο απομακρύνεται η επίτευξη των τεθέντων στόχων και παρατείνεται η αιματοχυσία.

Ηθικά και πολιτικά η έναρξη του πολέμου αλλά και οι τρόποι διεξαγωγής του από τη Ρωσία έχουν καταδικαστεί. Ενδεχομένως να υπάρξουν και νομικές συνέπειες, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει ήδη ξεκινήσει να ερευνά την υπόθεση με την κατηγορία εγκλημάτων πολέμου. Ωστόσο οι καταστροφές που επιφέρει ο πόλεμος είναι ανυπολόγιστες. Ποτέ ένας πόλεμος δεν έλυσε τα προβλήματα του κόσμου, αντίθετα επισώρευσε επιπλέον δυστυχία και νέα προβλήματα. Όλοι έχουν επομένως συμφέρον να σταματήσει ο πόλεμος στην Ουκρανία όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Όλες οι πλευρές πρέπει να συμβάλουν με ψυχραιμία στην αναζήτηση μιας διεξόδου και την επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων πριν η αιματοχυσία προκαλέσει τέλεια αποξένωση και βαθειά δυσπιστία που θα καθυστερήσει την επούλωση των πληγών για μια ολόκληρη γενιά. Το παράδειγμα της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας είναι ακόμη ζωντανό στη μνήμη μας.

Βιβλιογραφία

Nina Bachkatov, Poutine, L’homme que l’Occident aime haïr, Bruxelles, Paris 2018.

Kerstin S. Jobst, Geschichte der Ukraine, Stuttgart 2010.

Henry A. Kissinger, How the Ukraine Crisis Ends, The Washington Post March 6, 2014

https://www.henryakissinger.com/articles/how-the-ukraine-crisis-ends/

James Kurth, Russia’s Sphere of Influence

https://www.ineteconomics.org/perspectives/blog/fateful-collision

Anna Koukkides-Procopiou, It’s not about Ukraine

http://cceia.unic.ac.cy/wp-content/uploads/IN_DEPTH_2022_19-1.pdf

John Mearsheimer, Why is Ukraine the West’s Fault? https://www.youtube.com/watch?v=JrMiSQAGOS4

John Mearsheimer on why the West is principally responsible for the Ukrainian crisis

National Security Archive, NATO Expansion: What Gorbachev Heard,

Washington D.C., December 12, 2017 https://nsarchive.gwu.edu/briefing-book/russia-programs/2017-12-12/nato- expansion-what-gorbachev-heard-western-leaders-early

Kristina Spohr, Exposing the myth of Western betrayal of Russia over NATO’s

eastern enlargement

Exposing the myth of Western betrayal of Russia over NATO’s eastern enlargement | British Politics and Policy at LSE

Klaus Wiegrefe, NATO’s Eastward Expansion, Is Vladimir Putin Right? NATO’s Eastward Expansion: Is Vladimir Putin Right? – DER SPIEGEL

ΠΗΓΗ: Κυπριακό Κέντρο για τις Ευρωπαϊκές και Διεθνείς Υποθέσεις. Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.

JOHN R. DENI Carnegie

Το ΝΑΤΟ πρέπει να διπλασιάσει την αποτροπή και τη συλλογική άμυνα για να σταματήσει τυχόν ρωσικές επιθέσεις στο έδαφός του. Αυτό μπορεί να σημαίνει επιστροφή σε κάποιο επίπεδο στρατολόγησης μεταξύ περισσότερων Ευρωπαίων συμμάχων.

Αργότερα αυτή την εβδομάδα, οι ηγέτες του ΝΑΤΟ θα συναντηθούν στις Βρυξέλλες για μια έκτακτη έκτακτη σύνοδο κορυφής, βασισμένης στις αποφάσεις των υπουργών άμυνας την περασμένη εβδομάδα και στην διαδικτυακή σύνοδο κορυφής των ηγετών που πραγματοποιήθηκε στα τέλη Φεβρουαρίου 2022.

Στην κορυφή της ατζέντας θα είναι η προσαρμογή της συμμαχίας στη νέα κανονικότητα της ευρωπαϊκής ασφάλειας, που χαρακτηρίζεται από μια απερίσκεπτη, επιθετική Ρωσία που προφανώς αποσκοπεί στην αποκατάσταση μιας σφαίρας επιρροής σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη.

Μέρος της προσαρμογής του ΝΑΤΟ θα πρέπει να περιλαμβάνει έναν ασυμβίβαστο εκ νέου εναγκαλισμό της εδαφικής άμυνας.

Σε κάποιο βαθμό, η συμμαχία ξανααγκάλιασε την εδαφική άμυνα από το 2014, όταν η Ρωσία εισέβαλε για πρώτη φορά στην Ουκρανία και προσάρτησε παράνομα την Κριμαία.

Οι ενέργειες του Κρεμλίνου προκάλεσαν στη συνέχεια μια δραματική επανεκτίμηση των τρόπων και των μέσων της συμμαχίας. Ως αποτέλεσμα, οι αμυντικές δαπάνες αυξήθηκαν σε ολόκληρη τη συμμαχία αφού μειώθηκαν, κατά μέσο όρο, για σχεδόν ένα τέταρτο του αιώνα. Ο εκσυγχρονισμός του εξοπλισμού δόθηκε στην αρχή μέσω αυτών των δημοσιονομικών αυξήσεων και σε ορισμένες περιπτώσεις οι σύμμαχοι διεύρυναν το στρατιωτικό ανθρώπινο δυναμικό τους.

Η ετοιμότητα – ένα κατά τα άλλα απόκρυφο θέμα που αφέθηκε στους ειδικούς της αμυντικής πολιτικής – έγινε αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των προέδρων και των πρωθυπουργών καθώς το ΝΑΤΟ επέκτεινε τις ασκήσεις του και αναζωογόνησε τις δυνάμεις ταχείας επέμβασης.

Και η συμμαχία αποφάσισε να αναπτύξει τέσσερις πολυεθνικές ομάδες μάχης 1.200 ατόμων μεταξύ των τριών χωρών της Βαλτικής και της Πολωνίας σε μόνιμη βάση, για να βοηθήσουν στην άμυνα αυτών των χωρών και να λειτουργήσουν ως ένα είδος συρματόσχοινου σε περίπτωση επίθεσης της Ρωσίας.

Σήμερα, ωστόσο, αυτά τα μέτρα μπορεί να μην είναι αρκετά για την άμυνα ενάντια στην απρόβλεπτη στρατιωτική επίθεση του Πούτιν. Αν και ο Πούτιν είναι απίθανο να είναι «τρελός», καμία στρατηγική λογική δεν μπορεί να εξηγήσει εύλογα την οικονομικά, διπλωματικά και στρατιωτικά καταστροφική απόφασή του να εισβάλει στην Ουκρανία και να ασκήσει βάναυση συμπεριφορά στον λαό της.

Πέρα από αυτό, η απαίτηση του Κρεμλίνου να επιστρέψει το ΝΑΤΟ στα σύνορά του του 1997 προκαλεί υπαρξιακή ανησυχία στα νεότερα μέλη της συμμαχίας στην Ανατολική Ευρώπη. Επιπλέον, η αυξημένη παρουσία των ρωσικών δυνάμεων στη Λευκορωσία ισοδυναμεί με ένα είδος ήπιας προσάρτησης της τελευταίας, ωθώντας ουσιαστικά τα σύνορα της Ρωσίας πιο δυτικά.

Για να υπερασπιστεί επαρκώς το συμμαχικό έδαφος και να ενισχύσει τη σταθερότητα στο μέλλον, η συμμαχία θα πρέπει να εξετάσει αρκετές βασικές στρατηγικές και επιχειρησιακές κινήσεις.

Μεταξύ των πρώτων από αυτές είναι ένας πιο πλήρης εναγκαλισμός της συλλογικής άμυνας ως του βασικού καθήκοντος του ΝΑΤΟ στο άμεσο μέλλον. Δεν υπάρχει πιο κατάλληλο μέσο για αυτό από τη νέα στρατηγική της συμμαχίας, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος υπό ανάπτυξη. Αν και θα ήταν ωραίο να σκεφτεί κανείς ότι το ΝΑΤΟ θα μπορούσε να αφιερώσει την ίδια προσοχή στα άλλα βασικά του καθήκοντα – τη διαχείριση κρίσεων και τη συνεργατική ασφάλεια – οι συμμαχικοί πόροι δεν είναι απεριόριστοι. Δεδομένης της κλίμακας της πρόκλησης της Ρωσίας, η ιεράρχηση της συλλογικής άμυνας έχει νόημα.

Σε επιχειρησιακό επίπεδο, μια προσέγγιση 360 μοιρών για την ασφάλεια της συμμαχίας —δηλαδή, ίση προσοχή στις απειλές από όλες τις κατευθύνσεις— φαίνεται εξίσου πολύ μεγάλη γέφυρα, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Οι περισσότεροι από τους σημαντικότερους ευρωπαίους συμμάχους περιορίζουν ή και μειώνουν το συνολικό επίπεδο στρατιωτικής δύναμης προκειμένου να επενδύσουν σε προηγμένες στρατιωτικές δυνατότητες.

Αν και αυτή η προσπάθεια για ποιοτική, τεχνολογική βελτίωση είναι απαραίτητη, αυτό σημαίνει ότι οι σύμμαχοι του ΝΑΤΟ θα παρεμποδιστούν κάπως στην προσπάθεια να επιτύχουν μια πιο ισχυρή εδαφική αμυντική ικανότητα, ειδικά καθώς οι πιο προηγμένες δυνατότητές τους χρειάζονται χρόνο για να έχουν αποτελέσματα τα επόμενα χρόνια.

Μόνο δίνοντας προτεραιότητα στην πολύπλευρη απειλή από τη Ρωσία —καθώς και από την Κίνα όσον αφορά τις απειλές στον κυβερνοχώρο— η συμμαχία θα μπορέσει να ανταποκριθεί καλύτερα στις απαιτήσεις του νέου περιβάλλοντος ασφαλείας στην Ευρώπη.

Καθώς το ΝΑΤΟ δίνει προτεραιότητα στη συλλογική άμυνα απο την απειλή της Ρωσίας, θα πρέπει επίσης να κινηθεί προς μια στάση αποτροπής μέσω άρνησης σε ολόκληρη την Ανατολική Ευρώπη.

Αυτός ο τύπος αποτροπής διαφέρει από αυτό που έχει τονίσει πρωτίστως η συμμαχία τις τελευταίες δεκαετίες—δηλαδή την αποτροπή μέσω τιμωρίας. Υπό το τελευταίο, η συμμαχία αποτρέπει τη Ρωσία δηλώνοντας ξεκάθαρα ότι θα απαντήσει με καταστροφικό τρόπο εάν η Ρωσία ξεκινήσει επιθετικότητα. Το ΝΑΤΟ το πετυχαίνει σταθμεύοντας τις πολυεθνικές του ομάδες μάχης στις χώρες της Βαλτικής και στην Πολωνία. Αυτές οι μονάδες είναι μικρές και δεν μπορούν να συγκρατήσουν μια μεγάλης κλίμακας ρωσική εισβολή, αλλά περιλαμβάνουν στρατεύματα από όλη τη συμμαχία, που σημαίνει ότι η Ρωσία θα αντιμετώπιζε σχεδόν όλο το ΝΑΤΟ εάν επιτεθεί στην Εσθονία, τη Λετονία, τη Λιθουανία ή την Πολωνία.

Με την αποτροπή της άρνησης, η στάση του ΝΑΤΟ στην Ανατολή θα πρέπει να ενισχυθεί τόσο ποιοτικά—για να αντιμετωπίσει συγκεκριμένες ρωσικές επιθετικές ικανότητες όπως το πυροβολικό και οι πύραυλοι του—και ποσοτικά—για να ανταποκριθεί στην κλίμακα της ρωσικής απειλής. Ο στόχος θα ήταν το ΝΑΤΟ να σταματήσει και να αποκρούσει μια απόπειρα επίθεσης σε συμμαχικό έδαφος, όχι απλώς να απαντήσει σε μία εκ των υστέρων.

Αυτό ακούγεται ελκυστικό -ειδικά αν ζείτε στη Λιθουανία, για παράδειγμα, αλλά σημαίνει ότι η συμμαχία πιθανότατα θα χρειαστεί να επιστρέψει σε κάποιο βαθμό σε μεγαλύτερης κλίμακας εδαφική άμυνα μέσω των λεγόμενων «επιτόπιων δυνάμεων» (σσ δύναμη εκχωρημένη από τον Οργανισμό Βορειοατλαντικής Συνθήκης (ΝΑΤΟ), η οποία, σε καιρό ειρήνης, είναι εγκατεστημένη κυρίως στην καθορισμένη ζώνη μάχης της διοίκησης του ΝΑΤΟ στην οποία έχει δεσμευτεί). Αυτό δεν σημαίνει ότι το ΝΑΤΟ πρέπει να αντιμετωπίζει τις ρωσικές δυνάμεις στρατιώτη με στρατιώτη ή τανκ με τανκ, αλλά πιθανότατα θα σήμαινε επιστροφή σε κάποιο επίπεδο στρατολόγησης μεταξύ περισσότερων Ευρωπαίων συμμάχων, για να διατηρηθεί το κόστος σχετικά χαμηλό, ενώ παράλληλα θα παράγονται τα απαραίτητα επίπεδα δύναμης.

Η έκτακτη σύνοδος κορυφής αυτή την εβδομάδα παρέχει στη συμμαχία την ευκαιρία να βελτιώσει περαιτέρω και να ενισχύσει την απάντησή της στις ενέργειες της Ρωσίας στην Ουκρανία καθώς και στη Λευκορωσία. Με το προνόμιο της αποστολής συλλογικής άμυνας, αφήνοντας τουλάχιστον προσωρινά την προσέγγισή των 360 μοιρών και διπλασιάζοντας τις εδαφικές αμυντικές δυνατότητες, το ΝΑΤΟ μπορεί να προχωρήσει πολύ διασφαλίζοντας ότι ο πόλεμος δεν θα επεκταθεί.

Ο John R. Deni είναι καθηγητής ερευνητής στο Ινστιτούτο Στρατηγικών Σπουδών του Στρατηγικού Κολλεγίου του Στρατού των ΗΠΑ και ανώτερος συνεργάτης στο Atlantic Council. Οι απόψεις που εκφράζονται εδώ είναι δικές του.

Το Carnegie δεν παίρνει θεσμικές θέσεις σε θέματα δημόσιας πολιτικής. Οι απόψεις που διατυπώνονται εδώ είναι του συγγραφέα ή των συγγραφέων και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις του Carnegie, του προσωπικού του ή των διαχειριστών του.

Carnegie

ANDREY MAKARYCHEV  Carnegie
Η Μόσχα επιδιώκει να αναθεωρήσει την υπάρχουσα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Το μεγαλύτερο λάθος της Φιλελεύθερης Ευρώπης θα ήταν να αποστεί απο τις βασικές της αξίες και να νομιμοποιήσει την προσέγγιση του Πούτιν στη διεθνή πολιτική.
17 Μαρτίου 2022
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει αποκαλύψει μια σύγκρουση δύο θεμελιωδώς διαφορετικών αντιλήψεων ισχύος στις διεθνείς σχέσεις.

Από την πλευρά του εισβολέα, η ισχύς αφορά κυρίως την προβολή στρατιωτικής δύναμης και στοχεύει να καταστρέψει, να σκοτώσει και να εκφοβίσει. Από την πλευρά της ευρωατλαντικής δύσης, η ισχύς είναι εγγενώς κανονιστική. Βασίζεται σε κοινές αρχές και κανόνες καθώς και σε πολυμερείς θεσμούς που τους υποστηρίζουν. Ποτέ άλλοτε η αντίθεση μεταξύ των δύο φιλοσοφιών της ισχύος δεν ήταν τόσο ξεκάθαρη.

Αυτό που το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης θεωρούσε ως δύναμή της -η απόρριψη της (γεω)πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων, η αποκήρυξη των εθνικών εγωισμών και η μετατροπή της κυριαρχίας σε συναινετικό μηχανισμό λήψης αποφάσεων- θεωρούνται από τη Μόσχα ως συμπτώματα της αδυναμίας.

Το Κρεμλίνο πιστεύει ότι η ΕΕ δεν είναι σε θέση να ενεργήσει πολιτικά, έχει θυσιάσει τα εθνικά συμφέροντα για χάρη των υπερεθνικών θεσμών και έχει χάσει κυρίαρχες ιδιότητες απαραίτητες για τη διεθνή υποκειμενικότητα.

Δείτε τη δημόσια κακομεταχείριση του επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Josep Borrell, ο οποίος επισκέφθηκε τη Μόσχα τον Φεβρουάριο του 2021 αμέσως μετά τη φυλάκιση του ηγέτη της αντιπολίτευσης της Ρωσίας Alexei Navalny. Αυτή η συνάντηση με τον Ρώσο υπουργό Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ ήταν σαφές σημάδι της περιφρόνησης από το Κρεμλίνο της ΕΕ ως διεθνούς παράγοντα.

Σχεδόν ένα χρόνο αργότερα, η Μόσχα δεν συμπεριέλαβε καν την ΕΕ στην ομάδα των συνομιλητών με τους οποίους ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν σκόπευε να συζητήσει τις απαιτήσεις ασφαλείας του απο τη Δύση.

Ως αποτέλεσμα, η Ρωσία του Πούτιν έχει διαγράψει συμβολικά την ΕΕ από το εξαιρετικά γεωπολιτικό της όραμα για τον κόσμο.

Η περιφρόνηση της Ρωσίας προς την ΕΕ μπορεί επίσης να εξηγηθεί από την αποτυχία των προθέσεων της Μόσχας να αποαμερικανοποιήσει την Ευρώπη και να αποκτήσει κάποια απτά οφέλη πολιτικής από μια ομάδα εθνικών συντηρητικών και λαϊκιστικών κομμάτων που υποστηρίζονται και προωθούνται από το Κρεμλίνο.

Αυτά τα σχέδια δεν έχουν πετύχει. Ακόμη και ο πλησιέστερος Ευρωπαίος ηγέτης στον Πούτιν, ο Ούγγρος πρωθυπουργός Βίκτορ Όρμπαν, δεν άσκησε βέτο στο νέο πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας, ενώ ένας άλλος από τους υποστηρικτές του Πούτιν, ο ηγέτης της ιταλικής αντιπολίτευσης, ο λαϊκιστής Ματέο Σαλβίνι, ταξίδεψε στα ανατολικά σύνορα της Πολωνίας για να υποστηρίξει Ουκρανούς πρόσφυγες που κατάφεραν να ξεφύγουν από τον πόλεμο.

Η απογοήτευση της Ρωσίας απο τη φιλελεύθερη διεθνή τάξη έχει μακρά ιστορία και βασίζεται στην αδυναμία της χώρας να αποδεχθεί τους κανόνες της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου ως κατευθυντήριες αρχές της εσωτερικής και εξωτερικής της πολιτικής.

Η αποδοχή αυτών των αρχών θα άνοιγε το δρόμο για ενδεχόμενη αλλαγή καθεστώτος στη Ρωσία. Αυτό εξηγεί το σκεπτικό πίσω από την επίθεση του Πούτιν κατά του διεθνούς συστήματος μετά το 1991.

Η στρατηγική είναι να δείξει την ανικανότητα και την ασχετοσύνη της Ευρώπης, με την ελπίδα ότι θα επιτρέψει στη Ρωσία να ενισχύσει την επιρροή της σε μετασοβιετικές χώρες που, σύμφωνα με την αντίληψη της Μόσχας, αποτελούν μια «γκρίζα ζώνη» και στερούνται δυτικής προστασίας (Αρμενία, Λευκορωσία, Γεωργία, Μολδαβία, Ουκρανία).

Κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει ότι η Ρωσία μπορεί να επεκτείνει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο ένα παρόμοιο όραμα σε ουδέτερες χώρες όπως η Φινλανδία και η Σουηδία.

Υπό αυτές τις συνθήκες, το σοβαρότερο λάθος από την πλευρά της φιλελεύθερης Ευρώπης θα ήταν να υποχωρήσει απο τις βασικές της αξίες και να δώσει οποιοδήποτε βαθμό νομιμότητας στην προσέγγιση του Πούτιν στη διεθνή πολιτική.

Το να παίζει ένα ασύμμετρο παιχνίδι με το Κρεμλίνο φέρνει στην Ευρώπη περισσότερα στρατηγικά οφέλη από την αποδοχή της εγκυρότητας της στρατιωτικοποιημένης και σε μεγάλο βαθμό απαρχαιωμένης διεθνούς εικόνας του Πούτιν.

Για να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τη Ρωσία, η Ευρώπη δεν χρειάζεται να αλλάξει την βασική της εξάρτηση από φιλελεύθερα πρότυπα. Απλώς θα έπρεπε να τα προσαρμόσει στη νέα κατάσταση του πολέμου. Αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει την επιβολή ενός άνευ προηγουμένου ολοκληρωμένου πακέτου κυρώσεων και την ενίσχυση της παράδοσης όπλων στην Ουκρανία.

Τα καλά νέα είναι ότι η σημερινή Ουκρανία φαίνεται να είναι πιο ευρωπαϊκή από ορισμένες κυβερνήσεις που εδρεύουν στην Ευρώπη.

Αυτή η χώρα με πληθυσμό περίπου 40 εκατομμυρίων είναι ενωμένη στην αποφασιστικότητά της να αντισταθεί και τελικά να νικήσει τη Ρωσία. Αγωνίζεται τόσο για την ανεξαρτησία της όσο και για την ασφάλεια ολόκληρης της Ευρώπης. Αυτά τα απλά γεγονότα πρέπει να αναγνωριστούν απερίφραστα από την ΕΕ.

Στο εγγύς μέλλον, η ΕΕ θα πρέπει να προχωρήσει προς την παροχή νομικού χαρακτηρισμού και ερμηνείας των στρατιωτικών θηριωδιών ως εγκλήματος πολέμου και να επιμείνει στις αντίστοιχες αποζημιώσεις που θα καταβάλει η Ρωσία στην Ουκρανία. Αυτή ακριβώς είναι η πολιτική δυναμική που χρειάζεται απεγνωσμένα η Ευρώπη. Διακυβεύεται η διατήρηση των αξιών της Δύσης.

Ο Andrey Makarychev είναι καθηγητής περιφερειακών πολιτικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Tartu.

Το Carnegie δεν παίρνει θεσμικές θέσεις σε θέματα δημόσιας πολιτικής. Οι απόψεις που διατυπώνονται εδώ είναι αυτές του συγγραφέα ή των συγγραφέων και δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις του Carnegie, του προσωπικού του ή των διαχειριστών του.

Carnegie