Υπέκυψε στα τραύματά της η μητέρα της Αφροδίτης Νέστορα, η οποία νοσηλευόταν στη ΜΕΘ του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης με σοβαρά αναπνευστικά προβλήματα και εγκαύματα, έπειτα από εμπρηστική ενέργεια τις πρώτες πρωινές ώρες στην πυλωτή της πολυκατοικία τους.
Η πολιτεύτρια της ΝΔ νοσηλεύεται επίσης στη Χειρουργική Κλινική και ο πατέρας και σύζυγος της θανούσας, με ελαφρά αναπνευστικά προβλήματα, στην Πνευμονολογική Κλινική. Η ανακοίνωση του Νοσοκομείου
Στις 18:50 έφυγε από τη ζωή η μητέρα της πολιτεύτριας της Νέας Δημοκρατίας Αφροδίτης Νέστορα, η οποία νοσηλευόταν σε βαριά κατάσταση στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, έπειτα από την εμπρηστική επίθεση, τις πρώτες πρωινές ώρες, στην πυλωτή της πολυκατοικίας τους, σύμφωνα με ανακοίνωση του νοσοκομείου.
«Σήμερα, 1-7-2026 και ώρα 5:53π.μ. η κα Νέστορα Βάγια, ετών 72, προσήλθε σε πολύ βαριά κατάσταση στο ΤΕΠ του ΓΝΘ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ, διασωληνώθηκε και μεταφέρθηκε άμεσα στη ΜΕΘ Ενηλίκων του Νοσοκομείου μας. Νοσηλεύτηκε με εκτεταμένα εγκαύματα [80% της σωματικής της επιφάνειας], πολυοργανική ανεπάρκεια σε βαρύτατη κατάσταση και κατέληξε στις 18:50», αναφέρεται στην ανακοίνωση.
Η διοίκηση του Ιπποκρατείου εκφράζει τα θερμά της συλλυπητήρια στην οικογένειά της και στους οικείους της.
Τρεις εμπρηστικές επιθέσεις σε κατοικίες στελεχών της ΝΔ στη Θεσσαλονίκη
Μπαράζ επιθέσεων με αυτοσχέδιους εμπρηστικούς μηχανισμούς (γκαζάκια) σημειώθηκε τα ξημερώματα στη Θεσσαλονίκη, με στόχο εισόδους πολυκατοικιών, όπου διαμένουν ή διέμεναν στελέχη της Νέας Δημοκρατίας. Πρόκειται για τρία περιστατικά που εκδηλώθηκαν μέσα σε διάστημα μόλις 17 λεπτών, στις περιοχές της Πυλαίας, της Τούμπας και της Ανάληψης – Χαριλάου, ενώ ερευνώνται από την Κρατική Ασφάλεια.
Στην πρώτη περίπτωση, στις 04:18, εξερράγη γκαζάκι στην είσοδο πολυκατοικίας στην Πυλαία, χωρίς να αναφερθούν ζημιές.
Πέντε λεπτά αργότερα, σημειώθηκε δεύτερη έκρηξη στην είσοδο πολυκατοικίας στην περιοχή της Τούμπας, από την οποία προκλήθηκαν περιορισμένες υλικές ζημιές στην είσοδο.
Το σοβαρότερο περιστατικό καταγράφηκε στις 04:35 στην περιοχή Ανάληψης – Χαριλάου, όταν φωτιά που εκδηλώθηκε, πιθανότατα από έκρηξη αυτοσχέδιου εμπρηστικού μηχανισμού στην πυλωτή πολυκατοικίας, κατέστρεψε δύο σταθμευμένα αυτοκίνητα. Για την κατάσβεση της πυρκαγιάς επιχείρησαν δυνάμεις της Πυροσβεστικής. Από το περιστατικό τραυματίστηκαν ένοικοι της πολυκατοικίας- δύο υπέστησαν εγκαύματα και τρεις αντιμετώπισαν αναπνευστικά προβλήματα λόγω των καπνών.
Η Κρατική Ασφάλεια έχει αναλάβει την προανάκριση και διεξάγει έρευνα για την ταυτοποίηση και τον εντοπισμό των δραστών.
Η συμφωνία γαλλοελληνικής στρατηγικής συνεργασίας
Η αποτρεπτική διάσταση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας
Η σύνδεση της γαλλοελληνικής εταιρικής σχέσης με το ελληνικό στρατιωτικό δόγμα
Τα αποτρεπτικά όρια της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας
Το τρίγωνο Γαλλία–Ελλάδα–Κύπρος και η ευρωπαϊκή άμυνα
Η Γαλλία και η Ελλάδα στη Μέση Ανατολή
Μια ελληνοαμερικανική εταιρική σχέση που εμβαθύνεται
Λήψη του PDF
Του Aris Marghellis, συνεργαζόμενου ερευνητή στο Ινστιτούτο FMES και ερευνητή στο Πανεπιστήμιο του Σαλέρνο (UniSa)
Κατά την επίσκεψη του Εμανουέλ Μακρόν στην Αθήνα τον Απρίλιο του 2026, η Γαλλία και η Ελλάδα ανανέωσαν τη στρατηγική τους εταιρική σχέση. Μεταξύ πολλών πτυχών, αυτή ανοίγει προοπτικές συνεργασίας στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας, ενισχύει περαιτέρω την επιχειρησιακή εγγύτητα των δύο στρατών και συνδέεται με συνεκτικό τρόπο με το ελληνικό στρατιωτικό δόγμα. Όμως η σημαντικότερη πτυχή της είναι αναμφίβολα η ανανέωση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας, η οποία απευθύνεται κατά προτεραιότητα σε μια Τουρκία που αρχικά αποσταθεροποιήθηκε από τον πόλεμο στο Ιράν και η οποία επιδιώκει να ανακτήσει την πρωτοβουλία σε περιφερειακό επίπεδο. Παρά ορισμένες διαφοροποιημένες προσεγγίσεις, η γαλλοελληνική εταιρική σχέση αποτυπώνει επίσης ένα κοινό όραμα στον Λεβάντε και στον Περσικό Κόλπο, μέσα σε ένα περιβάλλον ανταγωνιστικών, αλλά ακόμη μη οριστικοποιημένων, διαμορφώσεων που αναδύονται λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή.
Η συμφωνία γαλλοελληνικής στρατηγικής συνεργασίας
Η επίσκεψη του Εμανουέλ Μακρόν στην Αθήνα, στις 24–25 Απριλίου 2026, πραγματοποιήθηκε μέσα σε ένα πλαίσιο έντονων συμβολισμών: δημόσια συζήτηση με τον Έλληνα πρωθυπουργό στην αρχαία Αγορά της Αθήνας για το γεωπολιτικό μέλλον της Ευρώπης· πτήσεις Rafale· επίσκεψη στη φρεγάτα FDI Belh@rra Κίμων, η οποία είχε πρόσφατα παραδοθεί στο ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό. Αυτό το σκηνικό είχε στόχο να προβάλει μια εταιρική σχέση καλά εδραιωμένη, επιχειρησιακή, δυναμική και αποτελεσματική.
Το κομβικό σημείο ήταν η ανανέωση της συμφωνίας γαλλοελληνικής στρατηγικής συνεργασίας, η οποία είχε αρχικά υπογραφεί το 2021, και ιδίως της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας που περιέχει. Η συμφωνία αυτή θα ανανεώνεται πλέον σιωπηρά κάθε πέντε χρόνια, εκτός αν καταγγελθεί από ένα από τα δύο μέρη.
Ποιο είναι το περιεχόμενο αυτής της συμφωνίας και της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας; Και πώς η Γαλλία και η Ελλάδα επιδιώκουν κοινούς στόχους σε ένα περιβάλλον Ανατολικής Μεσογείου και Μέσης Ανατολής που απαιτεί ταυτόχρονα συντονισμό και ευελιξία, αξιοπιστία και προσαρμοστικότητα;
Η αποτρεπτική διάσταση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας
Ο ακρογωνιαίος λίθος της γαλλοελληνικής στρατηγικής συνεργασίας παραμένει η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας. Όπως και το 2021, ο κύριος αποδέκτης της είναι η Τουρκία, της οποίας οι επεκτατικές φιλοδοξίες παραμένουν αμετάβλητες, παρά την πρόσκαιρη υποχώρηση στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ρήτρα αυτή προβλήθηκε ευρέως στα μέσα ενημέρωσης, ιδίως μέσω της δήλωσης του Εμανουέλ Μακρόν, σύμφωνα με την οποία, αν η Ελλάδα δεχόταν επίθεση, «η Γαλλία θα είναι εκεί, διότι αυτός είναι ο ορισμός της φιλίας». Ο στόχος αυτής της προβολής είναι προφανής: η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας έχει ως σκοπό να μην ενεργοποιηθεί. Αυτό απαιτεί να επικοινωνηθεί χωρίς ασάφεια και να καταστεί αξιόπιστη μέσω μιας ορατής και πειστικής στρατηγικής και στρατιωτικής συνεργασίας, αλλά και μέσω της προβολής της εικόνας μιας στενής σχέσης ανάμεσα στους δύο εταίρους.
Πόσο μάλλον που είναι δύσκολο να κάνει κανείς εικασίες για τη συγκεκριμένη φύση μιας γαλλικής απάντησης σε περίπτωση σύγκρουσης. Όλα θα εξαρτηθούν από το είδος της επίθεσης κατά της ελληνικής κυριαρχίας, από τον τόπο, τον χρόνο, την έντασή της, αλλά και από τα μέσα που θα διαθέτει η Γαλλία εκείνη τη στιγμή. Η απάντηση αυτή θα μπορούσε θεωρητικά να κυμανθεί από ροή πληροφοριών και υλικού μέχρι πιο άμεση επέμβαση, για παράδειγμα με πλήγματα αντιποίνων εναντίον στόχων υψηλής στρατηγικής αξίας. Γι’ αυτό και η ρήτρα έχει πρωτίστως αποτρεπτικό χαρακτήρα.
Επιπλέον, οι δύο χώρες προσδίδουν ευρωπαϊκή διάσταση στην εταιρική τους σχέση, εντάσσοντάς τη στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής άμυνας και στο πνεύμα του άρθρου 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας, που αποτελεί τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό επιτρέπει τη διεύρυνση των πολιτικών θεμελίων της αποτροπής.
Οι οργισμένες αντιδράσεις του τουρκικού Τύπου και του εκπροσώπου του κυβερνώντος κόμματος AKP δείχνουν ότι η Τουρκία λαμβάνει σοβαρά υπόψη αυτή την αποτρεπτική ρήτρα, πράγμα που είναι ακριβώς ο επιδιωκόμενος στόχος. Ωστόσο, δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για την Άγκυρα να συγκρουστεί σοβαρά με το Παρίσι.
Η Γαλλία παραμένει αναπόφευκτος παράγοντας της ευρωπαϊκής άμυνας, στην οποία η Τουρκία θέλει να ενταχθεί, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση στα κεφάλαια που χρειάζεται, σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας για την εξέλιξη του ΝΑΤΟ. Επιπλέον, τα τουρκικά μαχητικά Eurofighter θα πρέπει να εξοπλιστούν με πυραύλους METEOR, κάτι που απαιτεί την έγκριση της γαλλικής κυβέρνησης.
Τέλος, λόγω της αδυναμίας της αντιαεροπορικής και αντιβαλλιστικής της άμυνας, που αποκαλύφθηκε από τα ιρανικά πλήγματα, η Τουρκία θα μπορούσε να δελεαστεί, όπως και στο παρελθόν, από το σύστημα SAMP/T, το οποίο συμπαράγεται από τη Γαλλία και την Ιταλία, σε ένα περιβάλλον όπου η αποκατάσταση της πρόσβασής της στα αμερικανικά οπλικά συστήματα εξακολουθεί να καθυστερεί. Πόσο μάλλον που η Γαλλία προσπαθεί να αποκαταστήσει πιο ήρεμες σχέσεις με την Τουρκία και να συνυπάρξει με καλή συνεννόηση στη Μαύρη Θάλασσα, στον Καύκασο και στην περιοχή Βόρειας Αφρικής–Μέσης Ανατολής.
Επιπλέον, η δυναμική ένταξη της Γαλλίας στην ελληνοτουρκική εξίσωση παραμένει προσαρμόσιμη. Αν η Άγκυρα, αντί για μια λογική αντιπαράθεσης με αβέβαια αποτελέσματα, έπαιζε το παιχνίδι της αποκλιμάκωσης με το Παρίσι στα θέατρα όπου τα δύο κράτη συνυπάρχουν εκ των πραγμάτων, η Γαλλία θα μπορούσε να εξελιχθεί σε διαιτητή στο τρίγωνο Γαλλία–Ελλάδα–Τουρκία.
Αλλά αυτό προϋποθέτει να καταστεί για την Άγκυρα η αντιπαράθεση πιο δαπανηρή από την αποκλιμάκωση. Και αυτό, σε τελική ανάλυση, αποτελεί τον ύστατο πολιτικό στόχο της γαλλοελληνικής ρήτρας αμοιβαίας άμυνας.
Πέρα από την ειδική πτυχή της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας, πρέπει να εξετάσουμε πώς η γαλλοελληνική εταιρική σχέση συνδέεται με το ελληνικό στρατιωτικό δόγμα, κάτι που με τη σειρά του καθιστά ακόμη πιο αξιόπιστη τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας.
Η σύνδεση της γαλλοελληνικής εταιρικής σχέσης με το ελληνικό στρατιωτικό δόγμα
Το ελληνικό στρατιωτικό δόγμα συνοψίστηκε σε μία φράση από τους αρχηγούς των Γενικών Επιτελείων: «η επόμενη κρίση δεν θα είναι τοπική». Πράγματι, η παρουσία στο Αιγαίο πολλών μικρών νησίδων, συχνά ακατοίκητων και αδύνατων να αμυνθούν, δίνει στην Τουρκία το κρίσιμο πλεονέκτημα να μπορεί να επιλέξει τον τόπο και τον χρόνο μιας επιθετικής ενέργειας.
Για να αποφύγει αυτή την παγίδα, η Ελλάδα αποφάσισε να διαμορφώσει μια απάντηση προσαρμοσμένη σε κάθε σύγκρουση σε ολόκληρο το μήκος των ελληνοτουρκικών συνόρων. Έτσι, μια τουρκική ενέργεια περιορισμένη στον χρόνο και στον χώρο, η οποία θα είχε ως στόχο να εκβιάσει με χαμηλό κόστος μια αλλαγή του status quo, πιθανότατα θα οδηγούσε σε συνολική αντιπαράθεση. Ο αντίπαλος θα έχανε τον έλεγχο των συνεπειών της πράξης του, γεγονός που ακυρώνει τον αρχικό του στόχο για μια εύκολη νίκη υψηλής προστιθέμενης αξίας και, με αυτόν τον τρόπο, ενισχύει το αποτρεπτικό αποτέλεσμα. Ωστόσο, αυτό το δόγμα πρέπει να καταστεί αξιόπιστο.
Πρώτον, με την ενίσχυση της ελληνικής αμυντικής διάταξης ώστε να αντιμετωπιστούν οι ευπάθειές της απέναντι στα drones και στους πυραύλους. Αυτό περνά μέσα από την ανάπτυξη δυνατοτήτων εντοπισμού και αναχαίτισης, και επομένως μέσα από μια «τεχνολογικοποίηση» και «dronisation», δηλαδή αυξανόμενη ενσωμάτωση μη επανδρωμένων συστημάτων.
Η σταδιακή δημιουργία της «Ασπίδας του Αχιλλέα» αποτελεί την κύρια έκφραση αυτής της προσπάθειας. Πρόκειται για ένα πυκνό δίκτυο αντιαεροπορικής, αντι-drone, αντιναυτικής, ανθυποβρυχιακής και αντιπυραυλικής άμυνας, το οποίο θα αποτελείται ιδίως από ισραηλινά συστήματα αναπτυγμένα στα ελληνικά νησιά και αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2030, σύμφωνα με τους στόχους της «Ατζέντας 2030» των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Η εκπαίδευση στη χρήση drones έχει επίσης ενταχθεί στη στρατιωτική θητεία των κληρωτών, η οποία πλέον είναι ανοιχτή και στις γυναίκες σε εθελοντική βάση.
Όμως και η γαλλοελληνική εταιρική σχέση παίζει κρίσιμο ρόλο. Τα δύο κράτη συμφώνησαν να αναπτύξουν τη συνεργασία τους στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας, ιδίως μέσω της συμμετοχής ελληνικών εταιρειών στη συμπαραγωγή οπλισμού και μέσω συνεργασίας ανάμεσα στη γαλλική Agence Innovation Défense και στο ελληνικό Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας, το ΕΛΚΑΚ, που ιδρύθηκε το 2024.
Πράγματι, το ΕΛΚΑΚ επικεντρώνεται στα αυτόνομα οχήματα — εναέρια, χερσαία, θαλάσσια και υποβρύχια — στα αντι-drone συστήματα, στα συστήματα κυβερνοασφάλειας, στους δορυφόρους ασφαλών επικοινωνιών, στην τεχνολογία λέιζερ, στα επιθετικά drones τύπου loitering munition, στα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου, καθώς και στην τεχνητή νοημοσύνη.
Ο πιο πρόσφατος διαγωνισμός αφορά ένα κινητό σύστημα θαλάσσιας επιτήρησης, ικανό να εντοπίζει, να αναγνωρίζει και να παρακολουθεί πολλαπλούς στόχους επιφανείας, όπως πλοία ή θαλάσσια drones, αλλά και στόχους χαμηλής ανιχνευσιμότητας που πετούν σε χαμηλό ύψος. Το ΕΛΚΑΚ προκήρυξε επίσης το 2025 διαγωνισμό για εναέρια drones ανεφοδιασμού, μια λογική επιλογή δεδομένης της μορφολογίας της Ελλάδας, η οποία είναι ταυτόχρονα ορεινή και αρχιπελαγική. Αυτό θα επιτρέψει την απελευθέρωση ανθρώπινων, υλικών και λογιστικών μέσων, μειώνοντας ταυτόχρονα τους κινδύνους για το προσωπικό και προσφέροντας μεγαλύτερη ευελιξία ανάπτυξης σε έναν εκτεταμένο και διαρκώς αμφισβητούμενο νησιωτικό χώρο.
Ο σχεδιασμός του εθνικού συστήματος αναχαίτισης drones «ΚΕΝΤΑΥΡΟΣ» αποτελεί ένα πρώτο αποτέλεσμα αυτών των προσπαθειών. Έχει ήδη χρησιμοποιηθεί επιχειρησιακά στην Ερυθρά Θάλασσα και έχει επίσης ενσωματωθεί στο ισραηλινό αντιπυραυλικό σύστημα BARAK MX, το οποίο έχει προμηθευτεί η Ελλάδα. Δεδομένου ότι αυτή η διαδικασία βρίσκεται ακόμη στην αρχή της, το πεδίο γαλλοελληνικής συνεργασίας είναι συνεπώς ευρύ.
Και στο επίπεδο των δυνατοτήτων εντοπισμού, η γαλλοελληνική συνεργασία αποδεικνύεται αποτελεσματική, ιδίως με τις φρεγάτες FDI Belh@rra, των οποίων το ραντάρ έχει ακτίνα περίπου 500 χιλιομέτρων. Ανάλογα με τη θέση τους, τα πλοία αυτά μπορούν να προσφέρουν στην Ελλάδα σημαντικό πλεονέκτημα. Και στον αέρα, τα Rafale μπορούν να εντοπίζουν τουρκικά F-16 — πόσο μάλλον εφόσον αυτά δεν έχουν ακόμη εκσυγχρονιστεί — σε αποστάσεις που θεωρητικά αφήνουν ελάχιστες πιθανότητες στα τελευταία. Ωστόσο, η απόκτηση Eurofighter από την Τουρκία θα έρθει να καλύψει αυτό το κενό.
Δεύτερον, με την ανάπτυξη αξιόπιστων εργαλείων αντιποίνων. Πράγματι, απέναντι σε μια μαζική επίθεση, ιδίως με drones, οι ελληνικές δυνατότητες προστασίας θα ήταν ανεπαρκείς. Επομένως, επιβάλλεται μια αποτρεπτική δύναμη μέσω αντιποίνων.
Η απόκτηση το 2021 των πρώτων Rafale, εξοπλισμένων με πυραύλους METEOR, έδωσε στην Ελλάδα δυνατότητα πλήγματος σε βάθος, γεγονός που είχε αποτρεπτικό αποτέλεσμα απέναντι στην Τουρκία. Αυτές οι δυνατότητες ενισχύονται με τις τέσσερις φρεγάτες FDI Belh@rra που έχουν παραγγελθεί από τη Naval Group.
Οι δυνατότητες εντοπισμού και αντιποίνων συνοδεύονται από ελληνικά μέσα προβολής ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο, ώστε να μπορεί, εφόσον χρειαστεί, να επεκταθεί η σύγκρουση «σε όλη τη γραμμή», συμβάλλοντας έτσι στην αξιοπιστία του ελληνικού δόγματος. Η ανάπτυξη τριών ή τεσσάρων FDI σε μια ζώνη που εκτείνεται από την Κρήτη έως τον Λεβάντε εξασφαλίζει ικανότητα παρουσίας, δράσης και εντοπισμού, καθώς και δύναμη αντιποίνων που η Τουρκία δεν μπορεί να αγνοήσει.
Στο ίδιο πνεύμα έχει τεθεί και η δυνατότητα συμπαραγωγής υποβρυχίων Blacksword Barracuda, των οποίων η αυτονομία και το μέγεθος αντιστοιχούν σε χρήση που θα επέτρεπε στην Ελλάδα να επιχειρεί περισσότερο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τα αποτρεπτικά όρια της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας
Αντιθέτως, ακριβώς επειδή η ενεργοποίηση αυτής της ρήτρας προϋποθέτει παραβίαση κυριαρχίας μέσω ένοπλης επίθεσης, έχει και τα όριά της στο ελληνοτουρκικό πλαίσιο. Πράγματι, η Τουρκία έχει χρησιμοποιήσει στο παρελθόν υβριδικά μέσα σε χώρους υπό ελληνική δικαιοδοσία, αλλά όχι υπό ελληνική κυριαρχία, κάτι που απαιτεί διαφορετική διαχείριση.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Άγκυρα μόλις ανακοίνωσε την πρόθεσή της να ψηφίσει νόμο — τα ακριβή όρια του οποίου μένουν να επιβεβαιωθούν — που θα ενσωματώνει το τουρκικό θαλάσσιο δόγμα στο εσωτερικό δίκαιο. Στο Αιγαίο, όμως, οι ζώνες που διεκδικεί η Τουρκία φτάνουν έως τα 6 ναυτικά μίλια από τις ελληνικές ακτές.
Ο στόχος είναι προφανής. Είτε να αναγκάσει την Ελλάδα να παραιτηθεί από κάθε είδους δραστηριότητα πέραν των 6 μιλίων. Είτε να την οδηγήσει σε νέα ένταση, υποχρεώνοντάς την να απαντήσει σε τουρκικές ενέργειες που θα χρησιμοποιούν, για παράδειγμα, ψαράδες και ακτοφυλακή, δηλαδή μέσα κάτω από το κατώφλι της ένοπλης επίθεσης και εκτός χώρου κυριαρχίας. Αυτό θα χρησίμευε όχι μόνο για τη δημιουργία τετελεσμένων, αλλά και για να δοκιμαστεί η γαλλοελληνική εταιρική σχέση.
Ωστόσο, το 2020, όταν η Τουρκία έστειλε ερευνητικό πλοίο συνοδευόμενο από πολεμικά πλοία σε ελληνικές θαλάσσιες ζώνες — και σε επιχειρησιακές συνθήκες πολύ δυσκολότερες για την Ελλάδα — και απείλησε τη γαλλική φρεγάτα Courbet στα ανοικτά της Λιβύης, το Παρίσι και η Αθήνα έδειξαν ότι ένας αποτελεσματικός στρατιωτικός και διπλωματικός συντονισμός μπορεί να αντιμετωπίσει τέτοιου είδους απόπειρες.
Πέρα από την εστίαση στην τουρκική απειλή, η γαλλοελληνική εταιρική σχέση εντάσσεται επίσης σε μια πολύ ευρύτερη βούληση συνεργασίας και συντονισμού.
Το τρίγωνο Γαλλία–Ελλάδα–Κύπρος και η ευρωπαϊκή άμυνα
Κατά τη διάρκεια του Μαρτίου 2026, η Κύπρος έγινε επανειλημμένα στόχος drones της Χεζμπολάχ και ιρανικών πυραύλων. Μέσα σε λίγες ώρες, η Ελλάδα έστειλε δύο ζεύγη μαχητικών F-16 Viper και δύο φρεγάτες, μεταξύ των οποίων και την FDI Κίμων. Η τελευταία αναχωρούσε για την πρώτη πραγματική αποστολή της πριν ακόμη ολοκληρώσει την επιχειρησιακή της ένταξη στο ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό.
Μετά την Ελλάδα, έσπευσε και η Γαλλία με σημαντική ναυτική δύναμη, εφαρμόζοντας την ενισχυμένη γαλλοκυπριακή στρατηγική εταιρική σχέση που είχε υπογραφεί τον Δεκέμβριο του 2025. Αυτή η εταιρική σχέση εμβαθύνθηκε τον Ιούνιο του 2026 με την υπογραφή συμφωνίας για το καθεστώς των γαλλικών δυνάμεων που σταθμεύουν στην Κύπρο, κάτι που υποδηλώνει πιθανή μελλοντική αύξηση της γαλλικής στρατιωτικής παρουσίας στο νησί.
Η Ιταλία, η Ισπανία και η Ολλανδία εμφανίστηκαν λίγο αργότερα. Η μεγάλη απούσα ήταν η Γερμανία, η οποία τελικά εγκατέλειψε την ιδέα να στείλει πλοίο. Αν και η αιτιολογία που προβλήθηκε ήταν ότι η Κύπρος ήταν ήδη επαρκώς προστατευμένη, μπορεί κανείς να υποψιαστεί ότι το Βερολίνο επιδιώκει να μην αποξενώσει τον Τούρκο εταίρο του, στον οποίο πουλά πολύ αποτελεσματικά υποβρύχια.
Το Ηνωμένο Βασίλειο, του οποίου οι βάσεις στην Κύπρο επλήγησαν, ανέπτυξε πλοίο μόνο έπειτα από τρεις εβδομάδες, πριν αυτό αποχωρήσει περίπου δέκα ημέρες αργότερα για νέες επισκευές, αποκαλύπτοντας έτσι τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει το Βασιλικό Ναυτικό.
Η ιρανική επίθεση στην Κύπρο και η επιχειρησιακή κινητοποίηση που προκάλεσε επανέφεραν τη συζήτηση για την ευρωπαϊκή άμυνα στην πρακτική της διάσταση: πώς πρέπει να αντιδράσει η ΕΕ αν ένα από τα μέλη της δεχθεί επίθεση;
Με στόχο να δοθεί επιχειρησιακό περιεχόμενο στο άρθρο 42.7, οι Ευρωπαίοι ηγέτες συναντήθηκαν στις 23–24 Απριλίου 2026 στην Κύπρο, η οποία ασκεί την προεδρία της ΕΕ έως τον Ιούνιο. Στόχος είναι να καθοριστεί «ποιος κάνει τι» σε περίπτωση ενεργοποίησης αυτού του άρθρου, το οποίο επιβιώνει στη σκιά ενός άρθρου 5 του ΝΑΤΟ που γίνεται όλο και λιγότερο καθησυχαστικό.
Τα αποτελέσματα αυτών των εργασιών αναμένονται έως το τέλος του 2026, μετά την ολοκλήρωση της ιρλανδικής προεδρίας.
Η εξέλιξη αυτή ευνοεί την Ελλάδα
Η εξέλιξη αυτή ευνοεί την Ελλάδα, η οποία επιθυμεί την οργάνωση της ευρωπαϊκής άμυνας γύρω από το άρθρο 42.7, κάτι στο οποίο η Τουρκία αντιτίθεται, όπως ήταν αναμενόμενο.
Πρώτα απ’ όλα, από επιχειρησιακή άποψη, διότι οι τουρκικές φιλοδοξίες προϋποθέτουν στην πράξη τη στρατηγική υπαγωγή της Ανατολικής Μεσογείου υπό την τουρκική επιρροή. Μια δομημένη ευρωπαϊκή στρατιωτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο, με αντικείμενο την προστασία της Κύπρου, παραμένει επομένως «κόκκινο πανί» για την Άγκυρα.
Έπειτα, από πολιτική άποψη, διότι η οργάνωση της Ευρώπης γύρω από το άρθρο 42.7 αφήνει την Τουρκία έξω από τον πυρήνα της ευρωπαϊκής άμυνας. Και μάλιστα σε μια στιγμή που η εξάρτησή της από τις εγγυήσεις ασφαλείας του ΝΑΤΟ αποκαλύφθηκε πλήρως από τα ιρανικά πλήγματα στο έδαφός της, την ώρα που το μέλλον του ΝΑΤΟ —και άρα η θέση της Τουρκίας μέσα στη Συμμαχία— παραμένει αβέβαιο.
Η Γαλλία και η Ελλάδα στη Μέση Ανατολή
Η Μέση Ανατολή είναι επίσης μια περιοχή όπου η Γαλλία και η Ελλάδα συντονίζονται, διακριτικά αλλά αποτελεσματικά, παρά τις κατά καιρούς διαφοροποιημένες προσεγγίσεις τους, ιδίως απέναντι στο Ισραήλ.
Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Λιβάνου, όπου η Αθήνα και το Παρίσι δραστηριοποιούνται, το καθένα ανάλογα με τα μέσα του, για να ενισχύσουν το λιβανικό κράτος απέναντι στη Χεζμπολάχ. Η κύρωση από τον Λίβανο της συμφωνίας οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την Κύπρο, η οποία είχε υπογραφεί το 2008, επιβεβαιώνει επίσης τη βούληση της Βηρυτού να συνδεθεί με την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω της γαλλο-ελληνο-κυπριακής συνεργασίας και να επιλέξει έναν οργανωμένο πολυμερισμό στην Ανατολική Μεσόγειο. Η συμφωνία αυτή καταγγέλθηκε από την Τουρκία.
Η σύγκρουση στο Ιράν αποκάλυψε επίσης αυτόν τον γαλλοελληνικό συντονισμό. Η Ελλάδα παρέδωσε αντιβαλλιστικά πυρομαχικά στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, εφαρμόζοντας τη συμφωνία αμοιβαίας άμυνας που είχε υπογραφεί το 2020 — και η οποία τότε είχε ως προφανές αντικείμενο μια τουρκική επίθεση κατά της Ελλάδας, όχι μια ιρανική επίθεση κατά των ΗΑΕ. Την ίδια στιγμή, η Γαλλία ανέπτυξε εκεί Rafale.
Στην Αθήνα, ο Εμανουέλ Μακρόν υπενθύμισε μάλιστα ότι ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, επιστρέφοντας από τον Κόλπο, μετέφερε σε όλα τα μέλη της ΕΕ τα εγκωμιαστικά σχόλια των χωρών του Κόλπου για τη Γαλλία και την Ελλάδα, λόγω της ταχύτητας με την οποία ανταποκρίθηκαν για να τις βοηθήσουν στρατιωτικά.
Επιπλέον, η Αθήνα παρέδωσε επίσης αντιβαλλιστικά πυρομαχικά στο Κατάρ, ενώ τα ελληνικά συστήματα PATRIOT, που σταθμεύουν στη Σαουδική Αραβία από το 2021, κατέρριψαν επανειλημμένα ιρανικούς πυραύλους και drones.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία ανέθετε την προστασία του δικού της εναέριου χώρου στα νατοϊκά συστήματα PATRIOT, ιδίως ισπανικά και γερμανικά, ενώ διατηρούσε μια αμήχανη ουδετερότητα απέναντι στο Ιράν, παρά τις επιθέσεις της Τεχεράνης στο έδαφός της. Πράγματι, τα μόνα αποτελεσματικά αντιαεροπορικά συστήματα που διαθέτει είναι οι ρωσικοί S-400, τους οποίους δεν τόλμησε να ενεργοποιήσει.
Με αυτόν τον τρόπο, η γαλλοελληνική εταιρική σχέση καταδεικνύει τον άμεσο σύνδεσμο ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Μέση Ανατολή, χωρίς να χρειάζεται να περάσει μέσα από τον τουρκικό «προθάλαμο». Αυτό έχει σημασία, διότι η Άγκυρα για μεγάλο διάστημα αξιοποιούσε τη θέση της στο ΝΑΤΟ ως φυσικός ενδιάμεσος με τις χώρες της Μέσης Ανατολής.
Το στοιχείο αυτό είναι κρίσιμο σε σχέση με τις ευρύτερες διαμορφώσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη. Από τη μία πλευρά, διαμορφώνεται μια συνέργεια Πακιστάν–Τουρκίας–Σαουδικής Αραβίας–Αιγύπτου. Από την άλλη πλευρά, ένας άξονας Ισραήλ–Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων–Ινδίας, με τον οποίο θα μπορούσαν να «συνδεθούν» η Γαλλία, η Ελλάδα, η Κύπρος και οι Ηνωμένες Πολιτείες, ιδίως μέσω του κοινού σχεδίου του διαδρόμου Ινδία–Μέση Ανατολή–Ευρώπη, δηλαδή του IMEC.
Σε αυτό το πλαίσιο, αν η Τουρκία αποκτούσε στρατηγικό έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου —όπως επιχείρησε να κάνει το 2020— θα αποκτούσε κυρίαρχο ρόλο σχεδόν σε ολόκληρη τη ζώνη επαφής ανάμεσα στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Λαμβάνοντας υπόψη τη θέση της στη Μαύρη Θάλασσα, στον Νότιο Καύκασο, στη Συρία και στη Λιβύη, θα αποκτούσε σημαντικό μοχλό πίεσης στη σχέση Ευρώπης–Ασίας.
Η αποτροπή αυτής της εξέλιξης απαιτεί επομένως από τη Γαλλία και την Ελλάδα να διατηρήσουν μια πολυμερή λογική στην Ανατολική Μεσόγειο, μια αξιόπιστη δυνατότητα επιρροής στη Μέση Ανατολή και τη σύνδεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης με αυτή τη λογική.
Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η ζώνη από τον Λεβάντε έως το Ιράν παραμένει εξαιρετικά ρευστή. Η έννοια των «μπλοκ» είναι συνεπώς πολύ σχετική και δεν ανταποκρίνεται πάντοτε στην εγγενή πολυπλοκότητα της περιοχής.
Η Ελλάδα είναι καλό παράδειγμα. Διατηρεί —όπως και η Γαλλία— εξαιρετικές σχέσεις με τη Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο. Επομένως, δεν είναι δυνατόν να τις εντάξουμε μηχανικά σε ανταγωνιστικά σχήματα μόνο και μόνο επειδή οι δύο αυτές χώρες συνεργάζονται επίσης με την Τουρκία.
Το ίδιο ισχύει και για το Κατάρ. Η Ελλάδα έχει εμβαθύνει τις σχέσεις της με το Κατάρ, παραδοσιακό εταίρο της Τουρκίας. Παράλληλα, η προνομιακή της σχέση με το Ισραήλ δεν βλάπτει τις σχέσεις της με αραβικές χώρες όπως η Ιορδανία και η Αίγυπτος, οι οποίες, παρά την αποδοκιμασία τους προς τον Μπενιαμίν Νετανιάχου, είναι στην πραγματικότητα μάλλον απίθανο να διαρρήξουν τις σχέσεις τους με την Ιερουσαλήμ.
Τέλος, η Ελλάδα και η Τουρκία καταφέρνουν και οι ίδιες να συνυπάρχουν ικανοποιητικά σε αρκετούς τομείς. Συμφωνούν ιδίως στο γεγονός ότι, αυτή τη στιγμή, δεν είναι προς το συμφέρον καμίας από τις δύο πλευρές να ασχοληθεί ο Ντόναλντ Τραμπ με τη διαφορά τους, καθώς η έκβαση μιας τέτοιας παρέμβασης θα ήταν απρόβλεπτη και για τη μία και για την άλλη. Αυτό ευνοεί μια ορισμένη αυτοσυγκράτηση στη διμερή σχέση.
Πόσο μάλλον που ο αμερικανικός παράγοντας παραμένει ουσιώδης για την Ελλάδα, γεγονός που θέτει επιπλέον το ερώτημα της συμβατότητάς του με τη γαλλοελληνική εταιρική σχέση.
Μια ελληνοαμερικανική εταιρική σχέση που εμβαθύνεται
Έχοντας επίγνωση της βαρύτητας που αποκτά η ενέργεια στην οικονομική και ασφαλιστική πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ, η Ελλάδα επέλεξε τον ενεργειακό παράγοντα για να καταστεί κρίκος της εθνικής ασφάλειας των Ηνωμένων Πολιτειών και, με αυτόν τον τρόπο, να ενισχύσει τη δική της ασφάλεια σε μια περιοχή όπου οι ευρωπαϊκές εγγυήσεις παραμένουν ανεπαρκείς.
Έτσι, από το 2025, αρκετές δηλώσεις για τον «Κάθετο Διάδρομο» —που συνδέει το Αιγαίο με την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, την Ουκρανία και τη Μολδαβία— καθώς και συμφωνίες εξερεύνησης και παράδοσης υγροποιημένου φυσικού αερίου, δηλαδή LNG, έχουν υπογραφεί μεταξύ Ελλήνων και Αμερικανών.
Διαμορφώνεται έτσι μια πραγματική περιφερειακή ενεργειακή αρχιτεκτονική υπό αμερικανική αιγίδα, της οποίας η Ελλάδα γίνεται ουσιώδες συστατικό. Αυτό έρχεται να συμπληρώσει τις λογιστικές υποστηρίξεις που παρέχει η Αθήνα στους Αμερικανούς για τις αναπτύξεις τους στη Μέση Ανατολή, ιδίως με τη βάση της Σούδας στην Κρήτη, τη μόνη που μπορεί να υποδεχθεί αεροπλανοφόρα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Στο ζήτημα των Ηνωμένων Πολιτειών, οι ελληνικές και οι γαλλικές θέσεις δεν είναι ξεκάθαρα ευθυγραμμισμένες. Η Ελλάδα δεν μπορεί να επιτρέψει στον εαυτό της να αποξενώσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, διότι αυτές παραμένουν ο κύριος δρών στη Μέση Ανατολή και ένα αυξανόμενο μέρος της ελληνικής ασφάλειας παίζεται στον Λεβάντε.
Η Γαλλία, από την πλευρά της, επιθυμεί να παίξει το χαρτί της αντίθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ώστε να ενισχύσει το ευρωπαϊκό στρατηγικό σχέδιο.
Αντιθέτως, η Αθήνα και το Παρίσι επιδιώκουν τον ίδιο στόχο: να διαμορφώσουν μια νέα διατλαντική σχέση, η οποία είναι καταδικασμένη να μεταλλαχθεί σε έναν κόσμο που απαιτεί περισσότερη ευελιξία και ταχύτητα.
Και αυτό, ακόμη κι αν η διαδικασία αυτή συχνά επισκιάζεται από διχαστικές τοποθετήσεις της αμερικανικής κυβέρνησης, αλλά και από συγκρούσεις στρατηγικών συμφερόντων, οικονομικούς ανταγωνισμούς και απρόβλεπτους παράγοντες που είναι εγγενείς στη μετάβαση από έναν κόσμο σε έναν άλλο.
Πράγματι, στη συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας τους, η Αθήνα και το Παρίσι συμφώνησαν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της ευρωπαϊκής συνδεσιμότητας, στη διπλή πολιτικο-στρατιωτική χρήση των υποδομών μεταφορών, στην ενίσχυση του άξονα Βαλτική–Κύπρος, στη διευκόλυνση της στρατιωτικής κινητικότητας στην ευρωπαϊκή ήπειρο σε περίοδο κρίσης και στην εφαρμογή του IMEC, έστω κι αν ο τελευταίος παραμένει σε μεγάλο βαθμό δηλωτικός.
Προς το παρόν, όλα αυτά τα στοιχεία επικαλύπτονται με την αμερικανική ατζέντα για την Ευρώπη και την Ανατολική Μεσόγειο. Τα δύο σχήματα, ευρωπαϊκό και αμερικανικό, «κουμπώνουν» επομένως στο επίπεδο της Ελλάδας, ακριβώς επειδή η Ελλάδα αποτελεί το νότιο άκρο των δυναμικών του ουκρανικού θεάτρου και το δυτικό άκρο των δυναμικών του μεσανατολικού θεάτρου.
Το να θέλει κανείς ταυτόχρονα την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής άμυνας και τη διατήρηση των αμερικανικών εγγυήσεων δεν είναι, επομένως, αντιφατικό στην περίπτωση της Ελλάδας. Η Ελλάδα βρίσκεται στη συμβολή δύο χώρων: του ευρωπαϊκού χώρου, ο οποίος τείνει να «ευρωπαϊκοποιηθεί» από άποψη ασφάλειας, και του μεσανατολικού χώρου, όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η κυρίαρχη δύναμη.
Συνολικά, η γαλλοελληνική συμφωνία συμβάλλει διακριτικά αλλά συγκεκριμένα στην αναδιαμόρφωση της διατλαντικής σχέσης.
Συμπερασματικά, οι προκλήσεις δεν λείπουν. Μένει να φανεί αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θα αξιοποιήσει πράγματι τα κεκτημένα της κυπριακής προεδρίας για να εδραιώσει μια συνολική, «360 μοιρών», στρατηγική αντίληψη ή αν, μόλις καταλαγιάσει η σκόνη στη Μέση Ανατολή, θα επικεντρωθεί και πάλι αποκλειστικά στην Ουκρανία και θα επιστρέψει σε ατλαντιστικά αντανακλαστικά.
Το επόμενο σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ θα πραγματοποιηθεί στην Άγκυρα. Η Τουρκία θα επιδιώξει σχεδόν σίγουρα να ανακόψει τη δυναμική της ευρωπαϊκής άμυνας στην κοινοτική της διάσταση, παίζοντας το χαρτί του διατλαντικού δεσμού, αλλά και αξιοποιώντας τα πιστά της ερείσματα μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ώστε να συντηρήσει τις διαιρέσεις.
Θα πρέπει επομένως να παρατηρηθεί η αντίδραση των ευρωπαϊκών κρατών που είναι παραδοσιακά ατλαντιστικά και διστακτικά απέναντι στην ανάπτυξη ενός πραγματικά ανεξάρτητου αμυντικού εργαλείου, προκειμένου να κριθεί η πραγματική νοοτροπία της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στην ασφάλεια και το στρατηγικό της μέλλον.
[1] «Εκπρόσωπος του AKP επιπλήττει τον Μακρόν για φιλελληνικές δηλώσεις», Hurriyet Daily News, 19/04/2026.
[2] «Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Ν. Δένδιας παρουσιάζει τη Φάση Β της μεταρρύθμισης των Ενόπλων Δυνάμεων “Ατζέντα 2030”», ελληνικό ΥΠΕΘΑ, 24/07/2025.
[3] «Στρατηγική Εταιρική Σχέση μεταξύ της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Γαλλικής Δημοκρατίας», Κυβέρνηση της Κύπρου, 15/12/2025.
[4] «Ο πόλεμος με το Ιράν αποκαλύπτει την αποδυναμωμένη κατάσταση των βρετανικών ενόπλων δυνάμεων», Reuters, 16/04/2026.
[5] «Η ΕΕ θα προετοιμάσει σχέδιο για σύμφωνο αμοιβαίας συνδρομής, εν μέσω αμφιβολιών για το ΝΑΤΟ», Reuters, 24/04/2026.
[6] «Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας συναντάται με τον υπουργό Άμυνας του Λιβάνου Michel Menassah», ελληνικό ΥΠΕΘΑ, 13/11/2025· «Η Αθήνα συμφωνεί να στείλει τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού στον Λίβανο», Καθημερινή, 12/6/2025.
[7] «Η Τουρκία λέει ότι η θαλάσσια συμφωνία Λιβάνου–Κύπρου παραβιάζει τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων και είναι απαράδεκτη», Reuters, 27/11/2025.
[8] «Η Αθήνα ενισχύει την αεράμυνα του Κόλπου», Καθημερινή, 01/04/2026.
[9] «Ίδρυση του Εθνικού Συμβουλίου Ενεργειακής Κυριαρχίας», Λευκός Οίκος, 14/02/2026.
[10] «Κοινή Δήλωση σχετικά με τους Κάθετους Διαδρόμους», Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, 07/11/2025· «Κοινή Δήλωση των ΗΠΑ και 12 ευρωπαϊκών χωρών για την ενίσχυση της ασφάλειας εφοδιασμού φυσικού αερίου στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη», Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, 24/02/2026.
[11] «Η Ελλάδα αναδεικνύεται σε πύλη της Ευρώπης για το αμερικανικό LNG», Shipping Telegraph, 06/11/2025· «Η Ελλάδα και η Ουκρανία υπογράφουν συμφωνία προμήθειας αμερικανικού φυσικού αερίου κατά την επίσκεψη Ζελένσκι στην Αθήνα», AP News, 16/11/2025· «Η ελληνική Metlen υπογράφει συμφωνία προμήθειας και εμπορικής συνεργασίας LNG με τη Shell», Reuters, 25/02/2026· «Η Chevron κερδίζει τέσσερις υπεράκτιες άδειες για ελληνικά οικόπεδα έρευνας», Shipping Telegraph, 18/02/2026· «Νέες συμφωνίες για αμερικανικό LNG μέσω Ελλάδας», Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, 25/02/2026· «Παπασταύρου από την Ουάσιγκτον για τον Κάθετο Διάδρομο: Η Ελλάδα μετατρέπει τη γεωγραφία της σε γεωπολιτική ισχύ», The National Herald, 24/02/2026· «Η Aktor LNG USA υπογράφει 20ετή συμφωνία προμήθειας με την αλβανική Albgaz», Balkan Green Energy News, 29/04/2026.
Sinan Ciddi
Διευθυντής Προγράμματος Τουρκίας και Ανώτερος Ερευνητής
Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν φαίνεται πρόθυμος να εντυπωσιάσει την Ουάσιγκτον και τις Βρυξέλλες στην επερχόμενη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ στην Τουρκία, με την Άγκυρα να κάνει εντατικές προετοιμασίες και Τούρκους αξιωματούχους να προβάλλουν τις προσωπικές σχέσεις του Ερντογάν με τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ.
Ο Ερντογάν, χωρίς αμφιβολία, έχει πολλούς στόχους ενόψει της συνόδου, μεταξύ των οποίων την ενίσχυση της τουρκικής αμυντικής βιομηχανικής βάσης και την προβολή των αυξανόμενων εξαγωγών όπλων της Τουρκίας. Ο Ερντογάν θα ήθελε επίσης να δει την Τουρκία να επανεντάσσεται στο πρόγραμμα των μαχητικών F-35.
Φαίνεται ότι η εκστρατεία του Τούρκου ηγέτη έχει αποτέλεσμα. Μιλώντας στους δημοσιογράφους την Τετάρτη από το Οβάλ Γραφείο, δίπλα στον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, ο Τραμπ είπε ότι «πιθανότατα θα κάνει κάτι» για να κάνει τον Ερντογάν «πολύ χαρούμενο», απαντώντας σε ερώτηση για το αν η κυβέρνησή του θα επιτρέψει στην Τουρκία να αποκτήσει το F-35. Ο αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς δήλωσε ότι το Πεντάγωνο «εξετάζει» νομικές οδούς για να δοθεί στην Τουρκία το F-35, για να παρέμβει ο Τραμπ λέγοντας ότι «θα το τακτοποιήσουμε».
Η επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα των μαχητικών F-35 θα ήταν μεγάλο λάθος. Και αυτό διότι ο Ερντογάν έχει επανειλημμένα προσεγγίσει τους εχθρούς της Αμερικής — δηλαδή τη Ρωσία, τη Χαμάς και την Κίνα. Μια χώρα που διοικείται με αυτόν τον τρόπο δεν πρέπει να της εμπιστευθεί κανείς ένα από τα πιο προηγμένα πολεμικά αεροσκάφη της Αμερικής.
Παρά τις αντίθετες υποδείξεις της κυβέρνησης Τραμπ, η υπόθεση εναντίον της χορήγησης των F-35 στην Άγκυρα παραμένει ξεκάθαρη.
Αφού η Τουρκία προμηθεύτηκε από τη Ρωσία το σύστημα αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας S-400, παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών, η πρώτη κυβέρνηση Τραμπ δεν είχε άλλη επιλογή από το να αποβάλει την Τουρκία από το πρόγραμμα F-35 το 2019. Οι λόγοι είναι σήμερα τόσο αυτονόητοι όσο ήταν και τότε.
Το F-35 διαθέτει εξελιγμένες δυνατότητες και αισθητήρες που το καθιστούν κεντρικό για την αμερικανική ασφάλεια και για μελλοντικές συγκρούσεις των ΗΠΑ με την Κίνα, τη Ρωσία, το Ιράν ή τη Βόρεια Κορέα. Η κατοχή από την Τουρκία τόσο των S-400 όσο και των F-35 θα ήταν επικίνδυνη, επειδή θα επέτρεπε στα δύο συστήματα να λειτουργούν σε τακτική εγγύτητα μεταξύ τους ή ακόμη και να δικτυωθούν μαζί.
Αυτό θα μπορούσε να επιτρέψει στη Μόσχα να αποκτήσει πολύτιμες πληροφορίες χρήσιμες για την κατάρριψη F-35 που πετούν Αμερικανοί ή σύμμαχοί μας. Αν συμβεί αυτό, δεδομένης της αυξανόμενης συνεργασίας ασφαλείας μεταξύ των τεσσάρων αντιπάλων του «Άξονα των Επιτιθέμενων», δεν θα πρέπει να μας εκπλήξει αν η Μόσχα μοιραστεί ευαίσθητες τεχνολογικές λεπτομέρειες του F-35 με το Πεκίνο, την Τεχεράνη και την Πιονγκγιάνγκ. Αυτό δεν θα έθετε σε κίνδυνο μόνο την αμερικανική εθνική ασφάλεια και τους Αμερικανούς πιλότους, αλλά και τους εταίρους των ΗΠΑ που πετούν το συγκεκριμένο αεροσκάφος.
Ακόμη και αν η Άγκυρα ξεφορτωνόταν τους S-400, κάτι που ο Ερντογάν έχει δείξει απροθυμία να κάνει, η Ουάσιγκτον και πάλι δεν θα έπρεπε να δώσει στην Τουρκία το F-35, επειδή ο ίδιος έχει δείξει προθυμία να ευθυγραμμιστεί και με άλλους εχθρούς των Ηνωμένων Πολιτειών.
Πάρτε για παράδειγμα τη Χαμάς. Αφού η τρομοκρατική οργάνωση εξαπέλυσε τη φρικτή τρομοκρατική επίθεσή της εναντίον του Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, ο Ερντογάν συνέχισε να στηρίζει μια τρομοκρατική ομάδα που έχει δολοφονήσει και κρατήσει Αμερικανούς ομήρους και είναι αφιερωμένη στην καταστροφή του εταίρου της Αμερικής, του Ισραήλ. Πράγματι, αφού η τρομοκρατική οργάνωση διέπραξε τη χειρότερη μαζική δολοφονία Εβραίων μέσα σε μία ημέρα μετά το Ολοκαύτωμα, ο Ερντογάν επαίνεσε τη Χαμάς.
Αλλά η αγκαλιά του Ερντογάν προς τους εχθρούς της Αμερικής δεν σταματά εκεί. Εκτός από την αγορά ρωσικών συστημάτων αεράμυνας και τη στήριξη της Χαμάς, η κυβέρνηση Ερντογάν έχει αναπτύξει ανησυχητικούς δεσμούς με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, τον κύριο αντίπαλο της Αμερικής.
Στο πλαίσιο μιας αυξανόμενης διμερούς σχέσης επί Ερντογάν, η Κίνα έχει επενδύσει βαριά στο ψηφιακό οικοσύστημα της Τουρκίας. Μέχρι το τέλος του 2025, περισσότερες από 150 κινεζικές εταιρείες δραστηριοποιούνταν στις ψηφιακές υποδομές της Τουρκίας, συμπεριλαμβανομένου του τηλεπικοινωνιακού της συστήματος 5G, σύμφωνα με μελέτη της Σουηδικής Υπηρεσίας Αμυντικής Έρευνας. Η παρουσία κινεζικού εξοπλισμού 5G είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, καθώς έχει συνδεθεί με σημαντικούς κινδύνους κατασκοπείας και κυβερνοασφάλειας.
Βεβαίως, το ζήτημα των κινεζικών συσκευών 5G και των Αμερικανών συμμάχων δεν αφορά μόνο την Τουρκία. Όμως, σε αντίθεση με την Τουρκία, πολλές από αυτές τις χώρες έχουν εργαστεί για να περιορίσουν την παρουσία κινεζικού εξοπλισμού 5G ή να μεταβούν πλήρως μακριά από αυτόν. Το Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, έχει λάβει μέτρα για να αφαιρέσει κινεζικό εξοπλισμό 5G. Η Άγκυρα, από την άλλη, κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση και η σχέση της με την Κίνα υπερβαίνει αποκλειστικά τους οικονομικούς και τεχνολογικούς τομείς.
Η σχέση της Τουρκίας με τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης, που καθοδηγείται από την Κίνα και τη Ρωσία, είναι επίσης ανησυχητική. Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης αποτελεί βασικό στοιχείο της στρατηγικής της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας να προβάλλει ισχύ πέρα από τον Ειρηνικό. Αν και δεν είναι πλήρες μέλος, η Τουρκία είναι «εταίρος διαλόγου» του Οργανισμού από το 2012. Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι η Τουρκία έφτασε κοντά στην αγορά της εξαγωγικής έκδοσης του κινεζικού συστήματος αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας HQ-9 τη δεκαετία του 2010, πριν καταλήξει σε μια άλλη κακή επιλογή: τους ρωσικούς S-400.
Συνολικά, οι δεσμοί της Τουρκίας με την Κίνα είναι σαφώς ασύμβατοι με τη Διακήρυξη της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Ουάσιγκτον το 2024, η οποία προσδιόρισε τη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας ως χώρα της οποίας οι «δηλωμένες φιλοδοξίες και οι καταναγκαστικές πολιτικές συνεχίζουν να αμφισβητούν τα συμφέροντα, την ασφάλεια και τις αξίες μας».
Ο Ερντογάν θέλει να παρουσιάσει την Τουρκία ως ισχυρό δυτικό σύμμαχο που στηρίζει τους στόχους συλλογικής ασφάλειας. Αυτή η εκστρατεία μάρκετινγκ θα παρουσιαστεί πλήρως στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ. Αλλά αυτό δεν είναι το πραγματικό επίκεντρο του Ερντογάν. Η κύρια προτεραιότητά του είναι να επιτύχει στρατηγική αυτονομία και ανεξαρτησία από τη Δύση, ώστε να προωθήσει τους επιθετικούς αναθεωρητικούς και αλυτρωτικούς του στόχους, οι οποίοι υπονομεύουν την αμερικανική, ευρωπαϊκή και ισραηλινή ασφάλεια. Γι’ αυτό δίνει προτεραιότητα στην απόκτηση τεχνολογιών από τη Δύση και γι’ αυτό είναι πρόθυμος να συνεργαστεί με τη Ρωσία, τη Χαμάς και την Κίνα.
Είναι σαφές ότι ο Ερντογάν έχει ασκήσει ολομέτωπη πίεση στον Τραμπ. Στα σχόλιά του την Τετάρτη, ο Τραμπ χαρακτήρισε τον Ερντογάν «σεβαστό άνθρωπο, σεβαστό ηγέτη». Αυτό δεν είναι ακριβώς η αξιολόγηση που θα χρησιμοποιούσαν οι περισσότεροι Αμερικανοί για κάποιον που έχει αγκαλιάσει πλήρως τη Χαμάς, μια χαρακτηρισμένη τρομοκρατική οργάνωση, ειδικά μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου. Επιπλέον, αυτό που πρέπει να ενδιαφέρει την κυβέρνηση των ΗΠΑ δεν είναι η προσωπική σχέση μεταξύ Τραμπ και Ερντογάν, αλλά μια νηφάλια αξιολόγηση του κατά πόσον η μεταφορά των F-35 είναι προς το αμερικανικό συμφέρον και σύμφωνη με την αμερικανική νομοθεσία.
Σαφώς δεν είναι προς το αμερικανικό συμφέρον και θα παραβίαζε τον νόμο Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act (CAATSA) και το Άρθρο 1245 του Νόμου περί Εθνικής Άμυνας του 2020. Το Άρθρο 1245 καθιστά σαφές ότι η Τουρκία δεν μπορεί να λάβει το F-35 εάν εξακολουθεί να «κατέχει» τους S-400. Η κυβέρνηση Τραμπ επανέλαβε σε επιστολή της στις 15 Δεκεμβρίου 2025 ότι δεσμεύεται να τηρήσει τον CAATSA και ότι κατανοεί σαφώς τις απαιτήσεις του Άρθρου 1245.
Το Κογκρέσο θα πρέπει να προειδοποιήσει την κυβέρνηση να μην αγνοήσει τον νόμο και τις σοβαρές ανησυχίες που σχετίζονται με τη Ρωσία, τη Χαμάς και την Κίνα. Εάν η κυβέρνηση προχωρήσει παρ’ όλα αυτά, τα μέλη και των δύο κομμάτων και των δύο σωμάτων του Κογκρέσου θα έκαναν σοφά να στηρίξουν κοινά ψηφίσματα αποδοκιμασίας, ώστε να μπλοκάρουν την πώληση των F-35 στην Τουρκία.
Σε κάθε περίπτωση, το Κογκρέσο θα πρέπει επίσης να απαιτήσει από την κυβέρνηση να υποβάλλει ετήσια γραπτή έκθεση για οποιαδήποτε τουρκική αμυντική βιομηχανική βάση, τεχνολογία διπλής χρήσης ή συνεργασία ασφαλείας με τη Ρωσία ή την Κίνα. Αυτό θα βοηθούσε να αποκαλυφθούν ανησυχίες που πρέπει να ληφθούν υπόψη στη μελλοντική πολιτική απέναντι στην Άγκυρα.
Υπάρχουν αρκετές ευκαιρίες για την καλύτερη διασφάλιση της Συμμαχίας και των αμερικανικών συμφερόντων στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ τον επόμενο μήνα. Αλλά η επανένταξη της Τουρκίας στο πρόγραμμα F-35 δεν είναι μία από αυτές.
Ο Cameron McMillan είναι ανώτερος αναλυτής έρευνας στο Center on Military and Political Power του Foundation for Defense of Democracies (FDD), όπου ο Bradley Bowman είναι ανώτερος διευθυντής. Ο Sinan Ciddi είναι ανώτερος ερευνητής και διευθυντής του Προγράμματος Τουρκίας του FDD.
Το αίτημα για πολιτική αλλαγή στη σημερινή συγκυρία
Δεκαέξι χρόνια μετά την υπογραφή του πρώτου Μνημονίου και μετά από 7 χρόνια καθεστωτικής διακυβέρνησης Μητσοτάκη, είναι πλέον πάνδημο (σταθερά πάνω από το 75% στις δημοσκοπήσεις) το αίτημα για πολιτική αλλαγή. Η χώρα αιμορραγεί καθώς η οικονομία καρκινοβατεί και η κοινωνία έχει κατακερματιστεί, και κατ’ αντανάκλαση, και το πολιτικό σύστημα.
Σε ένα διεθνές περιβάλλον γεωπολιτικών ανακατατάξεων και οικονομικής αβεβαιότητας, που εγκυμονεί την πιο θεαματική αλλαγή των ισορροπιών και συσχετισμών μετά το Β’ παγκόσμιο πόλεμο και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1989, ακόμη και στη γειτονιά μας – τη Ν.Α. Ευρώπη, η Ελλάδα πλέει σε πελάγη πρωτοφανούς ανασφάλειας: αντί να αξιοποιήσει την κρίσιμη γεωγραφικά θέση της στις εν εξελίξει γεωπολιτικές ανακατατάξεις, συμβάλλοντας ενεργότερα στο διεθνές γίγνεσθαι στο πλαίσιο της ανάδειξης των υποθαλάσσιων ή μη πλουτοπαραγωγικών της πόρων και των άλλων συγκριτικών της πλεονεκτημάτων, έχει επιλέξει στην εξωτερική της πολιτική το ρόλο του πιστού υποτελούς του διεθνούς παράγοντα.
SONY DSC
Ρόλος που επιτάσσει τη συμπαράταξή της με «τη σωστή πλευρά της ιστορίας» και με «τα ήρεμα νερά» και την έχει καταστήσει άβουλο παρατηρητή της ευθείας αμφισβήτησης των κυριαρχικών της δικαιωμάτων και της συστηματικής υπονόμευσης των συγκριτικών της πλεονεκτημάτων.
Σε μια εποχή εκρηκτικής ανάπτυξης των τεχνολογικών καινοτομιών της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης, που αλλάζουν διεθνώς το πεδίο και το πλαίσιο του οικονομικού ανταγωνισμού αλλά και το χαρακτήρα της ανάπτυξης, και παρά τον πακτωλό των 24 δισ. € που εισέρρευσαν στην οικονομία από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αλλά και τις θυσίες της κοινωνίας για μια διαρθρωτική προσαρμογή της οικονομίας στο νέο διεθνές παραγωγικό πρότυπο, η χώρα όχι μόνο δεν έχει αλλάξει πρότυπο, αλλά παραμένει στο χαμηλής προστιθέμενης αξίας πρότυπο (Εξαμηνιαία Έκθεση της Ε.Ε. για την Ελλάδα 2026) των κατασκευών και του τουρισμού και στους ουραγούς της Ε.Ε. Στις συνθήκες αυτές το αίτημα για πολιτική αλλαγή αποκτά χαρακτήρα υπαρξιακό για τη χώρα.
Προγραμματική ή διαχειριστική αλλαγή;
Τι μπορεί όμως να σημαίνει η πολιτική αλλαγή, ως πολιτική επιλογή, για μια κοινωνία και μια οικονομία όταν, οι κυριότερες πολιτικές δυνάμεις της αντιπολίτευσης, αυτές που προβάλουν το τεκμήριο της κυβερνησιμότητας (ΠΑΣΟΚ, ΕΛΑΣ/ΣΥΡΙΖΑ και το υπό εκκόλαψη κόμμα Α. Σαμαρά), έχουν υπηρετήσει – περισσότερο ή λιγότερο – τη Μνημονιακή Ατζέντα; Και όταν, ακριβώς εξ’ αιτίας της, κατά την περίοδο μετά τα Μνημόνια το εκλογικό σώμα έχει συρρικνωθεί κατά περίπου το 1/3 του (από 6-6,5 εκ. ψηφοφόρους σε 4-4,5 εκ.);
Πως μπορεί να υπάρξει πολιτική αλλαγή σε μια κοινωνία στην οποία δεν προσφέρονται ουσιαστικά εναλλακτικές πολιτικές λύσεις, παρά μόνο ορθολογικότερης τεχνοκρατικά διαχείρισης της «πολιτικής ορθότητας» που εκφράζει η κυρίαρχη Ατζέντα της Ψηφιακής και Πράσινης μετάβασης;
Πολύ περισσότερο όταν οι συνέπειες της εφαρμογής της – ενδεικτικά από το 2009, μείωση του βιοτικού επιπέδου περισσότερο από 25%, αλματώδης αύξηση του ιδιωτικού χρέους που εγκυμονεί νέα κρίση, επιταχυνόμενη απόκλιση της Ελληνικής οικονομίας αντί σύγκλισης με τους δείκτες της Ε.Ε. και δημογραφική κατάρρευση (μείωση των γεννήσεων κατά 44%) – έχουν «αποβάλει» από την πολιτική σφαίρα το 1/3 των ψηφοφόρων;
Ειδικότερα και ενδεικτικά, σύμφωνα με τα στοιχεία της εξαμηνιαίας Έκθεσης της Ε.Ε για την Ελλάδα 2026: το ΑΕΠ μόλις το 2025 (μετά από 15 χρόνια) ξεπέρασε τα επίπεδα του 2009, φθάνοντας τα 248,4 δις. € έναντι 237,5 δις.€ τότε, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ (σε μονάδες αγοραστικής δύναμης, ΕΕ-100) έχει μειωθεί το 2025 σε 68 μονάδες από 85,9 τότε, (κατατάσσοντάς την στην τελευταία θέση της Ε.Ε. μαζί με τη Βουλγαρία), το δημόσιο χρέος έχει αυξηθεί σε 362,9 δις.€ το 2025 από 301,1 δις.€ τότε, (και τούτο παρά το κατά 52,1 δις. € «κούρεμα» το 2012 με τις γνωστές επώδυνες συνέπειες στο ενεργητικό των Τραπεζών στα Ασφαλιστικά Ταμεία και στους ομολογιούχους), το ιδιωτικό χρέος έχει αυξηθεί κατακόρυφα καθώς οι ιδιωτικές οφειλές μόνο προς το Δημόσιο έχουν σκαρφαλώσει στα 113,9 δις. € το 2025 από 32,5 δις. € τότε, και ενώ οι φόροι αυξήθηκαν ιλιγγιωδώς φθάνοντας στα 71 δις. € το 2025 από 49,7 δις. € τότε και ο ΦΠΑ έφτασε στα 27,8 δις. € το 2025 από 16,6 δις. € τότε.
Τα μεγέθη αυτά δεν υποδηλώνουν μια εκσυγχρονισμένη οικονομία αλλά μια οικονομία σε διαρκή κρίση, ένα παραγωγικό πρότυπο παρωχημένο – μη ανταγωνιστικό διεθνώς και μη συμπεριληπτικό στο εσωτερικό, και μια κοινωνία που είναι αποκλεισμένη κατά το μεγαλύτερο μέρος της από τα οφέλη της ανάπτυξης.
Η στρατηγική ταύτιση της Αντιπολίτευσης με την οικονομική Ατζέντα που οδήγησε σε αυτά τα καταστροφικά για τη χώρα και την κοινωνία αποτελέσματα, αλλά και η αδυναμία της να υπερασπίσει το υπό διωγμό Κράτος Δικαίου και το Κοινωνικό Κράτος οδήγησε στην απονομιμοποίηση συνολικά του πολιτικού συστήματος στο 1/3 τουλάχιστον του εκλογικού σώματος και εξέθρεψε κάθε είδους ακραίο λαϊκισμό και μη πολιτικών θεωριών συνομωσίας.
Μπορεί επομένως να υπάρξει πολιτική αλλαγή χωρίς υπέρβαση της κρίσης εμπιστοσύνης που δημιουργεί στο εκλογικό σώμα η συνταύτισή του με την κυρίαρχη Ατζέντα;
Για κάθε σοβαρά σκεπτόμενο πολίτη η απλή εναλλαγή Κόμματος/των στη διακυβέρνηση στις επερχόμενες εκλογές στο πλαίσιο της διαχείρισης της ίδιας πολιτικής Ατζέντας, δεν συνιστά πολιτική αλλά απλά διαχειριστική αλλαγή καθώς δεν αλλάζει ποιοτικά την σχέση εμπιστοσύνης με το εκλογικό σώμα.
Συνιστά π.χ. πολιτική αλλαγή ικανή να αλλάξει το παραγωγικό πρότυπο της χώρας ή απλά αλλαγή κυβερνητικής πολιτικής η αύξηση των πάσης φύσεως επιδομάτων, η θεσμοθέτηση πλαφόν στα ενοίκια, οι δωρεάν αστικές μεταφορές, οι αποσπασματικές παροχές εν γένει με απλή αλλαγή προτεραιοτήτων στην Υγεία και την Παιδεία, ή οι εκκλήσεις στους οικονομικά ισχυρούς να είναι δίκαιοι ως πατριώτες, στο πλαίσιο της ίδιας πολιτικής Ατζέντας με τη σημερινή; Για πόσο καιρό ακόμη οι ασπιρίνες θα κρατούν στη ζωή ένα σοβαρά νοσούντα ασθενή;
Η αναγκαιότητα της Προγραμματικής Αλλαγής
Σε αντιδιαστολή με την απλή αλλαγή διαχειριστή στη διακυβέρνηση, η πολιτική αλλαγή που απαιτείται σήμερα, αυτή που θα επαναφέρει τους πολίτες στο εκλογικό σώμα και θα ανατάξει την πορεία της χώρας, είναι – αυτή που δεν τίθεται καν στις δημοσκοπήσεις– η Προγραμματική: η αλλαγή της κυρίαρχης πολιτικής Ατζέντας της μετάβασης στην Ψηφιακή και Πράσινη οικονομία με ένα Πρόγραμμα που προωθεί ένα νέο παραγωγικό, κοινωνικό και πολιτισμικό παράδειγμα με Κοινωνική Δικαιοσύνη, με Κράτος Δικαίου, με ανάδειξη των συγκριτικών πλεονεκτημάτων της χώρας και με προάσπιση των συμφερόντων και των κυριαρχικών δικαιωμάτων της στις συμμαχίες και στα διεθνή fora.
Ένα τέτοιο Πρόγραμμα αποσκοπεί στη ριζική μεταρρύθμιση αυτής της Ατζέντας και όχι στο φτιασίδωμά της με χάντρες και φτερά για τους ιθαγενείς, με βάση την ανάγκη επανεξισορρόπησης του συσχετισμού κεφαλαίου εργασίας – με αναβάθμιση της θέσης της εργασίας και της μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας – στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και στην αύξηση της παραγωγικότητας.
Όπως είναι φυσικό ένα τέτοιο Πρόγραμμα, που ανεβάζει ψηλά τον πήχη του πολιτικού διακυβεύματος στις επερχόμενες εκλογές και έρχεται σε προγραμματική σύγκρουση με τα συμφέροντα των λίγων που έχουν οργανωθεί γύρω από την Ατζέντα της τελευταίας δεκαπενταετίας, προϋποθέτει για την επικράτησή του, την ύπαρξη ενός μαζικού δημοκρατικού κινήματος που έχει μετασχηματίσει το γενικευμένο θυμό και τη διάχυτη κοινωνική δυσαρέσκεια σε πολιτική πλατφόρμα εναλλακτικής διακυβέρνησης. Υπάρχουν σήμερα οι προοπτικές για ένα τέτοιο ακηδεμόνευτο και ανεξάρτητο από συμφέροντα μαζικό κίνημα που θα εμπνεύσει στο εκλογικό σώμα την πολιτική εμπιστοσύνη που απαιτεί η συγκυρία και ποιές είναι οι προϋποθέσεις της εκδήλωσής του, έτσι ώστε να οδηγήσει σε μια Προγραμματική πολιτική αλλαγή; Θα επανέλθουμε.
του Marc Landré συμβούλου στρατηγικής της εταιρείας Sia
Ο Τραμπ, χρησιμοποιώντας την τεχνητή νοημοσύνη ως στρατηγικό όπλο, απέκλεισε τους Ευρωπαίους από τα ισχυρά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης… Dado Ruvic / REUTERS
Στις 12 Ιουνίου, οι Ηνωμένες Πολιτείες περιόρισαν την πρόσβαση στα πιο ισχυρά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης μόνο στους πολίτες τους. Αυτό ήταν σε μεγάλο βαθμό θέμα εσωτερικής πολιτικής, της οποίας η Ευρώπη ήταν απλώς παράπλευρη απώλεια, αλλά στέρησε από εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες και χιλιάδες επιχειρήσεις παγκοσμίως, εν μία νυκτί, εργαλεία που είχαν γίνει κρίσιμα για τις δραστηριότητές τους.
Αυτή ήταν η πρώτη φορά που ένα κράτος εφάρμοσε μηχανισμούς ελέγχου των εξαγωγών σε ένα γλωσσικό μοντέλο, ενισχύοντας την άνιση πρόσβαση σε τεχνολογίες αιχμής εις βάρος των ευρωπαϊκών εταιρειών. Μέχρι τότε, η απειλή ήταν θεωρητική, αλλά το μήνυμα που έστειλε η κυβέρνηση Τραμπ καταδεικνύει ότι και η τεχνητή νοημοσύνη έχει γίνει ένα γεωπολιτικό όπλο.
Ένα μήνα νωρίτερα, η Sia είχε αναθέσει στην OpinionWay να διεξάγει έρευνα σε χίλια στελέχη της Γαλλίας σχετικά με τις απόψεις τους για την ευρωπαϊκή ψηφιακή κυριαρχία . Αρκετές από τις απαντήσεις τους ρίχνουν νέο φως στα πρόσφατα γεγονότα. Μόνο το 9% των στελεχών, για παράδειγμα, ανέφεραν την κυριαρχία μεταξύ των κριτηρίων τους για την επιλογή μιας λύσης Τεχνητής Νοημοσύνης. Για τους υπόλοιπους, βρισκόταν στο τέλος της λίστας, πολύ πίσω από την κυβερνοασφάλεια (40%) ή το κόστος (25%). Ακόμα χειρότερα, περισσότεροι από τους μισούς πίστευαν ότι η εξάρτηση από μη Ευρωπαίους προμηθευτές δεν αποτελούσε σημαντικό κίνδυνο. Η αμερικανική απόφαση απέδειξε ότι έκαναν λάθος που επικύρωσαν ένα σενάριο που θεωρούσαν απίθανο. Εν ριπή οφθαλμού, ο θεωρητικός κίνδυνος έγινε επιχειρησιακή πραγματικότητα.
Θα πρέπει λοιπόν να τους καταδικάσουμε; Όχι. Επειδή η ίδια έρευνα καταλήγει σε μια εξίσου καταδικαστική ετυμηγορία για την κυριαρχία, όπως μας έχει παρουσιαστεί τα τελευταία δέκα χρόνια. Τα δύο τρίτα των στελεχών αρνούνται να πληρώσουν ούτε ένα σεντ παραπάνω για μια ευρωπαϊκή λύση τεχνητής νοημοσύνης και περισσότεροι από 7 στους 10 δεν είναι πρόθυμοι να δεχτούν μια ποινή απόδοσης. Το συμπέρασμα είναι σαφές: κανένα στέλεχος δεν μπορεί ή δεν θέλει σοβαρά να απαρνηθεί πλατφόρμες που προσφέρουν το υψηλότερο επίπεδο προστασίας και ανθεκτικότητας, λόγω της έλλειψης μιας αξιόπιστης ευρωπαϊκής εναλλακτικής λύσης.
Χρόνια εμμονής με τις ρυθμιστικές αρχές δεν έχουν παράγει ούτε έναν Ευρωπαίο πρωταθλητή στην Τεχνητή Νοημοσύνη ούτε μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση στους αμερικανικούς γίγαντες.
Ας θυμηθούμε: οι ηγέτες είναι ρεαλιστές, όχι ανεύθυνοι. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι η τοποθεσία των κέντρων δεδομένων, αλλά η μαζική, χαμηλού προφίλ μεταφορά αξίας που ενορχηστρώνεται από την Τεχνητή Νοημοσύνη: από την εργασία στη Γαλλία στο κεφάλαιο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η κατάργηση των θέσεων εργασίας γραφείου, η οποία αντικαθίσταται από αμερικανικά εργαλεία , θα οδηγήσει αναπόφευκτα σε χαμηλότερα φορολογικά έσοδα και έσοδα κοινωνικής ασφάλισης στη Γαλλία. Η έκκληση για αυξήσεις μισθών, όπως κάνουν από κοινού τα αριστερά κόμματα και τα εργατικά συνδικάτα, είναι επομένως ένα οικονομικό λάθος βήμα που, αν ληφθεί υπόψη, θα μας ωθήσει μόνο περαιτέρω στην πορεία της οικονομικής παρακμής.
Ειδικά επειδή χρόνια κανονιστικής εμμονής δεν έχουν παράγει ούτε έναν Ευρωπαίο πρωταθλητή στην Τεχνητή Νοημοσύνη ούτε μια αξιόπιστη εναλλακτική λύση στους αμερικανικούς γίγαντες, υποβιβάζοντας την κυριαρχία σε αυτό που έχει γίνει: μια πολιτική αφήγηση αποκομμένη από κάθε μορφή κοινής λογικής.
Το επείγον καθήκον σήμερα δεν είναι επομένως να υποσχεθούμε ένα ακόμη «Airbus Τεχνητής Νοημοσύνης», αλλά να διαπραγματευτούμε ένα διατλαντικό πλαίσιο εμπιστοσύνης, να πείσουμε τους Αμερικανούς να αναπτύξουν τις δραστηριότητές τους στον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης στην Ευρώπη και να απελευθερώσουμε τις εταιρείες μας από τα κανονιστικά δεσμά που τις εμποδίζουν να υιοθετήσουν τις βέλτιστες διαθέσιμες λύσεις και τις καταδικάζουν να τις αναπτύξουν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, η διαπραγμάτευση με έναν εταίρο που μπορεί να σας κόψει την παροχή ρεύματος από τη μια μέρα στην άλλη απαιτεί μια ισορροπία δυνάμεων που μια διχασμένη Ευρώπη είναι επί του παρόντος ανίκανη να δημιουργήσει.
Προς όλους τους υποψήφιους για την προεδρία που ξαφνικά κατάλαβαν την κλίμακα του προβλήματος μέσα σε ένα Σαββατοκύριακο και προσέφεραν απερίσκεπτες, απλοϊκές λύσεις, ακολουθούν τρεις συμβουλές κοινής λογικής. Πρώτον, σταματήστε να υπόσχεστε κυρίαρχες υπηρεσίες cloud που κανείς δεν θέλει να αγοράσει. Δεύτερον, σταματήστε να συσσωρεύετε κανονισμούς που κανείς δεν μπορεί να επιβάλει. Τέλος, μην συγχέετε την κυριαρχία με τον ψηφιακό προστατευτισμό . Η αληθινή κυριαρχία δεν αφορά την εδαφική, αλλά τη λήψη αποφάσεων. Αυτό που θέλουν οι Γάλλοι ηγέτες είναι ασφάλεια, έλεγχος και απόδοση, όχι μια χάρτινη ευρωπαϊκή σημαία σε ένα χαρτόκουτο. Ένας σοφός μελλοντικός πρόεδρος αξίζει δύο.
Περίληψη: Ένα εκτενές άρθρο για τον Καρλ φον Κλαούζεβιτς, τη σχέση πολέμου και πολιτικής, την ομίχλη του πολέμου, το κέντρο βάρους, την έννοια των περιστάσεων και τη σύγχρονη στρατηγική σκέψη.
ΚΑΡΛ ΦΟΝ ΚΛΑΟΥΖΕΒΙΤΣ Ο φιλόσοφος του πολέμου Κατά την τελευταία δεκαετία του 18ου αιώνα, η Γαλλική Επανάσταση πρόβαλε τον στρατό του Ναπολέοντα, ο οποίος με την στρατηγική και ηγετική του ικανότητα, μετέβαλε την μορφή του πολέμου, καθώς και τις ισορροπίες στην Ευρώπη, μέχρι την τελική ήττα του στο Βατερλό το 1815. Τους Ναπολεόντειους Πολέμους μελέτησαν ο Αντουάν-Ανρί Ζομινί και ο Καρλ φον Κλαούζεβιτς, οι οποίοι, πέραν των άλλων, εστίασαν στη σχέση του πολέμου με την πολιτική, τη στρατηγική και την τακτική.
Η γέννηση της σύγχρονης πολεμικής
τέχνης τοποθετείται συνήθως στη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντειους Πολέμους που ακολούθησαν. Οι εξέχοντες στοχαστέςσυγγραφείς Κλαούζεβιτς και Ζομινί αποτελούν δείγμα της λεπτομερούς μελέτης του φαινομένου του πολέμου. Στις αρχές του 19ου αιώνα, η τακτική, αν και υπερκεράσθηκε από τη σύγχρονη τεχνολογία της στρατηγικής, της διοικητικής μέριμνας και της διοίκησης και ελέγχου, διατηρεί υψηλή σημασίας στοιχεία της στρατιωτικής τέχνης. Από την άποψη αυτή ο «αινιγματικός» Κλαούζεβιτς, έχει να μας πει περισσότερα για την εποχή μας, με το έργο του Περί Πολέμου, το οποίο εκδόθηκε το 1832, από ό,τι ο Ζομινί, του οποίου οι Γενικές Αρχές (1816) και το Κύρια Αξιώματα (1830), φαίνονται σήμερα εκτός εποχής. Βέβαια, παρόλα αυτά η επιρροή του στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στην Αμερική, ήταν μακράν μεγαλύτερη εκείνης του Κλαούζεβιτς.
Ο Κλαούζεβιτς υπήρξε Πρώσος επαγγελματίας στρατιωτικός, βετεράνος των
«Αν και η διάνοιά μας, επιθυμεί πάντα τη σαφήνεια και τη βεβαιότητα, η ανθρώπινη φύση βρίσκει συχνά την αβεβαιότητα συναρπαστική».
Καρλ φον Κλαούζεβιτς
Ναπολεόντειων Πολέμων. Εντάχθηκε στον Πρωσικό Στρατό σε ηλικία 12 ετών, την άνοιξη του 1792 και, σύντομα, βρέθηκε στη δίνη των πολέμων της Γαλλικής Επανάστασης. Εγκατέλειψε την Πρωσία το 1812, προκειμένου να ενταχθεί στο Ρωσικό Στρατό και να πολεμήσει κατά του Ναπολέοντος. Πριν από την αναχώρηση του, συνέταξε μία πραγματεία με τον τίτλο «Αρχές του Πολέμου», για τον διάδοχο του θρόνου της Πρωσίας και μετέπειτα Βασιλέα Φρειδερίκο Β’ τον Μεγάλο.
Οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι (ο πίνακας αναπαριστά τη Μάχη του Αούστερλιτς το 1805) μελετήθηκαν από τους Αντουάν-Ανρί Ζομινί και Καρλ φον Κλαούζεβιτς, οι οποίοι εστίασαν στη σχέση του πολέμου με την πολιτική, τη στρατηγική και την τακτική.
Θεωρούσε ότι οι πόλεμοι εκείνοι αποτελούσαν τέλεια παραδείγματα ιδανικών πολέμων, σχετικά με το μέγεθος και τον τρόμο που προκάλεσαν και το πώς θα μπορούσε να είναι ο πόλεμος χωρίς τη βία, η οποία οδηγεί στην καταστροφή χωρίς μέτρο. Θεωρώντας τους πολέμους ως πολιτικό εργαλείο, υποστήριξε ότι αυτό δεν επέτρεπε να λαμβάνουν πραγματικές διαστάσεις, εφόσον η πολιτική θέτει τους δικούς της περιορισμούς. Αυτό οδηγεί στο να υπάρχουν περιορισμένοι στρατηγικοί στόχοι, οι οποίοι ικανοποιούν τους περιορισμένους πολιτικούς σκοπούς. Κατά τους Ναπολεόντειους Πολέμους, ενεπλάκησαν κράτη με διαφορετικά συμφέροντα και διαφορετικής μορφής κοινωνική δομή και οργάνωση. Ως ιδεαλιστής, ο Κλαούζεβιτς, θεωρούσε, επίσης, ότι στον πόλεμο τα πάντα κρίνονται στην μάχη, καθώς -κατά τις εκστρατείες του Ναπολέονταυπήρξαν σημαντικές και αποφασιστικές μάχες, οι οποίες έκριναν τη νίκη και την εξέλιξη του πολέμου. Το έργο του Κλαούζεβιτς επηρέασε μεγάλο αριθμό μεταγενέστερων στρατιωτικών, όπως καταρχήν τον Μόλτκε, ο οποίος ήταν αρχηγός του Γενικού Επιτελείου της Πρωσίας, στην περίοδο 1857-1871.
Ασφαλώς, ο Κλαούζεβιτς έγινε, κυρίως, γνωστός για τη φιλοσοφική άποψη του πολέμου. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη σχέση του πολέμου με την πολιτική. Στο περίφημο και σημαντικό έργο του Περί Πολέμου (1832), εστίασε το ενδιαφέρον του στο πολιτικό και στρατηγικό επίπεδο του, συνεισφέροντας στη στρατηγική σκέψη, ακόμη και από φιλοσοφικής πλευράς. Αναφέρεται, ειδικώς, στη χρησιμοποίηση των δυνάμεων και του πυρός για την εξουδετέρωση των αντιπάλων.
Τα ερωτήματα
Οποιαδήποτε φιλοσοφική εξέταση του πολέμου επικεντρώνεται σε τέσσερα κύρια ερωτήματα: Τι είναι ο πόλεμος; Τι προκαλεί τον πόλεμο; Ποια είναι η σχέση μεταξύ της ανθρώπινης φύσης και του πολέμου; Μπορεί ποτέ ο πόλεμος να είναι ηθικά δικαιολογημένος;
Ο ορισμός του «τι είναι ο πόλεμος» απαιτεί τον προσδιορισμό των οντοτήτων που μπορούν να ξεκινήσουν και να εμπλακούν σε αυτόν. Ο ορισμός του πολέμου από ένα άτομο συχνά εκφράζει την ευρύτερη πολιτική φιλοσοφία του ιδίου, όπως τον περιορισμό του πολέμου σε μια σύγκρουση μεταξύ εθνών ή κρατών. Εναλλακτικοί ορισμοί του πολέμου μπορούν να περιλαμβάνουν σύγκρουση όχι μόνο μεταξύ εθνών, αλλά και μεταξύ σχολών σκέψης ή ιδεολογιών.
Ο Κλαούζεβιτς εγκατέλειψε την Πρωσία το 1812, προκειμένου να ενταχθεί στο Ρωσι-κό Στρατό και να πολεμήσει κατά του Να-πολέοντος και, πριν από την αναχώρηση του, συνέταξε μία πραγματεία με τον τίτλο «Αρχές του Πολέμου», για τον διάδοχο του θρόνου της Πρωσίας και μετέπειτα Βασι-λέα Φρειδερίκο Β’, τον Μεγάλο.
Ο Κλαούζεβιτς απαντά καταρχήν ότι πρόκειται για μια «μονομαχία». Μια μονομαχία σε ευρύτερη μορφή που περιλαμβάνει πολλές επιμέρους μονομαχίες από τις οποίες συνίσταται, καθώς ο κάθε μονομάχος προσπαθεί -στο μέτρο της φυσικής του δυνάμεωςνα υποτάξει τον αντίπαλο στη θέλησή του και να τον καταστήσει ανίκανο προς κάθε αντίσταση.
Στη συνέχεια, οι απαντήσεις στο ερώτημα «τι προκαλεί τον πόλεμο;» εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις απόψεις του φιλοσόφου σχετικά με τον ντετερμινισμό και την ελεύθερη βούληση. Εάν οι πράξεις ενός ανθρώπου είναι πέρα από τον έλεγχό του, τότε η αιτία του πολέμου είναι άσχετη και αναπόφευκτη. Από την άλλη πλευρά, αν ο πόλεμος είναι προϊόν ανθρώπινης επιλογής, τότε μπορούν να εντοπιστούν τρεις γενικές ομάδες αιτιότητας: βιολογική, πολιτισμική και λογική.
Το άρθρο αυτό διερευνά τη σχέση μεταξύ της ανθρώπινης φύσης και του πολέμου, σύμφωνα με την οποία ο πόλεμος είναι η «συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα», και ότι ο πόλεμος αποτελεί μία δυναμική αλληλοεπίδραση των πολιτικών και των στρατιωτικών παραγόντων, παρά μια απλή εφαρμογή κανόνων και αρχών. βαθύτατα τη στρατηγική σκέψη, παρά το γεγονός ότι, πολλές φορές, οδήγησε σε παρερμηνείες και αμφισβητήσεις, ειδικά για τον παραπάνω ορισμό που έδωσε για τον πόλεμο. Ο Κλαούζεβιτς, με το έργο του, άφησε πλούσια παρακαταθήκη για τους μελλοντικούς στρατιωτικούς και μια πηγή ανάπτυξης στρατηγικής σκέψης.
Η στρατηγική, κατά τον Κλαούζεβιτς, συνίσταται στη χρήση της συμπλοκής για την επίτευξη των σκοπών του πολέμου. Οφείλει, λοιπόν, αυτή να ορίσει, για το σύνολο της πολεμικής δράσης, ένα σκοπό που να ανταποκρίνεται στα αντικείμενα του πολέμου. Πιο απλά, οφείλει να προβεί στη χάραξη του Σχέδιου του Πολέμου και να ορίσει, σε συνάρτηση με τον σκοπό που τέθηκε, και μια σειρά δράσεων, οι οποίες να μπορούν να οδηγήσουν στην επίτευξή του. Συνδυάζεται, λοιπόν, το σχέδιο πολλαπλών πολεμικών δράσεων και συμπλοκών. Βεβαίως, ο πλέον γνωστός ορισμός για τον πόλεμο που διατυπώθηκε από αυτόν το σημαντικό Πρώσο διανοούμενο στρατηγό είναι ότι ο πόλεμος αποτελεί συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα, ένας αφορισμός που σχολιάσθηκε ακόμη και αρνητικά, από μεταγενέστερους μελετητές.
Ο Κλαούζεβιτς όρισε τη στρατηγική ως τη χρήση της μάχης, για να επιτευχθεί ο σκοπός του πολέμου θα πρέπει, επομένως, αυτή να δίνει ένα στόχο στο σύνολο της στρατιωτικής δραστηριότητας, ο οποίος θα πρέπει να είναι σύμφωνος προς τον αντικειμενικό σκοπό του πολέμου. Με άλλα λόγια, η στρατηγική διαμορφώνει το σχέδιο του πολέμου και, προς τον σκοπό αυτό, συνδέει τη σειρά των ενεργειών που θα πρέπει να οδηγήσουν στην τελική απόφαση. Αυτό σημαίνει ότι χαράσσει τα σχέδια για τις διαφορετικές εκστρατείες και ρυθμίζει τις μάχες που θα διεξαχθούν σε κάθε μία. Ο ίδιος καθόρισε ότι η στρατηγική είναι η τέχνη της κατανομής και της χρησιμοποιήσεως των στρατιωτικών μέσων για την επίτευξη των σκοπών της πολιτικής. Υποστήριξε, ακόμη, ότι σκοπός του πολέμου είναι να υπηρετεί πολιτικούς στόχους. Στο πλαίσιο αυτό, αναπτύχθηκαν ευρύτερες μορφές στρατηγικής σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο.
Το έργο του Κλαούζεβιτς επηρέασε μεγά-λο αριθμό μεταγενέστερων στρατιωτικών, όπως καταρχήν τον εικονιζόμενο Χέλμουτ Γκραφ φον Μόλτκε, ο οποίος ήταν αρχη-γός του Γενικού Επιτελείου της Πρωσίας, στην περίοδο 1857-1871.
O Κλαούζεβιτς έγινε γνωστός για τη φιλοσοφική προσέγγιση του πολέμου, σύμφωνα με την οποία ο πόλεμος αποτελεί μία δυναμική αλληλοεπίδραση των πολιτικών και των στρατιωτικών παραγόντων, παρά μια απλή εφαρμογή κανόνων και αρχών. Το έργο του επηρέασε βαθύτατα τη στρατηγική σκέψη, παρά το γεγονός ότι πολλές φορές οδήγησε σε παρερμηνείες και αμφισβητήσεις, ειδικά για τον ορισμό που έδωσε για τον πόλεμο. Σε κάθε περίπτωση ο Κλαούζεβιτς, με το έργο, του άφησε πλούσια παρακαταθήκη για τους μελλοντικούς στρατιωτικούς κα πηγή ανάπτυξης στρατηγικής σκέψης.
Η επιρροή του
Το τρίτομο έργο του «Περί Πολέμου», που δεν ολοκληρώθηκε και δημοσιεύθηκε μετά το θάνατό του, είναι γραμμένο σε διαλεκτικό ύφος. Έχει επηρεαστεί από τον Χέγκελ και υπόκειται σε ποικίλες ερμηνείες, αλλά παραμένει πάντα σημαντικό. Ο Κλαούζεβιτς υποστήριξε ότι, αν και οι περισσότερες συγκρούσεις τείνουν προς τον ολοκληρωτικό πόλεμο αφηρημένα, η «τριβή» της πραγματικότητας διατηρεί τον πόλεμο περιορισμένο, απρόβλεπτο και επικίνδυνο.
Η έκδοση του σημαντικού, για την πολεμική θεωρία, έργου του πραγματοποιήθηκε μετά το θάνατό του, χάρις το ενδιαφέρον και την οξυδέρκεια της συζύγου του, κόμισσας Marie von Broul. Η ίδια, μετά το θάνατο του συζύγου της, ανέπτυξε ιδιαίτερη επιμέλεια για τη δημοσίευση του έργου, με τη βοήθεια του αδερφού της στρατηγού von Broul και ενός ταγματάρχη, πρώην μαθητή του συζύγου της. Για την έκδοση αυτή, η Marie συνέταξε έναν πρόλογο, στον οποίο βλέπουμε τη σαφήνεια του λόγου της και κάποια συστολή μετριοφροσύνης που, ωστόσο, αναδεικνύει την ευφυία και την καλλιέργειά της, αλλά και τις γνώσεις της για την πολιτική της Πρωσίας.
Ο ίδιος ο Χέγκελ, δεν σχολίασε ποτέ το έργο του Κλαούζεβιτς «Περί Πολέμου», δεδομένου ότι εκδόθηκε το 1832, ένα χρόνο μετά το θάνατό του. Ωστόσο, τα έργα τους συχνά διαβάζονται μαζί, επειδή και οι δύο θεωρούν τη σύγκρουση απαραίτητη – ο μεν πρώτος στη φιλοσοφική ανάπτυξη της ιστορίας, ο δε Κλαούζεβιτς στην πρακτική διεξαγωγή του πολέμου. Παρά τον θάνατό του πριν ολοκληρώσει το Περί Πολέμου, οι ιδέες του Κλαούζεβιτς είχαν ασκήσει μεγάλη επιρροή στη στρατιωτική θεωρία.
Αργότερα, Πρώσοι και Γερμανοί στρατηγοί, όπως ο Χέλμουτ Γκραφ φον Μόλτκε, επηρεάστηκαν σαφώς από τον Κλαούζεβιτς, καθώς ανέπτυξαν τις έννοιες του ολοκληρωτικού πολέμου. Η ιδέα ότι ο πραγματικός πόλεμος περιλαμβάνει «τριβές» που διαταράσσουν, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, όλες τις προηγούμενες ρυθμίσεις, έχει γίνει κοινός τόπος και σε άλλους τομείς (π.χ. επιχειρηματική στρατηγική), όσο το δυνατόν περισσότερο, χρησιμοποιώντας όποιες εύλογες πηγές ήταν διαθέσιμες. Ενώ το έργο του απηχεί θέματα από τα αρχαία κείμενα, όπως «Η Τέχνη του Πολέμου», που αποδίδεται στον Σουν Τζου, και ακόμη περισσότερο από το έργο του Μακιαβέλλι, ο Κλαούζεβιτς έχει επηρεάσει πολλούς στρατηγούς και ιστορικούς του 20ου αιώνα.
Η «ομίχλη» και το κέντρο βάρους
Ο όρος «ομίχλη πολέμου» (Fog of War) χρησιμοποιείται από τον Κλαούζεβιτς, αναφερόμενος στο πόσο χαοτικός, αβέβαιος και μπερδεμένος μπορεί να φαίνεται ο πόλεμος, ενώ βρίσκεσαι σε εξέλιξη (ή εν μέσω) στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η «ομίχλη» αυτή αντιπροσωπεύει την έλλειψη σαφών πληροφοριών, την αβεβαιότητα, τις λανθασμένες εκτιμήσεις και την ασάφεια που επικρατεί στο πεδίο της μάχης, καθιστώντας δύσκολη τη λήψη αποφάσεων υπό πίεση. Ως προς τις αρχές του πολέμου, είναι εμφανής η επιδίωξή του να φέρει, μέσω τακτικών ελιγμών, το μείζον των δυνάμεων, σε θέση ώστε να έχει επίδραση επί της πλέον αποφασιστικής περιοχής (κέντρο βάρους) του πεδίου της μάχης. Ει δυνατόν, στο σημείο εκείνο που θα μπορούσαν να επιφέρουν την ανατροπή των εχθρικών δυνάμεων.
Η έκδοση του σημαντικού, για την πολεμι-κή θεωρία, έργου του Κλαούζεβιτς πραγ-ματοποιήθηκε μετά το θάνατό του, χάρις το ενδιαφέρον και την οξυδέρκεια της συ-ζύγου του, κόμισσας Marie von Broul.
Ως έννοια στρατηγικής, το κέντρο βάρους (center of gravity),1 είναι μια αντίληψη που αναπτύχθηκε κυρίως από τον Κλαούζεβιτς στο «Περί Πολέμου». Η αντίληψη αυτή του Κλαούζεβιτς, στη στρατηγική και την τακτική, επηρεάσθηκε από τις επιστήμες των μαθηματικών και της μηχανικής, δεδομένου ότι μοιράζονται τις ίδιες ιδιότητες: δεν αποτελεί από μόνη της δύναμη αλλά ένα σημείο εστίασης όπου ενώνονται φυσικές ή ψυχολογικές δυνάμεις.2 Το κέντρο βάρους είναι ένα στοιχείο μέσα στην όλη δομή ή το σύστημα ενός κράτους ή ενός στρατεύματος το οποίο έχει την απαραίτητη κεντρομόλο δύναμη για να διατηρήσει αυτή τη δομή. Αυτός είναι ο λόγος που ο Κλαούζεβιτς έγραψε ότι ένα πλήγμα που κατευθύνεται κατά του κέντρου βάρους θα έχει το μέγιστο αποτέλεσμα. Σύμφωνα με τον ορισμό του Κλαούζεβιτς, μπορεί οι εχθρικές δυνάμεις να μην εμφανίζουν κέντρο βάρους ή, τουλάχιστον, να μην έχουν κάποιο που να είναι δυνατόν να προσβληθεί. Στις περιπτώσεις αυτές, θα ήταν δυνατή η εστίαση των προσπαθειών στην καταστροφή των κρίσιμων εχθρικών κέντρων.
Κοινωνικό φαινόμενο και πολιτικός χαρακτήρας
Η θεώρηση του πολέμου ως διαδραστικού κοινωνικού φαινομένου, μέσα από την πολιτική ανάλυση μεγάλων διανοητών όπως ο Θουκυδίδης, ο Μακιαβέλλι και ο Κλαούζεβιτς, συνέβαλε την κατανόηση της φύσης του, γενικώς, και στον προσδιορισμό των μορφών του, όπως εμφανίστηκαν στις διάφορες ιστορικές περιόδους. Αυτές οι αντιλήψεις αποτελούν το κλειδί των κεντρικών εννοιών που αναφέρονται στον πόλεμο. Ειδικώς, ο Κλαούζεβιτς θεμελίωσε τη θεωρία του πολέμου, μεταξύ άλλων, στην ανθρωπολογία και τη φιλοσοφία του πολιτισμού.
Ο Π. Κονδύλης έγραφε για τον Κλαούζεβιτς και τον πολιτικό χαρακτήρα του πολέμου ότι «αυτός γίνεται καταφανής, κυρίως, όταν η πολιτική κατάσταση απομακρύνεται από την αμιγή αντίθεση μεταξύ εχθρών και ο ίδιος ο πόλεμος διατρέχεται, από λωρίδες ειρήνης, περισσότερο του συνήθους». (Κονδύλης Π., Θεωρία του Πολέμου).
Χωρίς αμφιβολία, ο πόλεμος είναι εκδήλωση βίας και μάλιστα οργανωμένης. Οφείλουμε να παρατηρήσουμε ότι ο πόλεμος έχει νομικό χαρακτήρα και αποτελέσματα. Με το πέρασμα των αιώνων, ο πόλεμος απέκτησε κανόνες και αρχές. Έτσι, καθιερώθηκε και ο όρος περί του «δικαίου πολέμου». Στο σύγχρονο Διεθνές Δίκαιο, εξηγείται ότι τα κράτη υποχρεώνονται να συγκρούονται, επειδή λείπει μια υπερεθνική νομοθεσία, η οποία θα μπορούσε να προβαίνει σε πρόληψη των συρράξεων. Υφίστανται, βεβαίως, διεθνείς συμβάσεις και οργανισμοί με αποστολή την επίτευξη της ειρηνικής επιλύσεως των αντιπαραθέσεων, ακόμη και με την «επιβολή» της ειρήνης, χωρίς όμως να επιτυγχάνεται η εξαφάνιση του πολέμου. Ο ορισμός του πολέμου ως «πράξη βίας με σκοπό να επιβιώσουμε και να επιβάλουμε στον αντίπαλο τη θέλησή μας». Έτσι, η πάλη ή η σύρραξη έχει πολεμικό χαρακτήρα, όταν είναι ένοπλη και αιματηρή. Αυτά μας οδηγούν στη διαπίστωση ότι άλλες μορφές πάληςαντιπαλότητας (πολιτικές, θρησκευτικές) δεν αποτελούν εχθροπραξίες και πολεμικές ενέργειες εκτός αν εξελιχθούν σε οργανωμένη ανθρωποκτονία. Σε θρησκευτικούς θεσμούς και στη μυθολογία των πρωτογόνων, βρίσκουμε αναφορές στον πόλεμο. Άλλωστε, στις μυθολογίες όλων των λαών υπάρχουν κοσμογονίες όπου εμφανίζονται οι θεοί ως υποστηρικτές των αντιμαχόμενων, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις έχουμε και συμμετοχή των ίδιων των θεών στις συγκρούσεις.
Ο Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ δεν σχολίασε ποτέ το «Περί Πολέμου» του Κλαούζεβιτς, δεδομένου ότι εκδόθηκε το 1832, ένα χρόνο μετά το θάνατό του, αλλά τα έργα τους συχνά διαβάζονται μαζί, επει-δή και οι δύο θεωρούν τη σύγκρουση απα-ραίτητη.
Ως ιδεαλιστής ο Κλαούζεβιτς, θεωρούσε, επίσης, ότι στον πόλεμο τα πάντα κρίνονται στην μάχη, καθώς, κατά τις εκστρατείες του Ναπολέοντα, υπήρξαν σημαντικές και αποφασιστικές μάχες, που έκριναν τη νίκη και την εξέλιξη του πολέμου. Κατά μία άποψη, ο Κλαούζεβιτς έγινε γνωστός για τη φιλοσοφική άποψη του πολέμου, σύμφωνα με την οποία ο πόλεμος είναι η «συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα», και ότι ο πόλεμος αποτελεί μία δυναμική αλληλοεπίδραση των πολιτικών και των στρατιωτικών παραγόντων, παρά μια απλή εφαρμογή κανόνων και αρχών. Το έργο του επηρέασε βαθύτατα την στρατηγική σκέψη, παρά το γεγονός ότι πολλές φορές οδήγησε σε παρερμηνείες και αμφισβητήσεις, ειδικά για τον παραπάνω ορισμό που έδωσε για τον πόλεμο. Ο Κλαούζεβιτς με το έργο του άφησε πλούσια παρακαταθήκη για τους μελλοντικούς στρατιωτικούς και μια πηγή ανάπτυξης στρατηγικής σκέψης.
Ο Γερμανός στρατηγός Χανς φον Σέεκτ διατύπωσε τη θέση πως «η υποστήριξη ότι ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα κατάντησε μια συνθηματική φράση και, για το λόγο αυτό, είναι επικίνδυνη. Μπορούμε να πούμε το ίδιο αληθινά, ότι ο πόλεμος είναι η χρεοκοπία της πολιτικής». Ο Κλαούζεβιτς χαρακτηρίστηκε ως «φιλόσοφος του πολέμου», ενώ ο Ισραηλινός στρατιωτικός και ιστορικός, Τζεχούντα Γουάλακ, τον αποκάλεσε «ένστολο φιλόσοφο».
Κριτική στην «τριαδική» θεωρία του Κλαούζεβιτς έχει προέλθει, κατά τα νεότερα χρόνια, από αρκετές πλευρές. Θα πρέπει, βέβαια, να παρατηρήσουμε ότι, από την εποχή του Κλαούζεβιτς, μέχρι σήμερα, προστέθηκαν, στο θέατρο του πολέμου καταρχήν, η τρίτη διάσταση (Αεροπορία),την οποία ακολούθησε μια τέταρτη (Διάστημα) ενώ ήδη προστέθηκε και μία πέμπτη διάσταση, αυτή του Κυβερνοχώρου, φθάνοντας πλέον τη στρατηγική στην εποχή της πληροφορίας και του πληροφοριακού πολέμου. Ως αποτέλεσμα το θέατρο του πολέμου απέκτησε αυτές τις τρεις επιπλέον διαστάσεις, Επιπλέον, εξαιτίας της αυξημένης φονικότητας των μέσων του συγχρόνου πολέμου, ειδικώς μέσω των πυρηνικών όπλων, ο Τζον Κίγκαν θεωρεί ότι ο τρόπος που διεξάγεται ο πόλεμος δεν είναι πλέον «συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα».
Η εξέλιξη
Ο Κλαούζεβιτς τοποθέτησε, μεταξύ της τακτικής και της στρατηγικής, το επιχειρησιακό επίπεδο του πολέμου (operational level). Οι όροι «επιχειρήσεις» και «επιχειρησιακό» αναφέρονται συχνά από τους Μάικλ Χάουαρντ και Πίτερ Πάρετ στη μετάφραση του έργου του Κλαούζεβιτς3.
Ο Π. Κονδύλης έγραφε για τον Κλαούζε-βιτς και τον πολιτικό χαρακτήρα του πολέ-μου ότι «αυτός γίνεται καταφανής, κυρίως, όταν η πολιτική κατάσταση απομακρύνεται από την αμιγή αντίθεση μεταξύ εχθρών και ο ίδιος ο πόλεμος διατρέχεται, από λωρί-δες ειρήνης, περισσότερο του συνήθους».
Ο Κλαούζεβιτς γράφει ότι ο πόλεμος δεν είναι ποτέ μια μεμονωμένη πράξη, υπό την έννοια ότι δεν εμφανίζεται αιφνιδίως, χωρίς σύνδεση με την προηγούμενη ζωή των αντιμαχόμενων. Κανείς δεν προσφεύγει σε πόλεμο, χωρίς να εξετάσει άλλες δυνατές λύσεις. Ένα σημαντικό σημείο είναι οι αποφάσεις που θα ληφθούν. Αυτές θα πρέπει να λαμβάνονται, αφού εξεταστούν και εκτιμηθούν οι πιθανές αντιστάσεις του εχθρού. Αυτό θα συμβάλλει στην καλύτερη σχεδίαση, την επιλογή των δυνάμεων που θα χρησιμοποιηθούν και φυσικά στη μορφή του ελιγμού.
Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος βασίστηκε στις σκέψεις του Κλαούζεβιτς και για το λόγο αυτό, μεταπολεμικά, θεωρήθηκε από άλλους στοχαστές, ως υπεύθυνος για τη μεγάλη καταστροφή και τους θανάτους που προκλήθηκαν. Ο Λίντελ Χαρτ επέκρινε τον Κλαούζεβιτς ως υπεύθυνο της ανάλωσης ανθρώπινου δυναμικού στη «Μάχη της Μάζας». Ο Λίντελ Χαρτ ήταν λοχαγός κατά τον Α’ Παγκόσμιο. Υπέστη σοβαρή βλάβη της υγείας του από τα δηλητηριώδη αέρια των Γερμανών και αυτό αποσύρθηκε από τη στρατιωτική ζωή. Υπήρξε ο κύριος υποστηρικτής του πολέμου των τεθωρακισμένων, τον οποίο μελετούσαν και Γερμανοί στρατηγοί, όπως ο Χάιντς Γκουντέριαν. Ο Κλαούζεβιτς διατύπωσε την άποψη περί της διττής φύσης της πολεμικής τέχνης, θεωρώντας δηλαδή ότι αυτή δεν μπορεί να μην συνεξετάζεται με τα ηθικά μεγέθη: δεδομένου ότι η δράση και τα αποτελέσματα των υλικών μέσων είναι πλήρως συνυφασμένα με την επίδραση των ηθικών δυνάμεων, ώστε να μην είναι δυνατόν (ούτε επιτρεπτό) να διαχωριστούν. Κάθε κανόνας πολέμου που αναφέρεται στη χρήση των υλικών δυνάμεων, θα πρέπει να συνυπολογίζει και την επίδραση των ηθικών μεγεθών, που είναι αυτά που έχουν να κάνουν με το ανθρώπινο πνεύμα. Διαφορετικά, η θεωρία κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε στενές αντιλήψεις, σκέψεις και προτάσεις δογματικές.
Ως «πραγματικό πόλεμο» ονομάζει ο Κλαούζεβιτς εκείνον που λαμβάνει τη μορφή σύρραξης και από τις θεωρητικές απόψεις περνάει στην πράξη, φθάνοντας στα άκρα. Στην περίπτωση αυτή, οι εμπόλεμοι αρνούνται κάθε είδους συνθηκολόγησης φθάνοντας στο απόλυτο άκρο.
Η χρησιμοποίηση νέων πολεμικών τεχνολογιών, δεν είναι βέβαιο ότι έχει την ίδια επίδραση, σε κάθε κοινωνία. Η χρήση ενός νέου οπλικού συστήματος, ή οι στρατιωτικές τεχνικές σε ένα διεθνές σύστημα, μπορούν να προσδώσουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα. Ο Κλαούζεβιτς δεν αμφισβήτησε ποτέ ότι οι πραγματικοί πόλεμοι είναι εκείνοι μεταξύ «πολιτισμένων», στους οποίους έγινε ορατή η ύψιστη δυνατή μόρφωση της βίας. Οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι είχαν, δηλαδή, πολιτικό χαρακτήρα. Γεννήθηκαν μέσα σε ορισμένη μορφή της πολιτικής επικοινωνίας και επεδίωκαν πολιτικούς σκοπούς.
Ο πόλεμος, ως κοινωνικό φαινόμενο, παρακολουθεί την εξέλιξη των ανθρωπίνων κοινωνιών και τις διακυμάνσεις του πολιτισμού. Αυτό το παρατηρούμε από την αρχαιότητα αλλά και μέχρι τους προσφάτους μεγάλους πολέμους. Ο Κλαούζεβιτς λέγει σχετικά: «Γεννάται και λαμβάνει την μορφή τη στιγμή της εκρήξεως του». Στην πρόσφατη παγκόσμια ιστορία παρατηρείται ότι ο πόλεμος έλαβε έναν σαφώς εθνικό χαρακτήρα ενώ κατά το παρελθόν είχε συχνά λάβει ακόμη και μορφή θρησκευτικού χαρακτήρα.
Αν και, βεβαίως, υφίστανται, διεθνείς οργανισμοί με αποστολή την επίτευξη της ειρηνικής επιλύσεως των αντιπαραθέσεων, ακόμη και με την «επιβολή» της ειρήνης (στη φωτογρα-φία, το γλυπτό «Μη βία» μπροστά στην έδρα του ΟΗΕ), στο σύγχρονο ∆ιεθνές ∆ίκαιο εξη-γείται ότι τα κράτη υποχρεώνονται να συγκρούονται, επειδή λείπει μια υπερεθνική νομο-θεσία, η οποία θα μπορούσε να προβαίνει σε πρόληψη των συρράξεων.
Ο Κλαούζεβιτς παραθέτει πέντε στρατηγικές αρχές:
Χρησιμοποίηση όλων των διαθέσιμων δυνάμεων με τη μέγιστη ενεργητικότητα.
Συγκέντρωση της δύναμης στο σημείο όπου θα δοθούν τα αποφασιστικά πλήγματα.
Μη απώλεια χρόνου. Μέσω της ταχύτητας πολλά μέτρα του εχθρού καταπνίγονται στη γένεσή τους.
Αιφνιδιασμός ως «…το ισχυρότερο στοιχείο της νίκης».
Εκμετάλλευση της επιτυχίας με τη μέγιστη ενεργητικότητα.
Ο, εκ των κύριων σχεδιαστών των γερμανικών επιχειρήσεων κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στρατηγός Χανς φον Σέεκτ (δεξιά, κατά την επιθεώρηση αγήματος σε τελετή προς τιμή του, λίγο πριν αποβιώσει το 1936) διατύπωσε τη θέση πως «η υποστήριξη ότι ο πόλεμος είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα κατάντησε μια συνθηματική φράση και, για το λόγο αυτό, είναι επικίνδυνη. Μπορούμε να πούμε το ίδιο αληθινά, ότι ο πόλεμος είναι η χρεοκοπία της πολιτικής».
Ο Κλαούζεβιτς θεωρήθηκε προφήτης του «Ολοκληρωτικού Πολέμου» (ΟΠ), αφού άλλωστε στις δικές του απόψεις στηρίχθηκε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο «ΟΠ» χαρακτηρίζεται από τη μεταφορά της πολεμικής προσπάθειας στο εσωτερικό της χώρας του αντιπάλου, δεδομένου ότι αποτελεί το κέντρο της δυναμικής ενέργειάς της και εκεί βρίσκονται οι ρίζες της αγωνιστικής βουλήσεως του λαού του αντιπάλου. Η αλλαγή αυτή, στη μορφή του πολέμου, έγινε κυρίως εμφανής μετά την εισβολή των γερμανικών στρατευμάτων ακόμη και στη Σοβιετική Ένωση, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Κλαούζεβιτς, θεωρών ότι η μορφή της πολεμικής δραστηριότητας είναι η μάχη, δέχεται ότι ο αντικειμενικός σκοπός του επιτιθέμενου είναι το εχθρικό στράτευμα. Αυτό όμως, εδώ και δεκαετίες, δεν ισχύει πλέον. Πίστευε ότι κάθε εποχή έχει το δικό της τύπο πολέμου, τους δικούς της περιορισμούς, τις δικές της αντιλήψεις και, για το λόγο αυτό, οι συγκρούσεις και οι πόλεμοι κάθε εποχής πρέπει να αναλύονται με τους όρους των χαρακτηριστικών τους.
«Περιστάσεις» και προσαρμογή
Ο Ισραηλινός στρατιωτικός και ιστορικός, Τζεχούντα Γουάλακ, χαρακτήρισε τον Κλα-ούζεβιτς ως «ένστολο φιλόσοφο».
Κατά τον Κλαούζεβιτς, η ξεχωριστή πολιτική κατάσταση, σε κάθε χρονική στιγμή συνιστά το πλαίσιο το οποίο περιορίζει το σύστημα που αναπτύσσεται από κάθε δεδομένο πόλεμο. Υποστηρίζει, λοιπόν, ότι το σύστημα αυτό πρέπει να εξετάζεται αναλόγως, και να αναλύεται προσεκτικά. Αυτό διότι, το ίδιο πολιτικό αντικείμενο, μπορεί να προκαλέσει διαφορετικές αντιδράσεις, από διαφορετικούς λαούς, ακόμα και από τους ίδιους ανθρώπους ή κράτη, σε διαφορετικές καταστάσεις και απειλές. Πρόκειται για το αποτέλεσμα μιας πραγματικής έκρηξης, λαμβάνοντας υπόψη ότι, η έκρηξη και ειδικώς η καύση, παρουσιάζουν «μη γραμμική» εικόνα. Αναλόγως, και οι επικρατούσες κάθε φορά πολιτικές συνθήκες, παρά το επιδιωκόμενο «πολιτικό αντικείμενο», αποτελούν τις παραμέτρους εκείνες που καθορίζουν θεμελιωδώς τις συμπεριφορές του συστήματος. Δίνοντας έμφαση στη μεταβλητότητα του πολιτικού πλαισίου, διαπιστώνουμε την έντονη αντίθεση στην οποία βρίσκεται με την άποψη πολλών θεωρητικών ότι οι παράμετροι που επιδρούν επί του πολέμου θα πρέπει να είναι εύκολα μετρήσιμες, είτε πρόκειται για στρατιωτικής φύσης αντικείμενα, είτε πρόκειται για υλικοτεχνικά ζητήματα, όπως χαρακτηριστικά οπλικών συστημάτων κλπ.
Η σύλληψη της ουσίας αυτών των πραγμάτων, είναι ο στόχος της θεωρίας του Κλαούζεβιτς. Είναι δηλαδή πρόθυμος να αποδεχθεί την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα ως κύριους παράγοντες, των όσων συμβαίνουν στο θέατρο επιχειρήσεων, το οποίο έχει -συνήθωςσαφή όρια, καθώς οι αντίπαλες δυνάμεις, ευρισκόμενες σε εμπλοκή, αντιμετωπίζουν την εγγενή παρουσία της τύχης, της πολυπλοκότητας και της ασφάλειας που είναι επιβεβλημένη κατά τον πόλεμο.
Στη σκέψη του Κλαούζεβιτς, κυριαρχεί ως βασικό στοιχείο της πραγματικότητας, η έννοια της «τριβής», ως της μοναδικής που, κατά κάποιον τρόπο, συνέχεται προς τους παράγοντες εκείνους που διακρίνουν τον «πραγματικό» πόλεμο από εκείνον που διεξάγεται στο πλαίσιο των σχεδιασμών και των λοιπών διαδικασιών. Αυτά, μας φέρνουν στον νου το γνωστό ως «νόμο του Μέρφι», σύμφωνα με τον οποίο, αν κάτι πρόκειται να πάει στραβά, θα συμβεί στη χειρότερη δυνατή στιγμή. Αυτό σημαίνει ότι, όλα πηγαίνουν καλά μέχρι τη στιγμή που ένας εξωγενής παράγων προκαλέσει ανατροπή των δεδομένων. Κάτι σχετικό συμβαίνει στο σκάκι: κάθε αντίπαλος, δεν παίζει πάντα με την ίδια τακτική (μέθοδο). Η τριβή είναι η αντίσταση που προβάλλουν οι «περιστάσεις4» (δηλαδή, ο τυχαίος παράγων) στον πόλεμο, όταν επιβάλλονται στην πραγματικότητα, δηλαδή σε μια προσχεδιασμένη δράση. Όμως οι πραγματικές συνθήκες δεν αναμένουν αυτήν την δράση, αλλά διαμορφώνονται συνεχώς και προβάλλουν νέες καταστάσεις. Έτσι, οι προϋποθέσεις επιβολής των προσχεδιασμένων δράσεων, αποτελούν «αντίσταση», όπως η τριβή (ανεμοθύελλα, καταιγίδα).
Οι «περιστάσεις» (circumstances) δεν είναι απλώς το περιβάλλον. Είναι ο πυρήνας της αβεβαιότητας και της δυναμικής του πολέμου. Τι περιλαμβάνουν οι «περιστάσεις»; Για τον Κλαούζεβιτς, οι περιστάσεις είναι οι στρατιωτικές δυνάμεις και η διάταξή τους, το ηθικό, ο φόβος, η σύγχυση, το έδαφος, ο καιρός, ο χρόνος, η τύχη και απρόβλεπτα γεγονότα.
Συχνά, στην προσπάθειά του κάποιος να πάρει τη νίκη, επιδιώκει να μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τις κινήσεις του αντιπάλου. Αντίστοιχο είναι και αυτό που συμβαίνει στον πόλεμο, του οποίου ο χαρακτήρας μπορεί να μεταβάλλεται, εξαιτίας της δομικής αστάθειας που τον χαρακτηρίζει.
Θεωρία και Πράξη
Ο Κλαούζεβιτς, με το ημιτελές -λόγω προώρου θανάτουέργο του, μας παρέδωσε μια σημαντική και εξαιρετικής σημασίας θεωρία του πολέμου, στην οποία μεταγενέστεροι θεωρητικοί και στοχαστές, βρίσκουν συνήθως τις ιδέες του Πρώσου διανοητή αρκετά έως πολύ φιλοσοφικές, παρά πρακτικές, ενώ κάποιοι άλλοι τις χαρακτηρίζουν ως πολύ εμπειρικές. Πάντως, όλοι οι μελετητές βρίσκουν ότι, στο έργο του, υπάρχει πολλή αλήθεια σε αυτά που γράφει και συνεπώς δεν είναι δυνατό να αγνοηθεί. Λέγεται ακόμη πως ο Κλαούζεβιτς, προκειμένου να περιγράψει το πώς λειτουργεί αυτή η θεωρία, προσφεύγει σε έναν δικό του ορισμό τον οποίο διευκρινίζει χρησιμοποιώντας τις αντιλήψεις της «μη γραμμικότητας».
Πράγματι, στο κεφάλαιο 1 του πρώτου βιβλίου του, υποστηρίζει ότι ο πόλεμος είναι μια ενδιαφέρουσα τριάδα, η οποία συγκροτείται από: α) την τυφλή δύναμη της βίας, – β) το μίσος και την εχθρότητα μεταξύ των ανθρώπων, και – γ) το στρατιωτικό μηχανισμό, δηλαδή το στρατό, καθώς και κάθε τι που σχετίζεται με αυτόν. Φαίνεται, σε πολλούς ότι είναι εύκολη η διαχείριση αυτού του μηχανισμού, θα πρέπει όμως να έχουμε υπόψη μας ότι κανένα από τα συστατικά του στρατιωτικού μηχανισμού δεν λειτουργεί απομονωμένο, διότι καθένα αποτελείται από ανθρώπους. Καθένας από αυτούς –ακόμη και ο πιο ασήμαντοςμπορεί να προκαλέσει δυσλειτουργία ή καθυστέρηση ή, επίσης, να κάνει κάτι να πάει στραβά, καθώς και να προκαλέσει τριβή. Αυτή η τριβή δεν είναι δυνατό να μειωθεί σε κάποια σημεία. Βρίσκεται παντού σε επαφή με το τυχαίο και μπορεί να επιφέρει μη μετρήσιμα αποτελέσματα, διότι σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην τύχη.
Οι όροι «επιχειρήσεις» και «επιχειρησιακό» αναφέρονται συχνά από τους Μάικλ Χάουαρντ (αριστερά) και Πίτερ Πάρετ (δεξιά) στη μετά-φραση του έργου του Κλαούζεβιτς.
Ο Κλαούζεβιτς μας λέει πως, σε ό,τι αφορά στη στρατηγική στο ανώτατο επίπεδο της στρατιωτικής ιεραρχίας, εμφανίζεται αυτό το οποίο αποκαλεί «έκλαμψη» της ιδιοφυίας. Πρόκειται για τη στιγμή που η εξέλιξη της μάχης επιβάλλει την «εγκατάλειψη» όλων των σχημάτων και των σχεδίων του επιτελείου, ώστε ο ηγέτης να αντιδρά ακαριαία στις απαιτήσεις που προβάλλουν οι περιστάσεις. Είναι ακριβώς η στιγμή που ο ηγέτης συλλαμβάνει την εσωτερική δυναμική της κατάστασης5. Η έκλαμψη, λοιπόν, της ιδιοφυίας δεν περιλαμβάνει την έννοια της λογικής, αλλά την έμπνευση και τον αυτοσχεδιασμό. Αυτό σημαίνει ότι εγκαταλείπονται η προσχεδιασμένη δράση και τα πρότυπα, διότι στον πόλεμο ο στρατηγός οφείλει να διαμορφώσει ιδεατά πρότυπα και σχήματα και όχι να βασιστεί στην προηγούμενη εμπειρία, καθώς, πέραν των άλλων, υπάρχει ο κίνδυνος να επαναληφθούν προηγούμενα σφάλματα.
Ο Κλαούζεβιτς περιγράφει τον πόλεμο ως «σύγκρουση ζωντανών δυνάμεων». Δεν υπάρχει σταθερή ισορροπία. Υπάρχει συνεχής ένταση. Αυτό ακριβώς είναι η «δυναμική της κατάστασης». Τα κύρια χαρακτηριστικά της συνίστανται στη Μεταβλητότητα (την απρόβλεπτη αλλαγή των συνθηκών) και την Κλιμάκωση ή Αποδυνάμωση (οι αποφάσεις του ενός επηρεάζουν άμεσα τον άλλο). Η ένταση μπορεί να αυξηθεί ή να μειωθεί επίσης Στο σύγχρονο πόλεμο (π.χ., υβριδικές συγκρούσεις), η δυναμική της κατάστασης φαίνεται πιο έντονα, καθώς περιλαμβάνει στρατιωτική δράση, κυβερνοεπιθέσεις, προπαγάνδα και οικονομική πίεση. Όλα αυτά αλληλοεπιδρούν και μεταβάλλουν συνεχώς την κατάσταση. Δεν υπάρχει «μέτωπο» με την κλασική έννοια. Η κατάσταση αλλάζει παντού ταυτόχρονα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο πόλεμος στην Ουκρανία. Στην αρχική φάση, το 2022, προβλεπόταν από πολλούς η γρήγορη κατάρρευση της Ουκρανίας. Αυτό δεν συνέβη. Γιατί; Υπήρξε λάθος εκτίμηση για την αντίσταση του πληθυσμού και την υποστήριξη από τη Δύση. Επιπλέον, χρησιμοποιήθηκαν νέες τεχνολογίες (drones), έγινε πληροφοριακός πόλεμος και επιβλήθηκαν οικονομικές κυρώσεις. Η κατάσταση αλλάζει, συνεχώς, στρατιωτικά, πολιτικά και οικονομικά με μη γραμμικά αποτελέσματα.
Στη σύγχρονη στρατηγική σκέψη, οι στρατιωτικές θεωρίες βασίζονται ακριβώς σε αυτή τη δυναμική: προσαρμοστικότητα και όχι άκαμπτα σχέδια. Όποιος προσαρμόζεται πιο γρήγορα, κερδίζει. Η πληροφορία, σε πραγματικό χρόνο, επιτρέπει τη συνεχή αλλαγή αποφάσεων. Σήμερα, η «δυναμική της κατάστασης» σημαίνει ότι ο πόλεμος είναι χαοτικός, πολυδιάστατος, ταχύτατα μεταβαλλόμενος, εξαρτημένος από την πληροφορία και την προσαρμογή. Συνεπώς, ο Κλαούζεβιτς, χωρίς να γνωρίζει τη Θεωρία του Χάους, ουσιαστικά είχε προβλέψει ότι ο πόλεμος δεν είναι σχέδιο, αλλά είναι μία εξελισσόμενη διαδικασία. Αυτό που και σήμερα το βλέπουμε καθαρά. Κάθε ενέργεια, αλλάζει το σύστημα. Κάθε σύστημα αντιδρά και η κατάσταση δεν «ελέγχεται», αλλά διαχειρίζεται δυναμικά.
Αντίστοιχα, ο Μέγας Αλέξανδρος φυσικά, επίσης, δεν γνώριζε τη Θεωρία του Χάους, αλλά λειτουργούσε μέσα σε χαοτικές συνθήκες, πάντα με επιτυχία πάντα. Οι πράξεις του προηγούνταν της θεωρίας κατά αιώνες Αυτή η ιδέα συνδέεται με τη μέθοδο του Αριστοτέλη (εμπειρία, πριν από τη γνώση), αλλά και του Καρλ Μαρξ (πράξη, πριν από τη θεωρία), ενώ ο Τζων Ντιούι, ένας από τους προοδευτικότερους Αμερικανούς φιλοσόφους του 20ου αιώνα, έγραψε “learning by doing”. Aν και αυτό δεν είναι απόλυτο, καθώς υπάρχει αλληλεπίδραση, επειδή η πράξη δημιουργεί νέα δεδομένα και η θεωρία βελτιώνει την πράξη, ενώ κάθε νέα πράξη την επιβεβαιώνει ή τη διαψεύδει. Η πράξη προηγείται χρονικά, αλλά η θεωρία είναι αυτή που επιτρέπει την εξέλιξη της πράξης. «Η θεωρία δεν γεννά την πράξη· την ακολουθεί, την ερμηνεύει και τελικά την μετασχηματίζει». Η σχέση μεταξύ πράξης και θεωρίας, στον πόλεμο, αποκαλύπτει μια θεμελιώδη ασυμμετρία: η πράξη προηγείται της θεωρίας τόσο χρονικά, όσο και γνωσιολογικά. Ο πόλεμος, ως δυναμικό και μη γραμμικό φαινόμενο, βιώθηκε επί αιώνες πριν καταστεί αντικείμενο συστηματικής ανάλυσης. Ο Μέγας Αλέξανδρος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πρακτικής ιδιοφυΐας που λειτούργησε επιτυχώς μέσα σε συνθήκες αβεβαιότητας, ρευστότητας και συνεχούς μεταβολής, χωρίς να διαθέτει το θεωρητικό πλαίσιο που σήμερα θα ταυτίζαμε με τη Θεωρία Πολυπλοκότητας ή του Χάους. Αντιστρόφως, ο Κλαούζεβιτς επιχείρησε να συλλάβει εννοιολογικά αυτή τη βιωμένη πραγματικότητα, εισάγοντας έννοιες όπως η «τριβή» και η «ομίχλη του πολέμου», οι οποίες προσεγγίζουν εντυπωσιακά σύγχρονες αντιλήψεις περί πολύπλοκων και απρόβλεπτων συστημάτων. Υπό αυτή την έννοια, η θεωρία δεν προηγείται της πράξης αλλά την ακολουθεί, λειτουργώντας ως μηχανισμός κατανόησης και αναστοχασμού. Ωστόσο, η σχέση δεν είναι μονοσήμαντη: η θεωρία, αφού διαμορφωθεί, επανεισέρχεται στην πράξη, βελτιώνοντάς την και επιταχύνοντας την προσαρμοστική ικανότητα των δρώντων υποκειμένων. Έτσι, ο πόλεμος αναδεικνύεται ως πεδίο, όπου η εμπειρική δράση και η εννοιολογική επεξεργασία συνυπάρχουν σε μια διαλεκτική σχέση συνεχούς αλληλεπίδρασης.
Οι «περιστάσεις» στον Κλαούζεβιτς δεν είναι πλήρως γνωστές. Δεν είναι σταθερές, δεν μπορούν να υπολογιστούν με ακρίβεια. Συνεπώς, η απόφαση δεν είναι μαθηματική, αλλά κρίση υπό αβεβαιότητα. Πλησιάζει τη Θεωρία της Πολυπλοκότητας και τα μη γραμμικά συστήματα, την έννοια της «στρατηγικής ιδιοφυΐας» ή το πώς το αντίληψη Mission Command είναι ουσιαστικά απάντηση σε αυτές τις «περιστάσεις.
Στο σύγχρονο πόλεμο, η δυναμική της κατάστασης φαίνεται πιο έντονα, καθώς περιλαμβάνει στρατιωτική δράση, κυβερνοεπιθέσεις, προπαγάνδα και οικονομική πίεση. Για παράδειγμα, στην αρχική φάση του Πολέμου της Ουκρανίας, το 2022, προβλεπόταν -από πολλούς- η γρήγορη κατάρρευση της χώρας, αλλά αυτό δεν συνέβη, καθώς υπήρξε λάθος εκτίμηση για την αντίσταση του πληθυσμού και την υποστήριξη από τη ∆ύση, όπως με τη χρήση του εικονιζόμενου Javelin.
Η σύγχρονη εκδοχή και η κριτική
Η επιχειρησιακή λογική που αναδεικνύεται από ιστορικά παραδείγματα, όπως οι εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου συνδέεται άμεσα με τη σύγχρονη φιλοσοφία του Mission Command, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί σε δόγματα οργανισμών με κύριο παράδειγμα το NATO. Η έμφαση στην αποκέντρωση της λήψης αποφάσεων, την εμπιστοσύνη στους υφιστάμενους διοικητές και την κατανόηση της πρόθεσης του ανωτέρου (commander’s intent) αντανακλά πρακτικές που ήδη εφαρμόζονταν στην αρχαιότητα με ευέλικτους σχηματισμούς και ταχεία εκμετάλλευση ευκαιριών στο πεδίο της μάχης. Στα σύγχρονα δόγματα επιχειρήσεων, το Mission Command επιδιώκει να αυξήσει την ταχύτητα αντίδρασης και την προσαρμοστικότητα σε πολύπλοκα περιβάλλοντα, ενσωματώνοντας τεχνολογία και διακλαδική συνεργασία, αλλά παραμένει θεμελιωδώς συνδεδεμένο με διαχρονικές αρχές ηγεσίας, πρωτοβουλίας και εμπιστοσύνης που χαρακτήριζαν ήδη τις επιτυχημένες στρατηγικές του παρελθόντος. Πρόκειται για μια φιλοσοφία διοίκησης και ελέγχου που δίνει έμφαση στην αποκεντρωμένη λήψη αποφάσεων, βασισμένη στην προαναφερθείσα commander’s intent, την εμπιστοσύνη και την πρωτοβουλία των υφισταμένων. Στο NATO, ο διοικητής καθορίζει τον σκοπό, τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα και τα βασικά όρια δράσης, αλλά αφήνει στους κατώτερους διοικητές την ελευθερία να αποφασίσουν πώς θα επιτύχουν την αποστολή μέσα σε ένα δυναμικό και αβέβαιο περιβάλλον. Στόχος του Mission Command είναι η ταχύτητα, η ευελιξία και η αποτελεσματική προσαρμογή στις εξελισσόμενες συνθήκες του πεδίου επιχειρήσεων. Η ανάπτυξη πρωτοβουλίας είναι κεντρική και όχι απλώς επιθυμητή. Στα δόγματα του NATO, η πρωτοβουλία θεωρείται βασική προϋπόθεση για την επιτυχία, διότι επιτρέπει στους υφιστάμενους διοικητές να ενεργούν άμεσα και αποτελεσματικά όταν οι συνθήκες αλλάζουν και οι οδηγίες δεν επαρκούν. Ωστόσο, δεν είναι «ανεξέλεγκτη» πρωτοβουλία. Ασκείται πάντα μέσα στο πλαίσιο της πρόθεσης του διοικητή και της συνολικής αποστολής. Με άλλα λόγια, ο υφιστάμενος δεν εκτελεί μηχανικά διαταγές, αλλά κατανοεί το «γιατί» και προσαρμόζει το «πώς». Η πρωτοβουλία λειτουργεί ως καταλύτης, παρέχοντας ταχύτητα και ευελιξία βασιζόμενη, ωστόσο, στην κατανόηση της αποστολής, λειτουργώντας εντός καθορισμένων ορίων, και όχι αυθαίρετα Αυτό είναι που διαφοροποιεί το Mission Command από πιο συγκεντρωτικά μοντέλα διοίκησης.
Ο Κλαούζεβιτς θεωρεί ότι η πραγματική ιστορία, αναφέρεται στο τι πραγματικά έχει γίνει, ως συνέπεια κάποιας απόφασης που είχε ληφθεί. Από την άλλη η δυνητική ιστορία, που αφορά στις εικασίες για το τι θα μπορούσε να είχε συμβεί, εάν είχε ληφθεί μια διαφορετική απόφαση.
Ο Κλαούζεβιτς, ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τη σχέση πολέμου και εστίασε το ενδιαφέρον του στο πολιτικό και στρατηγικό επίπεδο του πολέμου, αναφερόμενος στη στρατηγική της ειρήνης, ακόμη και από φιλοσοφική άποψη, σχετικά με τη χρησιμοποίηση της ισχύος και του πυρός για την εξουδετέρωση των αντιπάλων.
Οι μελετητές, που ασχολήθηκαν με το έργο του, το βρήκαν συναρπαστικό, αν και σε πολλά σημεία αινιγματικό. Αρκετοί μεταγενέστεροι νεότεροι διανοούμενοι το σχολιάζουν αρνητικά ή ακόμη και επικριτικά. Είναι γεγονός ότι ο Κλαούζεβιτς ασχολείται με την ανθρώπινη φύση, την αβεβαιότητα και τον ορθολογικό υπολογισμό, ως προς το αν θα παραμείνουν τα ίδια «εσαεί», όπως θα έλεγε και ο Θουκυδίδης. Υποστήριξε λοιπόν ότι από κάθε άποψη, η τεχνολογία αποτελεί το στοιχείο που έχει επηρεάσει και μεταβάλει αμετάκλητα τη μορφή του πολέμου.
Στο πλαίσιο του Mission Command του ΝΑΤΟ, ο διοικητής καθορίζει τον σκοπό, τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα και τα βασικά όρια δράσης, αλλά αφήνει στους κατώτερους διοικητές την ελευθερία να αποφασίσουν πώς θα επιτύχουν την αποστολή μέσα σε ένα δυναμικό και αβέβαιο περιβάλλον.
Ο Λίντελ Χαρτ επικρίνει τον Κλαούζεβιτς διότι «συνέβαλε στην παρακμή της τέχνης της στρατηγικής τέχνης (χρησιμοποιεί τον όρο generalship), θεωρώντας αδύνατη την καταβολή του εχθρού, χωρίς μεγάλη αιματοχυσία και ότι αυτή είναι η ορθή τάση της τέχνης του πολέμου. Αυτήν», συνεχίζει ο Λίντελ Χαρτ, «τη χρησιμοποίησαν αμέτρητοι ανεπαρκείς και στενόμυαλοι για να δικαιολογήσουν, ακόμη και να νομιμοποιήσουν, ανώφελη σπατάλη ανθρώπινων ζωών».
O δε Τζον Κίγκαν (Ιστορία του Πολέμου), σχολιάζοντας τις θέσεις του Κλαούζεβιτς γράφει: «ο πόλεμος δεν είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Εάν αυτή η ρήση του Κλαούζεβιτς ευσταθούσε, ο κόσμος θα ήταν περισσότερο κατανοητός. Η σκέψη του Κλαούζεβιτς δεν είναι πλήρης, καθόσον προϋποθέτει ότι υπάρχουν κράτη, με κρατικά συμφέροντα και ορθολογιστικοί υπολογισμοί του τρόπου με τον οποίο είναι δυνατόν να πραγματωθούν. Αλλά ο πόλεμος είναι κατά πολλές χιλιετίες παλαιότερος από το κράτος, από τη Διπλωματία, και από τη Στρατηγική. Ο Πόλεμος είναι παλιός, σχεδόν όσο ο άνθρωπος, και αγγίζει μυστικές πλευρές της ανθρώπινης καρδιάς, όπου το Εγώ διαλύει τη λογική της σκοπιμότητας, όπου κυριαρχεί η φιλαυτία. όπου υπερτερεί το συναίσθημα και βασιλεύει το ένστικτο. Ο άνθρωπος είναι «πολιτικό ζώο», είπε ο Αριστοτέλης. Ο Κλαούζεβιτς, πνευματικό τέκνο του Αριστοτέλη, δεν έκανε τίποτε περισσότερο από το να πει ότι ένα «πολιτικό ζώο» είναι ένα ζώο που κάνει πόλεμο. Ούτε τόλμησε να έρθει αντιμέτωπος με τη σκέψη ότι ο άνθρωπος, είναι ένα σκεπτόμενο ζώο του οποίου η νοημοσύνη κατευθύνει την κυνηγετική παρόρμηση του, και την ικανότητα του να σκοτώνει». Ο Κίγκαν συνεχίζει, γράφοντας ότι ο σύγχρονος άνθρωπος δεν αντιμετωπίζει τις έννοιες αυτές με μεγαλύτερη ευκολία από τον Πρώσο στρατηγό Κλαούζεβιτς, Έχοντας υπόψη τις απόψεις του Κλαούζεβιτς σχετικά με το ότι κανείς δεν ξεκινά έναν πόλεμο χωρίς να έχει ορίσει τους στόχους και τους σκοπούς, ο στρατηγός Κόλιν Πάουελ (πρώην αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων των ΗΠΑ), επιστρέφοντας από το Βιετνάμ (ως συνταγματάρχης, στη δεκαετία του 1970) είπε ότι το υπ’ αριθμόν ένα λάθος ήταν η έλλειψη σαφούς στρατηγικής και πολιτικού σκοπού εκ μέρους της αμερικανικής] διοίκησης κατά την πολεμική εμπλοκή.
O Τζον Κίγκαν κρίνει, στην «Ιστορία του Πολέμου» πως «ο πόλεμος δεν είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα», τονίζοντας ότι «εάν αυτή η ρήση του Κλαούζεβιτς ευσταθού-σε, ο κόσμος θα ήταν περισσότερο κατανοητός».
Σημειώσεις – πηγές
Το κέντρο βάρους είναι το νοητό σημείο ενός σώματος στο οποίο θεωρείται ότι συγκεντρώνεται ολόκληρο το βάρος του. Συγκεκριμένα, είναι το σημείο πάνω στο οποίο όλα τα μέρη ενός σώματος ισορροπούν το ένα με το άλλο, έτσι ώστε αν αυτό το σημείο υποστηρίζεται, το σώμα παραμένει σε ηρεμία σε οποιαδήποτε θέση.
Antulio J. Echevarria II, “Reining in” the Center of Gravity Concept”, Air & Space Power Journal – Summer 2003, Air University, US Air Force.
Strahan Hew, Karl Von Clausewitz On War, Atlantic books, Great Britain, 2007.
Στη σκέψη του Carl von Clausewitz, οι «περιστάσεις» στον πόλεμο δεν ορίζονται ως ένας στενός τεχνικός όρος, αλλά ως ένα σύνολο παραγόντων που διαμορφώνουν την πραγματική εξέλιξη της σύγκρουσης πέρα από τα σχέδια. Ειδικότερα, οι “περιστάσεις” δεν αποτελούν στατικό σύνολο δεδομένων, αλλά ένα δυναμικό και μεταβαλλόμενο πλέγμα παραγόντων — υλικών, ψυχολογικών και συγκυριακών — το οποίο επηρεάζει καθοριστικά τη λήψη αποφάσεων και καθιστά τον πόλεμο εγγενώς αβέβαιο και μη προβλέψιμο.»
Η έννοια της «δυναμικής της κατάστασης» στον πόλεμο, όπως προκύπτει από τη σκέψη του Carl von Clausewitz, συνδέεται άμεσα με τις «περιστάσεις» αλλά πάει ένα βήμα παραπέρα. Η δυναμική της κατάστασης είναι η συνεχής μεταβολή και αλληλεπίδραση των παραγόντων του πολέμου, που μετασχηματίζουν διαρκώς το πεδίο δράσης και τις δυνατότητες των αντιπάλων. Τι σημαίνει πρακτικά; Η κατάσταση σε έναν πόλεμο δεν είναι ποτέ στατική. Αντίθετα, κάθε ενέργεια προκαλεί αντίδραση (αλληλεπίδραση αντιπάλων).
Στο νέο του βιβλίο, «Ημέρες Τρόμου στη Μεσόγειο. Αφήγημα για σεισμούς, τσουνάμι και ηφαίστεια» (Εκδόσεις ΟΣΕΛΟΤΟΣ, 2026), ο Σπύρος Παυλίδης επιχειρεί κάτι διαφορετικό: να ενώσει την επιστημονική ακρίβεια με τη ζωντάνια της μυθιστορηματικής αφήγησης. Το αποτέλεσμα είναι ένα υβριδικό έργο, όπου η γνώση δεν παρουσιάζεται ως ψυχρό δεδομένο, αλλά ως ιστορία που κινείται και συγκινεί. Δεν πρόκειται για ένα στεγνό ακαδημαϊκό σύγγραμμα· είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται σαν μυθιστόρημα, χωρίς να χάνει ούτε στιγμή την επιστημονική του βάση.
Ο συγγραφέας επιλέγει να αφηγηθεί τη σεισμο-γεωλογική ιστορία της Μεσογείου μέσα από τρεις γενιές ηρώων. Πρόσωπα που ταξιδεύουν, ερευνούν, ανακαλύπτουν, αμφιβάλλουν και συγκρούονται με τον ίδιο τον φόβο της φύσης. Μέσα από τα μάτια τους, ο αναγνώστης παρακολουθεί την εξέλιξη της ανθρώπινης σκέψης: από τους μύθους που προσπαθούσαν να εξηγήσουν το ανεξήγητο, μέχρι την επιστημονική κατανόηση που οικοδομήθηκε σταδιακά, με κόπο και περιέργεια. Οι ήρωες κινούνται ανάμεσα σε παπύρους, φιλοσοφικά κείμενα, ιστορικές μαρτυρίες και σύγχρονες επιστημονικές μελέτες, συνθέτοντας ένα παλίμψηστο γνώσης και εμπειρίας.
Η Μεσόγειος, όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο, δεν είναι μόνο λίκνο πολιτισμών. Είναι μια περιοχή που δονείται, μια θάλασσα που μπορεί να υψωθεί ξαφνικά, ένας κόσμος όπου η γη αλλάζει βίαια μέσα σε μια στιγμή. Σεισμοί που ισοπεδώνουν πόλεις. Τσουνάμι που σαρώνουν ακτές και αλλάζουν γεωγραφίες. Ηφαίστεια που εκτινάσσουν στάχτη και σκοτεινιάζουν τον ουρανό. Ο Παυλίδης εξερευνά πώς αυτά τα γεγονότα διαμόρφωσαν το τοπίο, τις κοινωνίες και τη συλλογική μνήμη των λαών της Μεσογείου.
Οι αφηγητές του βιβλίου ταξιδεύουν σε τρεις διαφορετικές ιστορικές περιόδους, αναζητώντας τα ίχνη μεγάλων φυσικών καταστροφών. Ξεκινούν από τον φοβερό σεισμό και το τσουνάμι της Κρήτης το 365 μ.Χ., συνεχίζουν με το επίσης τρομερό γεγονός του 1303 που συγκλόνισε την Ανατολική Μεσόγειο, την κατάρρευση του Φάρου της Αλεξάνδρειας, την συγκλονιστική προϊστορική έκρηξη της Σαντορίνης και την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Το βιβλίο περνά μέσα από τις «πληγές του Φαραώ», τη σεισμική καταιγίδα που συνδέθηκε με τους «Λαούς της Θάλασσας», τη χρονιά χωρίς καλοκαίρι του 1816, το τσουνάμι της Λισαβόνας του 1755, τον χαλασμό του Ηρακλείου το 1810 και το 1856, τον φονικό σεισμό της Χίου το 1881, τις μεγάλες καταστροφές του 20ού αιώνα – Μεσσήνη 1908, Κεφαλονιά–Ζάκυνθος 1953, Θεσσαλονίκης 1978, Αθήνας 1999 – και φτάνει μέχρι τους σύγχρονους σεισμούς της Τουρκίας, του 1999 και του 2023, αναδεικνύοντας την τρωτότητα των σύγχρονων πόλεων.
Η αφήγηση δεν μένει μόνο στα γεγονότα. Περνά από τον ανθρώπινο πόνο στην ποίηση, από την καταστροφή στα μέτρα προστασίας, από τον φόβο στην αισιοδοξία της γνώσης. Ο συγγραφέας δείχνει πώς οι κοινωνίες προσπάθησαν να εξηγήσουν το ακατανόητο, πώς οι μύθοι έγιναν εργαλεία κατανόησης και πώς η επιστήμη, σταδιακά, έδωσε απαντήσεις εκεί όπου άλλοτε υπήρχε μόνο τρόμος.
«Ημέρες Τρόμου στη Μεσόγειο» είναι ένα βιβλίο για τη δύναμη της φύσης, αλλά και για τη δύναμη της ανθρώπινης σκέψης. Ένα έργο που συνδυάζει την αγωνία της αφήγησης με την ακρίβεια της επιστήμης, προσφέροντας στον αναγνώστη μια μοναδική εμπειρία: να δει τη Μεσόγειο όχι μόνο ως χώρο πολιτισμού, αλλά και ως σκηνή μεγάλων φυσικών γεγονότων που συνεχίζουν να διαμορφώνουν τον κόσμο μας.
Τσουναμι Λισαβόνας 1755
Ο ισχυρότερος σεισμός της Μεσογείου 365 μ.Χ. Φαλάσαρνα-Κρητη. Πιθανό ρήγμα ΝΔ της Κρήτης και ανύψωση σε μέτρα. Στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου ονομάστηκε «Ημέρα του Τρόμου» από τον ιστορικό Μερκελλίνο.
Σικελία 1908. Ο φονικότερος σεισμός της Ιταλίας.
Ευάλωτες σε σεισμούς πόλεις Ευρώπης – Μεσογείου.
Αν και πολλές περιοχές της χώρας μας έχουν δοκιμαστεί από τον Εγκέλαδο, το βιβλίο αυτό αφιερώνεται στην εύσειστο Κρήτη, που υπέφερε σκληρά από σεισμούς και τσουνάμι, από την αρχή της ιστορίας, στη Σαντορίνη, εκεί όπου συνταράσσεται η γη δημιουργώντας τη φυσική ομορφιά της, καθώς και σε όλους τους επιστήμονες συναδέλφους, γεωλόγους, σεισμολόγους και μηχανικούς, που παλεύουν αδιάκοπα να κατανοήσουν το πολύπλοκο και δυναμικό φυσικό φαινόμενο του σεισμού και να συμβάλουν στην αντιμετώπισή του.
Οι Βρυξέλλες επιδιώκουν παράλληλα να εμβαθύνουν τη συνεργασία με την Τουρκία σε τομείς όπως το εμπόριο, η οικονομική ολοκλήρωση, η άμυνα και η περιφερειακή σταθερότητα
Στην Αγκυρα πραγματοποιούν σήμερα κοινή επίσκεψη υψηλού επιπέδου η Υπατη Εκπρόσωπος της Ε.Ε για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφαλείας, Κάγια Κάλας, ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ, και η Επίτροπος Διεύρυνσης, Μάρτα Κος, με στόχο την περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας Ε.Ε- Τουρκίας σε τομείς στρατηγικού ενδιαφέροντος.
Η επίσκεψη πραγματοποιείται λίγες ημέρες πριν από τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ και σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών εξελίξεων. Στο επίκεντρο των συνομιλιών αναμένεται να βρεθούν οι κοινές προκλήσεις ασφαλείας, οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, η μετανάστευση, καθώς και οι προσπάθειες βελτίωσης της περιφερειακής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Οι τρεις Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θα συναντηθούν με τον υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, προκειμένου να εξετάσουν την πορεία των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας και τη συνεργασία σε κοινές στρατηγικές προτεραιότητες. Η Επίτροπος Διεύρυνσης Μάρτα Κος έχει ήδη πραγματοποιήσει συναντήσεις με τον υπουργό Οικονομικών, τον υπουργό Μεταφορών και τον υπουργό Εμπορίου της Τουρκίας.
Με ανάρτησή της η Κάγια Κάλας, αναφέρθηκε στη συνάντηση που είχε στην με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, καθώς και στην ατζέντα των θεμάτων που τέθηκαν επί τάπητος. Οπως αναφέρει στην ανάρτησή της: «Η Τουρκία είναι βασικός εταίρος σε θέματα ασφάλειας, μετανάστευσης και ενέργειας, καθώς και υποψήφια προς ένταξη χώρα στην EE. Ήταν καλό που συζήτησα σήμερα με τον Πρόεδρο Ταγίπ Ερντογάν για την περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων ΕΕ-Τουρκίας και τη σημασία των σχέσεων καλής γειτονίας».
Όπως ανέφερε κατά τη σημερινή ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ο εκπρόσωπος για θέματα Διεύρυνσης, Γκιγιόμ Μερσιέ, υπάρχουν σημαντικά περιθώρια ενίσχυσης της συνεργασίας Ε.Ε-Τουρκίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην ατζέντα διασυνδεσιμότητας (connectivity), η οποία εντάσσεται στη στρατηγική της Ε.Ε για τη Μαύρη Θάλασσα.
Στόχος, όπως είπε, είναι η ενίσχυση των συνδέσεων μεταξύ Ευρώπης και Ασίας μέσω του Νοτίου Καυκάσου, με την Τουρκία να αποτελεί κομβικό εταίρο για την ανάπτυξη δικτύων μεταφορών και υποδομών που θα διευκολύνουν και θα επιταχύνουν τις εμπορικές ροές μεταξύ των δύο ηπείρων. Η πρωτοβουλία αυτή συνδέεται με την ανάπτυξη του λεγόμενου “Μεσαίου Διαδρόμου” (Middle Corridor/Trans-Caspian Transport Corridor), της εμπορικής διαδρομής που παρακάμπτει τη Ρωσία και φιλοδοξεί να ενισχύσει τις εμπορικές και μεταφορικές συνδέσεις μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Σύμφωνα με ευρωπαϊκές πηγές, οι Βρυξέλλες επιδιώκουν παράλληλα να εμβαθύνουν τη συνεργασία με την Τουρκία σε τομείς όπως το εμπόριο, η οικονομική ολοκλήρωση, η άμυνα και η περιφερειακή σταθερότητα.
Η προσέγγιση αυτή πραγματοποιείται, ωστόσο, σε ένα σύνθετο πολιτικό πλαίσιο, καθώς οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας με την Ε.Ε παραμένουν ουσιαστικά παγωμένες, ενώ εξακολουθούν να εκφράζονται ευρωπαϊκές ανησυχίες για το κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα στη χώρα.
Τα παρακάτω αποτελούν το εμπιστευτικό Παράρτημα Ασφαλείας του Τριμερούς Πλαισίου.
1. Καθορισμός πιλοτικών ζωνών:
Τα μέρη θα καθορίσουν και θα θέσουν άμεσα σε εφαρμογή την αρχική πιλοτική ζώνη στον τομέα νότια του ποταμού Λιτάνι, μέσω μιας συμφωνημένης διαδικασίας στρατιωτικού σχεδιασμού που βασίζεται σε μοντέλο τεσσάρων σταδίων:
Εκκαθάριση: Λήψη νομικών μέτρων κατά κάθε ένοπλου μη κρατικού παράγοντα που εμπλέκεται σε μη εξουσιοδοτημένη δραστηριότητα, καθώς και καταστροφή ή αχρήστευση της σχετικής υποδομής, συμπεριλαμβανομένων –ενδεικτικά και όχι περιοριστικά– όπλων, αποθηκών οπλισμού, σηράγγων και κέντρων διοίκησης των εν λόγω μη κρατικών ένοπλων ομάδων.
Επαλήθευση: Επιβεβαίωση της πλήρους εκκαθάρισης όλων των μη κρατικών ένοπλων ομάδων και της στρατιωτικής τους υποδομής από αμοιβαία συμφωνημένο τρίτο φορέα.
Παρουσία: Ανάπτυξη άρτια εκπαιδευμένων μονάδων των Λιβανικών Ενόπλων Δυνάμεων (LAF), οι οποίες θα αναλάβουν και θα διατηρήσουν τον αποκλειστικό επιχειρησιακό έλεγχο, ώστε να αποτραπεί οποιαδήποτε επανεμφάνιση δραστηριότητας μη κρατικών ένοπλων ομάδων.
Ανοικοδόμηση: Το λιβανικό κράτος θα ηγηθεί των προσπαθειών ανοικοδόμησης, με τη στήριξη της διεθνούς κοινότητας και σε συντονισμό μέσω της πολιτικής διαδικασίας.
2. Εφαρμογή και επαλήθευση:
Οι Λιβανικές Ένοπλες Δυνάμεις (LAF) θα ηγηθούν της εφαρμογής αυτού του μοντέλου. Η επιτυχία θα μετράται βάσει της επαληθεύσιμης εφαρμογής της διαδικασίας αφοπλισμού και διάλυσης των ένοπλων δομών, όπως θα συμφωνηθεί στο πλαίσιο αυτών των διαπραγματεύσεων. Το Ισραήλ και ο Λίβανος θα συστήσουν την Ομάδα Στρατιωτικού Συντονισμού για τον Λίβανο (MCG4L), με αποστολή τη συνεχή λειτουργία επί 24ώρου βάσεως για τη διαχείριση της αποφυγής συγκρούσεων, της επαλήθευσης και της συνολικής εφαρμογής της συμφωνίας. Η ομάδα αυτή θα λογοδοτεί στις αντίστοιχες πολιτικές αρχές του Ισραήλ και του Λιβάνου μέσω έμμεσων διαύλων στρατιωτικής επικοινωνίας μεταξύ των δύο χωρών. Η διαδικασία επαλήθευσης θα διεξάγεται παράλληλα με τις επιχειρήσεις εκκαθάρισης.
3. Δεσμεύσεις ασφαλείας:
Οι Λιβανικές Ένοπλες Δυνάμεις δεσμεύονται να λάβουν τα αναγκαία επιχειρησιακά μέτρα ώστε να διασφαλίσουν τον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ και όλων των άλλων μη κρατικών ένοπλων ομάδων, καθώς και ότι αυτές δεν θα διατηρούν κανέναν στρατιωτικό ρόλο ή στρατιωτική δυνατότητα εντός του Λιβάνου.
4. Σταδιακή αναδιάταξη δυνάμεων:
Με την προϋπόθεση της επιτυχούς ολοκλήρωσης μιας συμφωνημένης και επαληθεύσιμης διαδικασίας αφοπλισμού και διάλυσης των ένοπλων δομών, το Ισραήλ δεσμεύεται να προχωρήσει σε σταδιακή, υπό όρους και προοδευτική μείωση της στρατιωτικής του παρουσίας, καθώς και στην τελική αναδιάταξη και αποχώρηση των δυνάμεών του από το λιβανικό έδαφος. Η διαδικασία αυτή θα σχεδιαστεί και θα συντονιστεί μέσω της MCG4L, ώστε να συμπίπτει με την ανάπτυξη των Λιβανικών Ενόπλων Δυνάμεων.
5. Επιδιωκόμενο αποτέλεσμα:
Στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας για τον αφοπλισμό και τη διάλυση όλων των μη κρατικών ένοπλων ομάδων, όπως θα συμφωνηθεί αμοιβαία στο πλαίσιο αυτών των διαπραγματεύσεων, στόχος είναι η αποκατάσταση της πλήρους κυριαρχικής εξουσίας του λιβανικού κράτους σε ολόκληρη την επικράτειά του και η διασφάλιση της μακροπρόθεσμης ασφάλειας του Ισραήλ.
6. Εποπτεία και επίλυση διαφορών:
Τα μέρη, με τη διαμεσολάβηση των Ηνωμένων Πολιτειών, θα πραγματοποιούν περιοδικές αξιολογήσεις της εφαρμογής της συμφωνίας και θα μπορούν να τροποποιούν το παρόν Παράρτημα κατόπιν αμοιβαίας συμφωνίας. Οποιαδήποτε διαφορά σχετικά με την ερμηνεία ή την εφαρμογή του θα επιλύεται μέσω τριμερών διαβουλεύσεων.
Σε μια ακόμη προκλητική εικόνα που επαναλαμβάνεται διαρκώς στα νησιά του Αιγαίου, τουρκικά αλιευτικά σκάφη έχουν εισβάλει μαζικά στην περιοχή των Κυθήρων, «σαρώνοντας» τα αλιευτικά πεδία από τα δυτικά προς τα ανατολικά του νησιού κλέβοντας τον ελληνικό πλούτο και χωρίς να αντιδρά κανένας!
Σύμφωνα με καταγγελίες των κατοίκων και φωτογραφικό υλικό που δημοσιοποιήθηκε τις τελευταίες ημέρες, τα σκάφη έχουν αφήσει πίσω τους «άδειο» βυθό, εξαντλώντας τους θαλάσσιους πόρους σε απόσταση αναπνοής από τις ελληνικές ακτές.
Η ελληνική κυβέρνηση, ωστόσο, παραμένει σε στάση αναμονής και αδράνειας, δείχνοντας πρωτοφανή δισταγμό να προστατεύσει τα εθνικά συμφέροντα και τους Έλληνες αλιείς.
Οι φωτογραφίες που κυκλοφορούν δείχνουν δεκάδες τουρκικά αλιευτικά να πλέουν και να δραστηριοποιούνται πολύ κοντά στις ακτές των Κυθήρων, μετακινούμενα από τη δυτική προς την ανατολική πλευρά του νησιού.
Ενώ οι Έλληνες ψαράδες βλέπουν τα εισοδήματά τους να συρρικνώνονται, τα τουρκικά σκάφη δρουν ανενόχλητα, σαν να βρίσκονται σε δικά τους νερά.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Τους τελευταίους μήνες και χρόνια, παρόμοιες εικόνες καταγράφονται σε όλο το Αιγαίο – από τα Κύθηρα και τις Κυκλάδες μέχρι τα Δωδεκάνησα.
Τουρκικά αλιευτικά, συχνά συνοδευόμενα ή υπό την «προστασία» σκαφών της τουρκικής Ακτοφυλακής, εισέρχονται ή δραστηριοποιούνται σε περιοχές που βρίσκονται μέσα στα ελληνικά εθνικά χωρικά ύδατα ή σε ζώνες δυνητικής αποκλειστικής οικονομικής εκμετάλλευσης (ΑΟΖ).
Οι Έλληνες αλιείς καταγγέλλουν συστηματική υπεραλίευση, που οδηγεί σε δραματική μείωση των αποθεμάτων ψαριών και οικονομική καταστροφή για τις τοπικές κοινωνίες.
Σε πολλές περιπτώσεις, η επίσημη ελληνική πλευρά (υπουργείο Ναυτιλίας) υποβαθμίζει το ζήτημα, μιλώντας για «αβλαβή διέλευση», μεταφορά ιχθυοκλωβών προς Μάλτα ή άλλους προορισμούς για πάχυνση τόνου, ή προσωρινή αγκυροβόληση λόγω καιρού.
Ωστόσο, οι κάτοικοι και οι ψαράδες επιμένουν ότι πρόκειται για οργανωμένη αλιευτική δραστηριότητα που εξαντλεί τους πόρους.
Παρόμοιες καταγγελίες έχουν φτάσει και στη Βουλή, με βουλευτές της αντιπολίτευσης να ζητούν εξηγήσεις για την «ανεξέλεγκτη παρουσία» τουρκικών σκαφών κοντά σε ελληνικές ακτές.
Η ελληνική κυβέρνηση αντί να αντιδρά και να διατάξει αποφασιστική παρέμβαση του Λιμενικού Σώματος, που έχει την αρμοδιότητα και την υποχρέωση να επιβάλει τον νόμο, κάνει πως «κοιμάται».
Το Λιμενικό δεν προχωρά σε συστηματικές παρεμβάσεις ή διώξεις, ενώ οι Έλληνες αλιείς αισθάνονται εγκαταλελειμμένοι.
Το αποτέλεσμα είναι διπλό: Οικονομική ζημιά για τις νησιωτικές κοινότητες (όπου η αλιεία αποτελεί βασική πηγή εισοδήματος) και υπονόμευση της ελληνικής κυριαρχίας σε περιοχές όπου η Τουρκία προωθεί τη δική της ατζέντα («Γαλάζια Πατρίδα»).
Η υπεραλίευση από ξένα σκάφη δεν είναι απλώς «παραβίαση κανόνων», είναι κλοπή εθνικού πλούτου.
Τα αποθέματα ψαριών στο Αιγαίο είναι πεπερασμένα και ήδη πιεσμένα από την υπεραλίευση και άλλους παράγοντες.
Κάθε τόνος ψαριών που «φεύγει» προς την Τουρκία σημαίνει λιγότερα έσοδα για τους Έλληνες ψαράδες, λιγότερες θέσεις εργασίας και απαξίωση των νησιωτικών οικονομιών.
Παράλληλα, η παρουσία μεγάλων τουρκικών στόλων κοντά σε ελληνικά νησιά λειτουργεί ως εργαλείο ψυχολογικής πίεσης και αμφισβήτησης κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Σε μια περίοδο όπου οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παραμένουν τεταμένες, η αδυναμία της Αθήνας να προστατεύσει ακόμα και τα πιο στοιχειώδη συμφέροντα των πολιτών της στέλνει λάθος μηνύματα.
Η προστασία των θαλάσσιων πόρων και των Ελλήνων αλιέων είναι ζήτημα εθνικής ευθύνης και εφαρμογής του διεθνούς δικαίου.
Τα Κύθηρα και τα υπόλοιπα νησιά του Αιγαίου δεν είναι απλώς τουριστικοί προορισμοί. Γιατί έτσι φαίνεται πως τα θεωρεί η κυβέρνηση.
«Πού είναι το αντισυστημικό και το καινούριο; Δεν μπορείς να παρουσιάζεις μονίμως το ψάρι για κρέας», σημείωσε η Λιάνα Κανέλλη αναφερόμενη στο κόμμα «Ελπίδα».
Για το πολιτικό σκηνικό και τα νέα κόμματα μίλησε το πρωί της Δευτέρας (29/6) η Λιάνα Κανέλλη, ασκώντας δριμεία κριτική τόσο στον Αλέξη Τσίπρα όσο και στη Μαρία Καρυστιανού, ενώ αναφέρθηκε και σε ζητήματα ακρίβειας και κοινωνικών αγώνων.
«Ο Τσίπρας μου θυμίζει χάπια για την κλιμακτήριο»
Μιλώντας στο MEGA, η κ. Κανέλλη αναφέρθηκε αρχικά στα δύο νέα κόμματα:
«Υπάρχουν δύο διαφοροποιήσεις σε αυτά τα κόμματα. Ο Τσίπρας είναι δοκιμασμένος, δηλαδή έχεις την εμπειρία του Τσίπρα, του γλιστρήματος, της συνεργασίας με την ακροδεξιά, τον νταμπλά που πάθανε όλοι οι άνθρωποι που τον παρακολουθούσαν ως αριστερό και ξαφνικά τους έρχεται στο κεφάλι ένας Καμμένος. Αυτός είναι δοκιμασμένος. Πώς μπορεί να πουλήσει και πόσο θα πουλήσει την ανανέωση; Εμένα μου θυμίζει κάτι χάπια για την κλιμακτήριο. Έφτυσε σαν τη μύγα από το γάλα τους συνεργάτες με τους οποίους κυβέρνησε. Τους πέταξε έτσι, όπως τη μύγα. Αυτό είναι ανανέωση; Θα τρελαθώ».
«Η Μαρία Καρυστιανού από την άλλη πλευρά παίζει ένα αντισυστημικό προφίλ, ατομικό όμως. Είναι ατομικό αντισυστημικό προφίλ. Είναι μια χαροκαμένη μάνα, τη σέβεσαι και μόνο για αυτό που έχει περάσει. Και δυστυχώς ο τόπος μας είναι γεμάτος χαροκαμένες μάνες, από διαφορετικές αιτίες. Εδώ είχαμε και τη μαζικότητα και την πολιτική και διοικητική ευθύνη ενός τραγικού δυστυχήματος», σημείωσε η βουλευτής του ΚΚΕ και πρόσθεσε:
«Τι θα συζητήσει κάποιος αντισυστημικά με την κυρία Καρυστιανού; Τις τιμές των βρεφικών τροφών; Θα συζητήσουμε τα ελληνοτουρκικά; Όχι. Δεν το πάει ‘έξω από το ΝΑΤΟ’. Δεν το πάει ‘έξω από την Ευρωπαϊκή Ένωση’. Δεν το πάει ‘έξω από κάθε καπιταλιστική ρύθμιση’. Δεν το πάει πουθενά. Πού είναι το αντισυστημικό και το καινούριο; Δεν μπορείς να παρουσιάζεις μονίμως το ψάρι για κρέας».
Όπως ανέφερε η ίδια, εκτιμά ότι ο ελληνικός λαός είναι πλέον πεπειραμένος και δεν ξεγελιέται εύκολα από πολιτικά παιχνίδια.
«Η αλληλεγγύη είναι έμπρακτη πια»
Αναφερόμενη στην απόφαση του Αρείου Πάγου για τους δανειολήπτες του νόμου Κατσέλη ανέφερε πως αποτελεί ένα παρήγορο παράδειγμα ότι όταν ο λαός κινητοποιείται και δρα συλλογικά, μπορεί να επιτύχει αλλαγές ακόμα και μέσα σε ένα δυσλειτουργικό σύστημα.
«Αυτό το πράγμα ξεκίνησε από ένα μέλος της Λαϊκής Συσπείρωσης στα Γιάννενα. Ελάχιστοι το ξέρουνε και εγώ επιμένω σ’ αυτό. Εμείς το ξεκινήσαμε, γιατί όταν λέμε εμείς παλεύουμε, εμείς παλεύουμε και μέσα, όπως είναι το σύστημα, εκ των πραγμάτων, θα χρησιμοποιήσεις τα μέσα του συστήματος να παλέψεις, σκοπός είναι για ποιον. Και μετά ήρθανε τα 20 Εργατικά Κέντρα από δίπλα και πιέσανε», σημείωσε για να συμπληρώσει:
«Έτσι βγήκε η απόφαση του Αρείου Πάγου, από μια δικηγορίνα, μέλος της Λαϊκής Συσπείρωσης στον Δήμο Ιωαννίνων, η οποία το ξεκίνησε δικαστικά, αλλά δεν έμεινε στην πάρτη της. Κινητοποιήθηκαν, γιατί το πρόβλημα αυτό ήτανε κι άλλων. Ο διπλασιασμός και τριπλασιασμός των τόκων, ήτανε εκατοντάδες χιλιάδες οι άνθρωποι. Και πήγαν 20 Εργατικά Κέντρα, πήγαν δικηγορικοί σύλλογοι όλοι, έκαναν το ερώτημα στον Άρειο Πάγο. Φούντωσε, βγαίνει η εισαγγελέας του Αρείου Πάγου και λέει ναι και φτάσαμε σήμερα εδώ. Αυτό, λοιπόν, τι σημαίνει; Αυτό είναι απ’ τα πιο παρήγορα πράγματα που μπορεί να αισθανθεί ο ελληνικός λαός».
Όπως είπε η ίδια, «όταν σηκώνεις κεφάλι και δεν είσαι μονάχος σου και δεν κοιτάς μόνο την πάρτη σου και ο αγώνας γενικευτεί, η αλληλεγγύη είναι έμπρακτη πια. Και όταν φτάσεις σε μία έμπρακτη αλληλεγγύη, ακόμα και εντός άθλιων θεσμών, όπως είναι τα funds, εντός άθλιων διαδικασιών, όπως είναι ο τρόπος που λειτουργεί η δικαιοσύνη, υπάρχει φως. Μια ομάδα μαζεύτηκε, το πάλεψε, κάτι έβγαλε, κέρδισε».
«Είμαστε εργατική τάξη, ζούμε μόνο απ’ τη δουλειά μας»
Τέλος, η Λιάνα Κανέλλη υπογράμμισε πως η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών ανήκει στην εργατική τάξη και σημείωσε πως είναι αναγκαία η συλλογική δράση προς ανατροπή της τρέχουσας πολιτικής.
«Σε αυτήν την ταξικότητα που υπάρχει, η συνειδητοποίηση ότι είμαστε σε ποσοστό συντριπτικό σε αυτόν τον τόπο στην εργατική τάξη. Είμαστε όλοι μας μία τάξη εργαζομένων. Είμαστε εργατική τάξη, ζούμε μόνο απ’ τη δουλειά μας», σημείωσε και υπογράμμισε:
«Αν το συνειδητοποιήσουμε, είμαστε πανίσχυροι. Γιατί χωρίς τη δική μας τη δουλειά, δεν στήνονται «Βιολάντες» και χωρίς τη δική μας κινητοποίηση, η επόμενη «Βιολάντα» θα είναι παρούσα ανά πάσα στιγμή στη ζωή, και ο κίνδυνος να μας φάει τη μάνα ή να μας φάει το παιδί. Για να τα σταματήσουμε, πρέπει να ανατρέψουμε την τρέχουσα πολιτική».
Οι οικοδομικές εργασίες στο γειτονικό οικόπεδο που προκάλεσαν την πτώση του 4όροφου κτηρίου στα Πετράλωνα.
Μετά την ολοκλήρωση των ερευνών στα ερείπια της τετραώροφης πολυκατοικίας στην οδό Αλκμήνης 22 στα Πετράλωνα, ευτυχώς χωρίς να υπάρξει απώλεια ανθρώπινης ζωής, οι Αρχές στρέφονται πλέον στις έρευνες σχετικά με τις συνθήκες που οδήγησαν στο τραγικό συμβάν. Η πολυκατοικία κατέρρευσε ενώ στο γειτονικό οικόπεδο πραγματοποιούνταν οικοδομικές εργασίες (θεμελίωσης και ανέγερσης).
Η αστυνομία προχώρησε στην προσαγωγή συνολικά πέντε ατόμων, μηχανικών και εργολάβων, μεταξύ των οποίων είναι και οι ιδιοκτήτες του οικοπέδου που σχεδίαζαν να «σηκώσουν» ένα σύγχρονο κτηριακό συγκρότημα κατοικιών. Σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες του iEidiseis.gr και τα πέντε αυτά άτομα θα κρατηθούν από τις αρχές, καθώς φαίνεται πως σχηματίζεται δικογραφία για παραβίαση κανόνων οικοδομικής.
Όπως αποκαλύπτει το iEidiseis.gr, στην πολυκατοικία που βρίσκεται δίπλα σε αυτή που κατέρρευσε, είχαν εκδοθεί δύο άδειες κατεδάφισης, ενώ τον περασμένο Σεπτέμβριο εκδόθηκε άδεια για την ανέγερση πενταώροφης πολυκατοικίας. Ήδη ο εισαγγελέας έχει ενημερωθεί για τις εξελίξεις, ενώ συνεχίζονται οι έρευνες των Αρχών αναφορικά με τις συνθήκες της κατάρρευσης της πολυκατοικίας, καθώς φαίνεται πως κάποιες από τις εργασίες δεν πραγματοποιήθηκαν με ορθό τρόπο.
Πάντως, ενδεικτική των δραματικών στιγμών, αποτελεί δήλωση του αντιδημάρχου Πολιτικής Προστασίας του δήμου Αθηναίων, Ανδρέα Γραμματικογιάννη, ο οποίος στηριζόμενος σε δηλώσεις αυτοπτών μαρτύρων, δήλωσε στον ANT1 πως «υπήρξαν σημάδια ότι κάτι δεν πήγαινε καλά στην πολυκατοικία».
Πώς έγινε η κατάρρευση
Σε ότι αφορά την πολυκατοικία που κατέρρευσε στην οδό Αλκμήνης 22, είχε χτιστεί πριν από 56 χρόνια, ενώ σύμφωνα με πληροφορίες είχε θεμέλια περίπου 1,5 μέτρου. Όπως, η νέα πολυκατοικία που χτιζόταν δίπλα της, έπρεπε να είχε πιο βαθιά θεμέλια, περίπου 5-6 μέτρα. Αυτός φαίνεται να είναι και ο λόγος που οι υπεύθυνοι της ανέγερσης της πενταώροφης πολυκατοικίας φέρονται να έσκαψαν πιο βαθιά από τα θεμέλια.
Μάλιστα, οι ίδιες πληροφορίες αναφέρουν πως πριν 15 ημέρες, υπήρξε έλεγχος στην ανεγειρόμενη πολυκατοικία, λόγω κινδύνου. Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, φαίνεται πως ειπώθηκε στους υπεύθυνος να ρίξουν γκανάιτ (σ.σ. εκτοξευόμενο σκυρόδεμα), καθώς σε διαφορετική περίπτωση, υπήρχε σημαντικός κίνδυνος να καταρρεύσει το έδαφος. Παρόλα αυτά, οι ίδιες πληροφορίες θέλουν τους υπεύθυνος μηχανικούς να μην έριξαν εκτοξευόμενο σκυρόδεμα, καθώς εκτιμούσαν πως η πολυκατοικία που τελικώς κατέρρευσε, θα στηριζόταν από την ανεγειρόμενη πολυκατοικία. Είναι αξιοσημείωτο πως οι ίδιες πληροφορίες θέλουν τους υπεύθυνους να αποφάσισαν να μην ρίξουν γκανάιτ λόγω κόστους.
Ως αποτέλεσμα, σύμφωνα πάντα με τις ίδιες πληροφορίες, το μοναδικό πράγμα που στήριζε την πολυκατοικία που κατέρρευσε, ήταν ένας χωμάτινος τοίχος. Σύμφωνα μάλιστα με πληροφορίες, αυτός ο χωμάτινος τοίχος κατέρρευσε, γεγονός που ενδεχομένως οφείλεται σε πιθανή διαρροή που προηγήθηκε και έκανε το έδαφος περισσότερο σαθρό.
Η «μέθοδος ντουλαπιών»
Πάντως, οι εργασίες που γίνονταν στην αναγειρόμενη πολυκατοικία, δεν ήταν προφανώς σπάνιες. Είναι ενδεικτικό ότι όπως υποστήριξε στο Mega ο πολιτικός μηχανικός, Βαγγέλης Ματράγκος, «υπάρχει τεχνογνωσία ειδικά όταν η θεμελίωση της νέας οικοδομής, είναι κάτω από τη στάθμη της όμορης οικοδομής». ως αποτέλεσμα, ο ίδιος δήλωσε πως κάτι φαίνεται να έχει γίνει πολύ λαθεμένα.
Άλλωστε, σύμφωνα με τον κ. Ματράγκο, «σε αυτές τις κατασκευές ακολουθείται η “μέθοδος ντουλαπιών”, δηλαδή η εκσκαφή δεν γίνεται στο όριο της όμορης οικοδομής. Αντιθέτως, ανοίγουμε “ντουλάπια”, δηλαδή κενά 1-3 μέτρων, ανάλογα με τη συγκεκριμένη μελέτη. Γίνεται προσωρινή αντιστήριξη σε ένα τμήμα και μετά ανοίγουμε κι άλλο τμήμα, και μετά κι άλλο. Αυτή η πρακτική πρέπει να εφαρμόζεται ανάλογα με την κάθε περίσταση».
Πετράλωνα: Οι άδειες κατεδάφισης και η άδεια ανέγερσης
Όπως προκύπτει από στοιχεία που έχουν δημοσιευθεί στην ψηφιακή πλατφόρμα e-άδειες του υπουργείου Περιβάλλοντος, στις 11 Ιουνίου του 2024, το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής του Δήμου Αθηναίων εξέδωσε πράξη που αφορούσε, όπως σημειώνεται, «την κατεδάφιση διώροφου κτίσματος με ισόγειο κατάστημα και ισόγεια αποθήκη σε οικόπεδο επί της οδού Αλκμήνης». Όπως σημειώνεται, η πράξη ισχύει μέχρι και τις 31 Δεκεμβρίου 2099.
Στις 25 Νοεμβρίου του 2024, η ΥΔΟΜ Αθηναίων, εξέδωσε με τη σειρά της πράξη για «κατεδάφιση διώροφου κτίσματος με ισόγειο κατάστημα και ισόγεια αποθήκη σε οικοπέδου επί της οδού Αλκμήνης 20». Η συγκεκριμένη απόφαση είχε ισχύ μέχρι τις 19 Νοεμβρίου του 2025.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 10 Δεκεμβρίου του 2024, εκδόθηκε νέα πράξη από την ΥΔΟΜ Αθηνών, που αφορούσε μεταγενέστερο έλεγχο άδειας κατεδάφισης του επίμαχου διώροφου κτίσματος με το ισόγειο κατάστημα στην οδό Αλκμήνης 20.
Παρόλα αυτά, το περσινό καλοκαίρι και πιο συγκεκριμένα στις 23 Ιουλίου του 2025, η ΥΔΟΜ Αθηνών, εξέδωσε νέα πράξη που αφορούσε την ενημέρωση της προαναφερθείσας άδειας κατεδάφισης που είχε εκδοθεί. Αυτή η ενημέρωση της άδειας κατεδάφισης, οφείλεται όπως προκύπτει από τα σχετικά έγγραφα, σε αλλαγή ιδιοκτησίας του επίμαχου ακινήτου.
Πάντως, όπως προκύπτει από τα στοιχεία από την ψηφιακή πλατφόρμα e-άδειες, οι υπεύθυνοι είχαν άδεια για ανέγερση νεόδμητης οικοδομής δίπλα σε αυτή που έπεσε.
Στις 18 Σεπτεμβρίου 2025, η ΥΔΟΜ Αθηνών εξέδωσε την πράξη προέγκρισης έργου που αφορούσε «ανέγερση νέας πενταώροφης οικοδομής με υπόγειο, σοφίτα, πιλοτή και κοπή ενός δέντρου σε οικόπεδο επί της οδού Αλκμήνης 20». Η επίμαχη πράξη είχε ισχύ μέχρι τις 18 Σεπτεμβρίου 2027.
Στις 24 Μαρτίου 2026 η ΥΔΟΜ Αθηνών, εξέδωσε τελικά την επίμαχη οικοδομική άδεια για την ανέγερση της πενταώροφης οικοδομής, που είχε ισχύ μέχρι τις 24 Μαρτίου του 2030.
Όπως αναφέρεται στο επίμαχο έγγραφο της οικοδομικής άδειας, είχε προηγηθεί έγκριση της Υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Αττικής, εγκεκριμένη μελέτη της Ελληνικής Εταιρείας Διανομής Αερίων καθώς και έγκριση από το τμήμα Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και Μουσείων.
«Εργασίες δεν έγιναν με ορθό τρόπο»
Σύμφωνα με πληροφορίες του iEidiseis.gr, φαίνεται να μην είχαν γίνει οι απαραίτητες εργασίες στήριξης της πολυκατοικίας, ενώ αρμόδιες πηγές σχολίασαν πως εξετάζεται σοβαρά το ενδεχόμενο να μην έγιναν με ορθό τρόπο είτε οι εργασίες στήριξης, είτε αυτές που αφορούσαν το σκάψιμο στα θεμέλια της διπλανής πολυκατοικίας από αυτή που κατέρρευσε».
Σύμφωνα με τις ίδιες πληροφορίες, ο εισαγγελέας έχει ήδη ενημερωθεί για τα στοιχεία που έχουν μέχρι στιγμής ανευρεθεί από τις αρχές. Βάσει των ίδιων ασφαλών πληροφοριών, και οι πέντε προσαχθέντες θα κρατηθούν από τις Αρχές, ενώ σχηματίζεται δικογραφία για Παραβίαση κανόνων οικοδομικής. Πιο συγκεκριμένα, αυτή η παραβίαση φαίνεται πως αφορά:
Όποιος κατά την εκπόνηση μελέτης ή τη διεύθυνση ή την εκτέλεση οικοδομικού ή άλλου ανάλογου έργου ή κατεδάφισης ενεργεί παρά τους κοινώς αναγνωρισμένους τεχνικούς κανόνες, τιμωρείται: α) με φυλάκιση τουλάχιστον ενός (1) έτους και χρηματική ποινή αν από την πράξη μπορεί να προκύψει κίνδυνος για άνθρωπο, β) με κάθειρξη αν στην περίπτωση του στοιχείου α’ η πράξη είχε ως αποτέλεσμα τη βαριά σωματική βλάβη, γ) με κάθειρξη τουλάχιστον δέκα (10) ετών αν στην περίπτωση του στοιχείου α’ η πράξη είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο άλλου. Αν προκλήθηκε ο θάνατος μεγάλου αριθμού ανθρώπων, το δικαστήριο μπορεί να επιβάλει ισόβια κάθειρξη.
Όποιος στις περιπτώσεις της προηγούμενης παραγράφου παραβιάζει από αμέλεια τους κοινώς αναγνωρισμένους τεχνικούς κανόνες και από την παραβίαση μπορεί να προκύψει κίνδυνος για άνθρωπο τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο (2) έτη ή χρηματική ποινή.
Η παραγραφή των εγκλημάτων της παραγράφου 1 στοιχεία β’ και γ’ αρχίζει από την επέλευση του θανάτου ή της βαριάς σωματικής βλάβης και πάντως δεν μπορεί να υπερβεί τα τριάντα (30) έτη από την παραβίαση των κανόνων.
Cameron McMillan
Bradley Bowman
Sinan Ciddi
Χάρης Τοπαλίδης, PhD
παρά μόνο ορθολογικότερης τεχνοκρατικά διαχείρισης της «πολιτικής ορθότητας» που εκφράζει η κυρίαρχη Ατζέντα της Ψηφιακής και Πράσινης μετάβασης;
Ένα τέτοιο Πρόγραμμα αποσκοπεί στη ριζική μεταρρύθμιση αυτής της Ατζέντας και όχι στο φτιασίδωμά της με χάντρες και φτερά για τους ιθαγενείς, με βάση την ανάγκη επανεξισορρόπησης του συσχετισμού κεφαλαίου εργασίας – με αναβάθμιση της θέσης της εργασίας και της μικρομεσαίας επιχειρηματικότητας – στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και στην αύξηση της παραγωγικότητας.
και έρχεται σε προγραμματική σύγκρουση με τα συμφέροντα των λίγων που έχουν οργανωθεί γύρω από την Ατζέντα της τελευταίας δεκαπενταετίας, προϋποθέτει για την επικράτησή του, την 
κατά κάποιον τρόπο, συνέχεται προς τους παράγοντες εκείνους που διακρίνουν τον «πραγματικό» πόλεμο από εκείνον που διεξάγεται στο πλαίσιο των σχεδιασμών και των λοιπών διαδικασιών. Αυτά, μας φέρνουν στον νου το γνωστό ως «νόμο του Μέρφι», σύμφωνα με τον οποίο, αν κάτι πρόκειται να πάει στραβά, θα συμβεί στη χειρότερη δυνατή στιγμή. Αυτό σημαίνει ότι, όλα πηγαίνουν καλά μέχρι τη στιγμή που ένας εξωγενής παράγων προκαλέσει ανατροπή των δεδομένων. Κάτι σχετικό συμβαίνει στο σκάκι: κάθε αντίπαλος, δεν παίζει πάντα με την ίδια τακτική (μέθοδο). Η τριβή είναι η αντίσταση που προβάλλουν οι «περιστάσεις4» (δηλαδή, ο τυχαίος παράγων) στον πόλεμο, όταν επιβάλλονται στην πραγματικότητα, δηλαδή σε μια προσχεδιασμένη δράση. Όμως οι πραγματικές συνθήκες δεν αναμένουν αυτήν την δράση, αλλά διαμορφώνονται συνεχώς και προβάλλουν νέες καταστάσεις. Έτσι, οι προϋποθέσεις επιβολής των προσχεδιασμένων δράσεων, αποτελούν «αντίσταση», όπως η τριβή (ανεμοθύελλα, καταιγίδα).
