The Atlantic

Αυτό που θα διαφοροποιεί τους ανθρώπους δεν θα είναι το πόσο έξυπνοι είναι, αλλά η σχέση τους με την πνευματική προσπάθεια.

Του David Brooks
28 Ιουνίου 2026, 6 π.μ. ET

Θυμάστε τότε που η τεχνητή νοημοσύνη υποτίθεται ότι θα μας έπαιρνε τις δουλειές και θα άφηνε τους ανθρώπους χωρίς τίποτα να κάνουν; Μέχρι στιγμής, αυτό δεν φαίνεται να συμβαίνει. Ερευνητές της ActivTrak ανέλυσαν την ψηφιακή δραστηριότητα περισσότερων από 10.000 εργαζομένων και διαπίστωσαν ότι όταν οι άνθρωποι υιοθέτησαν την AI, η εργασιακή τους ζωή έγινε πιο έντονη, όχι λιγότερο. Ο χρόνος που αυτοί οι πρώιμοι χρήστες αφιέρωναν σε email, εφαρμογές μηνυμάτων και chat υπερδιπλασιάστηκε. Η χρήση επιχειρηματικού λογισμικού αυξήθηκε κατά 94%.

Ερευνητές από το Haas School of Business του UC Berkeley διαπίστωσαν ότι, όταν χρησιμοποιούσαν AI, οι εργαζόμενοι άρχισαν να αναλαμβάνουν εργασίες που παλαιότερα ανέθεταν σε άλλους, επειδή δραστηριότητες όπως ο προγραμματισμός και η μηχανική έγιναν ευκολότερες. Χώρεσαν μικρά ξεσπάσματα εργασίας το βράδυ, τα Σαββατοκύριακα, σε αίθουσες αναμονής και οπουδήποτε αλλού είχαν λίγο ελεύθερο χρόνο και η AI ήταν διαθέσιμη. Έκαναν επίσης πολύ περισσότερο multitasking, επιβλέποντας ταυτόχρονα πολλά bots που εκτελούσαν διαφορετικές εργασίες.

Το γενικό μοτίβο στο οποίο δείχνει η έρευνα είναι ότι πολλοί άνθρωποι δεν χρησιμοποιούν τον χρόνο που εξοικονομούν με την AI για να κάνουν λιγότερα· τον χρησιμοποιούν για να αναλάβουν νέες εργασίες. Η AI φαίνεται επίσης να αλλάζει τις προσδοκίες των ίδιων των εργαζομένων —και των προϊσταμένων τους— σχετικά με το πόσα πρέπει να πετυχαίνουν μέσα σε μια ημέρα. Κάθε ώρα μοιάζει πιο γεμάτη, αλλά και πιο αποσυντονισμένη. Οι ερευνητές της ActivTrak διαπίστωσαν ότι ο χρόνος που αφιερώνουν οι άνθρωποι σε συγκεντρωμένη, αδιάκοπη εργασία μειώθηκε κατά 9%. Υπάρχει μάλιστα και όνομα γι’ αυτή την ψυχική κατάσταση: «AI brain fry», δηλαδή ένα είδος νοητικής εξάντλησης από την AI.

Κατά μία έννοια, αυτό είναι φυσιολογικό. Κάθε φορά που εισάγεται μια νέα τεχνολογία εξοικονόμησης εργασίας, υπάρχουν ειδικοί —εκείνοι που γνωρίζουν πολλά για την τεχνολογία αλλά όχι πολλά για την ψυχολογία— που προβλέπουν ότι οι άνθρωποι θα χρησιμοποιήσουν την τεχνολογία για να κάνουν τη ζωή τους ευκολότερη. Σύντομα όλοι θα απολαμβάνουμε εβδομάδες εργασίας των 15 ωρών! Αντί γι’ αυτό, πολλοί χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να κάνουν τη ζωή τους πιο φρενήρη και γεμάτη. Τα αεροπλάνα, τα τρένα και τα αυτοκίνητα είναι τεχνολογίες που εξοικονομούν χρόνο και κόπο, κάνοντας τα ταξίδια ταχύτερα. Ταυτόχρονα, όμως, επιτρέπουν στους ανθρώπους να κάνουν πολύ περισσότερα ταξίδια.

Θα έλεγα ότι μια κατευθυντήρια αρχή της αναδυόμενης εποχής της AI είναι η εξής: Όταν η νοημοσύνη αφθονεί, η βούληση αποκτά αξία. Οι άνθρωποι που θα κάνουν τη διαφορά δεν θα είναι εκείνοι που αναζητούν χαλάρωση και χρησιμοποιούν παθητικά την AI για να εργάζονται λιγότερο. Θα είναι εκείνοι που θα αναζητούν βελτίωση και θα παλεύουν ενεργά με την AI για να αναπτύξουν τις δικές τους νοητικές ικανότητες και να πετύχουν περισσότερα.

Με άλλα λόγια, αυτό που θα διαφοροποιεί τους ανθρώπους δεν θα είναι το πόσο έξυπνοι είναι, αλλά η σχέση τους με την πνευματική προσπάθεια. Σήμερα, κάποιοι άνθρωποι έχουν αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν υψηλή ανάγκη για γνώση. Τους αρέσει να σκέφτονται δύσκολα πράγματα. Είναι οι άνθρωποι που απολαμβάνουν τα δύσκολα παιχνίδια και την ανάγνωση πυκνών βιβλίων. Στο άλλο άκρο του φάσματος βρίσκονται οι γνωστικοί τσιγκούνηδες, δηλαδή οι άνθρωποι που βρίσκουν δυσάρεστο το να σκέφτονται σκληρά και εκμεταλλεύονται κάθε ευκαιρία για να μην το κάνουν. Στη μέση βρίσκονται οι άνθρωποι που έχουν μέτρια ανάγκη για γνώση. Θα καταβάλουν προσπάθεια όταν κάτι τους ενδιαφέρει πραγματικά, αλλά δεν την απολαμβάνουν από μόνη της. Η ανάγκη για γνώση συσχετίζεται με την ευφυΐα, αλλά δεν είναι το ίδιο πράγμα. Όλοι γνωρίζουμε πολλούς πραγματικά έξυπνους ανθρώπους που δεν τους αρέσει να εργάζονται σκληρά πνευματικά.

Όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, οι άνθρωποι θα έχουν πολύ διαφορετικές εμπειρίες με την AI.

Οι παραγωγικοί επιβάτες. Οι άνθρωποι με χαμηλή ανάγκη για γνώση θα τείνουν να χρησιμοποιούν την AI για να σκέφτονται λιγότερο. Το μεγάλο τους κέρδος είναι ότι η AI θα τους κάνει πιο παραγωγικούς, επειδή κάνει τις εργασίες τόσο εύκολες. Η μεγάλη τους απώλεια θα είναι ότι η AI θα μειώσει τις νοητικές τους ικανότητες, ακριβώς επειδή κάνει τις εργασίες τόσο εύκολες.

Ο Θεός φαίνεται πως ήταν πουριτανός. Μας δημιούργησε ως πλάσματα που δεν βιώνουν κέρδος χωρίς κάποιον πόνο, ούτε ανταμοιβή χωρίς κάποια προσπάθεια. Αυτό ισχύει στον κόσμο της πνευματικής εργασίας όσο ισχύει και στον κόσμο του bodybuilding. Οι άνθρωποι μαθαίνουν καλύτερα όταν βρίσκονται στη ζώνη της βέλτιστης δυσκολίας, όταν ασχολούνται με εργασίες που δεν είναι τόσο δύσκολες ώστε να τους καταβάλλουν, αλλά ούτε τόσο εύκολες ώστε να μη χρειάζονται καθόλου προσπάθεια.

Η τεχνητή νοημοσύνη θα σπρώξει τους ανθρώπους της χαμηλής προσπάθειας έξω από αυτή τη ζώνη της βέλτιστης δυσκολίας. Μια ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τη Nataliya Kosmyna από το MIT Media Lab διαπίστωσε ότι η συνδεσιμότητα του εγκεφάλου των ανθρώπων μειώνεται έως και κατά 55% όταν χρησιμοποιούν το ChatGPT, σε σύγκριση με όταν δεν το χρησιμοποιούν για να εκτελέσουν παρόμοιες εργασίες. Η Vivienne Ming, συνιδρύτρια της Possibility Sciences, διαπίστωσε ότι όταν οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν AI, η δραστηριότητα των κυμάτων γάμμα —ένδειξη γνωστικής προσπάθειας— μειωνόταν περίπου κατά 40%.

Αυτό έχει προβλέψιμες συνέπειες στο πόσα θυμούνται οι άνθρωποι από την εργασία που έκαναν με τη βοήθεια της AI. Έχει εξίσου προβλέψιμες συνέπειες και στις δεξιότητες σκέψης τους. Μια μελέτη του Michael Gerlich από το SBS Swiss Business School βρήκε «σημαντική αρνητική συσχέτιση ανάμεσα στη συχνή χρήση εργαλείων AI και στις ικανότητες κριτικής σκέψης». Στην αρχή, η AI σε τραβάει μέσα. Πράγματι γίνεσαι πιο παραγωγικός όταν τη χρησιμοποιείς. Έπειτα, όμως, απειλεί να σε αδειάσει εσωτερικά, καθώς γίνεσαι λιγότερο ικανός και λιγότερο γνώστης. Οι πιο θλιβερές περιπτώσεις είναι οι άνθρωποι που συνηθίζουν για λίγο το δεκανίκι της AI και μετά τους το αφαιρούν. Ερευνητές με επικεφαλής τη Grace Liu του Carnegie Mellon University έβαλαν συμμετέχοντες σε αυτή την εμπειρία και κατέληξαν: «Μετά από μόλις περίπου 10 λεπτά επίλυσης προβλημάτων με τη βοήθεια της AI, οι άνθρωποι που έχασαν την πρόσβαση στην AI απέδωσαν χειρότερα και τα παράτησαν συχνότερα από εκείνους που δεν τη χρησιμοποίησαν ποτέ».

Μια μελέτη σε γιατρούς που ειδικεύονται στην ενδοσκόπηση —δηλαδή στη χρήση εύκαμπτων καθετήρων για την εξέταση του εσωτερικού του σώματος— διαπίστωσε ότι πριν αρχίσουν να χρησιμοποιούν AI εντόπιζαν προκαρκινικές εντερικές βλάβες στο 28,4% των κολονοσκοπήσεων. Αφού άρχισαν να χρησιμοποιούν AI και στη συνέχεια τους αφαιρέθηκε, εντόπιζαν βλάβες μόνο στο 22,4% των κολονοσκοπήσεων. Οι διαγνωστικές τους δεξιότητες είχαν μειωθεί σοβαρά.

Πρόσφατα βρέθηκα να οδηγώ μέσα σε ένα ατελείωτο δίκτυο αυτοκινητοδρόμων κοντά στο Άναχαϊμ της Καλιφόρνιας, με το GPS να με καθοδηγεί μέσα από μια σειρά εξόδων και εισόδων σε λεωφόρους. Σκέφτηκα αυτό που όλοι έχουμε σκεφτεί: κάποτε το έκανα αυτό με χάρτες! Σήμερα είμαι τόσο ικανός να το κάνω όσο και να περπατήσω πάνω στον Ειρηνικό Ωκεανό. Το GPS απλώς συρρικνώνει κάποιες δεξιότητες προσανατολισμού· η AI απειλεί να συρρικνώσει τα πάντα μέσα σε όσους της το επιτρέψουν.

Οι απρόθυμοι βελτιστοποιητές. Οι άνθρωποι με μέτρια ανάγκη για γνώση θα καταλάβουν ότι η AI μπορεί να τους αδειάσει πνευματικά. Αυτή η προοπτική θα τους ενοχλήσει πραγματικά. Θα αποφασίσουν, με ειλικρίνεια και καλές προθέσεις, να μην αφήσουν τον εαυτό τους να πέσει θύμα. Όμως μέσα στη γεμάτη και αγχωτική βιασύνη της καθημερινής ζωής, θα παρασυρθούν. Η αποφασιστικότητά τους θα αποτύχει και θα γίνουν υπερβολικά εξαρτημένοι από τα bots.

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μια σαγηνευτική τεχνολογία. Οι ερευνητές του MIT Media Lab διαπίστωσαν ότι, όταν ζήτησαν από ανθρώπους να χρησιμοποιήσουν το ChatGPT για να γράψουν μια σειρά από εργασίες, εκείνοι βασίζονταν όλο και περισσότερο στην AI με κάθε νέα εργασία. Σύντομα, κατέληγαν κυρίως να κάνουν αντιγραφή και επικόλληση. Αυτό δεν συνέβαινε μόνο επειδή οι χρήστες κουράζονταν περισσότερο όσο εργάζονταν. Η τεχνολογία τούς μετέφερε ανεπαίσθητα από έναν τρόπο σκέψης σε έναν άλλο.

Τα παλαιού τύπου εκπαιδευτικά ιδρύματα είναι χτισμένα γύρω από μια νοοτροπία καλλιέργειας: εργάζεσαι σκληρά, υπομένεις δύσκολες εργασίες και μέσα από αυτό γίνεσαι καλύτερος στοχαστής και πιο μορφωμένος άνθρωπος. Η σύγχρονη τεχνολογία, αντίθετα, είναι χτισμένη γύρω από μια νοοτροπία βελτιστοποίησης: βρίσκεις μια μηχανή που κάνει τα πάντα ευκολότερα, ώστε να πετυχαίνεις πράγματα όσο το δυνατόν πιο αποδοτικά.

Ολόκληρη η τεχνολογική βιομηχανία είναι οργανωμένη γύρω από τη βελτιστοποίηση. Σε συνέντευξή του το 2013 στην Guardian, για παράδειγμα, ο Amit Singhal, επικεφαλής της αναζήτησης της Google, δήλωσε: «Εστιάζουμε μανιωδώς στον χρήστη, ώστε να μειώσουμε κάθε πιθανό σημείο τριβής ανάμεσα σε αυτόν, στις σκέψεις του και στην πληροφορία που θέλει να βρει». Οι άνθρωποι με νοοτροπία καλλιέργειας αναζητούν την τριβή· οι άνθρωποι με νοοτροπία βελτιστοποίησης θέλουν η ζωή τους να είναι χωρίς τριβές. Η σύγχρονη τεχνολογία θέλει να σε μετατρέψει από άνθρωπο που χτίζει πνευματικούς μυς σε πνευματικό «τεμπέλη του καναπέ».

Αν κυνηγάς τη βελτιστοποίηση, επιδιώκεις τη μεγιστοποίηση της παραγωγής, όχι την αριστεία. Σε έρευνα που πραγματοποιήθηκε για την εταιρεία λογισμικού GoTo, το 43% των εργαζομένων δήλωσε ότι είχε υποβάλει περιεχόμενο παραγόμενο από AI, παρότι υποψιαζόταν ότι περιείχε λάθη και ήταν γενικά χαμηλής ποιότητας.

Πολύ σύντομα, οι άνθρωποι αυτής της ομάδας των «βελτιστοποιητών» θα υποστούν την ίδια διαδικασία εσωτερικού αδειάσματος με τους ανθρώπους χαμηλής γνωστικής προσπάθειας. Η περιέργεια θα μειώνεται σταδιακά. Η αναπτυξιακή ψυχολόγος του MIT, Laura Schulz, έχει διαπιστώσει ότι όταν ένας δάσκαλος δίνει οδηγίες για το πώς να χρησιμοποιηθεί ένα αντικείμενο, άθελά του περιορίζει την περιέργεια των παιδιών γι’ αυτό. Αν όμως σκόπιμα αποφύγει να δώσει οδηγίες, τα παιδιά γίνονται πιο περίεργα. Η AI μοιάζει με τον δάσκαλο που προσφέρει συνεχώς οδηγίες.

Η γενική εμπλοκή με τη ζωή θα μειώνεται σταδιακά. Μια ερευνητική ομάδα υπό τον Suqing Liu του Shanghai Tech University διαπίστωσε ότι, όταν επέτρεψαν σε ανθρώπους να χρησιμοποιήσουν AI και έπειτα τους ζήτησαν να κάνουν μια άλλη εργασία χωρίς τη βοήθεια AI, τα επίπεδα εσωτερικού κινήτρου των συμμετεχόντων μειώθηκαν κατά μέσο όρο 11%, ενώ το αίσθημα πλήξης αυξήθηκε κατά 20%. Η ενασχόληση με την AI έκανε την πρώτη εργασία να φαίνεται πιο ευχάριστη, με αποτέλεσμα η συνηθισμένη εργασία να μοιάζει βαρετή συγκριτικά.

Οι άνθρωποι αυτής της ομάδας θα γίνονται επίσης όλο και λιγότερο ικανοί να αντισταθούν στο bot. Η τεχνολογία σου ζητά να είσαι ένας ικανός συνομιλητής απέναντι σε μια εξαιρετικά ευφυή αλλά ατελή οντότητα. Τι γίνεται όμως αν δεν έχεις κάνει ποτέ τη δουλειά που απαιτείται για να διαμορφώσεις τη δική σου κοσμοθεωρία ή να χτίσεις τη δική σου βάση γνώσεων; Θα καταλήξεις σε αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «γνωστική παράδοση». Θα πιστεύεις όλα όσα σου λέει το bot και θα κατευθύνεσαι προς όποια κατεύθυνση σου προτείνει.

Ερευνητές της Wharton School του University of Pennsylvania προγραμμάτισαν μια AI ώστε κατά καιρούς να δίνει λανθασμένες απαντήσεις. Οι άνθρωποι αποδέχθηκαν τα λάθη της ως αληθινά στο 80% των περιπτώσεων.

Το βασικό πρόβλημα με τη βελτιστοποίηση είναι ότι θα αλλάξει τη στάση των ανθρώπων απέναντι στην ίδια την προσπάθεια. Ο Chris Sibben είναι διευθυντής στο Rivendell, ένα μικρό ιδιωτικό σχολείο στη Βόρεια Βιρτζίνια. Μια μέρα έδειξε στους μαθητές του μια ταινία για τη δημιουργία της οποίας χρειάστηκαν περισσότεροι από 200 καλλιτέχνες και πάνω από πέντε χρόνια δουλειάς. Οι μαθητές απορούσαν. Γιατί να το κάνει κανείς αυτό; Όπως είπε ένας μαθητής: «Η AI θα μπορούσε να το είχε κάνει σε πέντε λεπτά.»

Ο Sibben διέκρινε σε αυτή την παρατήρηση μια έντονη πολιτισμική μετατόπιση, την οποία, σε ένα δοκίμιο για το Mere Orthodoxy, αποκαλεί «βιομηχανοποίηση της αποστασιοποίησης». Υποστηρίζει ότι ένας μαθητής που έχει «παλέψει με ένα δύσκολο κείμενο, έχει αναθεωρήσει ένα επιχείρημα υπό πίεση, έχει αποτύχει και έχει ξαναπροσπαθήσει, είναι κάτι περισσότερο από ενημερωμένος. Είναι πιο στέρεος». Όπως θα έλεγε και ο φίλος μας ο Κίρκεγκωρ, μόνο μέσα από παθιασμένες δεσμεύσεις χτίζει κανείς τον εαυτό του ως εαυτό.

Τι συμβαίνει όμως αν δεν έχει κάνει ποτέ αυτή τη δουλειά και δεν έχει γίνει ποτέ πραγματικά εαυτός; Ο Sibben υποστηρίζει ότι το σχόλιο «η AI θα μπορούσε να το είχε κάνει σε πέντε λεπτά» δεν αφορά πραγματικά την ταχύτητα. «Είναι μια ηθική επαναξιολόγηση. Προϋποθέτει ότι αυτό που έχει σημασία είναι το αποτέλεσμα, όχι η δοκιμασία· η εικόνα, όχι η όραση· το προϊόν, όχι ο άνθρωπος που γίνεται ικανός να το δημιουργήσει.» Η AI, καταλήγει, «προσφέρει ικανότητα χωρίς μαθητεία. Ευφράδεια χωρίς κατανόηση». Ένας μαθητής που εσωτερικεύει αυτό το μοτίβο δεν γίνεται απλώς πιο τεμπέλης· γίνεται λιγότερο διαμορφωμένος, λιγότερο παρών, λιγότερο ικανός να αντέξει το βάρος της δυσκολίας χωρίς να καταφύγει σε ένα prompt.

Οι πνευματικοί μαραθωνοδρόμοι. Τώρα φτάνουμε στους ανθρώπους με υψηλή ανάγκη για γνώση και στο πώς θα τα πάνε στην εποχή που έρχεται: κάπως σαν μαραθωνοδρόμοι, υποψιάζομαι. Το αυτοκίνητο είναι μια απολύτως καλή τεχνολογία για να διανύσεις 26,2 μίλια. Δεν υπάρχει κανένας πρακτικός λόγος να εκπαιδεύσει κανείς τον εαυτό του να τρέξει αυτή την απόσταση. Κι όμως, κάποιοι άνθρωποι το κάνουν. Θέλουν να καταβάλουν την προσπάθεια, επειδή θέλουν να πετύχουν πράγματα — θέλουν να διευρύνουν τις ικανότητές τους.

Οι άνθρωποι με υψηλή ανάγκη για γνώση είναι έτσι όταν πρόκειται για τη σκέψη. Πιθανότατα ανήκεις κι εσύ σε αυτούς, αν απολαμβάνεις μια κατάσταση σαν την εξής: δουλεύεις εδώ και καιρό πάνω σε ένα πρότζεκτ. Δεν έχεις ιδέα πώς θα το ολοκληρώσεις. Η προθεσμία πλησιάζει και το άγχος είναι μεγάλο. Κι όμως έχεις απόλυτη εμπιστοσύνη ότι θα βρεις τη λύση. Διανοητικά, γνωρίζεις ότι έχεις αποτύχει στο παρελθόν και ότι μπορεί πράγματι να αποτύχεις και αυτή τη φορά. Αλλά ταυτόχρονα ξέρεις βαθιά μέσα σου ότι θα το καταφέρεις. Ψάχνεις, σκέφτεσαι, δοκιμάζεις ιδέες και μετά, σαν από μαγεία, μια μέρα η απάντηση εμφανίζεται στο μυαλό σου — και από εκείνο το σημείο η καμπύλη μάθησης γίνεται εκθετική. Μερικοί άνθρωποι μισούν το άγχος που προκαλεί μια τέτοια κατάσταση, αλλά οι πνευματικοί μαραθωνοδρόμοι ζουν γι’ αυτό.

Μια ομάδα μελετητών με επικεφαλής τον John Cacioppo του University of Chicago εξέτασε περισσότερες από 100 μελέτες για ανθρώπους με υψηλή ανάγκη για γνώση. Αυτοί οι άνθρωποι τείνουν να έχουν πολλές σκέψεις σχετικές με το εκάστοτε έργο. Συμμετέχουν σε διεγερτικές συζητήσεις. Τείνουν επίσης να έχουν υψηλή ανάγκη για κατάληξη και έλεγχο. Μόλις φτάσουν σε ένα συμπέρασμα, μπορεί να είναι πολύ δύσκολο να τους μετακινήσει κανείς από αυτό, ακόμη κι όταν συσσωρεύονται αντίθετα στοιχεία.

Στην εποχή της AI, υποψιάζομαι ότι οι πνευματικοί μαραθωνοδρόμοι θα εργαστούν πολύ σκληρά για να αντισταθούν στην εντροπία της AI. Θα αισθάνονται έντονη επιθυμία να είναι πρωτότυποι. Σε αυτή την εποχή, η πολιτιστική παραγωγή θα μοιάζει ολοένα και πιο οικεία, καθώς τα κείμενα, τα τραγούδια και οι ταινίες θα γίνονται συνθέσεις όσων έχουν ήδη παραχθεί. Οι μαραθωνοδρόμοι, αντίθετα, θα θέλουν να παράγουν έργο που να μοιάζει προσωπικό, που να αντανακλά τον μοναδικό τους εαυτό. Θα θέλουν να βρουν τρόπους να χρησιμοποιούν την AI ώστε να αυξάνουν τη δική τους αυτενέργεια, όχι να τη μειώνουν. Ήδη έχουν ανακαλυφθεί τεχνικές που βοηθούν τους ανθρώπους να το κάνουν αυτό:

Ζήτα υποδείξεις, όχι απαντήσεις: Οι άνθρωποι που ζητούν από την AI να απαντήσει απευθείας στις ερωτήσεις τους υφίστανται σοβαρή μείωση στα κίνητρα και στις ικανότητές τους. Όσοι όμως ζητούν από την AI υπόβαθρο σκέψης ή διευκρινίσεις, δεν υφίστανται τέτοια μείωση.

Ξεκίνα με λευκή σελίδα: Πριν πας στο bot, ξεκίνα με ένα λευκό χαρτί και γράψε τη δική σου ανάλυση και τα δικά σου συμπεράσματα. Έπειτα ζήτησε από την AI να αμφισβητήσει τη σκέψη σου, όχι να την παράγει αντί για σένα.

Εναλλάσσε εργασίες: Κάθε φορά που κάνεις μια εργασία με AI, ακολούθησέ την με μια εργασία που δεν περιλαμβάνει AI. Αυτό θα κρατήσει ζωντανούς τους «μυς» της δημιουργικής προσπάθειας.

Ξανασχεδιάστε τα bots: Η γενική χρήση chatbot υπονομεύει τη μάθηση. Όμως, όπως σημειώνει ο συγγραφέας Alberto Romero, οι AI δάσκαλοι στην πραγματικότητα βελτιώνουν τη μάθηση και τα κίνητρα. Αυτό συμβαίνει επειδή, ενώ τα chatbots κυρίως απαντούν σε ερωτήσεις, οι δάσκαλοι οδηγούν τους μαθητές σε δομημένες διαδρομές μάθησης. Θα πρέπει να είναι δυνατό να επανασχεδιαστούν τα συνηθισμένα bots ώστε να λειτουργούν λιγότερο σαν εγκυκλοπαίδειες και περισσότερο σαν προσωπικοί γυμναστές, των οποίων η δουλειά είναι να χτίζουν πνευματικούς μυς, όχι να τους αντικαθιστούν.

Κάνε σαφή διάκριση ανάμεσα στη μηχανική εργασία και τη δημιουργική εργασία: Άφησε την AI να γράφει λειτουργικά email. Μην την αφήνεις να γράφει τα δοκίμιά σου ή τα υπομνήματά σου. Να ντρέπονται όσοι το κάνουν.

Ζήτα στοχαστές, όχι σκέψη: Το αγαπημένο μου κόλπο όταν χρησιμοποιώ το Claude είναι να μην του ζητώ ποτέ να σκεφτεί ένα πρόβλημα αντί για μένα. Του ζητώ να συνοψίσει τους στοχαστές που έχουν ήδη ασχοληθεί με ένα συγκεκριμένο πρόβλημα. Αν προσπαθώ να κατανοήσω την ανάπτυξη του παιδιού, του ζητώ να φανταστεί έναν διάλογο ανάμεσα στον Jean Piaget και τον Erik Erikson. Τι θα έλεγαν αυτοί οι δύο μεγάλοι ψυχολόγοι ο ένας στον άλλο για το πρόβλημα με το οποίο παλεύω; Έπειτα το ρωτώ ποια βιβλία αυτών των στοχαστών πρέπει να διαβάσω αν θέλω να κατανοήσω το έργο τους. Παίρνω πολύ καλύτερα αποτελέσματα από την AI όταν τη μεταχειρίζομαι ως έναν λαμπρό βιβλιοθηκονόμο και όχι ως μαντείο.

Ίσως να έχετε παρατηρήσει ότι το μέλλον που περιγράφω εδώ είναι ένα μέλλον ακραίας γνωστικής πόλωσης. Κάποιοι άνθρωποι θα χρησιμοποιούν την AI για να σκέφτονται περισσότερο. Άλλοι άνθρωποι —ίσως οι περισσότεροι— θα χρησιμοποιούν την AI για να σκέφτονται λιγότερο. Αν νομίζατε ότι η οικονομική ανισότητα ή η πολιτική πόλωση ήταν κακές, η γνωστική πόλωση θα είναι πραγματικά τρομερή, διαιρώντας την κοινωνία σε κάτι που ίσως αρχίσει να μοιάζει με δύο διαφορετικά είδη. Οι άνθρωποι με υψηλή ανάγκη για γνώση θα γίνονται όλο και πιο παραγωγικοί, όλο και πιο ευτυχισμένοι· οι υπόλοιποι θα πέσουν σε ένα είδος πνευματικής υποτάξης.

Αυτό το μέλλον δεν είναι αναπόφευκτο. Μέχρι τώρα αντιμετώπιζα την ανάγκη για γνώση σαν να ήταν κάποιο έμφυτο χαρακτηριστικό. Όμως, παρότι η δύναμη της θέλησης έχει κάποια κληρονομική βάση, είναι επίσης εξαιρετικά ευαίσθητη στο περιβάλλον. Αν η AI έχει την τάση να υπονομεύει τη βούληση, οι άνθρωποι μπορούν να μεταρρυθμίσουν τους θεσμούς ώστε να τη χτίζουν ξανά.

Αυτή τη στιγμή, το εκπαιδευτικό μας σύστημα είναι χτισμένο γύρω από το περιεχόμενο και την ευφυΐα. Στο δημοτικό σχολείο «κατεβάζει» περιεχόμενο στους εγκεφάλους των μαθητών. Έπειτα χρησιμοποιεί το λύκειο για να ξεχωρίσει τους έξυπνους και να τους απομονώσει σε ελίτ πανεπιστήμια. Στην εποχή της AI, τα σχολεία θα πρέπει να αλλάξουν προσανατολισμό και να εστιάσουν στη βούληση. Όταν περιβαλλόμαστε από μηχανές που γνωρίζουν πολλά για πολλά θέματα, αυτό που πραγματικά ξεχωρίζει τους ανθρώπους είναι η επιθυμία τους να εργαστούν σκληρά και να μετατρέψουν τη γνώση σε δημιουργικό αποτέλεσμα. Αυτό που πραγματικά έχει σημασία, επομένως, δεν είναι η εγκεφαλική ισχύς, αλλά η προθυμία να τρέξει κανείς τους πνευματικούς μαραθώνιους που παράγουν αποτελέσματα υψηλής ποιότητας.

Το κρίσιμο καθήκον μπροστά μας είναι να καλλιεργήσουμε στους ανθρώπους την επιθυμία να αναζητούν τη γνωστική πολυπλοκότητα. Χωρίς να το παρακάνω τύπου Joseph Campbell, η ουσιώδης πρόκληση είναι η εξής: πώς εκπαιδεύουμε τους ανθρώπους να βλέπουν τη ζωή τους ως ένα ταξίδι ήρωα, στο οποίο αναλαμβάνουν δύσκολες αποστολές, στις οποίες μπορεί να αποτύχουν και οι οποίες σίγουρα θα περιλαμβάνουν πόνο και ταλαιπωρία; Πώς διαμορφώνουμε ανθρώπους ώστε να έχουν καρδιά εξερευνητή, προθυμία να αντέχουν, ικανότητα να συνεχίζουν να αγωνίζονται ακόμη κι όταν το σώμα και το μυαλό τους τούς λένε να τα παρατήσουν, ώστε να φτάνουν σε νέους προορισμούς και να ανακαλύπτουν πράγματα;

Μου φαίνεται ότι στην εποχή της AI, κάθε σχολείο και κάθε οργανισμός θα πρέπει να βρει τις δικές του απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Θα πρέπει να αφιερώνουν πολύ περισσότερο χρόνο ρωτώντας όσους έχουν υπό την ευθύνη τους: «Τι είναι αυτό που πραγματικά θέλεις περισσότερο, βαθιά μέσα στην καρδιά σου; Τι υπάρχει εκεί έξω στον κόσμο που αξίζει πραγματικά να το θέλεις; Πώς καλλιεργούμε τις υψηλότερες επιθυμίες σου;» Στη σημερινή μας κουλτούρα, όλοι σου λένε να βρεις το πάθος σου, αλλά κανείς δεν σου λέει πώς. Τα σχολεία και οι οργανισμοί θα πρέπει να το διδάξουν αυτό.

Αυτό είναι περίπλοκο, επειδή δεν έχουμε άμεσο έλεγχο πάνω στις επιθυμίες μας. Δεν μπορείς να εξαναγκάσεις τον εαυτό σου να γίνει πιο περίεργος, όπως δεν μπορείς να εξαναγκάσεις τον εαυτό σου να του αρέσει η γεύση του φουά γκρα. Όμως τα καλά νέα είναι τα εξής: μπορούμε να επηρεάσουμε έμμεσα τις επιθυμίες μας, τοποθετώντας τον εαυτό μας σε καταστάσεις που είτε τις διεγείρουν είτε τις καταπνίγουν.

Πολλά από τα σχολεία μας κάνουν αξιοπρεπή δουλειά στο να συνθλίβουν την επιθυμία των μαθητών για πνευματική προσπάθεια. Κάθε λεπτό που ένα παιδί κάθεται βαριεστημένο σε μια τάξη συνθλίβει αυτή την επιθυμία. Οι εξωτερικές ανταμοιβές, όπως οι βαθμοί, κάνουν το ίδιο, επειδή οι εξωτερικές επιθυμίες τείνουν να εκτοπίζουν τις εσωτερικές. Ο πληθωρισμός των βαθμών συνθλίβει την επιθυμία κάνοντας τα πάντα υπερβολικά εύκολα. Πολλά από τα συστήματά μας έχουν δημιουργηθεί από ορθολογιστές ώστε να εστιάζουν στο δηλωτικό επίπεδο του νου, στο κομμάτι που μαθαίνει γεγονότα και εξετάζει επιχειρήματα. Συχνά, όμως, αγνοούν τη ζημιά που κάνουν στα σκοτεινά δάση, στα βαθύτερα επίπεδα του νου όπου γεννιούνται τα κίνητρα.

Ευτυχώς, τα σχολεία και οι οργανισμοί μπορούν επίσης να φουντώσουν την επιθυμία. Η πιο άμεση θεωρία κινήτρων είναι γνωστή ως θεωρία αυτοπροσδιορισμού, που θεμελιώθηκε από τους Edward Deci και Richard Ryan. Οι άνθρωποι αισθάνονται κινητοποιημένοι όταν βρίσκονται σε καταστάσεις που τους προσφέρουν αυτονομία —έχω τον έλεγχο των επιλογών μου—, ικανότητα —αναπτύσσω τις δεξιότητές μου— και σχέση με τους άλλους —οι άνθρωποι εδώ νοιάζονται για μένα. Από τη δική μου εμπειρία, το κίνητρο αυξάνεται με τον θαυμασμό, όπως όταν οι μαθητές έρχονται αντιμέτωποι με σπουδαίους ανθρώπους ή σπουδαία έργα τέχνης. Το κίνητρο αυξάνεται επίσης μέσα από τη μαθητεία, όπως όταν ένας μέντορας δεν διδάσκει σε κάποιον μόνο πώς να γίνει μηχανικός, αλλά και πώς να γίνει το είδος του ανθρώπου που αγαπά τη μηχανική.

Η βασική μου πεποίθηση για ολόκληρη αυτή την εποχή είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα αποκαλύψει τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, φανερώνοντας τι δεν μπορεί να κάνει η AI. Πριν από την AI, πολλοί άνθρωποι πίστευαν ότι η λογική και η ευφυΐα ήταν οι ιδιότητες που ορίζουν την ανθρωπότητα. Αυτές είναι που μας κάνουν διαφορετικούς από τα ζώα. Όμως σύντομα θα υπάρχουν οντότητες πολύ πιο έξυπνες από εμάς· άρα αυτό δεν μπορεί να είναι εκείνο που ορίζει την ανθρώπινη φύση.

Αυτό που δεν μπορεί να κάνει η AI είναι να λαχταρά πράγματα. Ναι, υπάρχουν μερικοί μηχανισμοί που μοιάζουν με ανταμοιβή στο λεπτό στρώμα των μοντέλων που έχει δημιουργηθεί μέσω ενισχυτικής μάθησης, αλλά τα μοντέλα είναι συντριπτικά προσανατολισμένα στην πρόβλεψη, όχι στην επιθυμία. Η AI δεν μπορεί να λαχταρά, πρώτα απ’ όλα, επειδή δεν έχει βιολογικές ανάγκες — τις ανάγκες που ωθούν τα ζωντανά όντα να αναπτύσσονται και να εξερευνούν. Ακόμη πιο σημαντικό: η AI δεν έχει εαυτό. Ένα bot δεν έχει έναν παρελθοντικό εαυτό που υπήρξε κάποτε ούτε έναν μελλοντικό εαυτό που επιθυμεί να γίνει. Ένα bot δεν έχει μια δομή φροντίδων και μια ιεραρχία αγάπης, όπως έχει ένας άνθρωπος. Ένα bot δεν έχει προσωπική ιστορία, ένα ιδιαίτερο σύνολο από πληγές, χαρές και ενθουσιασμούς που βιώθηκαν σε περιοχές βαθύτερες από τον ορθολογικό υπολογισμό· ούτε έχει μια διαδοχή ονείρων και ελπίδων που αναδύονται επίσης από αυτές τις περιοχές.

Παρά τα όσα μας έλεγαν κάποτε οι ορθολογιστές, η ζωή δεν αφορά κυρίως την επίλυση προβλημάτων. Οποιοσδήποτε υπολογιστής μπορεί να το κάνει αυτό. Η ζωή είναι προσκύνημα, πορεία, ταξίδι· πηγαίνει κάπου, μεγαλώνει μέσα από την εμπειρία, διευρύνει τον εαυτό, απλώνεται προς μια δυνατότητα που ακόμη δεν κατέχεις. Επομένως, τα καθοριστικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά είναι οι εσωτερικές ωθήσεις — οι δυνάμεις που μας σπρώχνουν να αναλάβουμε πνευματική προσπάθεια και να υπερβούμε τη δυσκολία — και οι φιλοδοξίες: το να ξέρεις πού θέλεις να πας, ποιον σκοπό υπηρετείς, τι είδους άνθρωπος θα ήθελες να γίνεις.

Αν μπορέσουμε να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να μάθουν να θέλουν περισσότερα, να λαχταρούν περισσότερο, τότε θα είναι πρόθυμοι να αναλάβουν την πνευματική προσπάθεια που απαιτείται για να κάνουν δύσκολα πράγματα, και θα αποφύγουμε τη γνωστική πόλωση που βρίσκεται μπροστά μας. Αν μπορέσουμε να εκπαιδεύσουμε τους ανθρώπους ώστε να είναι ξεκάθαροι και ολόψυχοι σχετικά με αυτό που πραγματικά αγαπούν, τότε η AI θα κάνει τους υπολογισμούς και τις συνθέσεις, αλλά οι άνθρωποι θα εξακολουθούν να ορίζουν τι έχει σημασία, τι αξίζει να εξερευνηθεί, ποιες αποστολές αναλαμβάνουμε και πού τελικά καταλήγουμε. Αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει μια κοινωνία γεμάτη bots, στην οποία όμως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια θα διατηρείται — και ίσως ακόμη και να ενισχύεται.

David Brooks

Ο David Brooks είναι συντάκτης στο περιοδικό The Atlantic και συγγραφέας του βιβλίου How to Know a Person: The Art of Seeing Others Deeply and Being Deeply Seen.

Είναι επίσης αρθρογράφος στους New York Times και σχολιαστής στο PBS NewsHour.

Έχει γράψει επίσης τα βιβλία The Second Mountain και The Road to Character. Έχει τιμηθεί με περισσότερα από 30 επίτιμα διδακτορικά από αμερικανικά κολέγια και πανεπιστήμια, είναι μέλος της American Academy of Arts and Sciences και διδάσκει στο Yale.

The Atlantic