Η 16η Μαρτίου είναι μια από εκείνες τις ημερομηνίες που εκθέτουν γυμνή τη βαρβαρότητα του σύγχρονου κράτους όταν αποφασίζει να μετατρέψει ολόκληρο έναν λαό σε στόχο. Στις 16 Μαρτίου 1988, η Χαλάμπτζα, μια κουρδική πόλη στο βόρειο Ιράκ, χτυπήθηκε με χημικά όπλα από το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν. Οι νεκροί υπολογίζονται από 3.200 έως 5.000, ενώ οι τραυματίες ήταν πολλοί περισσότεροι. Άνθρωποι, οικογένειες, παιδιά, ηλικιωμένοι, βρέθηκαν νεκροί στους δρόμους, στα σπίτια, στην προσπάθειά τους να ξεφύγουν από ένα αόρατο δηλητήριο.
Η επίθεση δεν έγινε στο κενό. Προηγήθηκε η κατάληψη της περιοχής από peshmerga με υποστήριξη Ιρανών Φρουρών της Επανάστασης, και η Human Rights Watch σημειώνει ότι ο βομβαρδισμός της Χαλάμπτζα ήταν αντίποινα για αυτή την απώλεια, έστω κι αν τεχνικά δεν εντάσσεται σε μία από τις τυπικές φάσεις της επιχείρησης Ανφάλ. Ουσιαστικά, όμως, ανήκει στην ίδια μεγάλη εικόνα: στη γενοκτονική εκστρατεία του ιρακινού καθεστώτος εναντίον των Κούρδων.
Αυτό έχει σημασία να το λέμε καθαρά: η Χαλάμπτζα δεν ήταν «ένα τραγικό επεισόδιο του πολέμου». Δεν ήταν μια ατυχής υπερβολή σε συνθήκες μάχης. Ήταν μια σκόπιμη επίδειξη τρόμου. Ένα μήνυμα ότι το καθεστώς μπορούσε να τιμωρήσει έναν πληθυσμό ολόκληρο, όχι μόνο στρατιωτικά αλλά και βιολογικά, εισβάλλοντας στον αέρα που ανέπνεε. Γι’ αυτό και η Χαλάμπτζα έμεινε σύμβολο: όχι μόνο της κουρδικής οδύνης, αλλά και του σημείου όπου η κρατική βία πέρασε σε μια σχεδόν απόλυτη μορφή απανθρωπιάς.
Υπάρχει και μια δεύτερη αλήθεια, λιγότερο άνετη για τη διεθνή μνήμη. Η ενοχή του καθεστώτος δεν αντιμετωπίστηκε εξαρχής με την καθαρότητα που σήμερα θεωρούμε αυτονόητη. Ο Joost Hiltermann έχει δείξει ότι στην πρώτη φάση επικράτησαν σύγχυση, παραπληροφόρηση και πολιτικές σκοπιμότητες, με αποτέλεσμα να θολώσει η ευθύνη και να κυκλοφορήσουν ακόμα και εκδοχές που επιβάρυναν το Ιράν. Η μεταγενέστερη έρευνα, βασισμένη σε ιρακινά έγγραφα, αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα και μαρτυρίες, απέδωσε την επίθεση καθαρά στο Ιράκ. Η μνήμη της Χαλάμπτζα, λοιπόν, δεν είναι μόνο μνήμη ενός εγκλήματος· είναι και μνήμη της διεθνούς ηθικής αποτυχίας να ειπωθεί αμέσως η αλήθεια χωρίς περιστροφές.
Γι’ αυτό η Χαλάμπτζα παραμένει επίκαιρη. Όχι μόνο επειδή οι επιζώντες κουβαλούν ακόμη στο σώμα και στην ψυχή τις συνέπειες της επίθεσης, αλλά επειδή κάθε συζήτηση για χημικά όπλα, για απαγορευμένα μέσα πολέμου, για ατιμωρησία και για γενοκτονική πολιτική, γυρίζει αργά ή γρήγορα σε εκείνη τη μέρα. Ο OPCW τη μνημονεύει ακριβώς γι’ αυτό: ως ένα μόνιμο ηθικό και πολιτικό κατηγορώ απέναντι σε κάθε ιδέα ότι τέτοια όπλα μπορούν να έχουν θέση στον κόσμο.
Η Χαλάμπτζα είναι, τελικά, μια δοκιμασία μνήμης. Αν τη θυμόμαστε σωστά, δεν θυμόμαστε μόνο τους νεκρούς της. Θυμόμαστε και τι μπορεί να συμβεί όταν ένας λαός απογυμνώνεται από την ανθρώπινη αξία του, όταν η εξουσία βαφτίζει την εξόντωση «ασφάλεια» και όταν ο υπόλοιπος κόσμος αργεί να ονομάσει το έγκλημα με το αληθινό του όνομα.
