Παντελής Σαββίδης · Εισαγωγική ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου του Σταύρου Καλεντερίδη · Θεσσαλονίκη, 12 Νοεμβρίου 2026

Η ομιλία του Παντελή Σαββίδη

Κυρίες και κύριοι, Καλησπέρα σας. Σας καλωσορίζω στη σημερινή εκδήλωση και σας ευχαριστώ θερμά για την παρουσία σας. Ευχαριστώ τις εκδόσεις Ινφογνώμων για την πρωτοβουλία αυτής της παρουσίασης, τις τρεις εκλεκτές κυρίες που θα μας μιλήσουν για το βιβλίο και, βεβαίως, τον συγγραφέα, Σταύρο Καλεντερίδη, που μας προσφέρει την ευκαιρία να συζητήσουμε ένα θέμα με ιδιαίτερο ιστορικό βάρος, αλλά και με διαχρονική σημασία. Το βιβλίο που παρουσιάζουμε σήμερα έχει έναν λιτό, αλλά εξαιρετικά φορτισμένο τίτλο: «Πατρίδες».

Μία λέξη στον πληθυντικό. Και νομίζω ότι αυτός ο πληθυντικός περικλείει ένα μεγάλο μέρος της ουσίας του βιβλίου. Γιατί για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης, η πατρίδα δεν ήταν μια αφηρημένη γεωγραφική ή πολιτική έννοια. Ήταν συγκεκριμένοι τόποι. Ήταν πόλεις και χωριά, σπίτια και γειτονιές, σχολεία και εκκλησίες. Ήταν η γλώσσα, οι παραδόσεις, οι μουσικές, τα επαγγέλματα, οι ανθρώπινες σχέσεις. Ήταν η καθημερινή ζωή.

Ήταν, με άλλα λόγια, ολόκληροι κόσμοι που δημιουργήθηκαν και εξελίχθηκαν στη διάρκεια πολλών αιώνων. Κόσμοι που γνώρισαν περιόδους μεγάλης ακμής, αλλά και σκληρές δοκιμασίες, μέχρι τη δραματική ανατροπή των αρχών του εικοστού αιώνα. Θα ήθελα, λοιπόν, να ξεκινήσω από ένα στοιχείο που προσωπικά θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό στην προσέγγιση του συγγραφέα.

Το βιβλίο δεν αρχίζει από την Καταστροφή. Αρχίζει από τη ζωή.

Και αυτό δεν είναι μια απλή επιλογή στη διάρθρωση της ύλης. Έχει βαθύτερη σημασία. Διότι όταν αναφερόμαστε στον Ελληνισμό της Ανατολής, συχνά η συλλογική μας μνήμη επικεντρώνεται στα τραγικά γεγονότα των αρχών του περασμένου αιώνα. Στους διωγμούς, στη Γενοκτονία, στη Μικρασιατική Καταστροφή, στον ξεριζωμό και στην προσφυγιά. Πρόκειται αναμφισβήτητα για καθοριστικά γεγονότα. Αλλά αν περιορίσουμε την ιστορία αυτών των πληθυσμών μόνο στην τραγική τους κατάληξη, κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε όσα προηγήθηκαν.

Να γνωρίζουμε, δηλαδή, πώς καταστράφηκε ένας κόσμος, αλλά να μη γνωρίζουμε επαρκώς πώς δημιουργήθηκε, πώς έζησε και τι πρόσφερε. Ο Σταύρος Καλεντερίδης επιχειρεί να μας παρουσιάσει αυτή την ευρύτερη εικόνα. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου μάς μεταφέρει σε έναν τεράστιο ιστορικό και γεωγραφικό χώρο. Από την Κωνσταντινούπολη και την Ανατολική Θράκη μέχρι την Τραπεζούντα, την Αμισό και την Κερασούντα. Από την Καππαδοκία και την Καισάρεια μέχρι τη Σμύρνη, την Έφεσο, τις Κυδωνιές και τη Φώκαια.

Παρακολουθεί τη διαχρονική παρουσία του Ελληνισμού, την ανάπτυξη των κοινοτήτων, την οικονομική και εμπορική δραστηριότητα, την παιδεία, τη θρησκευτική ζωή, τον πολιτισμό. Και αναδεικνύει μια ιδιαίτερα σημαντική πραγματικότητα. Ότι ο Ελληνισμός της Ανατολής δεν ήταν απλώς ένας πληθυσμός που κατοικούσε σε ορισμένες περιοχές. Ήταν ένα δυναμικό και δημιουργικό στοιχείο της κοινωνικής, οικονομικής και πνευματικής ζωής αυτών των τόπων.

Οι ελληνικές κοινότητες είχαν αναπτύξει σημαντικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, εμπορικά δίκτυα, οικονομικές δραστηριότητες και πολιτιστικούς θεσμούς. Και θεωρώ ότι αυτή η διάσταση είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε το πραγματικό μέγεθος της ιστορικής απώλειας. Γιατί η καταστροφή μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο με τους ανθρώπους που χάθηκαν ή με τις περιουσίες που εγκαταλείφθηκαν. Μετριέται και με τους θεσμούς που διαλύθηκαν, με τις κοινότητες που έπαψαν να υπάρχουν, με τις πολιτιστικές και κοινωνικές συνέχειες που διακόπηκαν.

Αυτό είναι ένα από τα σημαντικά μηνύματα που αναδεικνύονται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου.

Το δεύτερο μέρος μάς οδηγεί στη δραματική περίοδο του ξεριζωμού. Εδώ ο συγγραφέας εξετάζει την πολιτική κατάσταση στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, το Ανατολικό Ζήτημα, τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων, τους πολέμους, τους διωγμούς και τη Γενοκτονία, τη Μικρασιατική Εκστρατεία και την Καταστροφή, μέχρι τη Συνθήκη της Λωζάννης. Είναι το πιο οδυνηρό μέρος της ιστορικής διαδρομής. Είναι όμως και το σημείο στο οποίο η Ιστορία συναντά με ιδιαίτερα έντονο τρόπο τη διεθνή πολιτική. Και εδώ θα ήθελα να σταθούμε λίγο περισσότερο.

Διότι η τύχη του Ελληνισμού της Ανατολής δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένη από το διεθνές περιβάλλον της εποχής. Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τις εξελίξεις χωρίς να λάβουμε υπόψη τις στρατηγικές επιδιώξεις των Μεγάλων Δυνάμεων, τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την άνοδο των εθνικισμών, τις επιλογές των πολιτικών ηγεσιών, τους πολεμικούς ανταγωνισμούς και τους συσχετισμούς ισχύος. Η ιστορία εκείνης της περιόδου μάς υπενθυμίζει μια πραγματικότητα που εξακολουθεί να έχει σημασία και στις μέρες μας.

Στις διεθνείς σχέσεις, οι διακηρύξεις αρχών δεν συμπίπτουν πάντοτε με τις πολιτικές επιλογές των κρατών.

Τα συμφέροντα, οι στρατηγικές επιδιώξεις και οι μεταβολές των συμμαχιών μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά τη μοίρα ολόκληρων πληθυσμών. Αυτό δεν σημαίνει ότι η γεωπολιτική εξηγεί ή δικαιολογεί τα πάντα. Πολύ περισσότερο, δεν απαλλάσσει κανέναν από την ευθύνη για εγκλήματα, διωγμούς και παραβιάσεις θεμελιωδών ανθρώπινων δικαιωμάτων. Σημαίνει, όμως, ότι η ιστορική κατανόηση απαιτεί να εξετάζουμε τα γεγονότα σε όλη τους την πολυπλοκότητα. Να αναζητούμε τα αίτια και τις ευθύνες.

Να εξετάζουμε τις επιλογές που έγιναν, αλλά και εκείνες που θα μπορούσαν να είχαν γίνει. Και να μη θεωρούμε ότι όσα συνέβησαν ήταν αναπόφευκτα. Γιατί η Ιστορία δεν είναι μια αλληλουχία προδιαγεγραμμένων γεγονότων. Είναι και το αποτέλεσμα ανθρώπινων αποφάσεων. Πολιτικών αποφάσεων που, πολλές φορές, καθορίζουν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων. Αυτή η οπτική, πιστεύω, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για τη συζήτησή μας σήμερα, καθώς ο συγγραφέας προσεγγίζει ένα ιστορικό αντικείμενο έχοντας και την ιδιότητα του διεθνολόγου.

Θα είχε, επομένως, ενδιαφέρον να ακούσουμε πώς ο ίδιος αντιλαμβάνεται τη σχέση ανάμεσα στην ιστορική εμπειρία και στα διδάγματα της διεθνούς πολιτικής. Όχι για να μεταφέρουμε μηχανικά το παρελθόν στο παρόν. Οι εποχές και οι συνθήκες είναι διαφορετικές. Αλλά για να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η διεθνής ισχύς και, κυρίως, τα όρια μέσα στα οποία καλούνται να κινηθούν τα κράτη και οι κοινωνίες.

Το τρίτο μέρος του βιβλίου έχει έναν εξαιρετικά χαρακτηριστικό τίτλο: «Η πατρίδα Ελλάδα». Εδώ αρχίζει ένα διαφορετικό, αλλά εξίσου σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας. Γιατί ο ξεριζωμός δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή που ένας άνθρωπος εγκαταλείπει το σπίτι του. Συνεχίζεται στην προσπάθειά του να επιβιώσει, να εγκατασταθεί σε έναν καινούργιο τόπο και να ξαναχτίσει τη ζωή του. Οι πρόσφυγες έφτασαν στην Ελλάδα σε συνθήκες εξαιρετικά δύσκολες.

Σε μια χώρα οικονομικά εξαντλημένη, πολιτικά ταραγμένη και κοινωνικά ανέτοιμη να αντιμετωπίσει μια τόσο μεγάλη ανθρωπιστική κρίση. Πολλοί είχαν χάσει τις οικογένειές τους, τις περιουσίες τους, τα σπίτια τους. Και βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη φτώχεια, τις ασθένειες, την έλλειψη στέγης, την ανεργία, αλλά και τις δυσκολίες της κοινωνικής αποδοχής. Γιατί δεν πρέπει να εξιδανικεύουμε ούτε αυτό το κεφάλαιο της Ιστορίας. Η υποδοχή και η ενσωμάτωση των προσφύγων δεν υπήρξαν πάντοτε εύκολες διαδικασίες.

Υπήρξαν προκαταλήψεις, κοινωνικές αντιθέσεις, συγκρούσεις συμφερόντων και βαθιές ανθρώπινες δοκιμασίες. Και όμως, οι άνθρωποι αυτοί κατόρθωσαν να δημιουργήσουν ξανά. Έφεραν μαζί τους γνώσεις, επαγγελματικές δεξιότητες, επιχειρηματικές εμπειρίες, πολιτιστικές παραδόσεις. Συνέβαλαν αποφασιστικά στην ανάπτυξη της γεωργίας, της βιομηχανίας, του εμπορίου, της εκπαίδευσης, της τέχνης και του αθλητισμού. Και τελικά επηρέασαν καθοριστικά τη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας.

Εδώ, στη Θεσσαλονίκη, αυτή η πραγματικότητα έχει μια ιδιαίτερη σημασία. Γιατί η προσφυγική ιστορία δεν αποτελεί απλώς ένα κεφάλαιο του παρελθόντος της πόλης μας. Είναι κομμάτι της ίδιας της ταυτότητάς της. Η Καλαμαριά, η Τούμπα, οι προσφυγικοί συνοικισμοί, οι σύλλογοι, τα αθλητικά σωματεία, οι πολιτιστικές παραδόσεις, οι μουσικές και οι οικογενειακές αφηγήσεις συνδέονται άμεσα με αυτή την ιστορική διαδρομή.

Ακόμη και σήμερα, ονόματα όπως ο ΠΑΟΚ και ο Απόλλων Καλαμαριάς μάς θυμίζουν ότι οι προσφυγικοί πληθυσμοί δεν δημιούργησαν μόνο νέες κατοικίες και νέες επαγγελματικές δραστηριότητες. Δημιούργησαν θεσμούς, συλλογικές ταυτότητες και χώρους κοινωνικής ζωής. Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, μια συγκλονιστική πτυχή της προσφυγικής εμπειρίας.

Οι άνθρωποι αυτοί έχασαν τις πατρίδες τους, αλλά δεν έχασαν τη δημιουργική τους δύναμη.

Και μέσα από αυτή τη δημιουργία συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας νέας Ελλάδας.

Θα ήθελα, όμως, να προχωρήσω και σε έναν τελευταίο προβληματισμό. Ποια είναι σήμερα η σημασία ενός τέτοιου βιβλίου; Γιατί εξακολουθούμε να επιστρέφουμε, περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, σε αυτά τα ιστορικά γεγονότα; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο ότι έχουμε χρέος να θυμόμαστε. Αυτό είναι αναμφισβήτητο. Αλλά πιστεύω ότι δεν αρκεί.

Έχουμε κυρίως χρέος να γνωρίζουμε.

Και υπάρχει ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στη μνήμη και στη γνώση. Η μνήμη διατηρεί τη σχέση μας με το παρελθόν. Η ιστορική γνώση μάς βοηθά να το κατανοήσουμε. Η μνήμη συγκινεί. Η γνώση μάς επιτρέπει να ερμηνεύουμε, να κρίνουμε, να αμφισβητούμε, να αναζητούμε τα αίτια και να αξιολογούμε τις συνέπειες. Και οι δύο είναι απαραίτητες. Η μνήμη χωρίς τη γνώση κινδυνεύει να περιοριστεί σε μια επαναλαμβανόμενη τελετουργία.

Η ιστορική γνώση χωρίς την ανθρώπινη μνήμη κινδυνεύει να χάσει την επαφή της με τις πραγματικές ζωές που βρίσκονται πίσω από τα γεγονότα. Το ζητούμενο είναι να συνυπάρχουν. Και νομίζω ότι αυτή είναι μια ιδιαίτερα σημαντική αποστολή για τη δική μας εποχή. Η γενιά που βίωσε τον ξεριζωμό έχει σχεδόν ολοκληρωτικά φύγει από τη ζωή. Οι άμεσες μαρτυρίες λιγοστεύουν. Οι οικογενειακές αφηγήσεις περνούν στις επόμενες γενιές, αλλά συχνά αποσπασματικά. Και έτσι προκύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα:

Πώς θα γνωρίσει ένας νέος άνθρωπος σήμερα τι ήταν η Σμύρνη, η Τραπεζούντα, η Αργυρούπολη, η Καισάρεια ή οι Σαράντα Εκκλησιές; Πώς θα κατανοήσει ότι δεν πρόκειται απλώς για ονόματα πόλεων που συναντά σε παλιά βιβλία ή σε αφηγήσεις των παππούδων του, αλλά για τόπους με βαθιά ιστορική και πολιτιστική σημασία; Και κυρίως, πώς θα μπορέσει να κατανοήσει τα γεγονότα εκείνης της εποχής χωρίς να εγκλωβιστεί ούτε στη λήθη ούτε σε απλουστευτικές και μυθοποιημένες ερμηνείες του παρελθόντος;

Γιατί η Ιστορία χρειάζεται τεκμηρίωση, επιστημονική σοβαρότητα και ελευθερία της σκέψης.

Δεν υπηρετείται από τη λήθη. Αλλά δεν υπηρετείται ούτε από την άκριτη αποδοχή κάθε ερμηνείας που επιβεβαιώνει τις ήδη διαμορφωμένες πεποιθήσεις μας. Η ουσιαστική γνώση της Ιστορίας απαιτεί να μπορούμε να θέτουμε ερωτήματα, ακόμη και δύσκολα. Να εξετάζουμε τις πηγές. Να διακρίνουμε τα γεγονότα από τις ερμηνείες. Και να κατανοούμε ότι ο σεβασμός στην ιστορική μνήμη δεν αναιρεί την ανάγκη της ιστορικής έρευνας. Αντιθέτως, την καθιστά ακόμη πιο επιτακτική.

Σε αυτό το πλαίσιο θεωρώ ιδιαίτερα θετικό ότι ένας συγγραφέας νεότερης γενιάς καταπιάνεται με ένα τόσο εκτεταμένο και απαιτητικό ιστορικό αντικείμενο. Γιατί η μεταβίβαση της ιστορικής γνώσης στις νέες γενιές είναι προϋπόθεση για να μη μετατραπεί η συλλογική μνήμη σε κάτι στατικό, απομακρυσμένο από τη σημερινή κοινωνία. Και ένα βιβλίο σαν αυτό μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για περαιτέρω μελέτη, προβληματισμό και ουσιαστικό διάλογο.

Κυρίες και κύριοι, Θα ήθελα να κλείσω με μια σκέψη που, πιστεύω, αποτυπώνει το βαθύτερο νόημα της σημερινής παρουσίασης. Η ιστορία του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Ανατολικής Θράκης δεν είναι μόνο μια ιστορία απώλειας. Είναι και μια ιστορία δημιουργίας. Δεν είναι μόνο μια ιστορία διωγμού και ξεριζωμού. Είναι και μια ιστορία επιβίωσης, προσαρμογής και αναγέννησης. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το στοιχείο που κάνει τη λέξη «Πατρίδες» τόσο ισχυρή. Γιατί οι πατρίδες δεν υπάρχουν μόνο στους γεωγραφικούς χάρτες.

Υπάρχουν στη γλώσσα, στις παραδόσεις, στη μουσική, στα οικογενειακά βιώματα, στη συλλογική συνείδηση. Υπάρχουν στους ανθρώπους που τις θυμούνται και σε εκείνους που προσπαθούν να τις γνωρίσουν.

Μπορεί ένας άνθρωπος να χάσει τον τόπο του, αλλά να μεταφέρει μέσα του έναν ολόκληρο κόσμο.

Και αυτός ο κόσμος, όταν συναντηθεί με άλλους ανθρώπους, σε έναν νέο τόπο, μπορεί να γίνει πηγή μιας καινούργιας δημιουργίας. Αυτό συνέβη, σε μεγάλο βαθμό, με τον προσφυγικό Ελληνισμό. Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά του αποτυπώματα. Το βιβλίο του Σταύρου Καλεντερίδη μάς δίνει την ευκαιρία να ξαναδούμε αυτή τη μεγάλη διαδρομή. Όχι μόνο για να τιμήσουμε το παρελθόν, αλλά και για να το κατανοήσουμε καλύτερα.

Γιατί, τελικά, η μεγαλύτερη τιμή που μπορούμε να αποδώσουμε σε όσους έζησαν την Ιστορία είναι να προσπαθήσουμε να τη γνωρίσουμε σε βάθος και να τη μεταδώσουμε με ευθύνη στις επόμενες γενιές.

Με αυτές τις σκέψεις θα ήθελα να ανοίξουμε τη σημερινή μας συζήτηση. Δεν θα επιχειρήσω να επεκταθώ περισσότερο στα επιμέρους ζητήματα του βιβλίου, γιατί έχουμε τη χαρά να φιλοξενούμε τρεις ομιλήτριες που θα το προσεγγίσουν από διαφορετικές οπτικές. Την κυρία Ελένη Μεντεσίδου, αρχαιολόγο και ακαδημαϊκή συνεργάτιδα του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος. Την κυρία Αγγελική Παμπουκίδου, φιλόλογο, συγγραφέα και ποιήτρια. Και την κυρία Μαγδαληνή Αθανασιάδου, φιλόλογο στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Θα έχουμε, βεβαίως, τη δυνατότητα να ακούσουμε και τον ίδιο τον συγγραφέα, τον Σταύρο Καλεντερίδη, να μας μιλά για τα κίνητρα που τον οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου, την ερευνητική του προσπάθεια και τα συμπεράσματα που ο ίδιος θεωρεί σημαντικότερα. Εύχομαι η σημερινή παρουσίαση να μην αποτελέσει απλώς μια ακόμη εκδήλωση ιστορικής αναφοράς, αλλά μια αφορμή για ουσιαστική σκέψη και γόνιμο διάλογο. Σας ευχαριστώ θερμά. Και με ιδιαίτερη χαρά δίνω τον λόγο στην πρώτη μας ομιλήτρια, την κυρία Ελένη Μεντεσίδου.