Συνέντευξη του καθηγητή Michel Desmurget* στην Eugénie Boilait
Στην Κίνα, το 55%των μαθητών διαπρέπουν στα μαθηματικά, σε σύγκριση με μόνο 5% στη Γαλλία και 2%!!! στην Ελλάδα, σύμφωνα με το ΡΙSA 2025. Έτσι εξηγείται πως η Κίνα αναδείχτηκε πρώτη οικονομική δύναμη σε μια γενιά!
LE FIGARO. – Δύο γεγονότα, εκτός πολιτικής και τον πόλεμο, έγιναν πρωτοσέλιδα: η κατακόρυφη πτώση των επιδόσεων των φοιτητών του ΟΟΣΑ – κυρίως λόγω του χρόνου που περνούν μπροστά σε οθόνες – και οι ανησυχίες ορισμένων τεχνολογικών γιγάντων σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία κινδυνεύει να μας ξεπεράσει. Δεν υπάρχει άραγε ένα παράδοξο στο να αναπτύσσομε μια τεχνολογία – υπερδύναμη, ενώ παράλληλα αποδεχόμαστε σιωπηρά ότι η παγκόσμια συλλογική νοημοσύνη μαραίνεται;
MICHEL DESMURGET – Από κυνική άποψη, θα πρέπει να ζητήσουμε την ανάπτυξη ακόμη πιο ισχυρής τεχνητής νοημοσύνης για να αντισταθμίσουμε την παρακμή της ανθρώπινης νοημοσύνης μας. Είναι ένας φαύλος κύκλος: όσο πιο αποτελεσματικές γίνονται αυτές σε νοημοσύνη, τόσο πιο δελεαστικό είναι να βασιστούμε σε αυτές για να σκέφτονται για εμάς, με κίνδυνο να επιδεινώσουμε περαιτέρω την εξάρτησή μας. Στη συνέχεια, πρέπει να αναρωτηθούμε αν είμαστε έτοιμοι να παραδώσουμε τα κλειδιά της ανθρώπινης φύσης μας σε αυτά τα εργαλεία. Είμαστε έτοιμοι να τα αφήσουμε να σκέφτονται, να ενεργούν και να αποφασίζουν για εμάς· κάτι που, πέρα από την ηθική και την ειλικρίνεια, δεν θα ήταν χωρίς κινδύνους;
Αν, για παράδειγμα, ζητήσουμε από μια Τεχνητή Νοημοσύνη να διατηρεί ένα σπίτι καθαρό, μπορεί να αποφασίσει ότι η καλύτερη λύση είναι να εξαλείψει τους ανθρώπους, αφού αυτοί είναι η πηγή του χάους.
Ο κυνισμός επομένως δεν είναι καλή ιδέα. Η πραγματικότητα είναι ότι όσο πιο ισχυρά γίνονται αυτά τα εργαλεία, τόσο πιο έξυπνα θα πρέπει να είμαστε για να αλληλεπιδράσουμε μαζί τους. Με άλλα λόγια, αν αρνηθούμε να μεταβιβάσουμε τον έλεγχο της ζωής μας στην Τεχνητή Νοημοσύνη, τότε πρέπει να παραμείνουμε ικανοί να αφομοιώνουμε και να επεξεργαζόμαστε αυτά που μας λέει.
Συγκεκριμένα, αν ζητήσετε από μια Τεχνητή Νοημοσύνη να εξηγήσει την καταστολή των Ουιγούρων, θα χρησιμοποιήσει συγκεκριμένο λεξιλόγιο και γνώσεις που θα χρειαστεί να κατακτήσετε για να κατανοήσετε την απάντηση και, εάν είναι απαραίτητο, να εντοπίσετε πιθανές προκαταλήψεις ή λάθη.
Πολύ συχνά ξεχνάμε ότι αυτά τα εργαλεία μπορούν να κάνουν λάθη και δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερα. Δύο Τεχνητές Νοημοσύνης, μία Κινέζικη και μία Αμερικανική, δεν θα σας δώσουν απαραίτητα τις ίδιες απαντήσεις. Τα δεδομένα του PISA δείχνουν ότι ο πιο αξιόπιστος δείκτης της ψηφιακής εγγραμματισμού των εφήβων – δηλαδή, η ικανότητά τους να κατανοούν τι διαβάζουν στο διαδίκτυο – εξαρτάται κυρίως από την ικανότητά τους να διαβάζουν μεγάλα και σύνθετα κείμενα.
Τι είδους κόσμο δημιουργούμε; Το γνωρίζουμε καν;
Ερευνητές του Στάνφορντ διερεύνησαν πώς οι μαθητές, από το γυμνάσιο μέχρι το πανεπιστήμιο, καταλάβαιναν τις πληροφορίες που έβρισκαν στον ψηφιακό κόσμο. Τα αποτελέσματα εξέπληξαν τους πάντες. Ήταν ζοφερά. Και για καλό λόγο:
οι μαθητές δυσκολεύονταν πολύ να κατανοήσουν τις πληροφορίες που συνάντησαν επειδή δεν διέθεταν τις απαραίτητες γλωσσικές δεξιότητες και γενικές γνώσεις**.
Σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, αυτό αποτελεί πραγματική απειλή για τη δημοκρατία, επειδή η δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει μόνο εάν οι πολίτες κατανοήσουν τους όρους της συζήτησης. Ο κίνδυνος τότε μετατρέπεται σε μια «δικτατορία των ανόητων», που καθοδηγείται από παραπληροφόρηση, διαφημιστική εκστρατεία και προπαγάνδα. Το να απαρνηθούμε τη νοημοσύνη μας ισοδυναμεί με αποποίηση της ανθρωπιάς μας.
Δεν ξέρω αν οι άνθρωποι συνειδητοποιούν το μέγεθος της καταστροφής. Στην Κίνα, το 55%των μαθητών διαπρέπουν στα μαθηματικά, σε σύγκριση με μόνο 5% στη Γαλλία [2%!!! στην Ελλάδα, σύμφωνα με το ΡΙSA 2025]. Βραχυπρόθεσμα, αυτή η κατάρρευση θα έχει πολύ πραγματικές συνέπειες για την οικονομία μας. Μια μελέτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης έδειξε ότι εάν η βαθμολογία PISA αυξανόταν κατά 25 μονάδες, το ΑΕΠ μας θα αυξανόταν κατά 30% έως το 2100. Από το 2012, έχουμε χάσει σχεδόν 50 μονάδες στην ανάγνωση και 40 στα μαθηματικά.
Επιπλέον, μια έκθεση του Υπουργείου Οικονομικών αποκάλυψε ότι οι ψηφιακές βιομηχανίες δεν είναι απαλλαγμένες από αρνητικές εξωτερικές επιπτώσεις (εθισμούς, ακαδημαϊκή αποτυχία, παραγωγικότητα κ.λπ.). Μεσοπρόθεσμα, αυτό θα κοστίσει στην οικονομία μας 3 μονάδες του ΑΕΠ, περισσότερο από το ποσό που εισπράττεται από τον εταιρικό φόρο.
Σε εθνικό επίπεδο στη Γαλλία, οι αιρετές αρχές φαίνεται να αγωνίζονται να απαγορεύσουν ή να περιορίσουν την πρόσβαση των νέων σε οθόνες, αλλά χωρίς μεγάλη επιτυχία… Είμαστε αφελείς σχετικά με τις μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειες της πανταχού παρουσίας των οθονών στη ζωή μας;
Δεν μπορούμε ταυτόχρονα να γεμίζουμε τους μαθητές με τάμπλετ και κάθε είδους ψηφιακά εργαλεία και στη συνέχεια να καταγγέλλουμε τον τρόπο με τον οποίο αυτοί οι μαθητές χρησιμοποιούν τα εργαλεία που τους έχουν διανεμηθεί τόσο γενναιόδωρα. Το Ελεγκτικό Συνέδριο και πολλές άλλες εκθέσεις έχουν δείξει ότι τα δισεκατομμύρια ευρώ που επενδύθηκαν στην ψηφιοποίηση του εκπαιδευτικού συστήματος ήταν μάταια. Τελικά, οι πολιτικοί μας δεν αγωνίζονται πραγματικά. Μιλούν και αναθέτουν εκθέσεις που, η μία μετά την άλλη, επισημαίνουν τους κινδύνους των οθονών για τα παιδιά μας. Ένα μέλος του κοινοβουλίου θα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το TikTok τους «αλέθει» το μυαλό. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας θα πει ότι «καταστρέψαμε μια γενιά· είναι το τέλος του πολιτισμού». Και τίποτα, ή σχεδόν τίποτα, δεν θα συμβεί. Θα προταθούν κάποια μικρά μέτρα, όπως η απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για άτομα κάτω των 15 ετών.
Ουμπέρτο Έκo: «Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδωσαν φωνή σε λεγεώνες ηλιθίων που, πριν, μιλούσαν μόνο σε μπαρ και δεν προκαλούσαν καμία ζημιά στην κοινότητα. Σήμερα, έχουν το ίδιο δικαίωμα να μιλούν με έναν κάτοχο βραβείου Νόμπελ.»
Αυτές είναι φιλοδοξίες που το Συνταγματικό Συμβούλιο θα απορρίψει αμέσως με αμφίβολες προφάσεις. Διότι, κατά τη γνώμη μου, η ψυχική και γνωστική υγεία των παιδιών μας είναι εξίσου σημαντική με την αρχή της ελευθερίας της έκφρασης· μια αρχή που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιπλέον, τους εμποδίζουν να την ασκήσουν πλήρως, στερώντας από αυτούς τους νέους την ικανότητά τους να σκέφτονται και να εκφράζονται.
Ίσως αξίζει να σημειωθεί ότι η απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ανηλίκους κάτω των 15 ετών υπάρχει ήδη: η εγγραφή ενός νέου σε ένα κοινωνικό δίκτυο απαιτεί τη γονική συναίνεση βάσει του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων.
Ποια διδάγματα πρέπει να αντλήσουμε από τις κατατάξεις PISA; Πρέπει τα μέτρα για την αποτροπή της επιδείνωσης της κατάστασης να είναι ριζικά;
Είναι καταστροφικό, και αν έπρεπε να στοιχηματίσω, δεν θα έβαζα τα χρήματά μου στις πιθανότητες ανάκαμψής μας. Η παρακμή είναι τόσο σοβαρή που η λύση, αν υπάρχει, πρέπει να είναι γρήγορη και ριζική. Πρώτον, πρέπει να καταπολεμήσουμε τη μάστιγα των οθονών και να στηρίξουμε τις οικογένειες, ιδίως εκείνες που βρίσκονται σε μειονεκτούσες κοινότητες. Ο βραβευμένος με Νόμπελ Τζέιμς Χέκμαν απέδειξε ότι οι έγκαιρες επενδύσεις αποτελούν, μακροπρόθεσμα, έναν ισχυρό παράγοντα εξοικονόμησης κόστους μέσω του αντίκτυπού τους στην ακαδημαϊκή αποτυχία, την υγεία, την παραβατικότητα και ούτω καθεξής.
Ένα άλλο σημείο αφορά προφανώς το εθνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Ένας από τους πιο σημαντικούς μοχλούς αφορά λοιπόν τους εκπαιδευτικούς, επειδή ο αντίκτυπός τους είναι σημαντικός, πολύ μεγαλύτερος από αυτόν οποιουδήποτε ψηφιακού εργαλείου. Τα δεδομένα είναι σαφή: για να βελτιώσουμε την απόδοση των μαθητών μας, πρέπει οπωσδήποτε να βελτιώσουμε την πρόσληψη και την κατάρτιση των εκπαιδευτικών.
*Καθηγητής στο Ινστιτούτο Γνωστικών Επιστημών Marc Jeannerod. Δίδαξε επίσης στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης, στο Πανεπιστήμιο Emory και στο Πανεπιστήμιο του Σαν Φραγκίσκο. Μεταξύ των βιβλίων που έχει συγγράψει: Τηλεοπτική λοβοτομή: Η επιστημονική αλήθεια για τις επιπτώσεις της τηλεόρασης» (2011), Η φάμπρικα του ψηφιακού ηλίθιου: Οι κίνδυνοι των οθονών για παιδιά χαρακτηρίστηκε από το ραδιόφωνο France Inter ως «βιβλίο δημόσιας υγείας» και τιμήθηκε με το βραβείο Femina για δοκίμιο το 2019.
Επιμέλεια: Ευάγγελος Δ. Νιάνιος
