Μια κοινωνιολογική και γεωπολιτική ανάγνωση της ιστορικής κουρδικής ευκαιρίας και της αδράνειας των αντιλήψεων των γύρω δυνάμεων
Συγγραφέας: Ιμπράμ Κεβέν Σογιάν (ايبرام كفن سويان) · Πρωτότυπη δημοσίευση: Al-Hiwar al-Mutamaddin («Ο Πολιτισμένος Διάλογος»), τεύχος 8822, 8 Σεπτεμβρίου 2026 ·
Περίληψη
Η ανάλυση διατυπώνει μία κεντρική υπόθεση: η περιφερειακή ή διεθνής δύναμη που θα υπερβεί τη συνήθεια να χρησιμοποιεί τους Κούρδους ως πρόσκαιρο εργαλείο ασφάλειας και θα οικοδομήσει μαζί τους στρατηγική συμμαχία, αναγνωρίζοντάς τους ως λαό και ολοκληρωμένη κοινωνία, θα μπορέσει να διαμορφώσει τις ισορροπίες ισχύος και τις προϋποθέσεις διαρκούς σταθερότητας στη Μέση Ανατολή.
Η μελέτη βασίζεται σε τρία αλληλοσυμπληρούμενα επίπεδα. Το πρώτο είναι κοινωνιολογικό: εξετάζει τη δομή της κουρδικής κοινωνίας, τη θρησκευτική και δογματική ανεκτικότητά της, αλλά και τα εσωτερικά της προβλήματα, κυρίως την απουσία ενός κοινού πολιτικού, οικονομικού και γλωσσικού κέντρου, αξιοποιώντας ιδέες του Μαξ Βέμπερ και του Πιερ Μπουρντιέ. Το δεύτερο είναι γεωπολιτικό: αναλύει την αδράνεια των τουρκικών, αραβικών, περσικών και ισραηλινών αντιλήψεων απέναντι στο κουρδικό ζήτημα, καθώς και τις διαφορετικές πρακτικές ενσωμάτωσης, γεφύρωσης και αξιοποίησης για σκοπούς πληροφοριών και ασφάλειας. Το τρίτο είναι ιστορικό: διερευνά περιόδους κατά τις οποίες αυτοκρατορικές και περιφερειακές δυνάμεις συμμάχησαν με τους Κούρδους για να επηρεάσουν την έκβαση συγκρούσεων —από τους Αχαιμενίδες και τους Αββασίδες έως το Ματζικέρτ, το Τσαλντιράν και τον Τουρκικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας— και στη συνέχεια απομακρύνθηκαν από αυτές τις συμμαχίες όταν εξέλιπε η ανάγκη τους.
Το συμπέρασμα είναι ότι η υπέρβαση αυτού του επαναλαμβανόμενου ιστορικού προτύπου απαιτεί τόσο εσωτερική κουρδική ωρίμανση, με την οικοδόμηση μιας «λειτουργικής κεντρικότητας», όσο και αντίστοιχη περιφερειακή ωρίμανση, η οποία θα αντικαταστήσει τη λογική του ελέγχου με μια σχέση αμοιβαίας αναγνώρισης.
Εισαγωγή
Η σύγχρονη Μέση Ανατολή βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δομικό αδιέξοδο. Κυρίαρχες εθνικιστικές και θρησκευτικές ιδεολογίες δημιούργησαν, κατά τη νεότερη ιστορία της περιοχής, σχέσεις επιβολής και πολιτισμικής αφομοίωσης ανάμεσα στις πέντε κύριες εθνοτικές κοινότητες που μοιράζονται τον γεωγραφικό της χώρο: Άραβες, Τούρκους, Πέρσες, Εβραίους και Κούρδους.
Μέσα σε αυτό το πολυσύνθετο και συγκρουσιακό περιβάλλον, το κουρδικό ζήτημα δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα «ζήτημα μειονότητας» ούτε σε έναν προσωρινό διασυνοριακό φάκελο ασφάλειας. Είναι μια βαθιά κοινωνιολογική και γεωπολιτική αντίφαση: οι Κούρδοι διαθέτουν, κατά τον συγγραφέα, βασικές προϋποθέσεις περιφερειακής εταιρικής σχέσης —σημαντικό ανθρώπινο δυναμικό, κομβική γεωγραφική θέση και κοινωνική ανεκτικότητα— αλλά εμποδίστηκαν επανειλημμένα να συγκροτήσουν ένα «θεμελιωτικό κέντρο» με τρεις διαστάσεις: πολιτική, οικονομική και γλωσσική-ακαδημαϊκή.
Η κριτική κοινωνιολογική ανάγνωση οδηγεί σε μία βασική υπόθεση: όποιος περιφερειακός δρων θα βρει την ιστορική τόλμη να υπερβεί τις κληρονομημένες ολοκληρωτικές και σεχταριστικές αντιλήψεις και θα περάσει από τη «λειτουργική-ασφαλιστική χρησιμοποίηση» των Κούρδων σε μια στρατηγική συμμαχία μαζί τους, αντιμετωπίζοντάς τους ως πλήρη λαό και κοινωνία και όχι ως πρόσκαιρο διαπραγματευτικό εργαλείο, θα έχει το προβάδισμα στη διαμόρφωση της μελλοντικής ισορροπίας ισχύος και της βιώσιμης σταθερότητας.
Η υπόθεση αυτή παρουσιάζεται όχι ως αφηρημένη πρόβλεψη αλλά ως το αποτέλεσμα μιας μακράς ανάγνωσης: της ίδιας της κουρδικής κοινωνίας και των συμβολικών και υλικών πόρων της, των νοοτροπιών των γειτονικών και διεθνών δυνάμεων, και των ιστορικών επαναλήψεων κατά τις οποίες ο κουρδικός παράγοντας επηρέασε την έκβαση μεγάλων συγκρούσεων σε διάστημα άνω των δύο χιλιετιών.
Η κουρδική κοινωνική δομή: ανεκτικότητα και πρόβλημα απουσίας κέντρου
Η κοινωνιολογία της θρησκείας και της κοινωνίας
Η κουρδική εθνοθρησκευτική σύνθεση χαρακτηρίζεται, σύμφωνα με την ανάλυση, από μια ιδιαίτερη οριζόντια πολυμορφία, που παρέχει στην κοινωνία ορισμένη ανθεκτικότητα απέναντι σε ριζοσπαστικά ολοκληρωτικά ρεύματα. Στον κουρδικό γεωγραφικό χώρο συνυπάρχουν σουνίτες —με ισχυρές σουφικές παραδόσεις, όπως οι Καντιρίγια και Νακσμπαντίγια—, αλεβίτες, γεζίντι, ζωροάστρες, χριστιανοί και οπαδοί της παράδοσης Γιαρσανί/Αχλ-ε Χακ, ενώ υπάρχει και πλούσια ιστορική κληρονομιά των Κούρδων Εβραίων. Η κουρδική εθνική ταυτότητα δεν συγκροτήθηκε ιστορικά γύρω από ένα μοναδικό αποκλειστικό θρησκευτικό εγχείρημα που να επιβάλλεται σε όλους τους υπόλοιπους.
Στο πλαίσιο αυτό, ο συγγραφέας επικαλείται την κοινωνιολογία της θρησκείας του Μαξ Βέμπερ και την ανάλυσή του για τον σχηματισμό εξουσίας και θεσμών. Υποστηρίζει ότι η απουσία μιας κλειστής δογματικής κεντρικότητας εμπόδισε τη μετατροπή της θρησκείας σε όργανο κυριαρχίας ενός ολοκληρωτικού κουρδικού κράτους εις βάρος άλλων ομάδων, σε αντίθεση με άλλα περιφερειακά πρότυπα που χρησιμοποίησαν ένα μοναδικό θρησκευτικό δόγμα τόσο για τη συγκρότηση του κράτους όσο και για τον αμοιβαίο αποκλεισμό.
Η κοινωνική ανεκτικότητα, συνεχίζει, λειτούργησε ως διαρθρωτικό ανάχωμα απέναντι στη διείσδυση ακραίων, αποκλειστικών ή υπερεθνικών ιδεολογιών και καθιστά την κουρδική κοινωνία, κατά την εκτίμησή του, «φυσικό περιβάλλον σταθερότητας» και πολιτισμικό ρυθμιστή σε μια Μέση Ανατολή που δοκιμάζεται από αλληλεπλεκόμενες θρησκευτικές και εθνικές συγκρούσεις.
Αν τη δει κανείς στο βάθος της ιστορίας, αυτή η πολλαπλότητα δεν υπήρξε απλώς αδυναμία, αλλά και μηχανισμός κοινωνικής προσαρμογής, χάρη στον οποίο κουρδικές κοινότητες άντεξαν αλλεπάλληλα κύματα καταπίεσης χωρίς να μετατραπούν οι ίδιες, όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, σε παράγοντα εξαγωγής εξτρεμισμού προς το περιβάλλον τους.
Η γεωγραφία: η θέση στην καρδιά της περιοχής και το δημογραφικό βάρος
Αυτή η κοινωνική δυναμική συνδυάζεται με μια εξαιρετικά σημαντική γεωγραφική θέση, κοντά σε ό,τι η γεωπολιτική θεωρία αποκαλεί «περιοχή της καρδιάς». Ο κουρδικός χώρος περιλαμβάνει τις πηγές του Τίγρη και του Ευφράτη και βρίσκεται πάνω στους στρατηγικούς διαδρόμους που ενώνουν την Ανατολία, το ιρανικό υψίπεδο και την εύφορη ημισέληνο. Ο συγγραφέας αναφέρεται σε έναν πληθυσμό που «υπερβαίνει τα εβδομήντα εκατομμύρια» —αριθμό που παραθέτουμε ως δική του εκτίμηση—, ο οποίος κατοικεί εδώ και χιλιετίες στο κέντρο αυτού του γεωγραφικού χώρου, καθώς και σε μεγάλες κοινότητες διασποράς σε τέσσερα βασικά περιφερειακά κράτη και στην Ευρώπη.
Ο συνδυασμός της κομβικής θέσης και του δημογραφικού μεγέθους προσδίδει θεωρητικά στους Κούρδους διαπραγματευτική βαρύτητα πολύ μεγαλύτερη από εκείνη που καταγράφουν οι σημερινοί χάρτες πολιτικής επιρροής. Το χάσμα ανάμεσα στο «αντικειμενικό βάρος» και την «πραγματική εκπροσώπηση» αποτελεί τον πυρήνα του προβλήματος που εξετάζει αυτή η ανάλυση.
Η απουσία κέντρου και το «συμβολικό κεφάλαιο» του Μπουρντιέ
Παρά τις σημαντικές γεωπολιτικές δυνατότητες, ο κουρδικός παράγοντας αντιμετωπίζει ένα εσωτερικό διαρθρωτικό εμπόδιο που δυσκολεύει τη συγκρότηση ενός συνεκτικού συνομιλητή: την απουσία μιας τριπλής κεντρικότητας.
Πολιτικό κέντρο: Η πολιτική συγκρότηση κατακερματίζεται σε τοπικές, κομματικές και φυλετικές-πατριαρχικές διαιρέσεις, με αποτέλεσμα οι διαπραγματευτικές αποφάσεις να εξαρτώνται συχνότερα από τους συσχετισμούς των γειτονικών κρατών παρά από μια κοινή συλλογική βούληση.
Οικονομικό κέντρο: Τα διαφορετικά κουρδικά τμήματα παραμένουν εξαρτημένα από τις οικονομίες των γύρω πρωτευουσών —Άγκυρα, Τεχεράνη, Βαγδάτη, Δαμασκό— χωρίς μια ενιαία εθνική αγορά που να τα συνδέει μεταξύ τους. Η Ερμπίλ έχει αρχίσει να αναλαμβάνει οικονομικό ρόλο, αλλά, κατά τον συγγραφέα, απέχει ακόμη από το να αποτελέσει ταυτόχρονα κοινό πολιτικό και πολιτισμικό κέντρο.
Γλωσσικό και πολιτισμικό κέντρο: Η γλωσσική πραγματικότητα παρουσιάζει ποικιλία διαλέκτων και γλωσσικών μορφών, όπως η κουρμαντζί, η σορανί, η ζαζακί και η γκορανί, ενώ χρησιμοποιούνται διαφορετικά αλφάβητα, κυρίως λατινικό και αραβοπερσικό.
Με αναφορά στις έννοιες του Πιερ Μπουρντιέ για το «συμβολικό κεφάλαιο» και την τυποποίηση της γλώσσας, η ανάλυση υποστηρίζει ότι η έλλειψη ενός ενιαίου ακαδημαϊκού, γλωσσικού ή πολιτικού θεσμού εμποδίζει την παραγωγή ενός διεθνώς αναγνωρίσιμου, ενιαίου εθνικού συμβολικού κεφαλαίου. Αυτή η απουσία ενθαρρύνει τις περιφερειακές και διεθνείς δυνάμεις να διαπραγματεύονται με επιμέρους κουρδικές ομάδες και να τους αναθέτουν προσωρινούς ρόλους, αντί να αναγνωρίζουν έναν στρατηγικό εταίρο με ολοκληρωμένο εθνικό σχέδιο.
Εδώ βρίσκεται η βασική αντίφαση: η ύπαρξη δημογραφικών, γεωγραφικών και κοινωνικών πόρων δεν έχει μετατραπεί σε συλλογική πολιτική διαπραγματευτική ισχύ. Το πρόβλημα, κατά τον συγγραφέα, δεν είναι η έλλειψη πόρων, αλλά η απουσία ενός κοινού θεσμού ικανού να τους οργανώσει.
Οι περιφερειακές και διεθνείς αντιλήψεις απέναντι στο κουρδικό ζήτημα
Το τουρκικό πρότυπο: το ενιαίο κράτος και η «μηχανική της συνείδησης»
Το πολιτικό οικοδόμημα του σύγχρονου τουρκικού κράτους, από την ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία μέχρι την κεμαλική δημοκρατία και τις σημερινές πολιτικές του μορφές, στηρίζεται σε μια κεντρική αντίληψη που δίνει προτεραιότητα στην πολιτική ενότητα και την εθνική ομοιογένεια. Η αντίληψη αυτή δεν υπήρξε απλή ιδεολογική επιλογή· διαμορφώθηκε στο ιστορικό περιβάλλον της οθωμανικής παρακμής, της απώλειας μεγάλων εδαφών και της ανάπτυξης εθνικών και αποσχιστικών κινημάτων στις περιφέρειες της αυτοκρατορίας.
Η διατήρηση της ενότητας του πολιτικού χώρου έγινε έτσι ένας από τους βασικούς παράγοντες που επηρέασαν την εξέλιξη του τουρκικού κράτους και τη σχέση του με τις μη τουρκικές κοινότητες, πρωτίστως με τους Κούρδους.
Από κοινωνιολογική σκοπιά, το κουρδικό ζήτημα αναδεικνύει ιδιαίτερα έντονα την ένταση ανάμεσα στο συγκεντρωτικό κράτος και την κοινωνική και πολιτισμική πολυμορφία. Οι κυρίαρχες ελίτ, σε διαφορετικές περιόδους και με διαφορετικό τρόπο, αντιμετώπισαν την πολιτική αναγνώριση της κουρδικής ιδιαιτερότητας ως πιθανό παράγοντα αναβίωσης του κατακερματισμού που είχε βιώσει η Οθωμανική Αυτοκρατορία στις τελευταίες δεκαετίες της.
Γι’ αυτό, σε πολλές φάσεις, οι επίσημες πολιτικές περιόρισαν τον δημόσιο χώρο μέσα στον οποίο θα μπορούσε να αναπτυχθεί μια ανεξάρτητη κουρδική πολιτική ταυτότητα. Παράλληλα εφαρμόστηκαν γλωσσικές, πολιτισμικές και διοικητικές πολιτικές που στόχευαν στην ενίσχυση της εθνικής ομοιογένειας.
Η διαδικασία, όμως, δεν περιορίστηκε στην άρνηση της ταυτότητας ή στην άμεση καταστολή. Σε ορισμένες περιόδους πήρε μια πιο σύνθετη μορφή: την προσπάθεια επανακαθορισμού της θέσης των Κούρδων μέσα στο τουρκικό εθνικό εγχείρημα, αναγνωρίζοντάς τους ως πολίτες, αλλά μέσα σε ένα πολιτικό και πολιτισμικό πλαίσιο που δεν επέτρεπε να μετατραπεί η συλλογική τους ιδιαιτερότητα σε βάση αυτόνομης πολιτικής διεκδίκησης.
Έτσι, σε ορισμένα συμφραζόμενα, το κράτος μετακινήθηκε από την προσπάθεια εξάλειψης της διαφοράς στη διαχείριση και τον έλεγχό της: από την άρνηση της ταυτότητας στην ενσωμάτωσή της μέσα σε έναν κεντρικά καθορισμένο ορισμό της ιδιότητας του πολίτη και του εθνικού ανήκειν.
Αυτό αποκαλύπτει μια κρίσιμη διάκριση: άλλο η εθελοντική πολιτική ένταξη και άλλο η αφομοίωση που επιβάλλεται από τα πάνω. Στην πρώτη περίπτωση, η κοινή πολιτική ταυτότητα προκύπτει από ένα κοινωνικό συμβόλαιο αμοιβαίας αναγνώρισης και ισοτιμίας· στη δεύτερη, το κράτος καθορίζει εκ των προτέρων τα επιτρεπτά όρια της ταυτότητας και καλεί τις διαφορετικές ομάδες να επαναπροσδιοριστούν μέσα σε αυτά.
Με αυτή την έννοια ο συγγραφέας μιλά για «μηχανική της πολιτικής συνείδησης»: μια προσπάθεια της εξουσίας όχι μόνο να ελέγξει την πολιτική συμπεριφορά των Κούρδων αλλά και να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι αντιλαμβάνονται την ταυτότητα και τη θέση τους μέσα στο κράτος.
Το μοτίβο αποτυπώθηκε και στις σχέσεις της Άγκυρας με τις κουρδικές πολιτικές δυνάμεις. Όποτε το κράτος χρειάστηκε τη συνεργασία κουρδικών δυνάμεων ή ηγετών —όπως σε ιστορικές στιγμές πολέμου ή ευρύτερων περιφερειακών ανακατατάξεων—, έγινε δυνατή η σύναψη προσωρινών συμμαχιών και η αναζήτηση κοινών συμφερόντων. Όμως οι συνεργασίες αυτές δεν μετασχηματίστηκαν σταθερά σε θεσμική σχέση αμοιβαίας αναγνώρισης και πολιτικής ισότητας. Το κράτος χρειάστηκε επανειλημμένα τους Κούρδους, αλλά δίστασε να μετατρέψει αυτή την ανάγκη σε διαρκή και ισότιμη εταιρική σχέση.
Η ουσία, επομένως, δεν είναι μόνο η σύγκρουση ανάμεσα στο τουρκικό κράτος και το κουρδικό κίνημα, αλλά η φύση του πολιτικού υποδείγματος που καθόρισε τη σχέση τους. Όταν το συγκεντρωτικό κράτος εκλαμβάνει την κοινωνική πολυμορφία ως πιθανή απειλή για την ενότητά του, τείνει να παράγει σχέσεις ελέγχου και ενσωμάτωσης αντί να διαπραγματεύεται ένα νέο πολιτικό συμβόλαιο. Όσο ενισχύεται η κουρδική συνείδηση πολιτιστικών και πολιτικών δικαιωμάτων, τόσο δυσκολότερη γίνεται η ένταξή της στο μονοκεντρικό κρατικό μοντέλο.
Από αυτή τη σκοπιά, το κουρδικό ζήτημα δεν είναι απλώς ένα «πρόβλημα ασφάλειας» στη σύγχρονη τουρκική ιστορία. Θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα για την ίδια τη φύση του κράτους: μπορεί ένα κεντρικό εθνικό κράτος να μετατραπεί από εγχείρημα ομογενοποίησης σε πολιτικό πλαίσιο που χωρά την πολυμορφία; Μπορεί η σχέση του με τους Κούρδους να υπερβεί τη δυαδικότητα σύγκρουσης και ελέγχου, προς μια ισότιμη ιθαγένεια και μια πραγματική πολιτική εταιρική σχέση;
Για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα απαιτείται ιστορική ανάγνωση που θα πάει πέρα από τη δημοκρατική-κεμαλική περίοδο και θα επιστρέψει στις αλλαγές της ύστερης οθωμανικής εποχής, όταν επανακαθορίστηκαν οι σχέσεις κέντρου και περιφέρειας, κράτους και τοπικών κοινωνιών.
Το αραβικό πρότυπο: η αναβληθείσα συμμαχία και η χαμένη ευκαιρία
Ο αραβικός χώρος, χάρη στη γεωγραφία, στην ιστορία και στην οικονομική και ανθρώπινη διαπλοκή, συγκαταλέγεται στις περιοχές με τις περισσότερες δυνατότητες οικοδόμησης μιας σταθερής στρατηγικής σχέσης με τους Κούρδους.
Ο κουρδικός γεωγραφικός χώρος τέμνεται άμεσα με το Ιράκ και τη Συρία, ενώ τα οικονομικά, κοινωνικά και συμφέροντα ασφάλειας συνδέονται σε μια μεγάλη ζώνη παραμεθόριων περιοχών, από τον Περσικό Κόλπο έως την Αλεξανδρέττα, μέσω εμπορικών δικτύων, πηγών ενέργειας και υδάτινων πόρων.
Πέρα από τη γεωγραφική συνάφεια, τα σύγχρονα αραβικά και κουρδικά εθνικά κινήματα δεν φέρουν, κατά τον συγγραφέα, την ίδια κληρονομιά επεκτατικών αυτοκρατορικών σχεδίων που επιδίωκαν να επαναχαράξουν τον αραβικό και κουρδικό χώρο. Γι’ αυτό έχουν, τουλάχιστον θεωρητικά, τη δυνατότητα να περάσουν από τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο της περιοχής σε μια λογική αμοιβαίων συμφερόντων.
Οι αραβικές και κουρδικές εμπειρίες μοιράζονται επίσης, αν και σε διαφορετικό βαθμό και μέσα σε διαφορετικά συμφραζόμενα, μια μακρά ιστορία αναμέτρησης με αυταρχικά κεντρικά κράτη και με πολιτικές πολιτισμικού και πολιτικού αποκλεισμού, μέσω των οποίων επιχειρήθηκε να επανακαθοριστεί η ταυτότητα από τα πάνω. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι τέτοιες πολιτικές απέτυχαν επειδή δεν είχαν τη στήριξη των ίδιων των κοινωνιών.
Αυτές οι εμπειρίες δημιούργησαν χώρους κοινής πολιτικής μνήμης, κυρίως στο Ιράκ και στη Συρία, όπου Άραβες και Κούρδοι έζησαν σε διαφορετικές περιόδους υπό καθεστώτα που επιδίωξαν το μονοπώλιο της πολιτικής ζωής και την υπαγωγή της κοινωνίας σε έναν μοναδικό ιδεολογικό ορισμό της εθνικής, θρησκευτικής και δογματικής ταυτότητας.
Παρά ταύτα, η δυνατότητα μιας διαρκούς αραβοκουρδικής συμμαχίας παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό ιστορική ευκαιρία που δεν ολοκληρώθηκε. Αυτό δεν οφείλεται κατ’ ανάγκην στην απουσία κοινών συμφερόντων, αλλά στη φύση του σύγχρονου αραβικού κράτους και στην κρίση των πολιτικών ελίτ που το διαχειρίστηκαν.
Η αδυναμία ενοποιητικών εθνικών θεσμών, η προτεραιότητα της άσκησης εξουσίας έναντι της συγκρότησης κράτους και η κυριαρχία βραχυπρόθεσμων υπολογισμών ασφάλειας οδήγησαν συχνά στην αντιμετώπιση του κουρδικού ζητήματος ως εσωτερικού φακέλου ή διαπραγματευτικού χαρτιού. Έτσι δεν εντάχθηκε σε μια ευρύτερη στρατηγική ανασύνταξης των σχέσεων ανάμεσα στις κοινωνίες της περιοχής.
Το πρόβλημα γίνεται πιο σύνθετο όταν ο αραβικός εθνικισμός συνδέεται με σωβινιστικές αντιλήψεις για την εθνική ταυτότητα ή όταν θρησκευτικές και δογματικές διαφορές μετατρέπονται σε εργαλεία περιφερειακού ανταγωνισμού. Σε τέτοιες συνθήκες οι Κούρδοι γίνονται κάποιες φορές αντικείμενο συναλλαγής ανάμεσα σε περιφερειακές δυνάμεις αντί για συμμέτοχοι στη διαμόρφωση της περιφερειακής τάξης.
Διάφορες εμπειρίες, υποστηρίζει ο συγγραφέας, δείχνουν ότι ορισμένες αραβικές δυνάμεις προσέγγισαν τους Κούρδους όταν χρειάζονταν την υποστήριξή τους απέναντι σε έναν περιφερειακό αντίπαλο και απομακρύνθηκαν όταν άλλαξε ο συσχετισμός ισχύος ή εξέλιπε η άμεση πολιτική ανάγκη.
Εδώ αναδεικνύεται η βασική αντίφαση: το πρόβλημα δεν ήταν πάντα η έλλειψη δυνατότητας αραβοκουρδικής συνεργασίας, αλλά η έλλειψη πολιτικών και στρατηγικών θεσμών που θα προστάτευαν τη συνεργασία από τις μεταβαλλόμενες συγκυρίες.
Μια πραγματική συμμαχία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στη σύμπτωση συμφερόντων κατά τη διάρκεια μιας κρίσης. Απαιτεί μακροχρόνιο σχέδιο για την ασφάλεια, την ανάπτυξη, την οικονομία, τη διαχείριση συνόρων και πόρων, καθώς και αμοιβαία αναγνώριση δικαιωμάτων, ταυτοτήτων και συμφερόντων.
Από αυτή την οπτική, η αραβοκουρδική σχέση μπορεί να επαναπροσδιοριστεί πέρα από το παραδοσιακό δίπολο «μειονότητα–πλειονότητα». Οι Κούρδοι δεν είναι απλώς μια πληθυσμιακή ομάδα μοιρασμένη σε αραβικά κράτη, όπως και οι Άραβες δεν αποτελούν ενιαίο πολιτικό μπλοκ εναντίον των Κούρδων. Και οι δύο συνιστούν ιστορικά αλληλοσυνδεόμενες κοινότητες, σε έναν γεωγραφικό χώρο με οικονομικά, κοινωνικά και δίκτυα ασφάλειας που καθιστούν ανεδαφικό τον πλήρη διαχωρισμό των συμφερόντων τους.
Αν ξεπεραστεί η λογική της χρησιμοποίησης των Κούρδων ως μέσου πίεσης στις αντιπαραθέσεις με την Άγκυρα ή την Τεχεράνη —και αν πάψουν να αντιμετωπίζονται ως περιστασιακοί παρείσακτοι αντί ως φορείς ιστορικών διεκδικήσεων—, ο αραβικός χώρος θα μπορούσε να εξελιχθεί σε στρατηγικό εταίρο μιας πιο ισορροπημένης περιφερειακής τάξης.
Αντίστοιχα, οι κουρδικές δυνάμεις θα μπορούσαν να μετακινηθούν από την αναζήτηση πρόσκαιρης εξωτερικής προστασίας προς θεσμικές σχέσεις αμοιβαίου συμφέροντος με τα γειτονικά αραβικά κράτη και τις κοινωνίες τους.
Τότε η αραβοκουρδική συμμαχία δεν θα αποτελούσε σχέδιο εχθρικό προς κάποιο τρίτο μέρος, αλλά ένα γεωπολιτικό εγχείρημα ανεξάρτητων κοινών συμφερόντων στους τομείς της ασφάλειας, της οικονομίας, της ενέργειας, των υδάτων, του εμπορίου και της ανάπτυξης.
Η «χαμένη αραβική ευκαιρία», επομένως, δεν συνίσταται μόνο στην ανεπαρκή αναγνώριση των κουρδικών δικαιωμάτων, αλλά και στη μη κατανόηση της στρατηγικής αξίας που θα μπορούσε να έχει η αραβοκουρδική συνεργασία στη διαμόρφωση των ισορροπιών της Μέσης Ανατολής.
Αντί για τη λογική «χρησιμοποιούμε τους Κούρδους όταν τους χρειαζόμαστε και τους εγκαταλείπουμε όταν αλλάζουν οι συνθήκες», η σχέση θα μπορούσε να οικοδομηθεί πάνω σε μια ωριμότερη βάση: δεν υπάρχει διαρκής αραβική ασφάλεια χωρίς δίκαιη αντιμετώπιση του κουρδικού ζητήματος, ούτε διαρκής κουρδική σταθερότητα χωρίς ισορροπημένες σχέσεις με τον αραβικό περίγυρο.
Έτσι, μια συμμαχία θεμελιωμένη στην αμοιβαία αναγνώριση και στα θεσμοθετημένα συμφέροντα, και όχι σε πρόσκαιρη στρατιωτική ανάγκη, θα μπορούσε να γίνει μία από τις διαδρομές υπέρβασης της πολιτικής των ανταγωνιστικών μπλοκ και των πολέμων δι’ αντιπροσώπων, προς μια πιο πλουραλιστική και ισορροπημένη περιφερειακή τάξη.
Το περσικό/ιρανικό πρότυπο: πολιτισμικές γέφυρες και θρησκευτικά όρια
Η σχέση ανάμεσα στον περσικό και τον κουρδικό χώρο διαφέρει από τις τουρκικές και αραβικές περιπτώσεις, επειδή οι δύο κοινωνίες μοιράζονται βαθιούς ιστορικούς, γλωσσικούς και πολιτισμικούς δεσμούς. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη συμμετοχή τους στην ευρύτερη ιρανική γλωσσική οικογένεια και για τη μακρά ιστορική αλληλεπίδραση Κούρδων, Περσών και άλλων ιρανικών κοινοτήτων.
Η συγγένεια αυτή έδωσε στο Ιράν συμβολικά και πολιτισμικά εργαλεία που δεν είναι στον ίδιο βαθμό διαθέσιμα σε άλλες περιφερειακές δυνάμεις. Το ιρανικό κράτος μπορεί να αξιοποιεί κοινά στοιχεία ιστορίας, γλώσσας και πολιτισμού ώστε να εμφανίζεται ως μέρος του ίδιου πολιτισμικού χώρου στον οποίο ανήκουν οι Κούρδοι και όχι αποκλειστικά ως μια εξωτερική δύναμη που τους αντιμετωπίζει ανταγωνιστικά.
Όμως οι πολιτισμικές γέφυρες δεν οδηγούν αυτομάτως σε πολιτική εταιρική σχέση. Η γλωσσική ή πολιτισμική συγγένεια δεν καταργεί τις διαφορές συμφερόντων και πολιτικών ταυτοτήτων. Η συμμετοχή στον ίδιο ευρύτερο πολιτισμό δεν σημαίνει και αποδοχή μιας μοναδικής πολιτικής εξουσίας.
Αυτή είναι η χαρακτηριστική αντίφαση του ιρανικού προτύπου: το κράτος χρησιμοποιεί την πολιτισμική εγγύτητα για να μειώσει την απόσταση από την κουρδική κοινωνία, αλλά ταυτόχρονα αντιλαμβάνεται την ανεξάρτητη κουρδική πολιτική οργάνωση ως πρόκληση για την ασφάλεια, την ενότητα και τον συγκεντρωτισμό του.
Η αντίφαση οξύνεται από τον ιδεολογικό χαρακτήρα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, στην οποία το σιιτικό δόγμα αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της επίσημης ταυτότητας και της πολιτικής νομιμοποίησης.
Αυτό δημιουργεί απόσταση από την πολυμορφία της κουρδικής κοινωνίας, στην οποία περιλαμβάνονται μεγάλες σουνιτικές κοινότητες, ιδίως σε τμήματα του ιρανικού Κουρδιστάν, αλλά και άλλες θρησκευτικές και κοινωνικές ομάδες. Η προσπάθεια οικοδόμησης πολιτικής ταυτότητας γύρω από μια κεντρική δογματική αναφορά συγκρούεται με μια κοινωνική σύνθεση περισσότερο πλουραλιστική και δεν αρκεί για την παραγωγή ενός κοινά αποδεκτού πολιτικού συμβολαίου.
Από αυτή τη διαφορά προέκυψε, κατά την ανάλυση, ένα πρότυπο «διαχείρισης της σύγκρουσης» αντί πολιτικής επίλυσής της. Το ιρανικό κράτος επιδιώκει να ελέγχει τις κουρδικές διεκδικήσεις με συνδυασμό μέτρων ασφάλειας, πολιτικών και πολιτισμικών παρεμβάσεων και, ταυτόχρονα, να αποτρέπει τη συγκρότηση ενός ανεξάρτητου κουρδικού πολιτικού κέντρου που θα μπορούσε να μετατρέψει την εθνική ταυτότητα σε αυτοτελή διαπραγματευτική ισχύ.
Έτσι ο κουρδικός χώρος μετατρέπεται σε πεδίο επιτήρησης, ενσωμάτωσης και ανακατανομής επιρροής, περισσότερο παρά σε πεδίο ισότιμης εταιρικής σχέσης μεταξύ κέντρου και περιφέρειας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιρανική πολιτική ακολούθησε την ίδια γραμμή σε όλες τις ιστορικές περιόδους. Εναλλάχθηκαν η καταστολή, οι προσπάθειες αφομοίωσης, η χρήση των πολιτισμικών δεσμών και οι περιορισμένοι πολιτικοί συμβιβασμοί, ανάλογα με τις εσωτερικές και περιφερειακές συνθήκες.
Όπως και άλλα κράτη με κουρδικούς πληθυσμούς, το Ιράν δεν αντιμετώπισε τους Κούρδους ως μία ενιαία πολιτική οντότητα. Προσπάθησε να διαχειριστεί το κουρδικό πεδίο χωριστά, σύμφωνα με τις κοινωνικές, δογματικές, πολιτικές και γεωγραφικές του διαφορές, ώστε οι επιμέρους διεκδικήσεις να μην συνενώνονται σε ένα κοινό πολιτικό κέντρο.
Το ιρανικό πρόβλημα δεν είναι η απουσία πολιτισμικών δεσμών, αλλά η απόσταση ανάμεσα στην πολιτισμική εγγύτητα και στην πολιτική ισότητα. Ο κοινός πολιτισμός μπορεί να περιορίζει την αποξένωση, όχι όμως να οικοδομεί από μόνος του σταθερή πολιτική σχέση όταν η ανεξάρτητη εθνική οργάνωση εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως απειλή για την ασφάλεια και όταν η ιδιότητα του πολίτη υποτάσσεται σε συγκεντρωτικές, ιδεολογικές και θρησκευτικές ιεραρχήσεις.
Θεωρητικά, το ιρανικό πρότυπο διαθέτει περισσότερα στοιχεία πολιτισμικής «γεφύρωσης» από άλλα περιφερειακά μοντέλα, αλλά δεν καταφέρνει, σύμφωνα με τον συγγραφέα, να τα μετατρέψει σε ισότιμο κοινωνικό και πολιτικό συμβόλαιο. Το ουσιώδες ζήτημα δεν είναι η πολιτισμική διαφορά, αλλά η δυσκολία του κράτους να διαχωρίσει τη διαχείριση της πολυμορφίας από την απαίτηση πολιτικής νομιμοφροσύνης.
Όσο η αναγνώριση της κουρδικής ιδιαιτερότητας εξαρτάται από την προϋπόθεση ότι δεν θα μετατραπεί σε ανεξάρτητη πολιτική ή διαπραγματευτική δύναμη, η σχέση παραμένει εγκλωβισμένη στη λογική του ελέγχου και όχι της συνεργασίας.
Το ιρανικό μοντέλο, λοιπόν, παρουσιάζει μια διαφορετική εκδοχή του προβλήματος από το τουρκικό: η Τουρκία επιχείρησε ιστορικά να μειώσει τις διαφορές μέσω μιας κεντρικής τουρκικής εθνικής ταυτότητας, ενώ το Ιράν διαθέτει βαθύτερα πολιτισμικά ερείσματα εγγύτητας με τους Κούρδους, αλλά προσκρούει στα όρια του συγκεντρωτικού κράτους και της θρησκευτικής ιδεολογίας του. Και στις δύο περιπτώσεις η βασική δυσκολία είναι η ίδια: να περάσει η σχέση από τη διαχείριση των Κούρδων στη συνεργασία μαζί τους.
Το ισραηλινό πρότυπο: τα όρια της «συμμαχίας της περιφέρειας» και η λογική των υπηρεσιών πληροφοριών
Η ισραηλινοκουρδική σχέση διαφέρει από τις άλλες περιφερειακές περιπτώσεις ως προς τη φύση και τα μέσα της. Σε αυτήν συμπλέχθηκαν ιστορικοί και πολιτισμικοί δεσμοί με γεωπολιτικούς και υπολογισμούς ασφάλειας. Η παρουσία Εβραίων κουρδικής καταγωγής στο Ισραήλ, αλλά και ορισμένες κοινές μνήμες και προσωπικές διασυνδέσεις, συνέβαλαν στη δημιουργία συμβολικών και κοινωνικών διαύλων συμπάθειας και επικοινωνίας.
Αυτές οι σχέσεις, όμως, δεν αποτέλεσαν σταθερό θεμέλιο ισότιμης πολιτικής συμμαχίας. Σε σημαντικό βαθμό η συνεργασία καθορίστηκε από την περιφερειακή ασφάλεια και τους συσχετισμούς ισχύος.
Εδώ εμφανίζεται η ιδέα της «συμμαχίας της περιφέρειας» («δόγμα της περιφέρειας»), που συνδέθηκε με την ισραηλινή στρατηγική κατά τις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξης του κράτους: δημιουργία σχέσεων με μη αραβικές δυνάμεις στην περίμετρο του αραβικού κόσμου, με σκοπό τη συγκρότηση αντισταθμιστικών ισορροπιών απέναντι στους αραβικούς και άλλους περιφερειακούς αντιπάλους. Η προσέγγιση αυτή περιλάμβανε, σε διαφορετικές περιόδους και με διαφορετική ένταση, κράτη, πολιτικές δυνάμεις, εθνοτικές και θρησκευτικές κοινότητες που θα μπορούσαν να συμβάλουν στη μεταβολή του περιφερειακού συσχετισμού ισχύος.
Οι Κούρδοι βρέθηκαν σε ορισμένες περιόδους μέσα στους ισραηλινούς στρατηγικούς σχεδιασμούς, κυρίως όταν τα κουρδικά συμφέροντα συνέπιπταν με τους ισραηλινούς στόχους έναντι κοινών περιφερειακών αντιπάλων.
Η ίδια η φύση αυτής της σύμπτωσης, όμως, αποκαλύπτει τα όριά της. Όταν η σχέση χτίζεται πάνω σε μια ανάγκη ασφάλειας, η αξία της εξαρτάται από το πόσο χρήσιμη είναι στην τρέχουσα σύγκρουση και όχι υποχρεωτικά από μια μακροχρόνια εταιρική σχέση με αμοιβαία, ανεξάρτητα συμφέροντα.
Έτσι ο συγγραφέας περιγράφει μια «λογική υπηρεσιών πληροφοριών», στην οποία η πληροφόρηση, η επιρροή και η λειτουργία ασφάλειας έχουν προτεραιότητα έναντι μιας ευρείας πολιτικής και κοινωνικής σχέσης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ισραηλινοκουρδικές σχέσεις εξαντλούνται στις μυστικές υπηρεσίες. Υπάρχουν επίσης πολιτικές, διπλωματικές, οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις. Η διαπίστωση αφορά τη βαρύτητα των υπολογισμών ασφάλειας ως προς τα όρια και τη μορφή της συνεργασίας.
Η αντίφαση είναι ότι το Ισραήλ είδε σε ορισμένες κουρδικές δυνάμεις έναν πιθανό εταίρο έναντι κοινών αντιπάλων, χωρίς όμως να είναι πάντοτε σε θέση ή διατεθειμένο να μετατρέψει αυτή τη σύμπτωση σε μια ανεξάρτητη και χωρίς όρους στρατηγική δέσμευση.
Η εξωτερική πολιτική δεν καθορίζεται μόνο από συμπάθειες· διέπεται από συμφέροντα, συμμαχίες και περιφερειακούς και διεθνείς περιορισμούς. Γι’ αυτό η ισραηλινή προσέγγιση του κουρδικού ζητήματος επηρεάστηκε και από τις σχέσεις με τα κράτη στα οποία κατανέμονται οι κουρδικοί πληθυσμοί, κυρίως την Τουρκία, το Ιράκ, το Ιράν και τη Συρία.
Η Τουρκία κατέχει σημαντική θέση σε αυτή την εξίσωση. Σε ορισμένες περιόδους του 20ού αιώνα, οι ισραηλινοτουρκικές σχέσεις έφτασαν σε υψηλό επίπεδο στρατιωτικής, πολιτικής και συνεργασίας ασφάλειας. Αυτό περιόριζε τις δυνατότητες αυτόνομης ισραηλινής δράσης στο κουρδικό ζήτημα. Ο συγγραφέας σημειώνει ότι υπήρξαν και περίοδοι κατά τις οποίες το Ισραήλ συνέδραμε την Τουρκία στον αγώνα της εναντίον κουρδικών δυνάμεων.
Γι’ αυτό η προσέγγιση των Κούρδων δύσκολα μπορούσε να γίνει ανεξάρτητη στρατηγική συμμαχία, όταν ενδεχομένως θα έθετε σε κίνδυνο τις σχέσεις του Ισραήλ με μια περιφερειακή δύναμη τόσο σημαντική για την ασφάλεια και τη γεωπολιτική του θέση.
Θα ήταν πάντως απλούστευση να αποδοθούν όλα στον τουρκικό παράγοντα. Η ισραηλινή στάση επηρεάστηκε επίσης από τις αλλαγές στο περιφερειακό σύστημα, τις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τις αραβικές και ιρανικές συγκρούσεις, καθώς και από τη φύση των ίδιων των κουρδικών πολιτικών δυνάμεων. Η σχέση αυτή δεν ακολούθησε ευθύγραμμη πορεία: γνώρισε περιόδους προσέγγισης και υποχώρησης ανάλογα με την εξέλιξη των συμφερόντων.
Η βαθύτερη κοινωνιολογική διαφορά βρίσκεται ανάμεσα στις σχέσεις «από τα πάνω», που οικοδομούνται μέσω κρατικών, στρατιωτικών και υπηρεσιακών μηχανισμών, και στις σχέσεις «από τα κάτω», που αναπτύσσονται ανάμεσα στις κοινωνίες, στους θεσμούς της κοινωνίας των πολιτών και σε αμοιβαία οικονομικά και πολιτισμικά συμφέροντα.
Οι πρώτες μπορούν να επεκτείνονται ή να συρρικνώνονται ανάλογα με τις στρατηγικές μεταβολές. Οι δεύτερες μπορούν να δημιουργούν πιο ανθεκτικούς δεσμούς, λιγότερο εξαρτημένους από την τρέχουσα πολιτική συγκυρία. Κατά την άποψη του συγγραφέα, οι Κούρδοι αποτελούν τη μοναδική κοινωνία της Ανατολικής Μεσογείου με την οποία το Ισραήλ θα μπορούσε να δημιουργήσει τέτοιου είδους σχέσεις «από τα κάτω προς τα πάνω», και αυτή ακριβώς είναι η σχέση που θεωρεί ότι χρειάζεται το Ισραήλ στην περιοχή.
Το όριο, συνεπώς, της ισραηλινής προσέγγισης δεν είναι η απουσία στρατηγικής σύμπτωσης, αλλά η ίδια η φύση της: όταν το κουρδικό ζήτημα εντάσσεται στη λογική της εξισορρόπησης περιφερειακών δυνάμεων, οι Κούρδοι αντιμετωπίζονται περισσότερο ως «λειτουργικός εταίρος» παρά ως ισότιμος στρατηγικός συνομιλητής. Γι’ αυτό μια σχέση μπορεί να φθάνει σε υψηλό βαθμό συνεργασίας και να υποχωρεί όταν αλλάζουν οι προτεραιότητες του ισραηλινού κράτους.
Σε αντίθεση με τα τουρκικά, ιρανικά και αραβικά πρότυπα, η ισραηλινή προσέγγιση δεν στηρίζεται πρωτίστως στην ενσωμάτωση των Κούρδων σε ένα κοινό κράτος, ούτε στη συγκρότηση σταθερής εθνικής εταιρικής σχέσης. Στις σαφέστερες εκδοχές της αντιμετωπίζει τους Κούρδους ως παράγοντα περιφερειακών συσχετισμών, στους οποίους οι ανάγκες ασφάλειας και στρατηγικής προηγούνται της ανεξάρτητης πολιτικής αναγνώρισης. Το «δόγμα της περιφέρειας» υπήρξε έτσι εργαλείο εξωτερικής πολιτικής περισσότερο παρά διαρκές ιστορικό συμβόλαιο ανάμεσα στους δύο λαούς.
Η τελική αντίφαση είναι ότι η ισραηλινοκουρδική προσέγγιση θα μπορούσε να υπερβεί τη λογική της χρησιμότητας αν μετατρεπόταν από σύμπτωση κατά ενός κοινού αντιπάλου σε σχέση κοινών συμφερόντων ανεξάρτητη από την ύπαρξη του συγκεκριμένου αντιπάλου. Όσο όμως παραμένει δεμένη με το εκάστοτε σύστημα περιφερειακών ισορροπιών, θα μεταβάλλεται κάθε φορά που αλλάζει αυτό το σύστημα — και αυτό εξηγεί, κατά τον συγγραφέα, τα όρια της μετατροπής της σε μόνιμη κοινωνική και στρατηγική συμμαχία.
Ιστορικές μαρτυρίες: οι Κούρδοι στις ισορροπίες των αυτοκρατοριών
Οι Κούρδοι ως παράγοντας καθορισμού των αυτοκρατορικών ισορροπιών
Ο συγγραφέας θεωρεί ότι τα ιστορικά παραδείγματα ενισχύουν τη γεωπολιτική υπόθεσή του. Υποστηρίζει πως, από την αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, ο κουρδικός πληθυσμιακός και γεωγραφικός παράγοντας επηρέασε επανειλημμένα την έκβαση μεγάλων περιφερειακών αναμετρήσεων. Συνδέει τους Κούρδους με τη μηδική, τη σασσανιδική και την αγιουβιδική αυτοκρατορική παράδοση, άλλοτε ως κυρίαρχο στοιχείο και άλλοτε ως καθοριστική πολιτική ή στρατιωτική δύναμη. Οι ιστορικές συνδέσεις και ιδίως οι άμεσες γενεαλογικές ταυτίσεις της αρχαιότητας με τις σύγχρονες εθνότητες αποτελούν αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης· εδώ αποδίδεται η ερμηνεία του αρχικού κειμένου.
Στο πλαίσιο αυτής της ερμηνείας, δυναστείες και καθεστώτα που αντιλήφθηκαν τη σημασία της συμμαχίας με την κουρδική γεωγραφία και τους τοπικούς πληθυσμούς μπόρεσαν να επεκτείνουν την εξουσία τους. Συχνά, όμως, υποστηρίζει, αναθεώρησαν ή εγκατέλειψαν αυτές τις συνεργασίες όταν πέρασε ο κίνδυνος που τις είχε δημιουργήσει.
Η Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία: η ιρανομηδική συγκρότηση
Η Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία (550–330 π.Χ.) παρουσιάζεται από τον συγγραφέα ως ένα πρώιμο πρότυπο συνένωσης δύο μεγάλων ινδοευρωπαϊκών ομάδων του ιρανικού υψιπέδου: των Περσών και των Μήδων, τους οποίους θεωρεί ιστορικούς προγόνους των Κούρδων.
Όταν ο Κύρος ο Μέγας οικοδόμησε την αυτοκρατορία του, δεν εξάλειψε τους Μήδους αλλά τους ενσωμάτωσε σε ένα σύστημα διοίκησης επαρχιών, αποδίδοντάς τους, κατά την αφήγηση του συγγραφέα, θέση αντίστοιχη με εκείνη των Περσών στον στρατό και στη διοικητική ανάπτυξη του νέου κράτους.
Η επέκταση των Αχαιμενιδών σε μεγάλο μέρος της Μέσης Ανατολής συνδέεται έτσι με τη σύμπραξη της περσικής ενδοχώρας και της μηδικής ορεινής ζώνης. Η ισορροπία επέτρεψε τον έλεγχο των περασμάτων του Ζάγκρου και διευκόλυνε τη δυτική προέλαση προς τη Βαβυλώνα και την Ανατολία.
Η επανάσταση των Αββασιδών και ο Αμπού Μουσλίμ αλ-Χουρασανί
Οι Αββασίδες (132 έτος Εγίρας / 750 μ.Χ.) ανέτρεψαν το Χαλιφάτο των Ομεϋαδών κινητοποιώντας ανθρώπινες και στρατιωτικές δυνάμεις στο Χορασάν, στον Ζάγκρο και στις ορεινές κουρδικές περιοχές. Ο συγγραφέας αποδίδει ιδιαίτερο ρόλο στον Αμπού Μουσλίμ αλ-Χουρασανί, τον οποίο χαρακτηρίζει Κούρδο, και ο οποίος ηγήθηκε στρατευμάτων με σημαντική παρουσία πληθυσμών από το Χορασάν και τις ορεινές ζώνες της περιοχής.
Κατά την ανάγνωσή του, οι Αββασίδες κατανόησαν ότι οι εσωτερικά διαιρεμένες αραβικές δυνάμεις δεν επαρκούσαν από μόνες τους για την υπεράσπιση του χαλιφάτου ή τη διοίκηση μιας τόσο εκτεταμένης επικράτειας. Έτσι διαμορφώθηκε συμμαχία ανάμεσα στους Αββασίδες της χασεμιτικής γενεαλογίας και στους πληθυσμούς της ορεινής περιοχής, με αποτέλεσμα τη μεταβολή των συσχετισμών και τη διαμόρφωση των προϋποθέσεων της μετέπειτα αββασιδικής ακμής.
Στη συνέχεια ο χαλίφης Αμπού Τζαφάρ αλ-Μανσούρ διέταξε τη θανάτωση του Αμπού Μουσλίμ. Ο συγγραφέας αντιμετωπίζει αυτή την εξέλιξη ως πρώιμο παράδειγμα του μοτίβου «συμμαχία όταν υπάρχει ανάγκη — εξουδετέρωση όταν η εξουσία εδραιωθεί». Αργότερα αναδείχθηκαν κουρδικά εμιράτα, όπως των Μαρουανιδών και των Ραουαδιδών, που διαχειρίστηκαν μέρος των τοπικών ισορροπιών.
Τρεις αποφασιστικές στιγμές στις τουρκοκουρδικές σχέσεις
Κατά την ανάλυση, η αλληλεπίδραση τουρκικών και κουρδικών δυνάμεων υπήρξε σημαντικός κινητήρας της επέκτασης τουρκικών κρατών στην Ανατολία και στη Μέση Ανατολή. Ο συγγραφέας ξεχωρίζει τρεις ιστορικούς σταθμούς.
Το Ματζικέρτ (1071): οι Κούρδοι και η αλλαγή των ισορροπιών στην Ανατολία
Η μάχη του Ματζικέρτ το 1071 αποτέλεσε σημαντικό σημείο καμπής στην ιστορία της Ανατολίας. Όταν ο Σελτζούκος σουλτάνος Αλπ Αρσλάν αντιμετώπισε τον βυζαντινό αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ Διογένη, συνεργάστηκε, κατά τον συγγραφέα, με Κούρδους τοπικούς ηγεμόνες, μεταξύ των οποίων και το εμιράτο των Μαρουανιδών στο Ντιγιάρμπακιρ. Το κείμενο αναφέρει συμμετοχή περίπου δέκα χιλιάδων Κούρδων πολεμιστών —εκτίμηση που παρατίθεται ως ισχυρισμός της πηγής.
Η μάχη ολοκληρώθηκε με ήττα του βυζαντινού στρατού και ακολούθησε περίοδος επιταχυνόμενης σελτζουκικής και τουρκικής επέκτασης στην Ανατολία. Στην περιοχή δραστηριοποιούνταν διάφορες κουρδικές τοπικές δυνάμεις και εμιράτα, των οποίων οι σχέσεις με τους Σελτζούκους δεν ήταν πάντοτε σταθερές: εναλλάσσονταν συνεργασία, σύγκρουση και ανακατανομή επιρροής.
Η παρουσία τους στην ανατολική Ανατολία και στην Άνω Μεσοποταμία υπήρξε, σε κάθε περίπτωση, σημαντικό στοιχείο του πολιτικού και στρατιωτικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο κινήθηκαν οι Σελτζούκοι. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι οι συμμαχίες αυτές συνέβαλαν στο άνοιγμα της Ανατολίας προς τα τουρκικά φύλα και στη μεταβολή των δημογραφικών και πολιτικών ισορροπιών της περιοχής.
Το Τσαλντιράν (1514): ο Ιντρίς Μπιτλισί και η οθωμανοκουρδική σχέση
Η μάχη του Τσαλντιράν το 1514 αποτελεί, κατά τον συγγραφέα, σαφέστερο παράδειγμα πολιτικής συμμαχίας ανάμεσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και σε ορισμένους Κούρδους ηγεμόνες.
Η αναμέτρηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του οθωμανοσαφαβιδικού ανταγωνισμού για την ανατολική Ανατολία και το ιρανικό υψίπεδο. Ο έλεγχος των κουρδικών περιοχών ανάμεσα στις δύο αυτοκρατορίες αποτελούσε κεντρικό διακύβευμα.
Εκείνη την περίοδο αναδείχθηκε ο Ιντρίς Μπιτλισί, Κούρδος λόγιος, ιστορικός και διπλωμάτης, ο οποίος μεσολάβησε μεταξύ του Οθωμανού σουλτάνου Σελίμ Α΄ και περίπου είκοσι Κούρδων ηγεμόνων και αρχηγών. Η δράση του συνέβαλε στη δημιουργία πολιτικών γεφυρών. Η συνεργασία δεν περιορίστηκε σε μια σύντομη στρατιωτική σύμπραξη, αλλά βοήθησε στην ανάπτυξη ενός μοντέλου σχέσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με κουρδικά εμιράτα, με κάποια τοπική αυτονομία έναντι αναγνώρισης της οθωμανικής επικυριαρχίας και συμμετοχής στους στρατιωτικούς και πολιτικούς μηχανισμούς της αυτοκρατορίας.
Από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην Τουρκική Δημοκρατία: ο Ατατούρκ και οι κουρδικές συμμαχίες
Η περίοδος 1919–1923 παρουσιάζεται ως χαρακτηριστικό νεότερο παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στο τουρκικό κέντρο και στις κουρδικές δυνάμεις. Μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μουσταφά Κεμάλ και το τουρκικό εθνικό κίνημα αντιμετώπισαν το ενδεχόμενο κατακερματισμού της Ανατολίας βάσει της Συνθήκης των Σεβρών του 1920, που περιελάμβανε προβλέψεις για κουρδικές και αρμενικές περιοχές.
Για να διασφαλίσει τη θέση του, ο Κεμάλ απηύθυνε πολυάριθμα τηλεγραφήματα και επιστολές σε Κούρδους φυλάρχους και προκρίτους της ανατολικής Ανατολίας. Χρησιμοποίησε ισλαμική και αδελφική ρητορική για κινητοποίηση κατά των δυτικών δυνάμεων και του αρμενικού σχεδίου, συνδέοντάς την, κατά την αφήγηση του συγγραφέα, με υποσχέσεις αυτονομίας και συμμετοχής στην οικοδόμηση ενός κοινού κράτους Αράβων, Τούρκων και Κούρδων. Οι κουρδικοί πληθυσμοί είχαν σημαντική κοινωνική και στρατιωτική παρουσία στο εθνικό κίνημα.
Η κουρδική αυτή υποστήριξη συνέβαλε, σύμφωνα με το κείμενο, στη νίκη του τουρκικού κινήματος ανεξαρτησίας και στην υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης το 1923. Μετά τη στρατιωτική επικράτηση, την κατάργηση του σουλτανάτου και την ανακήρυξη της δημοκρατίας, η σχέση μεταβλήθηκε. Το νέο κράτος προχώρησε βαθμιαία στη συγκρότηση μιας κεντρικής εθνικής ταυτότητας· η ρητορική της προηγούμενης περιόδου, που άφηνε μεγαλύτερο χώρο στην εθνοτική και θρησκευτική πολυμορφία, υποχώρησε, ενώ η ιδιότητα του πολίτη συνδέθηκε ολοένα περισσότερο με το σύγχρονο τουρκικό εθνικό σχέδιο. Το κείμενο αναφέρεται σε πολιτικές εθνικής αφομοίωσης και στην κατάργηση του χαλιφάτου.
Από τη «συμμαχία» στην «ανατροπή»: ιστορικό πρότυπο ή υπόθεση προς εξέταση;
Αυτές οι περιπτώσεις αναδεικνύουν ένα μοτίβο που αξίζει να μελετηθεί, όχι όμως να μετατραπεί σε αναπόδραστο ιστορικό νόμο. Διαφορετικές αυτοκρατορικές και περιφερειακές δυνάμεις αξιοποίησαν, σε διάφορες περιόδους, τους Κούρδους, τη γεωγραφική τους θέση, τη στρατιωτική τους ισχύ ή την τοπική τους επιρροή. Άλλοτε αναγνώρισαν σε κουρδικές αρχές έναν βαθμό αυτοδιοίκησης ή πολιτικής συμμετοχής ως αντάλλαγμα για την αφοσίωση στο κέντρο.
Η σχέση συχνά μεταβαλλόταν όταν άλλαζε ο συσχετισμός ισχύος. Όταν σταθεροποιούνταν το κεντρικό κράτος ή υποχωρούσε ο εξωτερικός κίνδυνος που είχε επιβάλει τη συμμαχία, αυξανόταν η τάση συγκέντρωσης της εξουσίας και περιορισμού της αυτονομίας των περιφερειών. Ο συγγραφέας εντοπίζει παρόμοιες τάσεις στον οθωμανικό συγκεντρωτισμό του 19ου αιώνα, στον μετασχηματισμό του κεμαλικού κράτους και σε άλλα αυτοκρατορικά παραδείγματα.
Η ακριβέστερη υπόθεση, συνεπώς, δεν είναι ότι «οι Κούρδοι υπήρξαν πάντοτε το κλειδί των αυτοκρατοριών», αλλά ότι ο κουρδικός γεωγραφικός χώρος αποτελεί ιστορικά έναν από τους στρατηγικούς άξονες της Δυτικής Ασίας. Δυνάμεις που ήθελαν να εδραιώσουν την επιρροή τους ανάμεσα στην Ανατολία, στη Μεσοποταμία και στο ιρανικό υψίπεδο αναγκάστηκαν επανειλημμένα να διαπραγματευτούν με τοπικές κουρδικές δυνάμεις, να τις ενσωματώσουν ή να τις αντιμετωπίσουν.
Αυτό έχει μεγαλύτερη αναλυτική αξία από την ιδέα μιας απόλυτης «κουρδικής αποφασιστικότητας», επειδή μεταφέρει τη συζήτηση από την εθνική εξιδανίκευση στην κοινωνιολογία της ισχύος. Η στρατηγική σημασία των Κούρδων δεν στηρίχθηκε στη συγκρότηση ενός ενιαίου στρατού, αλλά στον συνδυασμό τριών παραγόντων: γεωγραφική θέση, πληθυσμιακό βάρος και ικανότητα των τοπικών κοινωνιών να δημιουργούν σχετικά αυτόνομες πολιτικές και στρατιωτικές δυνάμεις.
Τα ιστορικά παραδείγματα οδηγούν σε ένα ευρύτερο ερώτημα: γιατί οι περιφερειακές δυνάμεις ζητούσαν τη συνεργασία των Κούρδων όταν τους είχαν ανάγκη και, μόλις σταθεροποιούνταν οι ισορροπίες, επιχειρούσαν να περιορίσουν την πολιτική τους αυτονομία;
Η απάντηση συνδέει τη νεότερη τουρκική, ιρανική, αραβική και ισραηλινή πολιτική με ένα παλαιότερο ιστορικό δίλημμα: πώς αντιμετωπίζουν οι κεντρικές δυνάμεις έναν λαό που βρίσκεται στην καρδιά των γεωπολιτικών ανταγωνισμών, αλλά αρνείται να παραμείνει απλό εργαλείο στις συγκρούσεις των άλλων;
Συμπεράσματα της ιστορικής και γεωπολιτικής ανάλυσης
Ο συγγραφέας συνοψίζει τρεις βασικές διαπιστώσεις.
Πρώτον, η συμμαχία με κουρδικές στρατιωτικές και τοπικές δυνάμεις υπήρξε σημαντικός παράγοντας που, σε διάφορες περιόδους, συνέβαλε στις επιτυχίες Αχαιμενιδών, Αββασιδών, Σελτζούκων, Οθωμανών και Κεμαλικών, παρά τις τεράστιες διαφορές των εποχών και των ιδεολογιών τους.
Δεύτερον, στην αφήγησή του επανέρχεται ένα μοτίβο ανατροπής των συμμαχιών: όταν παύει ο εξωτερικός κίνδυνος και σταθεροποιείται η κεντρική εξουσία, τα κυρίαρχα καθεστώτα τείνουν να περιορίζουν την αυτονομία των κουρδικών κοινοτήτων ή να αναθεωρούν προηγούμενες υποσχέσεις για αυτοδιοίκηση και πολιτική συμμετοχή.
Τρίτον, το πρότυπο των Αγιουβιδών αποτελεί εν μέρει εξαίρεση, επειδή εκεί οι κουρδικές δυνάμεις συμμετείχαν οι ίδιες στην ηγεσία του πολιτικού σχήματος, αντί να λειτουργούν απλώς ως σύμμαχοι που προσελκύστηκαν από άλλους.
Το μάθημα που αντλεί ο συγγραφέας για τη σύγχρονη περιοχή είναι ότι οι σημερινοί ανταγωνισμοί επαναφέρουν την ίδια βασική εξίσωση. Η δύναμη που θα αναγνωρίσει την αξία μιας μακροχρόνιας συνεργασίας με τον κουρδικό λαό και θα τη στηρίξει στη δημοκρατική ισοτιμία και στην οικονομική αλληλεξάρτηση —όχι στην περιστασιακή χρησιμοποίηση— θα μπορούσε να συμβάλει καθοριστικά στη μελλοντική περιφερειακή τάξη.
Οι προϋποθέσεις στρατηγικής αλλαγής: προς μια «λειτουργική κεντρικότητα»
Για να περάσει η κεντρική διατύπωση «όποιος συμμαχήσει με τους Κούρδους ως λαό θα επικρατήσει» από αναλυτική υπόθεση σε πραγματική γεωπολιτική δυνατότητα, απαιτείται παράλληλη αλλαγή σε δύο επίπεδα: στο εσωτερικό της κουρδικής κοινωνίας και στο περιφερειακό περιβάλλον της.
Στο εσωτερικό του κουρδικού χώρου
Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι οι κουρδικές κοινωνίες και οι πνευματικές τους ελίτ χρειάζεται να προχωρήσουν σε ορισμένους διαρθρωτικούς μετασχηματισμούς.
Συγκρότηση «λειτουργικής κεντρικότητας»: Δημιουργία διακομματικών και υπερτοπικών στρατηγικών, ακαδημαϊκών και διπλωματικών θεσμών, οι οποίοι θα υπερβαίνουν τις φυλετικές και κομματικές διαιρέσεις, θα χαράσσουν κοινές εθνικές αρχές και θα αποτρέπουν την εξάρτηση από εφήμερες περιφερειακές συμμαχίες.
Γλωσσική και πολιτισμική θεσμοποίηση: Ίδρυση ενός παγκουρδικού γλωσσικού φορέα, ο οποίος θα μπορούσε να συντονίζει την τυποποίηση της κουρδικής γλώσσας, την εναρμόνιση όρων και αλφαβήτων και τη δημιουργία συνεκτικού «συμβολικού κεφαλαίου», με την έννοια του Πιερ Μπουρντιέ.
Πρωτοβουλίες συνεργασίας: Ανάπτυξη ακαδημαϊκών και πνευματικών εγχειρημάτων με αποδέκτες τις κοινωνίες της περιοχής, πέρα από παγιωμένες ιδεολογικές αντιπαλότητες. Προτεραιότητες θα μπορούσαν να είναι η οικονομική και γεωγραφική αλληλεξάρτηση, η ασφάλεια των υδάτινων πόρων, η ενέργεια και ένα κοινό δημοκρατικό μέλλον, σε υπέρβαση της κληρονομιάς εθνικών συγκρούσεων.
Ο συγγραφέας αναφέρει επίσης ως δυνατότητα τη συγκρότηση ενός κοινού κουρδικού κέντρου, διατυπώνοντας στο πρωτότυπο και ένα παράδειγμα με την ονομασία «Δημοκρατία του Κουρδιστάν», χωρίς να αποσαφηνίζει την ακριβή θεσμική ή εδαφική μορφή του.
Στο επίπεδο των περιφερειακών δυνάμεων
Απαιτείται παράλληλη ωρίμανση των πολιτικών αντιλήψεων των γειτονικών και άλλων ενδιαφερόμενων δυνάμεων —αραβικών, τουρκικών, ιρανικών και ισραηλινών—, ώστε να υπερβούν τις κλειστές εθνικιστικές και θρησκευτικές ιδεολογίες που, κατά την ανάλυση, εμποδίζουν τη συγκρότηση μιας ισότιμης σχέσης.
Χωρίς αυτή τη διπλή μεταβολή, ακόμη και η πιο συνεκτική κουρδική «λειτουργική κεντρικότητα» κινδυνεύει να αντιμετωπιστεί και πάλι ως απειλή που πρέπει να ελεγχθεί, αντί ως ευκαιρία συνεργασίας. Έτσι θα παραμείνει ενεργό το επαναλαμβανόμενο ιστορικό πρότυπο που εξετάστηκε παραπάνω.
Συνολικά, ο συγγραφέας καταλήγει ότι η αναδιαμόρφωση της περιφερειακής τάξης στη Δυτική Ασία προϋποθέτει μια κουρδική θεσμική και λειτουργική συγκρότηση που θα υπερβαίνει τις κομματικές και φυλετικές διαιρέσεις, παράλληλα με μια μεταβολή της πολιτικής αντίληψης των γύρω κρατών, ώστε οι Κούρδοι να μην αντιμετωπίζονται ως προσωρινός παράγοντας που επιστρατεύεται όποτε υπάρχει ανάγκη και εγκαταλείπεται όταν αυτή εκλείψει.
Η κεντρική τελική θέση του άρθρου είναι ότι η πραγματική, και όχι μόνο διακηρυκτική, οικοδόμηση μιας στρατηγικής σχέσης ισοτιμίας, οικονομικής αλληλεξάρτησης και αμοιβαίας αναγνώρισης με τους Κούρδους ως λαό και κοινωνία αποτελεί, κατά τον συγγραφέα, βασικό κλειδί για μια σταθερότερη περιφερειακή τάξη.
Πηγές και βιβλιογραφικές αναφορές του αρχικού άρθρου
Κουρδική και περιφερειακή ιστορία — κοινωνιολογία
- Wadie Jwaideh: The Kurdish National Movement: Its Origins and Development («Το κουρδικό εθνικό κίνημα: προέλευση και εξέλιξη»).
- Martin van Bruinessen: Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan («Αγάς, σεΐχης και κράτος: οι κοινωνικές και πολιτικές δομές του Κουρδιστάν»).
- Σαράφ Χαν Μπιτλισί: Σαραφναμέ (Sharafnama).
Κοινωνιολογική θεωρία και κριτική της εξουσίας
- Μαξ Βέμπερ: Οικονομία και κοινωνία.
- Πιερ Μπουρντιέ: Κείμενα για το κράτος και τη συμβολική εξουσία.
- Χάνα Άρεντ: Οι ρίζες του ολοκληρωτισμού.
Γεωπολιτική και περιφερειακές σχέσεις
- Uriel Dann και Avi Shlaim: Μελέτες για το «δόγμα της περιφέρειας» στην ισραηλινή εξωτερική πολιτική.
- John Agnew: Κείμενα κριτικής γεωπολιτικής και ανασύνθεσης του πολιτικού χώρου.
Πρωτότυπο άρθρο: Al-Hiwar al-Mutamaddin — 8 Σεπτεμβρίου 2026
