του Λευτέρη Τσουλφίδη

Οι δομικές κρίσεις δεν επιφέρουν μόνο μια, συνήθως προσωρινή, υποχώρηση του βιοτικού επιπέδου, αλλά αναδιατάσσουν τη δομή της ιδιοκτησίας, μεταβάλλοντας τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται τα περιουσιακά στοιχεία και, τελικά, το ποιος κατέχει τι. Αυτό ακριβώς το φαινόμενο φαίνεται να εκτυλίσσεται στην Ελλάδα μετά την Παγκόσμια Χρηματοπιστωτική Κρίση (ΠΧΚ) του 2008-2009, όπως καταδεικνύουν τα διαθέσιμα εμπειρικά δεδομένα. Ενώ η εισοδηματική ανισότητα παρουσίασε σημαντικές διακυμάνσεις και τα τελευταία χρόνια εμφανίζει τάσεις επαναφοράς στα επίπεδα του 1967, το έτος εκκίνησης των δεδομένων μας (World Inequality Database, https://wid.world),  δεν μπορούμε να πούμε το ίδιο για την ανισότητα του πλούτου. Η εν λόγω ανισότητα ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική τροχιά, αποσυνδεόμενη από τη εξέλιξη του εισοδήματος και καταγράφοντας έντονη άνοδο μετά την ΠΧΚ.

Όπως διαπιστώνεται στο σχήμα που ακολουθεί, το εισοδηματικό μερίδιο του κατώτερου 50% του πληθυσμού υπέστη μια αργή αλλά διαρκή υποχώρηση, η οποία είχε ήδη ξεκινήσει από το 1967 και συνεχίστηκε μέχρι περίπου το 1980, ενώ κατά τη δεκαετία του 1980 το μερίδιο αυτό παρουσιάζει σχετικά περιορισμένες διακυμάνσεις. Από το 1992 και έπειτα ακολουθεί εκ νέου πτωτική πορεία έως το 2001, για να σημειώσει στη συνέχεια άνοδο μέχρι το 2007. Η ΠΧΚ και τα επακόλουθα προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής (2010, 2012 και 2015) συμπίεσαν περαιτέρω το εισοδηματικό μερίδιο αυτής της κοινωνικής κατηγορίας. Κατά τα τελευταία έτη παρατηρείται μια μερική ανάκαμψη, η οποία επανέφερε το μερίδιο του κατώτερου 50% του πληθυσμού στα επίπεδα του 1967, όπως φαίνεται και στο σχήμα.

Εάν περιοριζόμασταν στην ανάλυση της κατανομής του εισοδήματος, τα ευρήματα δεν θα παρουσίαζαν ιδιαίτερο θεωρητικό ή πρακτικό ενδιαφέρον, καθώς οι εισοδηματικές ροές αποτυπώνουν τις ετήσιες ροές που προκύπτουν από τη συμμετοχή στην παραγωγική διαδικασία. Η εικόνα μεταβάλλεται ριζικά όταν η ανάλυση μετατοπίζεται στο απόθεμα πλούτου, καθώς οι μεταβολές του αντανακλούν τις μακροχρόνιες διαδικασίες συσσώρευσης, κληρονομικότητας και αποτίμησης των περιουσιακών στοιχείων. Για τον λόγο αυτό, οι ανισότητες στον πλούτο τείνουν να είναι σημαντικά εντονότερες και να διαρκούν περισσότερο από τις αντίστοιχες εισοδηματικές ανισότητες.

Όπως προκύπτει από το σχήμα, το ανώτερο 1% του πληθυσμού υπήρξε ο κύριος ωφελημένος της διαδικασίας συγκέντρωσης του πλούτου, αυξάνοντας σταδιακά το μερίδιό του επί των συνολικών περιουσιακών στοιχείων. Στον αντίποδα, το κατώτερο 50% του πληθυσμού γνώρισε μια άνευ προηγουμένου απομείωση του καθαρού πλούτου του, με αποτέλεσμα από το 2012 και έπειτα το μερίδιό του να καταστεί αρνητικό. Με άλλα λόγια, οι συνολικές χρηματοοικονομικές και λοιπές υποχρεώσεις του 50% του πληθυσμού υπερέβησαν την αξία των περιουσιακών στοιχείων που εξακολουθούσε να κατέχει.

Ένας πιθανός μηχανισμός που συνέβαλε στην επιτάχυνση της συγκέντρωσης του πλούτου στην κορυφή της κατανομής συνδέεται με τον μετασχηματισμό της ελληνικής παραοικονομίας. Το άτυπο ή μη δηλωμένο εισόδημα αποτέλεσε διαχρονικά συστατικό στοιχείο της εγχώριας οικονομικής δραστηριότητας. Ωστόσο, η αυστηροποίηση του τραπεζικού πλαισίου, οι περιορισμοί στη διακίνηση μετρητών και η ταχεία ψηφιοποίηση της φορολογικής διοίκησης περιόρισαν δραστικά τη δυνατότητα διακράτησης αδήλωτης ρευστότητας. Η διατήρηση της αγοραστικής δύναμης αυτού του εισοδήματος προϋπέθετε πλέον τη μετατροπή του σε καταγεγραμμένα περιουσιακά στοιχεία, κυρίως σε ακίνητα και χρηματοοικονομικά μέσα. Η θεσμική αυτή μεταβολή φαίνεται ότι λειτούργησε ως καταλύτης και επιταχυντής της συγκέντρωσης πλούτου στα ανώτερα στρώματα, την ίδια στιγμή που η ιδιοκατοίκηση υφίσταται διάβρωση λόγω υπερχρέωσης, μη εξυπηρετούμενων δανείων και διαδικασιών αναδιάρθρωσης χρέους.

* Ο Λευτέρης Τσουλφίδης είναι Αφ. Καθηγητής, ΠΑΜΑΚ. 

moneyreview.gr