Ηρακλής Γωνιάδης: Ο νεφεληγερέτης και ο νεφελοβάτης

Κοινό στοιχείο των δύο είναι το βαθύ κράτος, δηλαδή το κρυφό, μόνιμο και μη εκλεγμένο δίκτυο εξουσίας το οποίο λειτουργεί παρασκηνιακά, πίσω από την επίσημη πολιτική ηγεσία. Μια κοινωνικοπολιτική «μαύρη τρύπα», θέτοντάς το μεταφορικά, καθώς οι αναλογίες είναι εντυπωσιακές με αυτές που εντοπίζονται στη φύση (στο συμπαντικό στερέωμα).

Η βαρύτητα της εξουσίας

Στη μαύρη τρύπα, όσο περισσότερη μάζα συγκεντρώνεται, τόσο ισχυρότερη η έλξη της. Στο βαθύ κράτος, όσο περισσότερη εξουσία, πληροφορία και χρήμα συγκεντρώνονται, τόσο μεγαλύτερος ο έλεγχος σε θεσμούς, πολιτικούς και αποφάσεις.

Το αόρατο

Τη μαύρη τρύπα δεν τη βλέπουμε μα τη διαπιστώνουμε από το πώς επηρεάζει ό,τι βρίσκεται γύρω της. Το ίδιο και για το βαθύ κράτος που δεν έχει επίσημα γραφεία, αλλά φαίνεται από τα αποτελέσματά του όπως οι ξαφνικές αλλαγές πολιτικής, τα νομοσχέδια που ναυαγούν ή οι δικαστικές και διοικητικές αποφάσεις που δεν εξηγούνται λογικά (π.χ.,
η πρόσφατη «άτακτη» απόσυρση του άρθρου 23, αν και η λογική του παραμένει ενεργή και εφαρμόζεται ήδη στις συμβάσεις αναδιάρθρωσης του εξωδικαστικού μηχανισμού, ή η «φωτογραφική» —λόγω επερχόμενης ήττας του προστάτη νεφελοβάτη—
τροποποίηση περί αναδρομικής υποβολής Ε9 για τα έτη 2014-2026· χωρίς πρόστιμο και προσαυξήσεις ναι, αλλά και χωρίς φόρο;)

Το σημείο χωρίς επιστροφή

Πέρα από τον ορίζοντα γεγονότων της μαύρης τρύπας δεν υπάρχει διαφυγή. Αντίστοιχα, ο πολιτικός ή ο θεσμός που εμπλέκεται βαθιά σε παρασκηνιακά δίκτυα, μέσω εκβιασμών ή εξαρτήσεων, παγιδεύεται και χάνει την ανεξαρτησία του. Για πολλούς πολίτες, υποθέσεις όπως του Λαμπράκη (απλό «τροχαίο ατύχημα» με αλλοίωση των συνθηκών θανάτου του), του Καραϊβάζ (κενά στη συλλογή ψηφιακών δεδομένων και τηλεφωνικών επικοινωνιών) ή των Τεμπών (άμεσο μπάζωμα και η τσιμεντόστρωση του χώρου κλπ. «μέτρα προστασίας» των φερόμενων ως υπεύθυνων) μοιάζουν με «μαρμάγκα» που εξαφανίζει ακόμη και τις αποδείξεις.

Η μοναδικότητα

Στο κέντρο της μαύρης τρύπας καταρρέουν οι γνωστοί νόμοι της φυσικής. Στον σκληρό πυρήνα των δικτύων του βαθέως κράτους παύουν να ισχύουν η δημοκρατία, το σύνταγμα και η διαφάνεια, και επικρατεί ο δικός τους άγραφος «νόμος». Σαν μαύρη τρύπα, καταπίνει πόρους, πληροφορίες και δικαιώματα χωρίς να επιστρέφει τίποτα στην κοινωνία. Μόνο στις προεκλογικές περιόδους «απελευθερώνει» χάπια έκστασης, ώστε οι ψηφοφόροι να εξουσιοδοτήσουν με ενθουσιασμό κάποιο μέλος της λίστας του.

Αδράνεια και εντροπία

Το βαθύ κράτος ξέρει ότι οι κοινωνίες, όπως τα βαριά σώματα, αντιστέκονται στην αλλαγή κατεύθυνσης. Οι άνθρωποι προτιμούν την ασφάλεια του γνωστού, ως και του κακού, από την αβεβαιότητα της αλλαγής, ακόμη κι όταν διακυβεύεται η ίδια η ύπαρξή τους. Για να νικηθεί η αδράνεια χρειάζεται εξωτερική δύναμη όπως μια μεγάλη κρίση, μια τεχνολογική επανάσταση, ένα σοκ. Το κόστος της αλλαγής φαντάζει πάντα μεγαλύτερο από το κόστος της αργής παρακμής, μέχρι η πραγματικότητα να στερήσει από τους ανθρώπους την επιλογή της αδράνειας. Μήπως κάτι τέτοιο βρίσκεται σε εξέλιξη στη Γαλλία;

Στη Θερμοδυναμική, η εντροπία μετρά την αταξία ενός κλειστού συστήματος, η οποία αυξάνεται αν δεν δαπανηθεί ενέργεια για να παραμείνει οργανωμένο. Το ίδιο ισχύει και για τη δημοκρατία, η οποία για να μείνει ζωντανή και δίκαιη χρειάζεται συνεχή «ενέργεια» από τους πολίτες, δηλαδή έλεγχο, συμμετοχή, διαμαρτυρία, ανανέωση. Όταν η κοινωνία αδρανεί, η εντροπία από πιθανότητα γίνεται βεβαιότητα.

Η κρίσιμη μάζα

Κάθε κοινωνική αλλαγή προϋποθέτει την κινητοποίηση ενός ελάχιστου αριθμού ανθρώπων. Η πολιτική επιστήμονας
Erica Chenoweth, αναλύοντας εκατοντάδες εκστρατείες πολιτικής ανυπακοής του 20ού αιώνα, διαπίστωσε ότι καμία δεν απέτυχε όταν κινητοποιήθηκε ειρηνικά το 3,5% του πληθυσμού. Δεν είναι νόμος της φύσης, και νεότερα στοιχεία δείχνουν ότι τέτοια κινήματα πετυχαίνουν πλέον δυσκολότερα, αλλά δείχνει ότι μια μικρή και αφοσιωμένη μειοψηφία μπορεί να αλλάξει τη μοίρα της πλειοψηφίας.

Από την πίεση στον πόλεμο

Εδώ η μεταφορά φτάνει στο όριό της, ενώ μια μαύρη τρύπα δεν την ανατρέπει κανείς, ένα βαθύ κράτος μπορεί να ανατραπεί και γι’ αυτό φοβάται. Όταν η κοινωνική πίεση αυξάνεται, ο ευκολότερος τρόπος αποσυμπίεσης είναι ένας εξωτερικός εχθρός, επινοημένος ή πραγματικός. Τόσο ο νεφεληγερέτης όσο και ο νεφελοβάτης περιγράφουν ο ένας τον άλλον ως εχθρό που τροφοδοτείται με το αίμα όσων δεν είναι γιοι προέδρων ή πρωθυπουργών και δεν έχουν στασίδι στο
Όρος Αιγάλεω.

Είναι καλό, λοιπόν, να θυμηθούμε την ιστορία και να δούμε τη μεγάλη εικόνα, με τη θέση μας στο πιθανό θέατρο του πολέμου.