Η Κωνσταντινούπολη στο επίκεντρο των περιφερειακών διεργασιών – Η τουρκική διπλωματία, η Αίγυπτος και ο λιβυκός παράγοντας

του Γεωργίου Καλογερά, Διπλωματικού Συντάκτη

Η σημερινή συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών επτά χωρών στην Κωνσταντινούπολη, με πρωτοβουλία του Τούρκου ΥΠΕΞ Χακάν Φιντάν, εντάσσεται στην προσπάθεια της Άγκυρας να ενισχύσει τον ρόλο της ως διαμεσολαβητικού παράγοντα στις περιφερειακές κρίσεις. Η συμμετοχή της Αιγύπτου, της Σαουδικής Αραβίας, του Πακιστάν, της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Βρετανίας προσδίδει στη συνάντηση ιδιαίτερη διπλωματική βαρύτητα, καθώς φέρνει στο ίδιο τραπέζι χώρες με διαφορετικές, ενίοτε ανταγωνιστικές, επιδιώξεις στη Μέση Ανατολή.

Παρά την ευρεία θεματολογία, που περιλαμβάνει το Παλαιστινιακό, το Ιράν, την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών και την Ουκρανία, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παράλληλες επαφές του Φιντάν με τον Αιγύπτιο ομόλογό του Μπαντρ Αμπντελάτι. Η προσέγγιση Άγκυρας και Καΐρου έχει δημιουργήσει νέα δεδομένα στην Ανατολική Μεσόγειο, χωρίς ωστόσο να έχουν εκλείψει οι ουσιαστικές διαφωνίες τους για τη Λιβύη και τις θαλάσσιες ζώνες.

Η αιγυπτιακή αντίθεση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 παραμένει κρίσιμο στοιχείο αυτής της εξίσωσης. Η επανάληψη της συγκεκριμένης θέσης, στον απόηχο των τελευταίων εξελίξεων στη λιβυκή Βουλή, υπογραμμίζει τα όρια της τουρκοαιγυπτιακής συνεννόησης. Το Κάιρο επιδιώκει να διατηρήσει ανοικτούς διαύλους με την Άγκυρα, χωρίς να αποδεχθεί ρυθμίσεις που θεωρεί αντίθετες προς τα δικά του θαλάσσια συμφέροντα.

Παράλληλα, η συνάντηση αναδεικνύει μια δεύτερη, ευρύτερη διάσταση της τουρκικής στρατηγικής: τη διασύνδεση της περιφερειακής συνεργασίας με τα ευρωπαϊκά συμφέροντα ασφαλείας. Το σχήμα R4+E3 επιτρέπει στην Άγκυρα να εμφανίζεται ως συνομιλητής τόσο των μεγάλων μουσουλμανικών χωρών όσο και των τριών ευρωπαϊκών δυνάμεων, επιδιώκοντας να αποκτήσει μεγαλύτερο λόγο στη διαχείριση κρίσεων που εκτείνονται από τον Περσικό Κόλπο έως τη Μαύρη Θάλασσα.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας και του Πακιστάν, στον απόηχο της συμφωνίας αμυντικής συνεργασίας της Μέκκας. Η Άγκυρα επιδιώκει να αξιοποιήσει αυτή τη συνεργασία για να διευρύνει την παρουσία της στην αρχιτεκτονική ασφαλείας της Μέσης Ανατολής, συνδέοντας την προστασία των θαλάσσιων διαδρόμων με τη σταθερότητα στον Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα.

Το λιβυκό ζήτημα, μολονότι δεν περιλαμβάνεται στα επισήμως ανακοινωθέντα κύρια θέματα της πολυμερούς συνάντησης, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των αντιφάσεων που συνοδεύουν αυτές τις διπλωματικές διεργασίες. Στις 21 Οκτωβρίου, ο Φιντάν χαρακτήρισε το τουρκολιβυκό μνημόνιο απολύτως νόμιμο, τόσο από νομική όσο και από πολιτική άποψη, απορρίπτοντας ουσιαστικά την ανάγκη επανεξέτασής του. Η θέση αυτή επιβεβαιώνει ότι η Τουρκία δεν προτίθεται να μεταβάλει τις βασικές θαλάσσιες διεκδικήσεις της ως αντάλλαγμα για την εξομάλυνση των σχέσεών της με περιφερειακούς ανταγωνιστές.

Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές απαιτούν προσεκτική αποτίμηση. Η τουρκοαιγυπτιακή προσέγγιση δεν συνιστά αυτομάτως ανατροπή των υφιστάμενων ισορροπιών στην Ανατολική Μεσόγειο, δημιουργεί όμως ένα περισσότερο σύνθετο διπλωματικό περιβάλλον. Το Κάιρο επιδιώκει να αποκομίσει οικονομικά και στρατηγικά οφέλη από τη συνεργασία με την Άγκυρα, διατηρώντας παράλληλα τις σχέσεις του με την Αθήνα και τη Λευκωσία. Η πρόκληση για την ελληνική διπλωματία είναι να διασφαλίσει ότι αυτή η νέα περιφερειακή συνεννόηση δεν θα οδηγήσει σε σταδιακή υποβάθμιση των ελληνικών θέσεων για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις.

Η ουσία της συνάντησης της Κωνσταντινούπολης δεν βρίσκεται μόνο στα ζητήματα που συζητούνται, αλλά κυρίως στο διπλωματικό σχήμα που επιχειρεί να οικοδομήσει η Τουρκία. Η Άγκυρα επιδιώκει να μετατρέψει την ταυτόχρονη παρουσία της σε διαφορετικά περιφερειακά μέτωπα σε πολιτική επιρροή. Το κατά πόσον αυτή η προσπάθεια θα αποδώσει εξαρτάται από την ικανότητά της να γεφυρώσει πραγματικές διαφωνίες και όχι απλώς να φιλοξενεί συνομιλητές με αντικρουόμενα συμφέροντα.