Η κρίση της νεωτερικότητας και η ανάδυση των κοινών: Ο άνθρωπος ως πολιτικό υποκείμενο σε έναν κόσμο σχέσεων

του Παντελή Σαββίδη

Από τον φιλοσοφικό δυισμό και την κρίση του φιλελευθερισμού και του μαρξισμού στη σχεσιακή αντίληψη της πραγματικότητας, την πολυπλοκότητα και τη δημοκρατική διαχείριση της αβεβαιότητας.

Φωτογραφία: Λαϊκή συνέλευση της Βαλένθια, στις 20 Μαΐου 2011.

 

Με αφορμή τη διάλεξη του καθηγητή Σύγχρονης Πολιτικής Θεωρίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Αλέξανδρου Κιουπκιολή, με θέμα «Δημοκρατία και φύση στον 21ο αιώνα», που πραγματοποιήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2026 στο πλαίσιο του ένατου κύκλου διαλέξεων του Κέντρου Φιλοσοφίας του Δήμου Νέας Φιλαδέλφειας – Νέας Χαλκηδόνας, τον οποίο διοργανώνουν ο Δήμος και η διδάκτωρ Φιλοσοφίας Χρυσάνθη Κεχρολόγου, ανακύπτει ένα ευρύτερο ερώτημα: μήπως η κρίση της δημοκρατίας και η προσβολή της φύσης αποτελούν όψεις μιας βαθύτερης κρίσης του φιλοσοφικού παραδείγματος της νεωτερικότητας;

Η παρουσίαση που ακολουθεί αντλεί την αφετηρία της από όσα καταγράφηκαν κατά τη διάλεξη. Από εκεί και πέρα επιχειρεί μια αυτοτελή πολιτικοφιλοσοφική προέκταση, με τη βοήθεια της σύγχρονης φυσικής και της θεωρίας της πολυπλοκότητας, προς μια νέα αντίληψη του ανθρώπου, της κοινωνίας και της δημοκρατίας.

Η φιλοσοφική κρίση της νεωτερικότητας

Η νεωτερικότητα δεν υπήρξε απλώς μια ιστορική περίοδος. Συνιστά βαθιά μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο. Η σταδιακή υποχώρηση του μονοπωλίου της εκκλησιαστικής αυθεντίας στη γνώση και η ανάπτυξη της επιστήμης μετέφεραν το κέντρο βάρους από την εξ αποκαλύψεως αλήθεια στην ανθρώπινη νόηση, στην παρατήρηση και στη βεβαιότητα του υποκειμένου. Δεν επρόκειτο για μια στιγμιαία εξαφάνιση της θεολογίας, αλλά για μετασχηματισμό της θεμελίωσης της γνώσης και της εξουσίας.

Ο Αλέξανδρος Κιουπκιολής, επικαλούμενος τον Μάρτιν Χάιντεγκερ και το δοκίμιό του «Η εποχή της κοσμοεικόνας» (1938), έθεσε στο επίκεντρο αυτήν ακριβώς τη μεταβολή. Για τον Χάιντεγκερ η ιδιαιτερότητα των νεότερων χρόνων δεν βρίσκεται απλώς στο ότι ο άνθρωπος αποκτά μια διαφορετική εικόνα για τον κόσμο, αλλά στο ότι ο ίδιος ο κόσμος καθίσταται αντικείμενο αναπαράστασης, μέτρησης και εξασφάλισης από τον άνθρωπο ως υποκείμενο.

Ρενέ Ντεκάρτ (1596–1650). Η διάκριση του σκεπτόμενου υποκειμένου από την εκτατή ύλη αποτέλεσε σημείο αναφοράς της νεωτερικής φιλοσοφίας.
Ρενέ Ντεκάρτ (1596–1650). Η διάκριση του σκεπτόμενου υποκειμένου από την εκτατή ύλη αποτέλεσε σημείο αναφοράς της νεωτερικής φιλοσοφίας. (Frans Hals / Wikimedia Commons / Κοινό κτήμα (Public domain)).

Ο καρτεσιανός δυισμός, η διάκριση της σκεπτόμενης ουσίας (res cogitans) από την εκτατή ουσία (res extensa), αποτυπώνει χαρακτηριστικά αυτήν τη φιλοσοφική τομή. Ο άνθρωπος ως φορέας νόησης και δράσης βρίσκεται απέναντι σε μια φύση της οποίας επιδιώκει να κατανοήσει τους νόμους και να αξιοποιήσει τις δυνατότητες. Η διάκριση δεν συνιστά από μόνη της πρόγραμμα καταστροφής της φύσης. Συνέβαλε, όμως, στη διαμόρφωση μιας νοοτροπίας που επέτρεψε να θεωρηθεί ο φυσικός κόσμος διαθέσιμο αντικείμενο ανθρώπινης παρέμβασης.

Στο πολιτικό επίπεδο η αναζήτηση βεβαιότητας εμφανίζεται με ιδιαίτερη ένταση στον «Λεβιάθαν» του Τόμας Χομπς (1651). Ο πολιτικός κυρίαρχος, ο «θνητός θεός», συγκροτείται για να αντιμετωπίσει την ανασφάλεια και την αμοιβαία απειλή. Η επιδίωξη της ασφάλειας μέσω μιας εξουσίας ικανής να επιβάλει τάξη γίνεται ιδρυτικό ζήτημα της νεότερης πολιτικής φιλοσοφίας.

Η νεωτερικότητα μας κληροδότησε την κριτική σκέψη, την επιστήμη, τα ατομικά δικαιώματα και τη χειραφέτηση από παραδοσιακές μορφές καταναγκασμού. Σήμερα, ωστόσο, η οικολογική αποσταθεροποίηση και η συγκέντρωση τεχνολογικής ισχύος, ιδίως γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, αναδεικνύουν το παράδοξο μιας προόδου η οποία μπορεί να υπονομεύσει τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ανθρώπινης αυτονομίας. Εκεί βρίσκεται η κρίση: η δύναμη της παρέμβασης αυξάνεται ταχύτερα από την ικανότητα δημοκρατικού και ηθικού περιορισμού της.

Η πολιτική κρίση: Φιλελευθερισμός και μαρξισμός

Η φιλοσοφική κρίση της νεωτερικότητας έχει πολιτική αντιστοιχία. Ο φιλελευθερισμός και ο μαρξισμός, δύο από τα σημαντικότερα ρεύματά της, διατύπωσαν διαφορετικές απαντήσεις στο αίτημα της ανθρώπινης ελευθερίας. Ο πρώτος έδωσε ιδιαίτερο βάρος στην αυτονομία και στα δικαιώματα του ατόμου. Ο δεύτερος ανέδειξε τους κοινωνικούς και υλικούς όρους της ελευθερίας και έθεσε το ζήτημα της συλλογικής ιδιοποίησης των μέσων παραγωγής.

Τζον Στιούαρτ Μιλ (1806–1873), σημαντικός θεωρητικός της ατομικής ελευθερίας.
Τζον Στιούαρτ Μιλ (1806–1873), σημαντικός θεωρητικός της ατομικής ελευθερίας. (London Stereoscopic Company / Wikimedia Commons / Κοινό κτήμα (Public domain)).

Η κρίση της κυριαρχίας του ατόμου. Η ατομική ελευθερία αποτελεί αναντικατάστατη πολιτική κατάκτηση. Ωστόσο, η αντίληψη του ατόμου ως αυτάρκους και ανεξάρτητης μονάδας, του οποίου η δραστηριότητα συντονίζεται κυρίως μέσω της αγοράς, αποδεικνύεται ανεπαρκής απέναντι στην αλληλεξάρτηση των σύγχρονων κοινωνιών. Η οικονομική συγκέντρωση, η άνιση πρόσβαση στη γνώση και η δυνατότητα μεγάλων ψηφιακών υποδομών να διαμορφώνουν το πεδίο των επιλογών περιορίζουν την πραγματική αυτονομία του ατόμου, ακόμη και όταν τα τυπικά δικαιώματά του παραμένουν αναγνωρισμένα.

Η κριτική αυτή αφορά κυρίως τον ατομοκεντρικό και αγορακεντρικό φιλελευθερισμό. Δεν αναιρεί τις διαφορετικές φιλελεύθερες παραδόσεις που έχουν αναγνωρίσει τη σημασία της κοινωνικής δικαιοσύνης, των δημόσιων θεσμών και της συλλογικής ευθύνης.

Καρλ Μαρξ (1818–1883), ο οποίος ανέδειξε τη σημασία των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής και της συλλογικής χειραφέτησης.
Καρλ Μαρξ (1818–1883), ο οποίος ανέδειξε τη σημασία των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής και της συλλογικής χειραφέτησης. (John Jabez Edwin Mayall, 1875 / Wikimedia Commons / Κοινό κτήμα (Public domain)).

Η κρίση της συγκεντρωτικής κοινοκτημοσύνης. Η σοβιετική εμπειρία ανέδειξε μια διαφορετική αντίφαση: η κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας σε μεγάλο μέρος των μέσων παραγωγής δεν εξασφάλισε αυτομάτως ότι οι παραγωγοί και οι κοινότητες θα ασκούσαν πραγματικό έλεγχο πάνω σε αυτά. Η μεταβίβαση της ιδιοκτησίας στο κράτος μπορούσε να συνυπάρχει με γραφειοκρατική ιεραρχία, περιορισμό της πολιτικής ελευθερίας και αποξένωση του πολίτη από τις αποφάσεις που καθόριζαν τη ζωή του.

Η κρίση του σοβιετικού υποδείγματος δεν ισοδυναμεί με αναίρεση της μαρξικής κριτικής του καπιταλισμού ούτε με διάψευση κάθε μορφής συλλογικής ιδιοκτησίας. Αναδεικνύει, όμως, ότι η κοινωνικοποίηση της εξουσίας δεν επιτυγχάνεται μόνο με την αλλαγή του νομικού τίτλου ιδιοκτησίας.

Στις κυρίαρχες ατομοκεντρικές και συγκεντρωτικές εκδοχές των δύο ρευμάτων εντοπίζεται μια κοινή αντίφαση. Το άτομο ή το συλλογικό πολιτικό σώμα εμφανίζεται ως ο φορέας που θα οργανώσει και θα ελέγξει την πραγματικότητα, ενώ η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων θεωρείται βασική προϋπόθεση της χειραφέτησης. Η φύση και η πολυπλοκότητα των σχέσεων τείνουν να υποτάσσονται στο σχέδιο αυτού του κυρίαρχου φορέα.

Το νέο ερώτημα δεν είναι απλώς εάν προέχει το άτομο ή το σύνολο. Είναι μέσω ποιων σχέσεων συγκροτούνται τόσο το άτομο όσο και το σύνολο και ποιος έχει τη δυνατότητα να μετασχηματίζει αυτές τις σχέσεις.

Η σχέση ως θεμελιώδης διάσταση της πραγματικότητας

Ο θεωρητικός φυσικός Κάρλο Ροβέλι σε διάλεξη στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης (2015). Η σχεσιακή ερμηνεία της κβαντικής μηχανικής αποτελεί εδώ αφετηρία φιλοσοφικού προβληματισμού.
Ο θεωρητικός φυσικός Κάρλο Ροβέλι σε διάλεξη στο Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης (2015). Η σχεσιακή ερμηνεία της κβαντικής μηχανικής αποτελεί εδώ αφετηρία φιλοσοφικού προβληματισμού. (Marco Tambara / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0).

Στο βιβλίο του La realtà non è come ci appare («Η πραγματικότητα δεν είναι όπως μας φαίνεται», 2014), ο θεωρητικός φυσικός Κάρλο Ροβέλι παρουσιάζει μια αντίληψη της φυσικής πραγματικότητας στην οποία οι αλληλεπιδράσεις έχουν θεμελιώδη σημασία. Στη σχεσιακή ερμηνεία της κβαντικής μηχανικής, οι τιμές των φυσικών μεταβλητών που εκδηλώνονται σε μια αλληλεπίδραση προσδιορίζονται σε σχέση με το άλλο φυσικό σύστημα που συμμετέχει σε αυτήν. Δεν προϋποτίθεται ένας ανθρώπινος παρατηρητής για να υπάρξει αυτή η σχέση.

Στη θέση μιας εικόνας του κόσμου ως συλλογής αυτοτελών αντικειμένων, με όλες τις ιδιότητές τους προσδιορισμένες ανεξάρτητα από κάθε αλληλεπίδραση, αναδύεται μια εικόνα γεγονότων, διαδικασιών και σχέσεων. Η φιλοσοφική σημασία μιας τέτοιας προσέγγισης έγκειται στο ότι η σχέση δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως κάτι που συνδέει ήδη δεδομένες οντότητες, αλλά ως ουσιώδης διάσταση της εκδήλωσης των ιδιοτήτων τους.

Εάν μεταφέρουμε αυτήν την ιδέα στο κοινωνικό πεδίο, ως θεωρητική έμπνευση και όχι ως άμεση εφαρμογή των εξισώσεων της φυσικής, το άτομο και το κοινωνικό σύνολο παύουν να εμφανίζονται ως δύο ανεξάρτητες ουσίες που διεκδικούν η μία την προτεραιότητα έναντι της άλλης. Ο άνθρωπος συγκροτεί την ιδιαίτερη ταυτότητά του μέσα από τις φυσικές, κοινωνικές, ιστορικές και πολιτισμικές σχέσεις του· συγχρόνως συμμετέχει, με τις πράξεις του, στη διαμόρφωση αυτών των σχέσεων.

Το σχεσιακό υποκείμενο δεν χάνει την ατομικότητά του. Αντιθέτως, η ατομικότητά του αποκτά υπόσταση μέσα σε συνθήκες αλληλεξάρτησης. Η ατομική ελευθερία και η συλλογική οργάνωση δεν χρειάζεται να νοούνται ως αμοιβαία αποκλειόμενες αρχές. Αποτελούν δύο διαστάσεις ενός προβλήματος: της ποιότητας των σχέσεων μέσα στις οποίες διαμορφώνεται η πραγματική αυτονομία.

Η σχέση, υπό αυτήν την έννοια, προτείνεται ως φιλοσοφική βάση υπέρβασης της αντίθεσης μεταξύ ατομοκεντρισμού και συγκεντρωτικού κολεκτιβισμού. Η πρόταση αυτή είναι πολιτικοφιλοσοφική. Δεν αποτελεί πολιτικό συμπέρασμα που συνήγαγε ο Ροβέλι από την κβαντική μηχανική ούτε προδιαγεγραμμένη συνέπεια των νόμων της φύσης.

Η πολυπλοκότητα και η αβεβαιότητα

Στην εισήγησή του ο Κιουπκιολής αναφέρθηκε επίσης στο έργο των David Byrne και Gill Callaghan, Complexity Theory and the Social Sciences: The State of the Art (Routledge, 2014). Οι συγγραφείς αντιλαμβάνονται τα κοινωνικά συστήματα ως ιστορικά εξελισσόμενα πλέγματα αλληλεξαρτήσεων, στα οποία αναδύονται ιδιότητες που δεν εξηγούνται επαρκώς μόνο από τις ιδιότητες των επιμέρους στοιχείων.

Οι κοινωνίες δεν λειτουργούν όπως μια μηχανή. Οι θεσμοί μετασχηματίζουν τη συμπεριφορά των ανθρώπων και οι άνθρωποι μετασχηματίζουν τους θεσμούς. Οι αιτιακές σχέσεις είναι συχνά μη γραμμικές, οι συνέπειες μιας παρέμβασης εξαρτώνται από το πλαίσιο και ορισμένες μεταβολές μπορούν να οδηγήσουν σε διαφορετικές τροχιές εξέλιξης. Το μέλλον ενός κοινωνικού συστήματος είναι δυνατόν να περιλαμβάνει περισσότερες από μία επιτεύξιμες καταστάσεις.

Εδώ το πρόβλημα της αβεβαιότητας καθίσταται καθοριστικό. Η νευτώνεια μηχανική, όταν αναγόταν σε καθολική κοσμοθεωρία, οδηγούσε στο ιδεώδες ενός πλήρως προβλέψιμου κόσμου, υπό την προϋπόθεση ότι η γνώση των νόμων και των αρχικών συνθηκών θα ήταν πλήρης.

Η κβαντική μηχανική όμως, και ειδικότερα η ερμηνεία του Ροβέλι, θέτει το ζήτημα της απροσδιοριστίας σε ένα διαφορετικό επίπεδο. Ακόμη και η πληρέστερη δυνατή κβαντική περιγραφή δεν δίνει με βεβαιότητα την έκβαση κάθε μεμονωμένου γεγονότος. Παρέχει πιθανότητες για τις εκβάσεις. Η αβεβαιότητα, επομένως, δεν οφείλεται πάντοτε στην ελλιπή γνώση μας. Στην ερμηνεία αυτή αποτελεί εγγενές γνώρισμα της φυσικής πραγματικότητας. Άλλες ερμηνείες της κβαντικής θεωρίας προσεγγίζουν διαφορετικά την οντολογική σημασία αυτής της απροσδιοριστίας.

Ο υλικός κόσμος έχει κβαντικό υπόβαθρο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η κοινωνική αβεβαιότητα ανάγεται απευθείας στην κβαντική απροσδιοριστία. Η κλασική δυναμική μπορεί επίσης να παρουσιάζει χάος και πρακτικά όρια προβλεψιμότητας, ενώ στο κοινωνικό επίπεδο λειτουργούν επιπλέον ιστορικοί, θεσμικοί και ανθρώπινοι προσδιορισμοί. Οι ίδιοι οι Byrne και Callaghan διακρίνουν την αβεβαιότητα που οφείλεται στην άγνοια από την υπόθεση μιας θεμελιώδους απροσδιοριστίας· δεν ταυτίζουν την κοινωνική πολυπλοκότητα με την κβαντική τυχαιότητα.

Αυτή η διαπίστωση δεν οδηγεί στην παραίτηση από την προσπάθεια κατανόησης του κόσμου. Οδηγεί στην εγκατάλειψη της αξίωσης για απόλυτη πρόβλεψη και στην αναζήτηση τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να επηρεάζουν την εξέλιξη ενός συστήματος, να αξιολογούν τις συνέπειες και να αναθεωρούν τις αποφάσεις τους.

Από τον δομισμό στην ενεργό σχέση

Η σχεσιακή προβληματική δεν εμφανίστηκε για πρώτη φορά με τη σύγχρονη φυσική. Ο Μαρξ, στην έκτη θέση για τον Φόιερμπαχ, προσέγγισε την ανθρώπινη ουσία ως σύνολο κοινωνικών σχέσεων. Ο Λουί Αλτουσέρ, με τις έννοιες της δομικής αιτιότητας και του επικαθορισμού, επιχείρησε να εξηγήσει την ιστορική εξέλιξη μέσω της συνάρθρωσης πολλαπλών προσδιορισμών και όχι μιας απλής, γραμμικής αιτίας.

Η συγγένεια με τη θεωρία της πολυπλοκότητας είναι σημαντική, αλλά όχι ταυτόσιμη. Οι Byrne και Callaghan, στη σελίδα 55 του βιβλίου τους, επικρίνουν τον δομισμό του Αλτουσέρ ως προσέγγιση που περιορίζει υπερβολικά την ανθρώπινη δυνατότητα δράσης (agency). Στηρίζονται περισσότερο στην ιστορική κριτική του Ε. Π. Τόμσον για να αναγνωρίσουν ότι οι άνθρωποι, μολονότι διαμορφώνονται από δομές, μπορούν να παρέμβουν σε αυτές και να τις αλλάξουν. Πρόκειται για τη δική τους ανάγνωση του Αλτουσέρ· η έννοια της ενδεχομενικότητας στον ύστερο «υλισμό της συνάντησης» του Γάλλου φιλοσόφου επιτρέπει μια περισσότερο σύνθετη συζήτηση.

Αντίστοιχες θεωρητικές αφετηρίες συναντώνται στην πολύπλοκη σκέψη του Εντγκάρ Μορέν, στην έρευνα του Ιλιά Πριγκοζίν για τις διεργασίες εκτός ισορροπίας και στην οντολογία των αλληλεπιδράσεων της Κάρεν Μπάραντ. Η κοινωνική σκέψη μπορεί να εμπλουτιστεί από αυτές τις προσεγγίσεις χωρίς να παραχωρήσει τη θέση της σε έναν αναγωγικό φυσικισμό.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η κοινωνική σχέση δεν αποτελεί αμετάβλητη δομή που καθορίζει μηχανικά τον άνθρωπο. Είναι και πεδίο στο οποίο εκδηλώνεται η δική του δημιουργική και μετασχηματιστική δράση.

Τα κοινά: Η θεσμική έκφραση της σχέσης

Έλινορ Όστρομ (1933–2012), τιμηθείσα το 2009 με το βραβείο οικονομικών επιστημών στη μνήμη του Άλφρεντ Νόμπελ. Η έρευνά της ανέδειξε τη δυνατότητα αυτοδιαχείρισης κοινών πόρων.
Έλινορ Όστρομ (1933–2012), τιμηθείσα το 2009 με το βραβείο οικονομικών επιστημών στη μνήμη του Άλφρεντ Νόμπελ. Η έρευνά της ανέδειξε τη δυνατότητα αυτοδιαχείρισης κοινών πόρων. (US Embassy Sweden / Wikimedia Commons / CC BY 2.0).

Η σχεσιακή προσέγγιση αποκτά συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο όταν μεταφερόμαστε στο πεδίο των κοινών (commons). Η αλληλεξάρτηση των ανθρώπων μεταξύ τους και με τη φύση δημιουργεί ανάγκες που δεν μπορούν πάντοτε να ικανοποιηθούν με ατομική δράση ή με αποφάσεις μιας κεντρικής εξουσίας. Από αυτήν τη φυσική και κοινωνική συνθήκη προκύπτει η δυνατότητα κοινής φροντίδας και συλλογικής διαχείρισης.

Τα κοινά, όμως, δεν αναδύονται αναγκαστικά από κάθε σχέση. Η αλληλεξάρτηση μπορεί να δημιουργήσει συνεργασία, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσει εκμετάλλευση και ανταγωνισμούς. Για να συγκροτηθούν κοινά απαιτούνται ανθρώπινη πρωτοβουλία, κανόνες, θεσμοί, εμπιστοσύνη και δυνατότητα επίλυσης συγκρούσεων.

Τα κοινά δεν ταυτίζονται με την κοινοκτημοσύνη ούτε με την κρατική ιδιοκτησία. Ένας πόρος μπορεί να ανήκει τυπικά στο δημόσιο χωρίς να διαχειρίζεται δημοκρατικά από εκείνους που τον χρησιμοποιούν. Αντιστρόφως, διαφορετικά καθεστώτα ιδιοκτησίας μπορεί να επιτρέπουν κοινή διαχείριση, εφόσον η κοινότητα έχει ουσιαστική συμμετοχή, δικαιώματα και υποχρεώσεις.

Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι μόνο το αντικείμενο της ιδιοκτησίας, αλλά οι σχέσεις που συγκροτούνται γύρω από τη χρήση, την αναπαραγωγή και τη διαφύλαξή του.

Η Έλινορ Όστρομ, στο Governing the Commons (1990), και αργότερα στη διάλεξή της για την πολυκεντρική διακυβέρνηση (2009), έδειξε ότι κοινότητες χρηστών μπορούν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να διαχειρίζονται κοινούς φυσικούς πόρους με διάρκεια, χωρίς η επιλογή τους να περιορίζεται στη μονοσήμαντη εναλλακτική ιδιωτικοποίησης ή κεντρικού κρατικού ελέγχου. Το εγχείρημα στηρίζεται σε κανόνες κατάλληλους για τις τοπικές συνθήκες, συμμετοχή στη διαμόρφωσή τους, παρακολούθηση της τήρησής τους και μηχανισμούς λογοδοσίας και επίλυσης διαφορών.

Ο ίδιος ο Αλέξανδρος Κιουπκιολής, στο έργο του The Common and Counter-Hegemonic Politics: Re-Thinking Social Change (2019), συνδέει τα κοινά με τη δημοκρατική αυτοοργάνωση, αλλά δεν παραβλέπει τις συγκρούσεις και τις σχέσεις εξουσίας. Η σχέση και τα κοινά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την πολιτική· χρειάζονται την πολιτική για να αποκτήσουν διάρκεια και δημοκρατικό χαρακτήρα.

Ανεμογεννήτριες στην οικοκοινότητα Findhorn της Σκωτίας. Η ενεργειακή μετάβαση θέτει και το ζήτημα του δημοκρατικού ελέγχου των υποδομών.
Ανεμογεννήτριες στην οικοκοινότητα Findhorn της Σκωτίας. Η ενεργειακή μετάβαση θέτει και το ζήτημα του δημοκρατικού ελέγχου των υποδομών. (W. L. Tarbert / Wikimedia Commons / Κοινό κτήμα (Public domain)).

Η εγκατάσταση ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ενέργεια, η γη, το τοπίο, η βιοποικιλότητα, οι ανάγκες των κατοίκων και οι οικονομικές αποδόσεις αποτελούν διαφορετικές όψεις του ίδιου πολύπλοκου συστήματος. Μια απόφαση που λαμβάνει υπόψη μόνο την απόδοση μιας επένδυσης ή μόνο έναν εθνικό ενεργειακό στόχο μπορεί να παραβλέπει τοπικές συνέπειες. Αντίστοιχα, μια τοπική απόφαση δεν μπορεί να αγνοεί τις ευρύτερες οικολογικές και ενεργειακές ανάγκες.

Η πολυκεντρική διακυβέρνηση επιδιώκει να συνδέσει αυτές τις κλίμακες. Προϋποθέτει συγκρότηση ενεργειακών κοινοτήτων όπου είναι εφικτό, πρόσβαση στα δεδομένα, περιβαλλοντική αξιολόγηση, συμμετοχή των θιγόμενων πολιτών και δίκαιη κατανομή του κόστους και του οφέλους, χωρίς να καταργεί την ανάγκη δημόσιας ρύθμισης.

Μεταανθρωπισμός, διανθρωπισμός και το ζήτημα του πολιτικού υποκειμένου

Η κριτική στον ανθρωποκεντρισμό, που απασχόλησε και τη διάλεξη του Κιουπκιολή, συνδέεται με τον νέο υλισμό και τον κριτικό μεταανθρωπισμό. Η ανθρώπινη ζωή δεν αποτελεί ένα κλειστό σύστημα. Εξαρτάται από μη ανθρώπινες μορφές ζωής, από οικοσυστήματα, από την ύλη και από τεχνολογικές υποδομές. Η αναγνώριση αυτής της εξάρτησης συνεπάγεται ότι οι σχέσεις μας με τον μη ανθρώπινο κόσμο αποκτούν πολιτική και ηθική σημασία.

Ο διανθρωπισμός, αντίθετα, επικεντρώνεται στη διεύρυνση των ανθρώπινων δυνατοτήτων μέσω της τεχνολογίας. Ορισμένες εκδοχές του ενδέχεται να συνεχίζουν την επιδίωξη της υπέρβασης των φυσικών ορίων που χαρακτήρισε τη νεωτερικότητα. Οι δύο προσεγγίσεις δεν ταυτίζονται, αν και συναντώνται στο ερώτημα της μελλοντικής σχέσης ανθρώπου και τεχνολογίας.

Η τεχνητή νοημοσύνη κάνει το πρόβλημα ιδιαίτερα επίκαιρο. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο εάν μια μηχανή θα αποκτήσει κάποτε συνείδηση ή πολιτικά δικαιώματα. Είναι ποιος αποφασίζει σήμερα για την ανάπτυξη, τη χρήση και τα όρια τέτοιων συστημάτων. Η δυνατότητα μιας μη ανθρώπινης οντότητας να παράγει αιτιακά αποτελέσματα στο κοινωνικό πεδίο δεν συνεπάγεται αυτομάτως τη νομιμοποίησή της ως πολιτικού υποκειμένου ή την εκχώρηση σε αυτήν της τελικής ευθύνης των αποφάσεων.

Μπορούμε να υπερβούμε την αντίληψη της ανθρώπινης παντοδυναμίας χωρίς να καταργήσουμε τον άνθρωπο ως υπεύθυνο φορέα του πολιτικού πράττειν. Η νέα αντίληψη της δημοκρατίας πρέπει να αναγνωρίζει τη μη ανθρώπινη πραγματικότητα και να διασφαλίζει συγχρόνως ότι η τεχνολογική ισχύς υπόκειται σε ανθρώπινη, δημοκρατική εποπτεία. Ειναι αυτό δυνατόν;

Η κοινωνική, πολιτική και οικονομική εντροπία

Η έννοια της εντροπίας μπορεί να μας βοηθήσει να προσεγγίσουμε φιλοσοφικά το πρόβλημα της αποδιοργάνωσης. Στη θερμοδυναμική, η εντροπία είναι αυστηρά ορισμένο φυσικό μέγεθος· συνδέεται στη στατιστική φυσική με το πλήθος των μικροσκοπικών καταστάσεων που είναι συμβατές με μια μακροσκοπική κατάσταση. Ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος προβλέπει ότι η συνολική εντροπία ενός μονωμένου συστήματος δεν μειώνεται.

Οι ζωντανοί οργανισμοί και οι κοινωνίες, αντίθετα, είναι ανοικτά συστήματα. Διατηρούν και αναπτύσσουν την οργάνωσή τους μέσω ανταλλαγών ύλης, ενέργειας και, με τη δική της ιδιαίτερη σημασία, πληροφορίας με το περιβάλλον. Μπορούν να διατηρούν τοπικές μορφές οργάνωσης χωρίς να παραβιάζεται ο δεύτερος νόμος, καθώς οι διεργασίες αυτές έχουν ενεργειακό και περιβαλλοντικό κόστος.

Στην πολιτική και την κοινωνική θεωρία, ο όρος «εντροπία» χρησιμοποιείται εδώ αναλογικά, ως εννοιολογικό εργαλείο και όχι ως θερμοδυναμικό μέγεθος που μπορούμε να υπολογίσουμε για μια κοινωνία. Δεν ταυτίζεται με την πολυπλοκότητα, την πολλαπλότητα των επιλογών ή την εντροπία πληροφορίας του Shannon. Ως πολιτική έννοια, μπορεί να περιγράψει διαδικασίες απώλειας της ικανότητας συνεργασίας, συντονισμού και συλλογικής αντιμετώπισης των προβλημάτων.

Η κοινωνική εντροπία μπορεί να εκδηλώνεται ως διάρρηξη των δεσμών εμπιστοσύνης, απομόνωση και αδυναμία συγκρότησης κοινοτήτων. Η πολιτική εντροπία ως απώλεια νομιμοποίησης, αδιαφάνεια και αδυναμία των θεσμών να ενσωματώνουν τη διαφωνία και να παράγουν δεσμευτικές συλλογικές αποφάσεις. Η οικονομική εντροπία ως αποδιοργάνωση παραγωγικών και διανεμητικών σχέσεων, σπατάλη πόρων, ακραία αστάθεια και μεταφορά του κόστους των ιδιωτικών ή δημόσιων αποφάσεων στο σύνολο της κοινωνίας και στο φυσικό περιβάλλον.

Ο όρος δεν πρέπει να οδηγεί στην εξίσωση της κοινωνικής ποικιλομορφίας με την αποδιοργάνωση. Η δημοκρατική διαφωνία, η διαφορετικότητα, ακόμη και μια προσωρινή αναστάτωση μπορούν να αποτελέσουν προϋποθέσεις κοινωνικής μάθησης. Αντίθετα, ένα καθεστώς στο οποίο επιβάλλεται ομοιομορφία μπορεί να φαίνεται σταθερό αλλά να υπονομεύει την ικανότητά του να αναγνωρίζει και να διορθώνει τα λάθη του.

Στόχος δεν είναι η ελαχιστοποίηση κάθε μορφής αβεβαιότητας ή κοινωνικής διαφοροποίησης· είναι ο περιορισμός της αποδιοργάνωσης που απειλεί την ελεύθερη, αξιοπρεπή και οργανωμένη ζωή.

Η ανάδυση του ανθρώπου ως πολιτικού υποκειμένου

Συνάντηση μελών της κοινότητας La Union στο Sunset Park, το 2012. Η δημοκρατία ως έμπρακτη σχέση και κοινή δράση.
Συνάντηση μελών της κοινότητας La Union στο Sunset Park, το 2012. Η δημοκρατία ως έμπρακτη σχέση και κοινή δράση. (Jordi.Stals / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0).

Σε αυτό το σημείο αναδύεται ο άνθρωπος ως πολιτικό υποκείμενο με μια διαφορετική σημασία από εκείνη του παντοδύναμου νεωτερικού κυρίαρχου. Ο άνθρωπος δεν ελέγχει τη φύση και την κοινωνία από μια θέση εξωτερική προς αυτές. Συμμετέχει στις σχέσεις που τις συγκροτούν, διαμορφώνεται από τις σχέσεις αυτές και, μέσω της συνειδητής του δράσης, μπορεί να τις τροποποιεί.

Η πολιτική παρέμβαση είναι αναγκαία διότι η οργάνωση της κοινωνικής ζωής δεν είναι δεδομένη ούτε εξασφαλίζεται αυτομάτως από τους φυσικούς νόμους, τις αγορές ή την κρατική εξουσία. Η δημιουργία θεσμών, η διαμόρφωση κοινών κανόνων, η συλλογική γνώση, η κοινωνική αλληλεγγύη και η πρόβλεψη κινδύνων αποτελούν μορφές δράσης με τις οποίες ο άνθρωπος περιορίζει την αποδιοργάνωση, επηρεάζει την αβεβαιότητα και επιχειρεί να αυξήσει την πιθανότητα επιθυμητών εξελίξεων.

Η ανθρώπινη δράση δεν έχει εκ των προτέρων εγγυημένα αποτελέσματα. Μια παρέμβαση μπορεί να περιορίζει έναν κίνδυνο και να δημιουργεί έναν άλλο. Γι’ αυτό η δημοκρατική οργάνωση αποκτά ουσιαστικό και όχι απλώς διαδικαστικό χαρακτήρα. Επιτρέπει την κινητοποίηση κατανεμημένης γνώσης, τον εντοπισμό σφαλμάτων, την ανατροφοδότηση των αποφάσεων και την αναθεώρησή τους.

Η παρέμβαση αυτή οφείλει να συνδυάζει την ατομική ελευθερία με τη συλλογική ευθύνη, την αποκέντρωση με τον συντονισμό ευρύτερων κλιμάκων, την επιστημονική γνώση με τη δημοκρατική νομιμοποίηση, και την αποτελεσματικότητα με τον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των οικολογικών ορίων. Η συλλογική ελευθερία, όπως μας υπενθυμίζει η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη, προϋποθέτει την ικανότητα αυτοθέσμισης και αυτοπεριορισμού. Η αρχή της ευθύνης του Χανς Γιόνας επεκτείνει τη συζήτηση στις συνέπειες των πράξεών μας για τις μελλοντικές γενιές.

Εδώ θα μπορούσε να βρίσκεται η βάση ενός νέου ορισμού της πολιτικής:

Πολιτική είναι η συνειδητή, συλλογική και αξιολογικά προσανατολισμένη παρέμβαση του ανθρώπου, ως μέρους των φυσικών και κοινωνικών συστημάτων, στις σχέσεις που τα συγκροτούν, με σκοπό τον περιορισμό της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής αποδιοργάνωσης και τη διασφάλιση των όρων μιας ελεύθερης και οργανωμένης ζωής.

Η πολιτική υπό αυτήν την έννοια δεν καταργεί την πολυπλοκότητα. Δεν εκμηδενίζει την αβεβαιότητα ούτε επιδιώκει να δημιουργήσει μια κοινωνία χωρίς συγκρούσεις. Επιδιώκει να οργανώσει τις συνθήκες μέσα στις οποίες η πολυπλοκότητα καθίσταται διαχειρίσιμη, οι συγκρούσεις δεν οδηγούν στην καταστροφή της συλλογικής ζωής και οι κοινωνίες μπορούν να διορθώνουν την πορεία τους.

Αντί επιλόγου: Η δημοκρατία της σχέσης

Η κρίση της νεωτερικότητας δεν επιβάλλει την εγκατάλειψη των μεγάλων κατακτήσεών της. Αντίθετα, μας υποχρεώνει να αναζητήσουμε τις προϋποθέσεις διατήρησής τους σε έναν κόσμο του οποίου η πολυπλοκότητα, η αλληλεξάρτηση και τα φυσικά όρια δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δευτερεύοντα ζητήματα.

Ο φιλελευθερισμός ανέδειξε την αξία της ατομικής ελευθερίας. Ο μαρξισμός ανέδειξε τις κοινωνικές προϋποθέσεις της χειραφέτησης. Η σχεσιακή προσέγγιση και τα κοινά προσφέρουν τη δυνατότητα να επαναδιατυπωθεί το πρόβλημα:

ούτε το απομονωμένο άτομο ούτε η απρόσωπη συλλογική ιδιοκτησία βρίσκονται στο κέντρο της νέας πολιτικής αντίληψης, αλλά η συμμετοχή των ελεύθερων ανθρώπων στη συνειδητή συγκρότηση και στον μετασχηματισμό των κοινών τους σχέσεων.

Τα κοινά συνιστούν τη δυνητική θεσμική έκφραση της σχέσης, η δημοκρατία τον τρόπο συλλογικής διαχείρισής της και ο άνθρωπος ως πολιτικό υποκείμενο τον υπεύθυνο φορέα του μετασχηματισμού της.

Η υπέρβαση του καρτεσιανού χωρισμού δεν οδηγεί, επομένως, στην εξαφάνιση του υποκειμένου. Οδηγεί στην ανάδυση ενός νέου τύπου υποκειμένου, που δεν θεμελιώνει την ελευθερία του στην κυριαρχία επί των άλλων και της φύσης αλλά στη δυνατότητα να συμμετέχει στη διαμόρφωση των σχέσεων μέσα στις οποίες υπάρχει.

Η νέα δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο από το ποιος κυβερνά. Κρίνεται από το κατά πόσον οι άνθρωποι, μέσα από τους θεσμούς και τα κοινά τους, μπορούν να περιορίζουν την αποδιοργάνωση, να διαχειρίζονται την αβεβαιότητα, να ελέγχουν την τεχνολογική ισχύ και να προστατεύουν τις φυσικές προϋποθέσεις της κοινής ζωής.

Από τον άνθρωπο που επιδιώκει να κυριαρχήσει στον κόσμο, στον άνθρωπο που αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη για τον κόσμο του οποίου αποτελεί μέρος.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Τα ακόλουθα έργα τεκμηριώνουν τη θεωρητική ανάπτυξη του άρθρου· δεν αποτελούν πλήρη κατάλογο των αναφορών της διάλεξης.

  1. Martin Heidegger, «Die Zeit des Weltbildes» (1938), στο Holzwege (1950). Αγγλική μετάφραση: The Age of the World Picture.
  2. René Descartes, Meditationes de prima philosophia (1641).
  3. Thomas Hobbes, Leviathan (1651).
  4. Karl Marx, Θέσεις για τον Φόιερμπαχ (1845), θέση VI.
  5. Carlo Rovelli, La realtà non è come ci appare: La struttura elementare delle cose, Raffaello Cortina Editore, 2014, ιδίως σ. 116–120 (απροσδιοριστία και σχέση). Βλ. επίσης Relational Quantum Mechanics, Stanford Encyclopedia of Philosophy.
  6. David Byrne & Gill Callaghan, Complexity Theory and the Social Sciences: The State of the Art, Routledge, 2014, ιδίως σ. 20–21, 55–56, 107–127, 175–176 και κεφ. 9. ISBN 978-0-415-69368-4.
  7. Louis Althusser, Pour Marx (1965), ιδίως «Contradiction et surdétermination».
  8. Edgar Morin, Introduction à la pensée complexe, 1990.
  9. Ilya Prigogine & Isabelle Stengers, Order Out of Chaos: Man’s New Dialogue with Nature, 1984.
  10. Karen Barad, Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning, Duke University Press, 2007.
  11. Elinor Ostrom, Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action, Cambridge University Press, 1990. Βλ. και Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems (2009).
  12. Alexandros Kioupkiolis, The Common and Counter-Hegemonic Politics: Re-Thinking Social Change, Edinburgh University Press, 2019.
  13. Alexandros Kioupkiolis, «Left populism, commons and radical democracy: counter-hegemonic alliances in our times», Contemporary Political Theory 23 (2024), σ. 411–432.
  14. Rosi Braidotti, The Posthuman, Polity, 2013.
  15. Hans Jonas, Das Prinzip Verantwortung, 1979.
  16. Cornelius Castoriadis, L’Institution imaginaire de la société, 1975.
spot_img

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Διαβάστε ακόμα

Stay Connected

2,900ΥποστηρικτέςΚάντε Like
2,767ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
51,200ΣυνδρομητέςΓίνετε συνδρομητής

Τελευταία Άρθρα