Δ. Τσαϊλάς: η ελληνική απάντηση στη «Γαλάζια Πατρίδα»: η θάλασσα δεν είναι λάφυρο γεωπολιτικής επέκτασης

του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.

Η τουρκική θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας» δεν είναι απλώς μια προσπάθεια ενίσχυσης της ναυτικής συνείδησης της Τουρκίας. Είναι ένα ευρύτερο γεωπολιτικό δόγμα, το οποίο επιχειρεί να μετατρέψει τις τουρκικές επιδιώξεις στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Κύπρο σε δήθεν αυτονόητα εθνικά δικαιώματα. Παρουσιάζει τη θάλασσα ως φυσική προέκταση της τουρκικής επικράτειας και αντιμετωπίζει την ελληνική και κυπριακή παρουσία ως εμπόδιο που πρέπει να περιοριστεί.

Η Ελλάδα οφείλει να απαντήσει με σαφήνεια, αυτοπεποίθηση και στρατηγική συνέπεια. Όχι με συνθήματα, ούτε με μια απλή καταγγελία της τουρκικής ρητορικής. Οφείλει να απαντήσει με το διεθνές δίκαιο, την ιστορική πραγματικότητα, τη γεωγραφία και την αποτρεπτική της ισχύ.

Η βασική ελληνική θέση είναι απλή. Η Τουρκία έχει δικαιώματα ως παράκτιο κράτος, αλλά δεν έχει δικαίωμα να μετατρέπει τις γεωπολιτικές της φιλοδοξίες σε θαλάσσια κυριαρχία εις βάρος των δικαιωμάτων της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν αποτελεί νομικό τίτλο κυριαρχίας

Η πρώτη και ουσιαστικότερη παρανόηση του τουρκικού δόγματος είναι η ταύτιση της θαλάσσιας στρατηγικής με την εθνική κυριαρχία. Η θάλασσα δεν αποτελεί ελεύθερο πεδίο εθνικής επέκτασης. Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας προβλέπει συγκεκριμένες κατηγορίες θαλάσσιων ζωνών, με διαφορετικό νομικό καθεστώς και διαφορετικά δικαιώματα για τα παράκτια κράτη. Τα χωρικά ύδατα, η υφαλοκρηπίδα και η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη δεν είναι έννοιες ταυτόσημες. Η ΑΟΖ, για παράδειγμα, δεν αποτελεί εθνικό έδαφος. Παρέχει στο παράκτιο κράτος κυριαρχικά δικαιώματα για συγκεκριμένους οικονομικούς σκοπούς, όχι πλήρη κυριαρχία επί της θαλάσσιας έκτασης.

Επομένως, η παρουσίαση 462.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων ως δήθεν τουρκικής «Γαλάζιας Πατρίδας» δεν δημιουργεί από μόνη της κανένα διεθνώς αναγνωρισμένο δικαίωμα. Ένας αριθμός σε έναν χάρτη δεν είναι τίτλος κυριαρχίας. Και ένα στρατηγικό δόγμα δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη διεθνή νομιμότητα.

Η Ελλάδα δεν αμφισβητεί το δικαίωμα της Τουρκίας να έχει θαλάσσια δικαιοδοσία. Αμφισβητεί την προσπάθεια να προσδιοριστεί αυτή η δικαιοδοσία μονομερώς, αγνοώντας την ύπαρξη και τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών.

Τα νησιά δεν είναι ούτε γεωγραφικά, ούτε νομικά, αόρατα

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα της τουρκικής προσέγγισης είναι ότι η ελληνική νησιωτική γεωγραφία περιορίζει δυσανάλογα την πρόσβαση της Τουρκίας στην ανοικτή θάλασσα. Πρόκειται για πολιτικό επιχείρημα, όχι για κανόνα του διεθνούς δικαίου.

Το άρθρο 121 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει στα νησιά, κατά κανόνα, χωρικά ύδατα, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα, όπως και στις άλλες χερσαίες περιοχές. Η παράγραφος 3 προβλέπει ειδική εξαίρεση για νησίδες/βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή.

Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι τα νησιά της δικαιούνται θαλάσσιες ζώνες σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε νησί παράγει υποχρεωτικά πλήρη επήρεια σε κάθε περίπτωση οριοθέτησης. Η διεθνής νομολογία αναγνωρίζει ότι, όταν υπάρχουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις, η οριοθέτηση μπορεί να απαιτεί προσαρμογές ώστε να επιτευχθεί δίκαιη λύση. Αλλά άλλο πράγμα είναι η δίκαιη οριοθέτηση και άλλο η εκ των προτέρων σχεδόν μηδενική επήρεια που επιχειρεί να επιβάλει η τουρκική επιχειρηματολογία σε ελληνικά νησιά. Η Κρήτη, η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Κάσος, η Καστελλόριζο και τα υπόλοιπα ελληνικά νησιά δεν εξαφανίζονται από τον χάρτη επειδή η Τουρκία επιθυμεί μεγαλύτερη θαλάσσια πρόσβαση.

Η γεωγραφία δεν μπορεί να επιλέγεται επιλεκτικά. Η Τουρκία δεν μπορεί να επικαλείται τη δική της γεωγραφική θέση και ταυτόχρονα να ζητά να αγνοηθεί η ελληνική νησιωτική γεωγραφία.

Το Αιγαίο δεν είναι τουρκική κλειστή θάλασσα

Η τουρκική επιχειρηματολογία παρουσιάζει συχνά το Αιγαίο ως μια περιοχή στην οποία η Ελλάδα επιδιώκει να αποκλείσει την Τουρκία. Αυτό αντιστρέφει την πραγματικότητα. Το Αιγαίο είναι μια θάλασσα με εκατοντάδες ελληνικά νησιά, αλλά και με εκτεταμένες τουρκικές ακτές. Η γεωγραφική του πολυπλοκότητα απαιτεί οριοθέτηση και συνεννόηση, όχι μονομερή επιβολή.

Η Ελλάδα έχει δικαίωμα, βάσει του διεθνούς δικαίου, να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα έως τα 12 ναυτικά μίλια. Η Τουρκία δεν μπορεί να μετατρέψει την απειλή χρήσης βίας σε νόμιμο περιορισμό αυτού του δικαιώματος. Η απόφαση της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης του 1995, με την οποία χαρακτηρίστηκε αιτία πολέμου μια ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο, αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Η απειλή πολέμου δεν αποτελεί αποδεκτό μέσο επίλυσης διαφορών μεταξύ κρατών.

Η ελληνική θέση πρέπει να παραμείνει σταθερή. Οι διαφορές για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ μπορούν να αντιμετωπιστούν με διαπραγματεύσεις ή με προσφυγή σε διεθνή δικαιοδοσία, εφόσον συμφωνηθεί το κατάλληλο νομικό πλαίσιο. Δεν μπορούν να επιλύονται με απειλές, στρατιωτικούς εκβιασμούς ή τετελεσμένα.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν μπορεί να εξαφανίσει την Κρήτη

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της τουρκικής προσπάθειας να μετατρέψει τη στρατηγική επιδίωξη σε νομική αξίωση.

Η συμφωνία επιχειρεί να οριοθετήσει θαλάσσιες ζώνες μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, αγνοώντας την παρουσία και τη γεωγραφική θέση ελληνικών νησιών, ιδίως της Κρήτης, της Ρόδου και της Καρπάθου.

Η Ελλάδα απορρίπτει τη συμφωνία, υποστηρίζοντας ότι παραβιάζει τα κυριαρχικά της δικαιώματα. Η θέση αυτή δεν στηρίζεται σε μια αφηρημένη πολιτική αντιπαράθεση, αλλά στην αρχή ότι μια συμφωνία μεταξύ δύο κρατών δεν μπορεί να στερήσει δικαιώματα τρίτου κράτους χωρίς τη συναίνεσή του.

Το άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών διατυπώνει τη βασική αρχή ότι μια συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις ή δικαιώματα για τρίτο κράτος χωρίς τη συναίνεσή του.

Επιπλέον, η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη σχετική γεωγραφία και να επιδιώκει δίκαιη λύση. Δεν μπορεί να στηρίζεται στην αυθαίρετη παράλειψη νησιωτικών εδαφών.

Η Ελλάδα οφείλει να ενισχύσει τη διπλωματική της παρουσία στη Λιβύη, να διατηρήσει ανοικτούς διαύλους με όλες τις νόμιμες λιβυκές πολιτικές δυνάμεις και να υποστηρίζει μια συμφωνημένη, διεθνώς συμβατή οριοθέτηση.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η Λιβύη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως γεωπολιτικό εργαλείο της Άγκυρας, αλλά ως κυρίαρχο κράτος που δικαιούται να αποφασίζει για το μέλλον του χωρίς εξωτερικούς καταναγκασμούς.

Ο Χάρτης της Σεβίλλης δεν είναι ελληνική ή ευρωπαϊκή συνθήκη

Η τουρκική ρητορική χρησιμοποιεί συστηματικά τον λεγόμενο «Χάρτη της Σεβίλλης», παρουσιάζοντάς τον ως οργανωμένο σχέδιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των Ηνωμένων Πολιτειών για τον θαλάσσιο αποκλεισμό της Τουρκίας. Αυτός ο ισχυρισμός δεν ανταποκρίνεται στη νομική του υπόσταση.

Ο συγκεκριμένος χάρτης συνδέεται με επιστημονική χαρτογραφική εργασία και δεν αποτελεί διεθνή συνθήκη, επίσημη πράξη οριοθέτησης ή δεσμευτική απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να υπερασπιστεί κάθε απεικόνιση που κυκλοφορεί σε ακαδημαϊκούς ή πολιτικούς χάρτες. Χρειάζεται να υπερασπιστεί το διεθνές δίκαιο.

Αυτή είναι και η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις. Η ελληνική επιχειρηματολογία πρέπει να στηρίζεται σε κανόνες, συνθήκες και νομολογία, όχι σε χάρτες που παρουσιάζονται ως πολιτικά τετελεσμένα.

Η Τουρκία δεν μπορεί να απορρίπτει έναν επιστημονικό χάρτη ως αυθαίρετο και ταυτόχρονα να παρουσιάζει τη δική της μονομερή χαρτογραφική απεικόνιση των 462.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων ως δεδομένη εθνική επικράτεια.

Η Κύπρος δεν είναι προέκταση της τουρκικής ασφάλειας

Η τουρκική θεωρία ενσωματώνει την Κύπρο στη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» και παρουσιάζει τη στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας στο νησί ως αναγκαία προϋπόθεση για την περιφερειακή της ασφάλεια.

Η Ελλάδα πρέπει να απαντήσει ότι η ασφάλεια ενός κράτους δεν μπορεί να οικοδομείται εις βάρος της κυριαρχίας ενός άλλου.

Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος και μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η τουρκική στρατιωτική παρουσία στο βόρειο τμήμα του νησιού, μετά τα γεγονότα του 1974, αποτελεί κεντρικό ζήτημα της διεθνούς πολιτικής και της προσπάθειας επίλυσης του Κυπριακού.

Η επίκληση της ασφάλειας των Τουρκοκυπρίων δεν νομιμοποιεί την επ’ αόριστον διατήρηση στρατιωτικών τετελεσμένων ούτε ακυρώνει την ανάγκη για συνολική, δίκαιη και βιώσιμη λύση.

Η Ελλάδα οφείλει να στηρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, όχι με ρητορικές υπερβολές, αλλά με συνεπή διπλωματική και αμυντική πολιτική, σε συντονισμό με τη Λευκωσία και τους ευρωπαϊκούς και διεθνείς εταίρους.

Η ναυτική ισχύς είναι δικαίωμα κάθε κράτους — όχι άδεια επέκτασης

Η Ελλάδα δεν έχει λόγο να αμφισβητεί την ανάγκη της Τουρκίας να αναπτύξει ισχυρό ναυτικό, να ενισχύσει τη ναυπηγική της βιομηχανία ή να αξιοποιήσει τους θαλάσσιους πόρους της. Η ναυτική ανάπτυξη είναι θεμιτός εθνικός στόχος για κάθε παράκτιο κράτος.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ναυτική ισχύς χρησιμοποιείται ως μέσο επιβολής διεκδικήσεων, εκφοβισμού γειτονικών κρατών και δημιουργίας τετελεσμένων σε περιοχές όπου υπάρχουν επικαλυπτόμενες αξιώσεις.

Η αποτρεπτική ισχύς της Ελλάδας δεν έχει επιθετικό χαρακτήρα. Σκοπός της είναι να διασφαλίζει ότι κανείς δεν θα θεωρήσει πως μπορεί να επιβάλει τις πολιτικές του επιδιώξεις με τη χρήση ή την απειλή χρήσης βίας.

Το Πολεμικό Ναυτικό πρέπει να διατηρεί υψηλή επιχειρησιακή ετοιμότητα, σύγχρονες δυνατότητες επιτήρησης, ανθυποβρυχιακού πολέμου, αντιαεροπορικής άμυνας και προστασίας κρίσιμων θαλάσσιων υποδομών. Παράλληλα, η Ελλάδα χρειάζεται αξιόπιστη αμυντική βιομηχανία, διαλειτουργικότητα με τους συμμάχους και διαρκή παρουσία στις θαλάσσιες περιοχές ενδιαφέροντός της.

Η αποτροπή, όμως, πρέπει να συνοδεύεται από σαφή πολιτικό σκοπό, που είναι η ειρήνη με σεβασμό των δικαιωμάτων και όχι ειρήνη μέσω υποχώρησης υπό απειλή.

Η ελληνική στρατηγική πρέπει να είναι ενεργητική, όχι αμυντική

Η Ελλάδα δεν πρέπει να περιορίζεται σε αντιδράσεις κάθε φορά που η Τουρκία δημοσιεύει έναν νέο χάρτη, εκδίδει μια NAVTEX ή επαναφέρει τη ρητορική της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη στρατηγική με πέντε άξονες:

Πρώτον, νομική συνέπεια. Συστηματική τεκμηρίωση των ελληνικών θέσεων βάσει του διεθνούς δικαίου, με ιδιαίτερη έμφαση στο Δίκαιο της Θάλασσας και στη νομολογία για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις.

Δεύτερον, διπλωματική πρωτοβουλία. Ενίσχυση των σχέσεων με την Κύπρο, την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου, χωρίς αποκλεισμούς που θα μετατρέψουν τη συνεργασία σε μηχανισμό αντιπαράθεσης.

Τρίτον, αποτρεπτική αξιοπιστία. Διατήρηση ισχυρού και τεχνολογικά προηγμένου Πολεμικού Ναυτικού, με έμφαση στην επιτήρηση, την προστασία των θαλάσσιων υποδομών και την επιχειρησιακή ετοιμότητα.

Τέταρτον, ενεργειακή και οικονομική αξιοποίηση. Προώθηση διασυνδέσεων, θαλάσσιων ερευνών και ενεργειακών έργων με βάση το διεθνές δίκαιο, την οικονομική βιωσιμότητα και τη συνεργασία.

Πέμπτον, στρατηγική επικοινωνία. Η Ελλάδα πρέπει να εξηγεί με σαφήνεια στη διεθνή κοινότητα γιατί οι θέσεις της στηρίζονται σε κανόνες και όχι σε μονομερείς διεκδικήσεις. Η αλήθεια πρέπει να τεκμηριώνεται και να επικοινωνείται με συνέπεια.

Η Ελλάδα δεν διεκδικεί ξένη θάλασσα, υπερασπίζεται τα δικαιώματά της

Η «Γαλάζια Πατρίδα» είναι ένα τουρκικό γεωπολιτικό δόγμα. Μπορεί να αποτελεί έκφραση της τουρκικής ναυτικής φιλοδοξίας, αλλά δεν αποτελεί πηγή διεθνών δικαιωμάτων και δεν δεσμεύει την Ελλάδα ή τρίτα κράτη.

Η Ελλάδα δεν έχει ανάγκη να υιοθετήσει ένα αντίστοιχο δόγμα γεωπολιτικής επέκτασης. Έχει ανάγκη να υπερασπιστεί με αποφασιστικότητα την κυριαρχία της, τα κυριαρχικά της δικαιώματα και τη διεθνή νομιμότητα.

Η Τουρκία δικαιούται να επιδιώκει να γίνει ισχυρή ναυτική δύναμη. Δεν δικαιούται, όμως, να απαιτεί από την Ελλάδα να αποδεχθεί μια αναθεωρητική αντίληψη σύμφωνα με την οποία τα ελληνικά νησιά πρέπει να περιοριστούν, η Κύπρος να παραμείνει υπό στρατιωτική πίεση και η Ανατολική Μεσόγειος να αναδιαμορφωθεί σύμφωνα με τις μονομερείς επιδιώξεις της Άγκυρας.

Η ελληνική απάντηση δεν πρέπει να είναι ούτε φοβική ούτε επιθετική. Πρέπει να είναι σταθερή, νομικά τεκμηριωμένη και στρατηγικά αξιόπιστη.

Η θάλασσα δεν ανήκει σε εκείνον που τη διεκδικεί φωνάζοντας πιο δυνατά, ούτε σε εκείνον που διαθέτει τον ισχυρότερο στόλο. Τα δικαιώματα στη θάλασσα απορρέουν από το διεθνές δίκαιο. Και η Ελλάδα δεν πρόκειται να παραιτηθεί από αυτά επειδή η Τουρκία επέλεξε να τα εντάξει σε ένα γεωπολιτικό δόγμα.

Αυτός είναι ο ελληνικός αντίλογος στη «Γαλάζια Πατρίδα», όχι μια ανταγωνιστική διεκδίκηση, αλλά η υπεράσπιση της νομιμότητας, της εθνικής αξιοπρέπειας και της ειρήνης με ισχυρή αποτροπή.

Δ.Τσαϊλάς

Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι Αντιναύαρχος ε.α. του Πολεμικού Ναυτικού. Δίδαξε επί σειρά ετών Επιχειρησιακή Σχεδίαση, Στρατηγική και Ασφάλεια στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security (INIS), του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).

 

spot_img

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

εισάγετε το σχόλιό σας!
παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας εδώ

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Διαβάστε ακόμα

Stay Connected

2,900ΥποστηρικτέςΚάντε Like
2,767ΑκόλουθοιΑκολουθήστε
51,200ΣυνδρομητέςΓίνετε συνδρομητής

Τελευταία Άρθρα