του Δρ. Ηρακλή Γωνιάδη, Οικονομολόγου
Όταν η αλληλεγγύη εξαρτάται από την ισχύ και οι πολίτες πληρώνουν τον λογαριασμό, οι αξίες μετατρέπονται σε άλλοθι αντί για δεσμεύσεις.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση οικοδομήθηκε πάνω σε ένα ιστορικό όραμα ειρήνης, δημοκρατίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και αλληλεγγύης. Παρουσιάστηκε ως αντίδοτο στην πολιτική της ωμής ισχύος, υποσχόμενη μια ήπειρο όπου οι κανόνες θα υπερίσχυαν των συμφερόντων. Παρά ταύτα, οι πολιτικοί οργανισμοί κρίνονται από τις πράξεις τους και όχι από τις διακηρύξεις τους. Όταν οι «βολεμένοι» υπερασπιστές της ισχυρίζονται ότι πρέπει να κρίνεται με βάση τα ιδανικά της και όχι την πραγματικότητα, παραβλέπουν ότι ο δρόμος προς την κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις. Και η Ε.Ε. φαίνεται να βρίσκεται ήδη καθ’ οδόν.
Η Ελλάδα και το τίμημα της «αλληλεγγύης»
Η ελληνική κρίση χρέους ήταν η πρώτη μεγάλη δοκιμασία, στην οποία η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη απέτυχε με άριστα. Τα προγράμματα προσαρμογής εξαφάνισαν το ένα τέταρτο του ΑΕΠ, εκτίναξαν την ανεργία και ανάγκασαν μια γενιά νέων να μεταναστεύσει. Πίσω από τους καλλωπισμένους δείκτες των τελευταίων ετών και τα επικοινωνιακά τεχνάσματα, κρύβονται οικογένειες που επιβιώνουν με το ζόρι και επιχειρήσεις που είτε έκλεισαν οριστικά είτε ψυχορραγούν.
Για του λόγου το αληθές, η Eurostat για το 2025 καταγράφει επιδείνωση του κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στην Ελλάδα. Τη δυσμενέστερη εικόνα εμφανίζει η Πελοπόννησος, όπου ο δείκτης φτάνει στο 38,1%, ενώ ακολουθούν τα Ιόνια Νησιά με 35,7%, η Κεντρική Μακεδονία με 33% και η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη με 31,6%. Σε επίπεδο Ε. Ένωσης, 92,7 εκατομμύρια άνθρωποι (το 20,9% του πληθυσμού) βρίσκονταν το 2025 σε κίνδυνο φτώχειας. Ωστόσο, ενώ τω ευρωπαϊκό ποσοστό υποχώρησε οριακά από το 21% του 2024, στην Ελλάδα κινήθηκε στην αντίθετη κατεύθυνση σημειώνοντας αύξηση από το 26,9% στο 27,5% (https://ec.europa.eu/eurostat).
Το 2013 το ίδιο το ΔΝΤ παραδέχθηκε ότι υποτίμησε τις υφεσιακές επιπτώσεις και καθυστέρησε την αναδιάρθρωση του χρέους. Μια «ευγενική» παραδοχή λάθους χωρίς κανένα αντίκρισμα: ουδείς παραιτήθηκε ή λογοδότησε και κανείς δεν αποζημιώθηκε, εξαιτίας ενός τεράστιου ελλείμματος ενσυναίσθησης. Οι ελληνικές κυβερνήσεις δεν είναι άμοιρες ευθυνών λόγω της χρόνιας κακοδιαχείρισης και του πελατειακού κράτους. Όμως, η εγχώρια ανικανότητα δεν απαλλάσσει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, ούτε δικαιολογεί την άνιση κατανομή των βαρών. Κομισιόν, ΕΚΤ και ΔΝΤ σχεδίασαν ένα πρόγραμμα όπου ο ένας έδειχνε τον άλλον, μεταλλάσσοντας την ευθύνη σε επικοινωνιακή βιτρίνα.
Η αλληλεγγύη που εξανεμίζεται στη μοιρασιά του κόστους δεν είναι αλληλεγγύη, αλλά συμβόλαιο με ρήτρα διαφυγής για τον ισχυρό -κάτι ανάλογο με το «αμαρτωλό» άρθρο 86 του δικού μας Συντάγματος. Η Γερμανία διαμαρτύρεται για τα βάρη, αλλά βολεύεται καρπούμενη τη μερίδα του λέοντος από τον παραγόμενο πλούτο, επιβάλλοντας μέτρα που εξυπηρετούν τα συμφέροντά της με τη συναίνεση των επιγόνων του Ντε Γκολ.
Η χαμένη ηθική πυξίδα
Όταν οι διακηρυγμένες αρχές συγκρούονται με τα συμφέροντα των ισχυρών, οι κανόνες λυγίζουν και η αξιακή ρητορική περιορίζεται στις επίσημες οικογενειακές φωτογραφίες.
Δύο μέτρα και δύο σταθμά στο κράτος δικαίου: Η Ουγγαρία βλέπει τις χρηματοδοτήσεις της να παγώνουν, την ώρα που συστηματικές παραβιάσεις στη Βουλγαρία ή την Τσεχία περνούν στα ψιλά επειδή η ψήφος τους είναι απαραίτητη στο Συμβούλιο. Στον αντίποδα, η Ελλάδα της κυβέρνησης Μητσοτάκη αντιμετωπίζεται ως «δεδομένη»· λειτουργώντας ως το «καλό παιδί» των Βρυξελλών, προσφέρει εκ των προτέρων τη συναίνεσή της με αντάλλαγμα τη θεσμική ανοχή για τις εγχώριες παρεκτροπές της.
Δύο μέτρα στο μεταναστευτικό: Η Ένωση κηρύττει τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά υπενοικιάζει τη φύλαξη των συνόρων της στην Τουρκία και τη Λιβύη, πληρώνοντας για να κρατά τους απελπισμένους μακριά από τα μάτια της. Η τραγωδία της Πύλου το 2023 χωρίς πειστική απόδοση ευθυνών απέδειξε ότι το ευρωπαϊκό «ποτέ ξανά» γράφτηκε πλέον με πολύ μικρά γράμματα. Δύο μέτρα και στις διεθνείς κρίσεις, όπου η αντίδραση των Βρυξελλών μεταβάλλεται δραματικά ανάλογα με το αν ο παραβάτης του διεθνούς δικαίου είναι σύμμαχος ή όχι. Η επιλεκτική εφαρμογή των αρχών τις μετατρέπει από θεμέλιο λίθο σε απλό επικοινωνιακό εργαλείο.
Η γεωπολιτική έξαψη και ο λογαριασμός της
Η Ευρώπη δεν υπήρξε ποτέ πραγματική υπερδύναμη. Η τραγωδία της είναι ότι επενδύει στην ψευδαίσθηση μιας ισχύος που στερείται ουσιαστικού αντικρίσματος. Η έκθεση Ντράγκι του 2024 κατέγραψε το χαοτικό χάσμα που τη χωρίζει από τις ΗΠΑ και την Κίνα στην καινοτομία και την παραγωγικότητα. Η εξάρτηση από το ρωσικό αέριο αντικαταστάθηκε από το πανάκριβο αμερικανικό LNG: αλλάξαμε προμηθευτή, όχι τη μοίρα του υποτελούς, ενώ η ενεργειακή αυτονομία παραμένει στα χαρτιά.
Μέχρι που οι Βρυξέλλες άρχισαν να μιλούν ανοιχτά για πόλεμο. Η στρατιωτικοποίηση γίνεται το νέο κεντρικό αφήγημα και ένας επανεξοπλισμός εκατοντάδων δισεκατομμυρίων παρουσιάζεται ως δήθεν αναγκαίος, χωρίς να εξηγείται ποιες κοινωνικές δαπάνες θα θυσιαστούν. Οι ηγεσίες της Ε.Ε. μετεωρίζονται ανάμεσα στην τυφλή εξάρτηση από την Ουάσιγκτον του Ντόναλντ Τραμπ και την αγωνιώδη πολιτική τους επιβίωση. Η συζήτηση για την ειρήνη στην Ουκρανία είναι απούσα, η ρητορική αναλώνεται στην εξάπλωση της σύρραξης και οι θυσίες ζητούνται πάντα από τους πολίτες. Στο πλαίσιο αυτό, στην Ελλάδα οι νεοσύλλεκτοι αυξάνονται με τη βίαιη μείωση των αναβολών, χωρίς καμία ενίσχυση των υποδομών. Οι Έλληνες, εξάλλου, έμαθαν στην ανέχεια πολύ πριν φορέσουν το χακί, ίσως αντέξουν και στον πόλεμο των προθύμων, παρά την κατάρρευση της εγχώριας παραγωγής.
Τι χάνεται, τι απομένει
Θα ήταν άδικο να αγνοήσουμε όσα πέτυχε η Ένωση: δεκαετίες ειρήνης, την ενιαία αγορά και ένα Ταμείο Ανάκαμψης που απέδειξε ότι η κοινή δανειοληψία είναι εφικτή όταν υπάρχει βούληση. Γι’ αυτό ακριβώς ενοχλεί η σημερινή παρακμή· επειδή ένα εγχείρημα που υπήρξε μεγάλο σπαταλά απερίσκεπτα την κληρονομιά του.
Αν η Ένωση δεν βρει το σθένος να επιστρέψει στην ουσία των ιδρυτικών της δεσμεύσεων, θα μετατραπεί οριστικά σε έναν στείρο γραφειοκρατικό μηχανισμό που εμπορεύεται το παρελθόν του καθώς διαβρώνεται το μέλλον του. Η επιστροφή απαιτεί χειροπιαστές πράξεις: ισότητα μέτρων, πραγματική λογοδοσία και πολιτική προσανατολισμένη στην ειρήνη. Η μεγαλύτερη ήττα της Ε.Ε. δεν θα είναι το να καταγγελθεί ως «ξεπεσμένη», αλλά το να μην μπορεί πλέον να αποδείξει ότι δεν είναι.
