Πρέσβης (ε.τ.) – Ανώτερος Ερευνητικός Εταίρος
Αφιερωμένο στον Πρέσβη Ανδρέα Ι. Ιακωβίδη, του οποίου η επιστημονική κατάρτιση, η διορατικότητα, η διπλωματική οξυδέρκεια και δράση συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση της θαλάσσιας πολιτικής της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Τον Δεκέμβριο του 1982, ο Πρέσβης Ιακωβίδης υπέγραψε, εκ μέρους της Κυπριακής Δημοκρατίας, τη Σύμβαση των ΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) στο Μοντέγκο Μπέι της Τζαμάικας. Ήταν η κορύφωση πολυετών διαπραγματεύσεων, στις οποίες η Κύπρος διαδραμάτισε ενεργό και, κατά καιρούς, πρωταγωνιστικό ρόλο.
Υπηρέτησα υπό την καθοδήγησή του στην κυπριακή αντιπροσωπεία από το 1976 έως το 1981. Η γνώση του διεθνούς δικαίου και η διαπραγματευτική του δεινότητα ήταν εξαιρετικές. Ένας πραγματικός κύριος και σπουδαίος μελετητής.
Στα 22 μου χρόνια, ήμουν ακόμη με τις πάνες της διπλωματίας. Εργαζόμενος στην έδρα του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, μάθαινα σχεδόν με την όσμωση, δίπλα στους Πρέσβεις Ζήνωνα Ρωσσίδη και Ανδρέα Ιακωβίδη, τον Γενικό Πρόξενο Χαράλαμπο Χριστοφόρου και διπλωμάτες από ολόκληρο τον κόσμο. Πάνω απ’ όλα, μάθαινα παρακολουθώντας τη διπλωματία στην πράξη. Ο Ιακωβίδης με προκαλούσε να σκέφτομαι, να αμφισβητώ, να βλέπω πέρα από τα προφανή.
Κατάλαβα πως η διπλωματία δεν εξαντλείται στα γεγονότα και το πρωτόκολλο. Χρειάζεται να κατανοείς τους ανθρώπους και τα εθνικά συμφέροντα, την πολυπλοκότητα των διαπραγματεύσεων, όσα λέγονται και όσα αποσιωπώνται. Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται ορθή κρίση. Μαθήματα που με συνοδεύουν μέχρι σήμερα.
Η UNCLOS υπήρξε ένα σπουδαίο επίτευγμα της πολυμερούς διπλωματίας. Ανταγωνιστικά εθνικά συμφέροντα εντάχθηκαν σε ένα κοινό νομικό πλαίσιο. Θεσπίστηκαν κανόνες που περιορίζουν την αυθαιρεσία της ισχύος και προσφέρουν μεγαλύτερη προβλεψιμότητα στις διεθνείς σχέσεις.
Η Κύπρος και η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας
Πηγή: Κυπριακή Δημοκρατία.
Τρία ζητήματα είχαν ιδιαίτερη σημασία για την Κύπρο: το καθεστώς των νησιών, η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών και η ειρηνική επίλυση των διαφορών.
Το άρθρο 121 αναγνωρίζει ότι τα νησιά έχουν τα ίδια δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες με τις άλλες χερσαίες περιοχές, περιλαμβανομένης της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) και της υφαλοκρηπίδας. Εξαιρούνται μόνο βράχοι που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή.
Όταν οι θαλάσσιες διεκδικήσεις επικαλύπτονται, η οριοθέτηση αρχίζει, κατά κανόνα, από τη μέση γραμμή, με τις αναγκαίες προσαρμογές ώστε να επιτευχθεί δίκαιη λύση. Η Σύμβαση προβλέπει επίσης διαδικασίες ειρηνικής επίλυσης διαφορών, ακόμη και δεσμευτικές, με ορισμένες εξαιρέσεις.
Η Κύπρος συνήψε συμφωνίες οριοθέτησης της ΑΟΖ με την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τον Λίβανο. Και οι τρεις βρίσκονται σε ισχύ. Η Κύπρος δεν περιορίστηκε στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων της. Τα άσκησε.
Η τουρκική στρατιωτική κατοχή έχει, ασφαλώς, και θαλάσσια διάσταση. Μιλούμε για το 36,2% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας που βρίσκεται υπό τον de facto έλεγχο της Άγκυρας από το 1974. Όμως υπό κατοχή βρίσκεται και περίπου το 57% της ακτογραμμής της.
Οι συνέπειες εκτείνονται πέρα από τις ακτές, στην αιγιαλίτιδα ζώνη, τη συνορεύουσα ζώνη, την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα, επηρεάζοντας θαλάσσια δικαιώματα, πόρους και ζητήματα ασφάλειας.
Ο χρόνος δεν μετατρέπει την κατοχή σε κυριαρχία.
Η Τουρκία ούτε υπέγραψε ούτε επικύρωσε τη Σύμβαση. Χρόνο με τον χρόνο, καταψηφίζει το ετήσιο ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς και το Δίκαιο της Θάλασσας. Στις 9 Δεκεμβρίου 2025, 166 κράτη ψήφισαν υπέρ. Η Τουρκία ήταν η μόνη που ψήφισε κατά. Μειοψηφία του ενός.
Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ επίσης δεν είναι συμβαλλόμενα μέρη στη Σύμβαση, αναγνωρίζουν όμως σημαντικούς κανόνες του Δικαίου της Θάλασσας. Η συμφωνία οριοθέτησης της ΑΟΖ Κύπρου–Ισραήλ του 2010 είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Πολλές αρχές της Σύμβασης, περιλαμβανομένων εκείνων που διέπουν το καθεστώς των νησιών και τη θαλάσσια οριοθέτηση, αποτελούν εθιμικό διεθνές δίκαιο και δεσμεύουν όλα τα κράτη. Η ειρηνική επίλυση των διαφορών κατοχυρώνεται επίσης στον Χάρτη του ΟΗΕ και στη Σύμβαση.
Η Τουρκία μπορεί να παραμένει εκτός της Σύμβασης. Δεν μπορεί όμως να θέτει τον εαυτό της εκτός διεθνούς δικαίου.
Το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο
Πηγή: Sovereign Limits.
Τον Νοέμβριο του 2019, η Τουρκία υπέγραψε με την κυβέρνηση της Τρίπολης στη Λιβύη μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών, παραγνωρίζοντας δικαιώματα τρίτων κρατών.
Στις 20 Οκτωβρίου 2026, η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης, με έδρα την ανατολική χώρα, το ενέκρινε, ανατρέποντας την προηγούμενη απόρριψή του.
Όμως η δημιουργία τετελεσμένων στη θάλασσα δεν γεννά νόμιμα δικαιώματα. Εδώ βρίσκεται ο κίνδυνος της ανεξέλεγκτης μονομερούς ερμηνείας του διεθνούς δικαίου (auto-interpretation): όταν τα κράτη θεωρούν τις δικές τους νομικές αξιώσεις οριστικές και αδιαμφισβήτητες, αγνοώντας τα δικαιώματα των άλλων και κάθε ανεξάρτητο έλεγχο.
Κανένα κράτος δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα δικαστής, ένορκος και εκτελεστής στη δική του υπόθεση. Πρόκειται για θεμελιώδη αρχή της δικαιοσύνης, που ισχύει και στις διεθνείς σχέσεις.
Στις 26 Οκτωβρίου 2026, η Ελλάδα, η Κύπρος, η Αίγυπτος, το Μπαχρέιν, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η ΕΕ εξέδωσαν κοινή δήλωση στον ΟΗΕ, χαρακτηρίζοντας το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο «άκυρο και ανυπόστατο», αντίθετο προς το διεθνές δίκαιο και ανίκανο να παραγάγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.
Ερωτηθείς στο Κάιρο για τις θαλάσσιες συμφωνίες, ο ΓΓ του ΟΗΕ τόνισε ότι οι παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου είναι απαράδεκτες και ότι η UNCLOS πρέπει να γίνεται σεβαστή.
Το 2019, οι ΗΠΑ χαρακτήρισαν το μνημόνιο «μη βοηθητικό και προκλητικό». Επανέλαβαν την ίδια κριτική στις 25 Οκτωβρίου 2026, εξακολουθώντας παράλληλα να ζητούν ελληνοτουρκικό διάλογο.
Η ηλεκτρική διασύνδεση Great Sea Interconnector (GSI)
Πηγή: World Energy News / Euractiv.
Το υποθαλάσσιο καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου (GSI), με προοπτική επέκτασης στο Ισραήλ, θα συμβάλει στον τερματισμό της ηλεκτρικής απομόνωσης της Κύπρου και θα ενισχύσει την ευρωπαϊκή διασυνδεσιμότητα. Η Τουρκία διεκδικεί δικαιοδοσία σε τμήματα της διαδρομής. Ενώ προηγουμένως απαιτούσε άδεια, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών ζήτησε προηγούμενη γραπτή ενημέρωση και συντονισμό, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η Άγκυρα εγκαταλείπει τις αξιώσεις της. Η παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων έχει ήδη δυσχεράνει τις έρευνες.
Ωστόσο, στις 29 Οκτωβρίου 2026, ο Πρόεδρος Ερντογάν προειδοποίησε ότι η Τουρκία είναι αποφασισμένη να «εξουδετερώσει» όποιον σταθεί εμπόδιο στους στόχους της.
Η ΑΟΖ δεν είναι αιγιαλίτιδα ζώνη. Τα παράκτια κράτη έχουν συγκεκριμένα δικαιώματα, όχι απεριόριστη κυριαρχία. Το άρθρο 79 της UNCLOS προστατεύει την τοποθέτηση υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα. Η συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της διαδρομής απαιτείται για αγωγούς, όχι για καλώδια. Οι προκαταρκτικές έρευνες ενδέχεται να εγείρουν χωριστά νομικά ζητήματα.
Μια αμφισβητούμενη θαλάσσια διεκδίκηση δεν παρέχει από μόνη της νόμιμο δικαίωμα βέτο στην πόντιση καλωδίου. Εδώ το δίκαιο συναντά την ισχύ.
Η διπλωματία των κανονιοφόρων μπορεί να καθυστερεί τις έρευνες, να αυξάνει το κόστος και να αποθαρρύνει επενδυτές, επιβάλλοντας στην πράξη ένα βέτο χωρίς νομική νομιμοποίηση.
Η Τουρκία έχει επίσης προτείνει να προμηθεύει την Κύπρο με ηλεκτρική ενέργεια, φυσικό αέριο και νερό. Γιατί όχι; Υπό τις σημερινές συνθήκες, όμως, θα ήταν άφρον. Το κόστος μετρά. Το ίδιο και η εξάρτηση. Ακόμη πιο θεμελιώδης είναι η επίμονη άρνηση της Τουρκίας να συμμορφωθεί με κοινώς αποδεκτούς κανόνες του διεθνούς δικαίου. Ο προμηθευτής μπορεί να κλείσει τη στρόφιγγα. Η ευρωπαϊκή ενεργειακή διασύνδεση προσφέρει μεγαλύτερη ασφάλεια και ελευθερία κινήσεων.
Το GSI αντιμετωπίζει οικονομικές, ρυθμιστικές και τεχνικές δυσκολίες. Αυτές, όμως, δεν δικαιολογούν τον εξαναγκασμό ούτε αναιρούν το στρατηγικό συμφέρον της ΕΕ να διασυνδέσει δύο κράτη μέλη της.
Ο Ιακωβίδης γνώριζε ότι οι κανόνες δεν επιβάλλονται από μόνοι τους. Κατανοούσε τα όρια της διπλωματίας χωρίς ισχύ. Κι όμως, μια διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες εξυπηρετεί όλα τα κράτη, ισχυρά και αδύναμα. Ακόμη και οι μεγάλες δυνάμεις χρειάζονται προβλεψιμότητα και σταθερότητα. Η ισχύς από μόνη της δεν εγγυάται ούτε το ένα ούτε το άλλο.
Η Κύπρος συνέβαλε στη διαμόρφωση της έννομης τάξης που διέπει τις θάλασσες. Αμφισβητούμενες διεκδικήσεις, στηριγμένες σε απειλές χρήσης βίας, δεν πρέπει να καταστούν αποδεκτοί περιορισμοί των δικαιωμάτων της.
Το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο και το GSI αποτελούν δύο δοκιμασίες. Θα υπάρξουν κι άλλες.
Ίσως ο καλύτερος φόρος τιμής στον Πρέσβη Ανδρέα Ι. Ιακωβίδη να μην είναι απλώς να θυμόμαστε όσα συνέβαλε να επιτευχθούν, αλλά να υπερασπιζόμαστε τις αρχές που ο ίδιος υπερασπίστηκε.
