Ο θάνατος του Στέλιου Ράμφου έδωσε αφορμή για αναλύσεις του έργου του με επίκεντρο, και πάλι, τον Διαφωτισμό. Τι ήταν ο Διαφωτισμός και πως τον προσέλαβε η ελληνική διανόηση;

Φωτογραφία: Οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού σε φιλολογική συνάντηση: η ανταλλαγή ιδεών, η ανάγνωση και ο δημόσιος διάλογος αποτέλεσαν βασικούς δρόμους διάδοσης του νέου πνεύματος στην Ευρώπη του 18ου αιώνα.

Το ερώτημα «γιατί οι Έλληνες διανοούμενοι ασκούν κριτική στον Διαφωτισμό;» χρειάζεται εξαρχής μια διόρθωση: δεν στρέφονται όλοι οι Έλληνες διανοούμενοι εναντίον του Διαφωτισμού και όσοι τον κρίνουν δεν τον κρίνουν για τους ίδιους λόγους.

Στην Ελλάδα διακρίνονται σχηματικά τρεις προσεγγίσεις:

1. Η κριτική της νεωτερικότητας από ορθόδοξη, κοινοτική και προσωποκεντρική σκοπιά, με χαρακτηριστικότερο εκπρόσωπο τον Χρήστο Γιανναρά.
2. Η υπεράσπιση του Διαφωτισμού ως προϋπόθεσης πολιτικής ελευθερίας, επιστημονικής σκέψης και θεσμικού εκσυγχρονισμού, την οποία εκφράζουν ιστορικοί όπως ο Κ. Θ. Δημαράς και ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης.
3. Η αναζήτηση μιας σύνθεσης, η οποία αποδέχεται τα πολιτικά και επιστημονικά επιτεύγματα του Διαφωτισμού, αλλά απορρίπτει την ιδέα ότι ο άνθρωπος εξαντλείται στο αυτόνομο, ορθολογικό άτομο. Εδώ μπορούν, με διαφορετικούς τρόπους, να τοποθετηθούν ο Στέλιος Ράμφος και ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος.

Η διαμάχη δεν αφορά μόνο ένα ιστορικό κίνημα του 18ου αιώνα. Αφορά το τι είναι ο άνθρωπος, πώς συγκροτείται η κοινωνία και τι είδους πολιτισμός μπορεί να συνδυάσει την ελευθερία με το κοινό νόημα.

1. Τι ήταν ο Διαφωτισμός

Ο Διαφωτισμός ήταν ένα ευρωπαϊκό πνευματικό κίνημα του 17ου και κυρίως του 18ου αιώνα. Δεν υπήρξε ενιαίο δόγμα ούτε ένα κλειστό φιλοσοφικό σύστημα. Ήταν ένα ευρύ σύνολο ιδεών που αναπτύχθηκε διαφορετικά στη Βρετανία, στη Γαλλία, στη Γερμανία, στη Σκωτία, στην Ιταλία και αργότερα στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Η κεντρική του αξίωση ήταν ότι ο άνθρωπος πρέπει να μπορεί να εξετάζει κριτικά τις παραδεδομένες αλήθειες, χωρίς να υποτάσσεται άκριτα στην αυθεντία της Εκκλησίας, της μοναρχίας, της παράδοσης ή των αρχαίων συγγραφέων.

Ο Καντ συνόψισε το αίτημα με τη φράση Sapere aude: «Τόλμησε να γνωρίζεις» ή «έχε το θάρρος να χρησιμοποιείς τον δικό σου νου». Διαφωτισμός, έλεγε, είναι η έξοδος του ανθρώπου από την πνευματική ανωριμότητα για την οποία ευθύνεται ο ίδιος.

Οι βασικές ιδέες

Ο Διαφωτισμός προέβαλε:

• την κριτική χρήση του λόγου,

• την ελευθερία της συνείδησης,

• την ανεξιθρησκία,

• τη διάκριση θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας,

• τη φυσική ισότητα των ανθρώπων,

• τα ατομικά δικαιώματα,

• την επιστημονική έρευνα,

• την εκπαίδευση ως μέσο χειραφέτησης,

• τη δυνατότητα κοινωνικής προόδου,

• τον έλεγχο της εξουσίας μέσω νόμων και θεσμών.

Δεν ήταν όλοι οι Διαφωτιστές άθεοι ή αντιχριστιανοί. Ορισμένοι ήταν άθεοι ή υλιστές, άλλοι δεϊστές, άλλοι χριστιανοί που ζητούσαν τον εξορθολογισμό της πίστης και τον περιορισμό του εκκλησιαστικού καταναγκασμού.

Οι κυριότεροι εκπρόσωποι

Στη διαμόρφωση του κλίματος του Διαφωτισμού συνέβαλαν:

• ο Φράνσις Μπέικον και η εμπειρική μέθοδος,

• ο Ρενέ Ντεκάρτ και η μεθοδική αμφιβολία,

• ο Τζον Λοκ και η θεωρία των φυσικών δικαιωμάτων,

• ο Ισαάκ Νεύτων και η μαθηματική περιγραφή της φύσης,

• ο Μοντεσκιέ και η διάκριση των εξουσιών,

• ο Βολταίρος και η κριτική του θρησκευτικού φανατισμού,

• ο Ντιντερό και οι Εγκυκλοπαιδιστές,

• ο Ρουσσώ και η λαϊκή κυριαρχία,

• ο Ντέιβιντ Χιουμ και η κριτική του μεταφυσικού δογματισμού,

• ο Καντ και η αυτονομία του ανθρώπινου λόγου,

• ο Τσεζάρε Μπεκαρία και η μεταρρύθμιση του ποινικού δικαίου,

• ο Άνταμ Σμιθ και η νεότερη πολιτική οικονομία.

Ο Καντ, πάντως, δεν υποστήριξε ότι η λογική μπορεί να αποδείξει τα πάντα. Αντιθέτως, επιχείρησε να προσδιορίσει τα όριά της: η γνώση μας αφορά τον κόσμο της δυνατής εμπειρίας και όχι τον Θεό ή την ψυχή ως πράγματα καθ’ εαυτά.

2. Ήταν ο Διαφωτισμός προσπάθεια των γερμανικών φύλων να αποκτήσουν πολιτισμό;

Η διατύπωση αυτή περιέχει ένα στοιχείο ιστορικής αλήθειας, αλλά ως συνολική εξήγηση είναι υπερβολικά σχηματική.

Τα γερμανικά φύλα που εγκαταστάθηκαν στα εδάφη της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας —Γότθοι, Φράγκοι, Λομβαρδοί και άλλα— υιοθέτησαν πράγματι πολλά στοιχεία του ρωμαϊκού και του χριστιανικού πολιτισμού:

• τη λατινική γλώσσα,

• το ρωμαϊκό δίκαιο,

• τη χριστιανική θρησκεία,

• εκκλησιαστικούς θεσμούς,

• μορφές αυτοκρατορικής διοίκησης,

• στοιχεία της ελληνικής φιλοσοφίας μέσω λατινικών και αργότερα αραβικών πηγών.

Όμως ο Διαφωτισμός εμφανίστηκε περίπου δώδεκα αιώνες μετά την κατάλυση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν μια άμεση πολιτιστική επιχείρηση των «βαρβαρικών φύλων».

Μεσολάβησαν:

• ο εκχριστιανισμός της Ευρώπης,

• η Καρολίγγεια Αναγέννηση,

• η φεουδαρχία,

• τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια,

• ο σχολαστικισμός,

• η πρόσληψη του Αριστοτέλη,

• η Αναγέννηση,

• η Μεταρρύθμιση,

• οι θρησκευτικοί πόλεμοι,

• η τυπογραφία,

• η δημιουργία των εθνικών μοναρχιών,

• η επιστημονική επανάσταση.

Επομένως, ακριβέστερο είναι να πούμε ότι ο δυτικοευρωπαϊκός πολιτισμός προέκυψε από μια μακρά σύνθεση:

ελληνική φιλοσοφία + ρωμαϊκό δίκαιο και διοίκηση + βιβλική και χριστιανική παράδοση + θεσμοί των μεσαιωνικών κοινωνιών + νεότερη επιστήμη.

Ο Διαφωτισμός ήταν εσωτερική μεταμόρφωση αυτού του πολιτισμού. Υπήρξε αντίδραση στον θρησκευτικό διχασμό και στον απολυταρχισμό, αλλά χρησιμοποίησε έννοιες που είχαν ήδη διαμορφωθεί μέσα στον αρχαιοελληνικό, ρωμαϊκό και χριστιανικό κόσμο.

Τι πήρε από την αρχαία Ελλάδα

Από την ελληνική αρχαιότητα άντλησε:

• την ιδέα του κριτικού λόγου,

• τη φιλοσοφική έρευνα,

• τη δημόσια επιχειρηματολογία,

• την έννοια του πολίτη,

• την πολιτειακή σκέψη,

• τη φυσική φιλοσοφία,

• την αναζήτηση καθολικών αρχών.

Ωστόσο, ο νεότερος ατομικισμός, τα φυσικά δικαιώματα και η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν αποτελούν απλή επανάληψη της αρχαίας Ελλάδας. Ο δούλος, η γυναίκα και ο ξένος δεν διέθεταν στην αρχαία πόλη τα δικαιώματα που διεκδίκησε σταδιακά η νεωτερικότητα.

Ούτε ο Διαφωτισμός μπορεί να εξηγηθεί χωρίς τον Χριστιανισμό. Η αντίληψη ότι κάθε άνθρωπος διαθέτει αξία ανεξάρτητα από την κοινωνική του θέση έχει επίσης βιβλικές και χριστιανικές καταβολές, ακόμη κι αν η νεότερη εποχή τη μετέφρασε στη γλώσσα των ατομικών δικαιωμάτων.

3. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός αναπτύχθηκε κυρίως από τα μέσα του 18ου αιώνα έως την Ελληνική Επανάσταση. Μετέφερε στον ελληνόφωνο κόσμο τη νεότερη επιστήμη, τις πολιτικές ιδέες, την κριτική σκέψη και το αίτημα της εκπαίδευσης.

Κύριοι φορείς του ήταν:

• οι ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας,

• οι έμποροι και οι λόγιοι της διασποράς,

• τα σχολεία,

• τα τυπογραφεία της Βιέννης, της Βενετίας και άλλων ευρωπαϊκών πόλεων,

• μορφωμένοι κληρικοί,

• μεταφραστές και δάσκαλοι.

Στους βασικούς εκπροσώπους συγκαταλέγονται:

• Ευγένιος Βούλγαρης,

• Ιώσηπος Μοισιόδαξ,

• Δημήτριος Καταρτζής,

• Αθανάσιος Ψαλίδας,

• Ρήγας Βελεστινλής,

• Αδαμάντιος Κοραής,

• Θεόφιλος Καΐρης,

• Κωνσταντίνος Κούμας,

• Βενιαμίν Λέσβιος.

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός δεν ήταν εξ ολοκλήρου αντιεκκλησιαστικός. Πολλοί φορείς του ήταν κληρικοί. Υπήρξε όμως σύγκρουση για την ερμηνεία της πίστης, την εκπαίδευση, τη γλώσσα, τη νέα επιστήμη και τη Γαλλική Επανάσταση.

Ο Ρήγας συνέδεσε τον Διαφωτισμό με ένα ριζοσπαστικό, δημοκρατικό και υπερεθνικό πολιτικό σχέδιο.

Ο Κοραής έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στην παιδεία, στη σταδιακή χειραφέτηση και στην πολιτιστική σύνδεση των Νεοελλήνων με την αρχαιότητα.

4. Γιατί ασκείται ελληνική κριτική στον Διαφωτισμό

Η ελληνική κριτική δεν αφορά συνήθως την επιστήμη ή την ανεξιθρησκία καθαυτές. Επικεντρώνεται στην ανθρωπολογία και στη μεταφυσική που αποδίδονται στη δυτική νεωτερικότητα.

Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι ο Διαφωτισμός:

1. Μετέτρεψε τον άνθρωπο από πρόσωπο σε άτομο.

2. Έκανε τον ορθολογισμό μοναδικό κριτήριο αλήθειας.

3. Περιόρισε τη γνώση στο αντικειμενικά μετρήσιμο.

4. Απομάκρυνε τον Θεό και το υπερβατικό από τον δημόσιο χώρο.

5. Αντικατέστησε την κοινότητα με το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ ιδιωτών.

6. Μετέτρεψε τη φύση σε αντικείμενο εκμετάλλευσης.

7. Συνέδεσε την πρόοδο με την τεχνική ισχύ και την οικονομική ανάπτυξη.

8. Παρήγαγε κοινωνίες δικαιωμάτων χωρίς κοινό προσανατολισμό ή νόημα.

Οι υποστηρικτές του απαντούν ότι αυτή η περιγραφή συγχέει τον Διαφωτισμό με κάθε μεταγενέστερη παθολογία του καπιταλισμού, της εκβιομηχάνισης ή του τεχνοκρατισμού. Επισημαίνουν επίσης ότι χωρίς την ατομική ελευθερία, το κράτος δικαίου και τα δικαιώματα, η επίκληση της «κοινότητας» μπορεί να αποκρύπτει αυταρχισμό, πατριαρχία και θρησκευτικό έλεγχο.

5. Χρήστος Γιανναράς: η ριζική κριτική της δυτικής νεωτερικότητας

Ο Χρήστος Γιανναράς αποτελεί τον συστηματικότερο Έλληνα επικριτή του δυτικού πολιτιστικού παραδείγματος. Η κριτική του δεν περιορίζεται στον 18ο αιώνα. Ακολουθεί μια γενεαλογία που αρχίζει από τη διαφοροποίηση της λατινικής Δύσης από την ελληνική Ανατολή, περνά από τον Αυγουστίνο, τον σχολαστικισμό και τον νομικισμό και καταλήγει στον Διαφωτισμό, στον ατομικισμό και στην καταναλωτική κοινωνία.

Η βασική του διάκριση

Ο Γιανναράς αντιπαραθέτει:

• το άτομο, ως αυτάρκη μονάδα που κατοχυρώνεται μέσω δικαιωμάτων,

• στο πρόσωπο, το οποίο υπάρχει μέσα από ελεύθερη σχέση και κοινωνία.

Κατά τη σκέψη του, ο δυτικός άνθρωπος αναζητεί βεβαιότητα στην ατομική λογική, στην ηθική υποχρέωση και στην αντικειμενική αποτελεσματικότητα. Η ελληνική και ορθόδοξη παράδοση, αντίθετα, κατανοεί την αλήθεια ως σχέση και μετοχή: γνωρίζω κάτι πραγματικά όταν μετέχω σε αυτό, όχι μόνο όταν το περιγράφω εννοιολογικά.

Η ιστορική του θέση

Για τον Γιανναρά, το νεοελληνικό κράτος κατασκευάστηκε ως μίμηση δυτικών προτύπων. Η βαυαρική διοίκηση, ο νομικός κρατισμός, η αρχαιολατρία και ο κοραϊσμός απομάκρυναν τον νεότερο Ελληνισμό από τη βυζαντινή και κοινοτική του συνέχεια.

Έτσι η Ελλάδα δεν εκσυγχρονίστηκε δημιουργικά· εκδυτικίστηκε μιμητικά. Απέκτησε εισαγόμενους θεσμούς χωρίς να τους μεταβολίσει πολιτισμικά.

Η ισχυρή πλευρά της κριτικής του

Ο Γιανναράς θέτει πραγματικά και επίκαιρα προβλήματα:

• Μπορούν τα δικαιώματα να δημιουργήσουν από μόνα τους κοινωνική συνοχή;

• Μπορεί η τεχνολογική πρόοδος να δώσει νόημα στη ζωή;

• Τι συμβαίνει όταν η ελευθερία ταυτίζεται με την καταναλωτική επιλογή;

• Μπορεί μια κοινωνία να επιβιώσει χωρίς κοινό βίωμα και εμπιστοσύνη;

Οι αδυναμίες της

Η ιστορική του σύνθεση κατηγορείται για:

• υπερβολικά ενιαία απεικόνιση της «Δύσης»,

• εξιδανίκευση του Βυζαντίου και των παραδοσιακών κοινοτήτων,

• υποτίμηση των συγκρούσεων και των ιεραρχιών της προνεωτερικής κοινωνίας,

• ανεπαρκή θεσμική μετάφραση της «κοινωνίας προσώπων»,

• τάση να αποδίδει πολύ διαφορετικά φαινόμενα σε μία και μόνη δυτική παρέκκλιση.

Η Δύση του Γιανναρά είναι συχνά πιο ενιαία από την πραγματική Δύση, η οποία περιλαμβάνει τον Θωμά Ακινάτη και τον Όκαμ, τον Χομπς και τον Ρουσσώ, τον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό, τον θετικισμό και τον ρομαντισμό.

6. Στέλιος Ράμφος: όχι απόρριψη αλλά εσωτερίκευση της νεωτερικότητας

Ο Στέλιος Ράμφος είχε μια περίπλοκη πνευματική διαδρομή. Ξεκίνησε από τον μαρξισμό, στράφηκε στην ορθόδοξη παράδοση και κατέληξε σε μια αυστηρή κριτική του νεοελληνικού ψυχισμού.

Δεν πρέπει να τοποθετηθεί απλώς δίπλα στον Γιανναρά. Σε κρίσιμα σημεία κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Η κεντρική του θέση

Κατά τον Ράμφο, το ελληνικό πρόβλημα δεν είναι ότι δεχθήκαμε υπερβολικά πολύ Διαφωτισμό, αλλά ότι δεν εσωτερικεύσαμε αρκετά τη νεωτερική ατομικότητα.

Η νεωτερικότητα δημιούργησε άνθρωπο ικανό:

• να αναλαμβάνει προσωπική ευθύνη,

• να σχεδιάζει το μέλλον,

• να υπερβαίνει το οικογενειακό και πελατειακό περιβάλλον,

• να συμμετέχει σε απρόσωπους θεσμούς,

• να διαμορφώνει ιστορική συνείδηση.

Ο Έλληνας, κατά τον Ράμφο, δέχθηκε εξωτερικά τους νεωτερικούς θεσμούς, αλλά διατήρησε στο εσωτερικό του μια αχρονική, οικογενειοκεντρική και συναισθηματική συγκρότηση. Το αποτέλεσμα είναι ο θεσμικός δυϊσμός: ευρωπαϊκοί νόμοι και προνεωτερικές συμπεριφορές.

Ο ίδιος μιλά για αδύναμη ιστορική συνείδηση και για ένα νεοελληνικό φαντασιακό που δυσκολεύεται να μετατρέψει την επιθυμία σε υπεύθυνο σχέδιο ζωής.

Η διαφορά από τον Γιανναρά

Ο Γιανναράς σχολιάζει ότι η νεωτερική εξατομίκευση καταστρέφει το πρόσωπο και την κοινότητα.

Ο Ράμφος σχολιάζει ότι η ελλιπής εξατομίκευση κρατά τον άνθρωπο εξαρτημένο από την οικογένεια, την ομάδα, τον αρχηγό και το συναίσθημα.

7. π. Νικόλαος Λουδοβίκος: κριτική και διάλογος

Ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος δεν απορρίπτει απλώς τη δυτική φιλοσοφία. Συνομιλεί με την πατερική θεολογία, την ψυχανάλυση, τον υπαρξισμό και τη σύγχρονη φιλοσοφία.

Κεντρικό του θέμα είναι η σχέση ελευθερίας, επιθυμίας και κοινωνίας.

Η κριτική του στη νεωτερικότητα

Η νεωτερική αυτονομία μπορεί να καταλήξει σε έναν εαυτό που θεωρεί ότι είναι ελεύθερος μόνο όταν δεν εξαρτάται από κανέναν. Όμως ένας τέτοιος εαυτός κινδυνεύει να εγκλωβιστεί στον εαυτό του.

Για τον Λουδοβίκο, η ελευθερία δεν είναι:

• αυθαίρετη αυτοκατασκευή,

• απεριόριστη επιλογή,

• αποδέσμευση από κάθε σχέση.

Είναι η δυνατότητα μιας σχέσης στην οποία ο άνθρωπος δεν απορροφά τον άλλον ούτε απορροφάται από αυτόν.

Η διαφορά του από έναν απλό αντιδιαφωτισμό

Ο Λουδοβίκος δεν ζητεί επιστροφή σε μια κλειστή, θεοκρατική κοινωνία. Αναγνωρίζει ότι η νεωτερική ελευθερία και η προστασία του προσώπου αποτελούν πραγματικές κατακτήσεις. Επιχειρεί όμως να τις θεμελιώσει βαθύτερα, σε μια οντολογία κοινωνίας και όχι σε έναν μοναχικό αυτονομημένο εαυτό.

Σε σχέση με τον Γιανναρά είναι συνήθως:

• λιγότερο διχοτομικός απέναντι στη Δύση,

• περισσότερο διαλογικός με τη δυτική σκέψη,

• πιο προσεκτικός απέναντι στην εξιδανίκευση της Ανατολής,

• περισσότερο στραμμένος στην ψυχική και επιθυμητική συγκρότηση του ανθρώπου.

8. Κ. Θ. Δημαράς: ο ιστορικός που ανέδειξε τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό

Ο Κ. Θ. Δημαράς δεν είναι απλώς ένας «οπαδός» του Διαφωτισμού. Είναι ο ιστορικός των ιδεών που καθιέρωσε τον ίδιο τον όρο «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» και ανέδειξε τη σημασία του.

Πριν από το έργο του, η ελληνική ιστοριογραφία έτεινε να παρουσιάζει την Επανάσταση κυρίως ως αυθόρμητη εθνική και θρησκευτική αφύπνιση.

Ο Δημαράς έδειξε τη συμβολή:

• των λογίων,

• των μεταφράσεων,

• των σχολείων,

• της επιστήμης,

• της κοινωνικής κινητικότητας,

• της ευρωπαϊκής κυκλοφορίας ιδεών.

Στη δική του οπτική, η ελληνική εθνική συνείδηση δεν εμφανίστηκε έξω από την ευρωπαϊκή ιστορία. Μετασχηματίστηκε μέσα από αυτήν.

Η σημασία του είναι διπλή:

1. Ανέδειξε την πνευματική προετοιμασία της Επανάστασης.

2. Αντιτάχθηκε έμμεσα στην ιδέα ότι η ελληνική ταυτότητα μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά μέσω μιας αδιάσπαστης και αμετάβλητης παράδοσης.

Ο Δημαράς δεν αρνείται τη συνέχεια του Ελληνισμού. Τη μελετά όμως ως ιστορική εξέλιξη και όχι ως υπεριστορική ουσία. Ο όρος «Νεοελληνικός Διαφωτισμός» καθιερώθηκε από τον ίδιο κατά τη δεκαετία του 1940.

9. Πασχάλης Κιτρομηλίδης: ο Διαφωτισμός ως πολιτικό πρόγραμμα ελευθερίας

Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης συνέχισε και εμβάθυνε το έργο του Δημαρά, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην πολιτική σκέψη του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Για τον Κιτρομηλίδη, ο Διαφωτισμός εισήγαγε μια θεμελιώδη αλλαγή: τη μετάβαση από την παραδοσιακή, θρησκευτικά ορισμένη κοινότητα σε μια πολιτική κοινωνία ελεύθερων και ίσων πολιτών.

Τι υπογραμμίζει

• την ανεξιθρησκία,
• την πολιτική ελευθερία,
• την ηθική αυτονομία,
• την εκπαίδευση,
• την κριτική της αυθαίρετης εξουσίας,
• τη δημοκρατική και βαλκανική διάσταση του Ρήγα,
• τη διάδοση των ιδεών μέσα από δίκτυα λογίων και εμπόρων.

Ο Κιτρομηλίδης αμφισβητεί την αναδρομική εθνικοποίηση ολόκληρης της ιστορίας. Ο Ρήγας, για παράδειγμα, δεν φαντάστηκε απλώς ένα στενά ελληνικό εθνικό κράτος, αλλά μια πολυεθνική δημοκρατική πολιτεία ελεύθερων πολιτών.

Επίσης δεν παρουσιάζει πάντοτε την Εκκλησία ως μονολιθικό εχθρό του Διαφωτισμού. Μέσα στον εκκλησιαστικό χώρο υπήρξαν αντιστάσεις, αλλά και μορφωμένοι κληρικοί, σχολεία και μηχανισμοί διάδοσης των νέων ιδεών.

Ο Κιτρομηλίδης θεωρεί τη συρρίκνωση των σύγχρονων σπουδών του Διαφωτισμού απώλεια ενός σημαντικού επιστημονικού κεκτημένου.

10.-Γιώργος Κοντογιώργης: ο Διαφωτισμός ως ανολοκλήρωτη απελευθέρωση

Ο Γιώργος Κοντογιώργης αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση στην ελληνική κριτική του Διαφωτισμού. Δεν τον απορρίπτει από θεολογική ή μεταφυσική σκοπιά, όπως συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό με τον Χρήστο Γιανναρά. Τον κρίνει κυρίως πολιτειολογικά και ιστορικά.

Κατά τον Κοντογιώργη, ο Διαφωτισμός υπήρξε αναγκαίος και απελευθερωτικός για τις δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες, επειδή συνέβαλε στην έξοδό τους από τη φεουδαρχία και τη δεσποτική εξουσία. Κατοχύρωσε την ατομική ελευθερία, την ισότητα απέναντι στον νόμο και τη συμμετοχή στις εκλογές. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτό το πρώιμο στάδιο παρουσιάζεται ως ολοκληρωμένη δημοκρατία και ως τελικό σημείο της πολιτικής εξέλιξης.

Η κριτική στη σύγχρονη «δημοκρατία»

Η γνωστότερη θέση του είναι ότι τα σημερινά κοινοβουλευτικά πολιτεύματα δεν αποτελούν πραγματικές δημοκρατίες. Τα χαρακτηρίζει «αιρετές» ή «εκλόγιμες μοναρχίες».

Δεν εννοεί ότι ο πρωθυπουργός ταυτίζεται με έναν κληρονομικό μονάρχη. Υποστηρίζει ότι το πολιτικό σύστημα εξακολουθεί να ανήκει στο κράτος και στην κυβέρνηση, όχι στην κοινωνία. Ο πολίτης επιλέγει ποιος θα κυβερνήσει, αλλά δεν συμμετέχει ουσιαστικά στη λήψη των αποφάσεων, δεν δίνει δεσμευτική εντολή και δεν μπορεί να ελέγχει διαρκώς ή να ανακαλεί τους κυβερνώντες.

Επομένως, ο λαός νομιμοποιεί την εξουσία, αλλά δεν κατέχει το πολιτικό σύστημα.

Ατομική και πολιτική ελευθερία

Ο Κοντογιώργης διακρίνει την ατομική από την πολιτική ελευθερία. Ο Διαφωτισμός προστάτευσε το άτομο από την αυθαίρετη εξουσία, αλλά δεν το μετέτρεψε πλήρως σε πολιτικά κυρίαρχο πολίτη.

Η ψήφος κάθε τέσσερα χρόνια δεν αρκεί για να υπάρχει δημοκρατία. Πραγματική αντιπροσώπευση σημαίνει ότι:

• η κοινωνία είναι ο εντολέας,

• η κυβέρνηση είναι ο εντολοδόχος,

• η πολιτική εντολή έχει δεσμευτικό χαρακτήρα,

• οι κυβερνώντες λογοδοτούν και ελέγχονται διαρκώς.

Δημοκρατία υπάρχει όταν η κοινωνία συγκροτείται θεσμικά σε δήμο και γίνεται κάτοχος της πολιτικής αρμοδιότητας. Η κυβέρνηση τότε λειτουργεί ως εκτελεστικό όργανό της και όχι ως ιδιοκτήτης του πολιτικού συστήματος.

Το ελληνικό κοσμοσύστημα

Η ιστορική του κριτική στρέφεται και εναντίον της δυτικής περιοδολόγησης της ιστορίας. Θεωρεί ότι η νεωτερικότητα παρουσίασε την ιδιαίτερη διαδρομή της Δυτικής Ευρώπης —από τη φεουδαρχία προς την ατομική ελευθερία— σαν να ήταν η μοναδική ιστορία της ανθρωπότητας.

Αντιπροτείνει την έννοια του «ελληνικού κοσμοσυστήματος». Υποστηρίζει ότι ο ελληνικός κόσμος είχε γνωρίσει πολύ νωρίτερα διαφορετικές βαθμίδες ατομικής, κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας. Η παράδοση αυτή δεν εξαφανίστηκε ολοκληρωτικά στο τέλος της αρχαιότητας, αλλά μετασχηματίστηκε κατά την ελληνιστική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο.

Σε αυτό το πλαίσιο επικρίνει τον Κοραή, επειδή θεωρεί ότι υιοθέτησε το δυτικό σχήμα της ασυνέχειας ανάμεσα στην αρχαία και τη νεότερη Ελλάδα και υποτίμησε το Βυζάντιο και τις ελληνικές κοινότητες.

Τι προτείνει

Ο Κοντογιώργης δεν ζητεί επιστροφή στην αρχαία Αθήνα ή στις κοινότητες της Τουρκοκρατίας. Προτείνει τη σταδιακή μετάβαση:

1. από το σημερινό κομματοκρατικό σύστημα σε πραγματική αντιπροσώπευση,

2. από την περιστασιακή ψήφο στη συνεχή λογοδοσία,

3. από τον ιδιώτη-εκλογέα στον πολιτικά ελεύθερο πολίτη,

4. και τελικά σε μια δημοκρατία όπου η κοινωνία θα συμμετέχει θεσμικά στη λήψη των αποφάσεων.

Η ισχυρή πλευρά και οι αδυναμίες

Η μεγάλη συμβολή του είναι ότι διαχωρίζει την εκλογή της εξουσίας από την κατοχή του πολιτικού συστήματος και θέτει το ερώτημα αν η ψήφος αρκεί για να θεωρείται ο λαός κυρίαρχος.

Η θεωρία του, ωστόσο, προκαλεί ενστάσεις ως προς τον συγκεκριμένο τρόπο εφαρμογής μιας συμμετοχικής δημοκρατίας στα σύγχρονα μεγάλα κράτη.

Συνολικά, ο Κοντογιώργης δεν προτείνει επιστροφή πριν από τον Διαφωτισμό. Προτείνει την υπέρβασή του προς μια πληρέστερη πολιτική ελευθερία.

11. Άλλοι επικριτές του Διαφωτισμού και της δυτικής νεωτερικότητας

Φώτης Κόντογλου

Άσκησε θρησκευτική και αισθητική κριτική στον εξευρωπαϊσμό. Αντιπαρέθεσε την ορθόδοξη λαϊκή παράδοση και τη βυζαντινή τέχνη στον δυτικό ορθολογισμό και νατουραλισμό. Η στάση του δεν αποτελεί συστηματική φιλοσοφία του Διαφωτισμού, αλλά ισχυρή πολιτιστική άρνηση της δυτικής μίμησης.

Ζήσιμος Λορεντζάτος

Αναζήτησε ένα πνευματικό «κέντρο» που θεωρούσε ότι απουσιάζει από τον σύγχρονο πολιτισμό. Δεν αρνήθηκε την ευρωπαϊκή παιδεία —ήταν βαθύτατα Ευρωπαίος— αλλά θεωρούσε ότι ο τεχνικός και αισθητικός πολιτισμός χωρίς μεταφυσικό προσανατολισμό οδηγείται σε αδιέξοδο.

Κώστας Ζουράρις

Ασκεί κριτική στη δυτική ατομοκρατία και προβάλλει την ελληνική πολιτική και γλωσσική παράδοση. Η γραφή του συνδυάζει αρχαιοελληνικές, βυζαντινές και μαρξιστικές αναφορές, αλλά συχνά γίνεται πολεμική και λιγότερο συστηματική.

Παναγιώτης Κονδύλης

Αποτελεί διαφορετική περίπτωση. Δεν απορρίπτει τον Διαφωτισμό στο όνομα της Ορθοδοξίας ούτε τον υπερασπίζεται ηθικολογικά. Τον αναλύει ιστορικά ως μέρος της μετάβασης από τη θεολογική κοσμοεικόνα στη νεότερη ανθρωποκεντρική και επιστημονική αντίληψη.

Στον Κονδύλη, ο λόγος, οι αξίες και οι ιδέες συνδέονται με κοινωνικές συγκρούσεις και αξιώσεις ισχύος. Έτσι αποδομεί τόσο την αισιόδοξη αυτοεικόνα του Διαφωτισμού όσο και τη ρομαντική εξιδανίκευση της παράδοσης.

Πέτρος Βασιλειάδης, Παντελής Καλαϊτζίδης και άλλοι ορθόδοξοι θεολόγοι

Αντιπροσωπεύουν πιο συνθετικές προσεγγίσεις.

Αναγνωρίζουν ότι η Ορθοδοξία οφείλει να συνομιλήσει με:

• τα ανθρώπινα δικαιώματα,

• τη δημοκρατία,

• τη θρησκευτική ελευθερία,

• τον πλουραλισμό,

• την κριτική ιστορική μέθοδο.

Δεν θεωρούν κάθε στοιχείο της νεωτερικότητας εχθρικό προς τον Χριστιανισμό. Επισημαίνουν μάλιστα ότι ο αντιδυτικισμός μπορεί να γίνει άλλοθι εθνικισμού και εκκλησιαστικού αυταρχισμού.

12. Ποιοι υπερασπίζονται το διαφωτιστικό και εκσυγχρονιστικό ρεύμα

Πέρα από τον Δημαρά και τον Κιτρομηλίδη, στο ευρύτερο ρεύμα της φιλελεύθερης ή εκσυγχρονιστικής σκέψης μπορούν να ενταχθούν, με σημαντικές μεταξύ τους διαφορές:

• ο Νίκος Αλιβιζάτος,

• ο Νικηφόρος Διαμαντούρος,

• ο Νίκος Μουζέλης,

• ο Θάνος Βερέμης,

• ο Γιώργος Βούλγαρης,

• ο Δημήτρης Τσάτσος,

• ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, μολονότι ασκεί ισχυρή κριτική στον φιλελευθερισμό,

• διανοούμενοι γύρω από τον πολιτικό φιλελευθερισμό και την ευρωπαϊκή ενοποίηση.

Οι στοχαστές αυτοί δεν υποστηρίζουν κατ’ ανάγκην ότι ο Διαφωτισμός έλυσε όλα τα προβλήματα. Υποστηρίζουν κυρίως ότι ορισμένες κατακτήσεις του δεν μπορούν να εγκαταλειφθούν:

• η ισότητα ενώπιον του νόμου,

• η ατομική ελευθερία,

• η ανεξιθρησκία,

• η ελευθερία της έκφρασης,

• η διάκριση των εξουσιών,

• η επιστημονική κριτική,

• ο έλεγχος της πολιτικής και θρησκευτικής αυθεντίας.

Η απάντησή τους στους κοινοτιστές είναι απλή αλλά ισχυρή: η κοινότητα μπορεί να προσφέρει ταυτότητα και αλληλεγγύη, αλλά ποιος προστατεύει τον διαφωνούντα από την κοινότητα; Ποιος προστατεύει τη γυναίκα, τη θρησκευτική μειονότητα, τον άθεο ή τον άνθρωπο που δεν θέλει να ακολουθήσει τα παραδεδομένα ήθη;

13. Συγκρούονται τα δύο ρεύματα;

Ναι, αλλά η σύγκρουσή τους δεν είναι απόλυτη. Συγκρούονται κυρίως σε πέντε επίπεδα.

Η πραγματική διαφορά βρίσκεται στο ερώτημα:

Προηγείται η σχέση ή το ελεύθερο άτομο;

Οι προσωποκεντρικοί απαντούν ότι χωρίς σχέση το άτομο γίνεται εγωκεντρικό και η κοινωνία αγορά.

Οι φιλελεύθεροι απαντούν ότι χωρίς κατοχυρωμένη ατομικότητα η «σχέση» γίνεται υποχρεωτική συμμόρφωση.

14. Πού αδικεί η μία πλευρά την άλλη

Όταν οι επικριτές αδικούν τον Διαφωτισμό

Τον παρουσιάζουν μερικές φορές σαν να ήταν αποκλειστικά:

• αθεϊστικός,

• μηχανιστικός,

• ατομικιστικός,

• αποικιοκρατικός,

• εχθρικός προς κάθε παράδοση.

Όμως μέσα στον Διαφωτισμό υπήρχαν αντίθετες τάσεις. Ο Ρουσσώ άσκησε κριτική στην πρόοδο, ο Καντ έθεσε όρια στον θεωρητικό λόγο και ο σκωτικός Διαφωτισμός τόνισε τα συναισθήματα και την κοινωνικότητα. Επιπλέον, η ίδια η δυτική σκέψη γέννησε την κριτική της στον ορθολογισμό, στον καπιταλισμό και στην αποικιοκρατία.

Όταν οι υποστηρικτές του αδικούν την παράδοση

Μπορεί να αντιμετωπίζουν κάθε θρησκευτική ή κοινοτική αναφορά σαν κατάλοιπο ανορθολογισμού. Έτσι παραβλέπουν ότι:

• οι άνθρωποι δεν ζουν μόνο με διαδικασίες και δικαιώματα,

• οι θεσμοί χρειάζονται εμπιστοσύνη και ήθος,

• η ταυτότητα δεν αποτελεί πάντοτε εχθρό της ελευθερίας,

• η τεχνική πρόοδος δεν απαντά στο ερώτημα του νοήματος,

• ο καθαρός ορθολογισμός μπορεί να γίνει τεχνοκρατική εξουσία.

15. Είναι δυνατή μια σύνθεση;

Η πιο γόνιμη κατεύθυνση δεν είναι ούτε η απόρριψη του Διαφωτισμού ούτε η μετατροπή του σε αλάθητο δόγμα.

Μια σύγχρονη σύνθεση θα μπορούσε να δεχθεί:

Από τον Διαφωτισμό

• την επιστημονική μέθοδο,

• την κριτική σκέψη,

• την ελευθερία της συνείδησης,

• τα ανθρώπινα δικαιώματα,

• τη δημοκρατία,

• το κράτος δικαίου,

• τον έλεγχο κάθε αυθεντίας.

Από την ελληνική και ορθόδοξη κριτική

• ότι ο άνθρωπος δεν είναι απομονωμένη μονάδα,

• ότι η ελευθερία απαιτεί σχέσεις και ευθύνη,

• ότι η αλήθεια δεν εξαντλείται στη χρησιμότητα,

• ότι η κοινότητα και η ιστορική μνήμη έχουν αξία,

• ότι η τεχνολογία δεν αποτελεί από μόνη της πρόοδο,

• ότι η οικονομία πρέπει να υπηρετεί τη ζωή και όχι το αντίστροφο.

Αλλά μια τέτοια σύνθεση χρειάζεται δύο ασφαλιστικές δικλίδες:

1. Η «παράδοση» δεν μπορεί να ακυρώνει την ελευθερία και την ισότητα του συγκεκριμένου ανθρώπου.
2. Τα «δικαιώματα» δεν αρκούν για να δημιουργήσουν αγάπη, εμπιστοσύνη, αλληλεγγύη και κοινό νόημα.

Συμπέρασμα

Η σύγκρουση γύρω από τον Διαφωτισμό είναι στην πραγματικότητα σύγκρουση δύο φόβων.

Ο Γιανναράς και μεγάλο μέρος της ορθόδοξης κριτικής φοβούνται έναν κόσμο αποτελεσματικό αλλά απρόσωπο: κοινωνίες ατομικών δικαιωμάτων, τεχνολογικής ισχύος και καταναλωτικής αφθονίας, χωρίς σχέση και νόημα.

Ο Δημαράς, ο Κιτρομηλίδης και το φιλελεύθερο-εκσυγχρονιστικό ρεύμα φοβούνται το αντίθετο: μια κοινωνία που, στο όνομα της παράδοσης και της κοινότητας, παραμένει εξαρτημένη από αυθεντίες, πελατειακά δίκτυα, θρησκευτικό έλεγχο και συλλογικούς μύθους.

Ο Ράμφος επισημαίνει ότι η Ελλάδα υιοθέτησε τους θεσμούς της νεωτερικότητας χωρίς να διαμορφώσει πλήρως τον υπεύθυνο εσωτερικό άνθρωπο που απαιτούν.

Ο Λουδοβίκος αναζητεί μια ελευθερία που δεν θα είναι ούτε ατομική απομόνωση ούτε υποταγή στην ομάδα.

Επομένως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα πρέπει να επιλέξει «Διαφωτισμό ή Ορθοδοξία», «Δύση ή παράδοση». Είναι αν μπορεί να συγκροτήσει έναν πολιτισμό όπου:

ο άνθρωπος θα προστατεύεται ως άτομο, θα ολοκληρώνεται ως πρόσωπο, θα σκέφτεται ελεύθερα και θα σχετίζεται χωρίς καταναγκασμό.

Αυτό είναι το σημείο στο οποίο τα δύο ρεύματα μπορούν όχι απλώς να συγκρουστούν, αλλά να διορθώσουν το ένα το άλλο.