Άμεση Αναλυση: Πάμε για ειρήνευση στον Περσικό Κόλπο;

Η αποκλειστική είδηση του Axios ότι Ηνωμένες Πολιτείες και Ιράν βρίσκονται κοντά σε ένα μονοσέλιδο μνημόνιο κατανόησης για τον τερματισμό του πολέμου στον Κόλπο είναι ίσως η σημαντικότερη διπλωματική εξέλιξη από την έναρξη της σύγκρουσης. Δεν πρόκειται ακόμη για ειρήνη. Πρόκειται, όμως, για την πρώτη σοβαρή αρχιτεκτονική ειρήνευσης: ένα πλαίσιο παγώματος του πολέμου, αποσυμπίεσης των Στενών του Ορμούζ και επιστροφής των δύο πλευρών σε μια ελεγχόμενη διαπραγμάτευση. Σύμφωνα με το Axios, ο Λευκός Οίκος θεωρεί ότι πλησιάζει σε συμφωνία με την Τεχεράνη για μνημόνιο 14 σημείων, το οποίο θα τερματίζει τον πόλεμο και θα ανοίγει περίοδο 30 ημερών για λεπτομερέστερες συνομιλίες γύρω από το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, τις αμερικανικές κυρώσεις και τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ.

Η είδηση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή δεν έμεινε μόνο στο Axios. Το Reuters, επικαλούμενο πακιστανική πηγή που μετέχει στις ειρηνευτικές προσπάθειες, επιβεβαίωσε ότι οι δύο πλευρές πλησιάζουν σε μονοσέλιδο κείμενο για το τέλος του πολέμου. «Θα το κλείσουμε πολύ σύντομα. Πλησιάζουμε», φέρεται να δήλωσε η πηγή. Αυτό σημαίνει ότι το Πακιστάν δεν λειτουργεί απλώς ως δίαυλος επικοινωνίας, αλλά ως ενεργός μεσολαβητής σε μια διαδικασία που, αν επιβεβαιωθεί, θα αλλάξει τα δεδομένα στην ευρύτερη Μέση Ανατολή.

Το περιεχόμενο του υπό διαμόρφωση μνημονίου δείχνει και τη φύση του συμβιβασμού. Το Ιράν θα δεσμευθεί σε μορατόριουμ στον εμπλουτισμό ουρανίου, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα κινηθούν προς σταδιακή άρση κυρώσεων και αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων, ενώ και οι δύο πλευρές θα άρουν περιορισμούς γύρω από τη διέλευση στα Στενά του Ορμούζ. Η διάρκεια του μορατόριουμ φαίνεται να είναι ένα από τα μεγάλα παζάρια: το Ιράν πρότεινε πέντε χρόνια, οι ΗΠΑ ζήτησαν είκοσι, ενώ στο τραπέζι εμφανίζεται ένας συμβιβασμός μεταξύ δώδεκα και δεκαπέντε ετών. Συζητείται επίσης ενισχυμένο καθεστώς επιθεωρήσεων και, το σημαντικότερο, πιθανή απομάκρυνση υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου από το ιρανικό έδαφος — μια αμερικανική προτεραιότητα που η Τεχεράνη απέρριπτε μέχρι τώρα.

Αν διαβάσει κανείς πίσω από τις γραμμές, ο Τραμπ επιχειρεί να μετατρέψει τη στρατιωτική πίεση σε διπλωματικό κέρδος. Πάγωσε το Project Freedom, την αμερικανική ναυτική επιχείρηση για το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, επικαλούμενος πρόοδο στις συνομιλίες. Αυτό δεν είναι μικρή μεταβολή. Η επιχείρηση δεν είχε κατορθώσει να αποκαταστήσει με ασφάλεια τη ναυσιπλοΐα, ενώ είχε προκαλέσει νέο κύκλο ιρανικών αντιδράσεων. Ο Τραμπ φαίνεται τώρα να θέλει να εμφανιστεί όχι ως πρόεδρος που υποχώρησε, αλλά ως πρόεδρος που πίεσε αρκετά ώστε να φέρει το Ιράν στο τραπέζι.

Το Ιράν, από την πλευρά του, θέλει να εμφανιστεί ως χώρα που άντεξε. Χτυπήθηκε σκληρά, είδε υποδομές και στρατιωτικές δυνατότητες να απομειώνονται, αλλά κράτησε ένα ισχυρό χαρτί: τα Στενά του Ορμούζ. Με τον έλεγχο ή την απειλή ελέγχου αυτής της θαλάσσιας αρτηρίας, η Τεχεράνη προκάλεσε διεθνή οικονομική πίεση. Αυτό ακριβώς της δίνει σήμερα διαπραγματευτική αξία. Δεν διαπραγματεύεται από θέση νίκης, αλλά ούτε και από θέση ήττας.

Το πιο ενδιαφέρον παρασκήνιο αφορά τη Ρωσία. Δεν υπάρχει δημόσια επιβεβαίωση ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν «έπεισε» τον Τραμπ να κινηθεί προς αποκλιμάκωση. Υπάρχει, όμως, σαφής ένδειξη ότι η Μόσχα έχει προσφερθεί να παίξει ρόλο. Το Reuters μετέδωσε ήδη από τις αρχές Απριλίου ότι η Ρωσία είναι έτοιμη να συμβάλει στην επίλυση της σύγκρουσης με το Ιράν και ότι ο Πούτιν συνεχίζει τις επαφές του με περιφερειακούς ηγέτες. Αυτό σημαίνει ότι η Μόσχα προσπαθεί να τοποθετηθεί ως αναγκαίος συνομιλητής σε ένα ακόμη μεγάλο μέτωπο, συνδέοντας εμμέσως την ιρανική κρίση με το συνολικό παζάρι ισχύος που διεξάγεται διεθνώς.

Εδώ βρίσκεται και το πιθανό ενδιαφέρον του Πούτιν: αν συμβάλει στην αποκλιμάκωση στον Περσικό Κόλπο, μπορεί να εμφανιστεί όχι ως απομονωμένος ηγέτης, αλλά ως παράγοντας σταθερότητας. Για τον Τραμπ, μια τέτοια ρωσική συμμετοχή μπορεί να είναι χρήσιμη εφόσον βοηθά την Τεχεράνη να δεχθεί έναν συμβιβασμό χωρίς να εμφανιστεί ότι συνθηκολογεί πλήρως μπροστά στην Ουάσιγκτον. Στη διπλωματία, πολλές φορές η ουσία δεν είναι μόνο τι αποδέχεται μια πλευρά, αλλά και ποιος της επιτρέπει να το αποδεχθεί χωρίς να χάσει το πρόσωπό της.

Το μεγάλο εμπόδιο, όμως, μπορεί να έρθει από το Ισραήλ. Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου είχε δηλώσει ότι ο πόλεμος κατά του Ιράν έχει πετύχει πάνω από τους μισούς στόχους του και ότι το Ισραήλ επιδιώκει την αποδυνάμωση της στρατιωτικής, πυραυλικής και πυρηνικής ικανότητας της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Εάν το υπό διαμόρφωση μνημόνιο αφήνει στο Ιράν πυρηνική υποδομή, έστω περιορισμένη και υπό επιθεώρηση, τότε το Ισραήλ δύσκολα θα το θεωρήσει πλήρη επιτυχία.

Γι’ αυτό η αναμενόμενη αντίδραση του Νετανιάχου είναι κρίσιμη. Θα πιέσει ώστε η συμφωνία να περιλαμβάνει αυστηρούς μηχανισμούς επαναφοράς κυρώσεων, πλήρη απομάκρυνση του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, περιορισμό των υπόγειων πυρηνικών εγκαταστάσεων και, πιθανότατα, αναφορά στους βαλλιστικούς πυραύλους του Ιράν. Αν ο Τραμπ κινηθεί γρήγορα προς συμφωνία, ο Νετανιάχου θα βρεθεί μπροστά σε δύσκολη επιλογή: να αποδεχθεί την αμερικανική γραμμή ή να επιχειρήσει να την υπονομεύσει ζητώντας συνέχιση της πίεσης.

Η ουσία είναι ότι βρισκόμαστε σε μεταίχμιο. Δεν έχουμε ακόμη ειρήνη. Έχουμε, όμως, σοβαρή διπλωματική κίνηση προς ειρήνευση. Η Ουάσιγκτον θέλει να κατοχυρώσει αποτέλεσμα. Η Τεχεράνη θέλει άρση κυρώσεων και διατήρηση αξιοπρέπειας. Η Μόσχα θέλει ρόλο. Το Πακιστάν λειτουργεί ως δίαυλος. Το Ισραήλ φοβάται έναν ανεπαρκή συμβιβασμό.

Το επόμενο 48ωρο θα δείξει αν το μνημόνιο είναι η αρχή του τέλους του πολέμου ή απλώς μια ακόμη στάση πριν από την επόμενη κλιμάκωση. Αλλά για πρώτη φορά μετά από εβδομάδες πολεμικού αδιεξόδου, η διπλωματία φαίνεται να ξαναπαίρνει τον πρώτο ρόλο. Και αυτό, από μόνο του, είναι είδηση μεγάλης σημασίας.