του Dov S. Zakheim, Μάιος 2024
Φωτογραφία: REUTERS/Umit Bektas
Ο πρόεδρος της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έχει μια ταραχώδη σχέση με το Ισραήλ και οι διμερείς σχέσεις βρίσκονται σήμερα στο χαμηλότερο σημείο τους. Ωστόσο, ο Ερντογάν ακολουθεί γενικά μια συναλλακτική εξωτερική πολιτική και, αν τα συμφέροντα επαναευθυγραμμιστούν, θα μπορούσε για μία ακόμη φορά να αποκαταστήσει ισχυρές σχέσεις με το Ισραήλ.
Υποστηρικτής εδώ και χρόνια της Χαμάς, ο Ερντογάν επέκρινε με σφοδρότητα την ισραηλινή εισβολή στη Γάζα το 2008, η οποία σημειώθηκε λίγο μετά την επίσκεψη του Ισραηλινού πρωθυπουργού Εχούντ Ολμέρτ στην Άγκυρα. Δύο χρόνια αργότερα, η Τουρκία διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις με το Ισραήλ στον απόηχο του επεισοδίου του 2010 με το Mavi Marmara, το πλοίο του στολίσκου που είχε υποστηριχθεί από το Τουρκικό Ίδρυμα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και επιδίωκε να σπάσει τον ισραηλινό αποκλεισμό της Λωρίδας της Γάζας. Εννέα Τούρκοι πολίτες σκοτώθηκαν και άλλοι τραυματίστηκαν όταν Ισραηλινοί άνδρες των ναυτικών ειδικών δυνάμεων επιβιβάστηκαν στο πλοίο.
Όταν όμως διέκοψε τις σχέσεις το 2010, ο Ερντογάν δεν παρενέβη στο τουρκοϊσραηλινό εμπόριο, το οποίο τότε ανερχόταν σε συνολικό διμερές όγκο 3,5 δισ. δολαρίων. Το 2016 ο Ερντογάν άλλαξε στάση, η Άγκυρα αποκατέστησε τις επίσημες σχέσεις με το Ισραήλ και το εμπόριο ανάμεσα στις δύο χώρες σχεδόν τριπλασιάστηκε. Οι ισραηλινές εξαγωγές προς την Τουρκία ανήλθαν σε 2,3 δισ. δολάρια το 2022, την τελευταία πλήρη χρονιά πριν από τον τρέχοντα πόλεμο με τη Χαμάς. Οι τουρκικές εξαγωγές προς το Ισραήλ έφθασαν εκείνη τη χρονιά τα 7 δισ. δολάρια. Το 2023 μειώθηκαν στα 5,4 δισ. δολάρια, αναμφίβολα τουλάχιστον εν μέρει εξαιτίας της έκρηξης του πολέμου στη Γάζα.
Ακόμη και μετά τη μείωση του εμπορίου το 2023, η Τουρκία παρέμεινε ο τέταρτος μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος του Ισραήλ. Και το διμερές εμπόριο Τουρκίας-Ισραήλ ήταν η μεγαλύτερη μη υδρογονανθρακική εμπορική σχέση στη Μέση Ανατολή, όπου η περιφερειακή ολοκλήρωση παραμένει γενικά περιορισμένη.
Οι πολιτικές σχέσεις συνέχισαν επίσης να βελτιώνονται πριν από τον πόλεμο στη Γάζα. Ο Ερντογάν υποδέχθηκε τον Ισραηλινό πρόεδρο Ισαάκ Χέρτσογκ στην Άγκυρα τον Μάρτιο του 2022, χαρακτηρίζοντας την επίσκεψη «ιστορική» και «σημείο καμπής» στις σχέσεις των δύο κρατών. Ήταν η πρώτη τέτοια επίσκεψη έπειτα από δεκαπέντε χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, δεν προκάλεσε έκπληξη ότι ο Ερντογάν επέκρινε με σφοδρότητα την αντίδραση του Ισραήλ στην επίθεση της Χαμάς της 7ης Οκτωβρίου.
Ο τόνος των επιθέσεων του Ερντογάν έγινε όλο και πιο δηλητηριώδης. Έκανε λόγο για ισραηλινή γενοκτονία και αργότερα ισχυρίστηκε ότι το Ισραήλ λειτουργούσε «ναζιστικά στρατόπεδα». Ωστόσο, για αρκετούς μήνες μετά την έναρξη της σύγκρουσης, φάνηκε να προσφέρει στην τρομοκρατική οργάνωση κάτι περισσότερο από λεκτική υποστήριξη.
Η Τουρκία ακύρωσε κοινές εκδηλώσεις και ο Ερντογάν ανακάλεσε τον πρεσβευτή του στο Ισραήλ για «διαβουλεύσεις», αλλά το εμπόριο με το εβραϊκό κράτος συνεχίστηκε στα ίδια ή σχεδόν στα ίδια επίπεδα με πριν από τον πόλεμο έως τον Απρίλιο του 2024, όταν το Ισραήλ, επικαλούμενο την ανάγκη να επιθεωρεί όλα τα αγαθά που εισέρχονται στη Γάζα, απαγόρευσε σε τουρκικά αεροσκάφη μεταφοράς φορτίου να ρίχνουν ανθρωπιστική βοήθεια στην πολιορκημένη Λωρίδα. Η Άγκυρα αντέδρασε αμέσως επιβάλλοντας περιορισμούς στις εξαγωγές προς το Ισραήλ 54 προϊόντων, μεταξύ των οποίων αλουμίνιο, χάλυβας, οικοδομικά υλικά, καύσιμα αεροσκαφών και χημικά λιπάσματα. Το Ισραήλ, με τη σειρά του, απαγόρευσε ορισμένα τουρκικά προϊόντα.
Ακόμη και τότε, ένα μέρος του εμπορίου συνέχισε να διεξάγεται κανονικά, μέχρι τις πρώτες ημέρες του Μαΐου, όταν ο Ερντογάν ανακοίνωσε πλήρη διακοπή των εξαγωγών, χωρίς όμως να εφαρμόσει αμέσως το μέτρο. Το τουρκικό υπουργείο Εμπορίου έδωσε στις εταιρείες τρίμηνη προθεσμία για να εκτελέσουν τις ήδη υπάρχουσες παραγγελίες τους μέσω τρίτων χωρών. Επιπλέον, και ίσως πιο αποκαλυπτικό για τις οικονομικές προτεραιότητες της Άγκυρας, η Τουρκία δήλωσε ότι διακόπτει τις εξαγωγές προς το Ισραήλ μόνο για όσο διαρκεί ο πόλεμος στη Γάζα.
Ο πόλεμος θα μπορούσε να λήξει πριν τεθεί σε ισχύ η τρίμηνη προθεσμία, και οι κανονικές εμπορικές σχέσεις θα μπορούσαν να αποκατασταθούν μετά από μια κατάπαυση του πυρός στη Γάζα. Αυξάνεται η πίεση προς τον πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, τόσο στο εσωτερικό του Ισραήλ όσο και από την Ουάσιγκτον και την Ευρώπη, να τερματίσει τη σύγκρουση με αντάλλαγμα την απελευθέρωση των ομήρων και τη σαουδαραβική αναγνώριση του Ισραήλ. Η πίεση αυτή εντάθηκε μετά τη δημόσια κριτική του υπουργού Άμυνας Γιοάβ Γκαλάντ για τον τρόπο με τον οποίο ο Νετανιάχου διαχειρίζεται τον πόλεμο, και την απειλή του πρώην υπουργού Άμυνας και αναπληρωτή πρωθυπουργού Μπένι Γκαντς να αποχωρήσει από το πολεμικό συμβούλιο και τον κυβερνητικό συνασπισμό στις 8 Ιουνίου. Αν ο πόλεμος τελειώσει ή αν η κυβέρνηση Νετανιάχου πέσει πριν από τον Αύγουστο, ο Ερντογάν ενδέχεται κάλλιστα να αλλάξει για μία ακόμη φορά στάση, όπως έχει κάνει και στο παρελθόν.
Το Ισραήλ αντέδρασε στην απαγόρευση του Ερντογάν. Λιγότερο από τρεις εβδομάδες μετά την ανακοίνωση του Τούρκου προέδρου, ο υπουργός Οικονομικών Μπεζαλέλ Σμότριτς, του οποίου το κόμμα του Θρησκευτικού Σιωνισμού αποτελεί ακροδεξιό πυλώνα της κυβερνητικής συμμαχίας του Νετανιάχου, ανακοίνωσε ότι το Ισραήλ θα καταργήσει τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου με την Τουρκία. Επιπλέον, σε αντίθεση με την τουρκική απαγόρευση, η ανακοίνωση του Σμότριτς έδειχνε ότι η αποχώρηση του Ισραήλ από τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου θα παραμείνει σε ισχύ όσο ο Ερντογάν θα παραμένει πρόεδρος της Τουρκίας — τουλάχιστον έως το τέλος της πενταετούς θητείας του το 2028. Με δεδομένα τα προηγούμενα επίπεδα εμπορίου ανάμεσα στις δύο χώρες, η Άγκυρα και η Ιερουσαλήμ επιδίδονταν σε κάτι που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μόνο ως οικονομική ανοησία.
Υπάρχουν λόγοι αισιοδοξίας για το μέλλον των σχέσεων Ισραήλ-Τουρκίας. Τόσο το Ισραήλ όσο και η Τουρκία έχουν κοινά συμφέροντα στον Καύκασο, όπου στηρίζουν το καθεστώς του Αλίγιεφ στο Αζερμπαϊτζάν. Το Ισραήλ προμήθευε τουλάχιστον το εβδομήντα τοις εκατό του οπλισμού του Μπακού έως το 2020. Το 2023 το Ισραήλ προμήθευσε το Μπακού με όπλα που συνέβαλαν στην επιτυχή κατάληψη της σκληρά αμφισβητούμενης περιοχής του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Η Τουρκία έχει εφοδιάσει τους Αζέρους με τουρκικά όπλα και πραγματοποιεί κοινές στρατιωτικές ασκήσεις μαζί τους από το 2020. Και η Άγκυρα έχει παράσχει πολιτική στήριξη στο Μπακού στη σύγκρουσή του με την Αρμενία ήδη από τότε που το Αζερμπαϊτζάν απέκτησε την ανεξαρτησία του μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.
Το Ιράν διατηρεί επίσης σχέσεις γειτονίας με το Αζερμπαϊτζάν, αλλά διαμαρτύρεται δημόσια για τις σχέσεις της χώρας με αυτό που αποκαλεί «σιωνιστική οντότητα». Αντιθέτως, ο Ερντογάν έχει πει ελάχιστα για τις σχέσεις Ισραήλ-Αζερμπαϊτζάν. [Ο Ιρανός πρόεδρος Ιμπραήμ Ραϊσί σκοτώθηκε επιστρέφοντας με ελικόπτερο από τελετή στα σύνορα Ιράν-Αζερμπαϊτζάν, που σηματοδοτούσε την ολοκλήρωση του φράγματος Κιζ-Καλασί, κοινού έργου των δύο χωρών και του τρίτου τέτοιου φράγματος που κατασκευάστηκε από κοινού.]
Οι όροι που έθεσε η Άγκυρα για τον περιορισμένο εμπορικό αποκλεισμό του Ισραήλ, όπως και η σχετική σιωπή του Ερντογάν για τους δεσμούς Ισραήλ-Αζερμπαϊτζάν, δείχνουν ότι ο ισχυρός άνδρας της Τουρκίας δεν έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο μιας ακόμη θεαματικής μεταστροφής στις σχέσεις του με το εβραϊκό κράτος.
Ο Dov S. Zakheim είναι πρόεδρος του Συμβουλίου Συμβούλων του JST, ανώτερος σύμβουλος στο Center for Strategic and International Studies και αντιπρόεδρος του Foreign Policy Research Institute. Διετέλεσε υφυπουργός Άμυνας των ΗΠΑ (2001–2004) και αναπληρωτής υφυπουργός Άμυνας (1985–1987).
