Η Τουρκία ξέρει καλά ότι είμαστε μέλος του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ότι έχουμε ισχυρούς συμμάχους, ότι η οικονομική και στρατιωτική μας ισορροπία αρκεί για να την αποτρέψει. Παρ όλα αυτα συνεχίζει τις προκλήσεις.
Προσωπικά έχω σχηματίσει την ισχυρή πεποίθηση, ότι βασικά δύο είναι οι φόβοι που την καθοδηγούν και οι δύο είναι βαθύτεροι από κάθε στρατηγική ανάλυση.
Ο πρώτος είναι το απρόβλεπτο του ελληνικού χαρακτήρα. Η Τουρκία δεν μπορεί να μας διαβάσει με βεβαιότητα και δεν ξέρει πού βρίσκεται το όριο μας και πότε η ανοχή γίνεται αντίδραση. Αυτό, παραδόξως, τη φοβίζει περισσότερο από κάθε αριθμό φρεγατών. Σε συζητήσεις παλιότερα με Τούρκους συναδέλφους, στα πλαίσια συναντήσεων διεθνών οργανισμών, δύο φορές είχα πάρει την ίδια απάντηση….Αυτό που φοβούνται περισσότερο είναι το απρόβλεπτο του χαρακτήρα του Έλληνα.
O δεύτερος είναι ακόμα πιο δυνατός. Ποτέ πραγματικά, δεν έχουν πιστέψει ότι αυτά που κατέκτησαν θα παραμείνουν δικά τους. Η ιστορία των περιοχών δεν τους αφήνει να τις νιώσουν ιδιοκτησία τους. Καθε πέτρα, κάθε όνομα, κάθε εκκλησία που μετατράπηκε σε τζαμί, θυμίζουν ποιος ήταν εκεί πριν… Βαθιά μέσα τους λοιπον κουβαλούν έναν φόβο που δεν ομολογείται και αυτός είναι ότι ο ιδιοκτήτης πάντα επιστρέφει.
Δεν είναι τυχαίο που επινόησαν τη δική τους «Γαλάζια Πατρίδα», δηλαδή ένα δόγμα χαρτογραφικό, στρατιωτικό, σχεδόν εμμονικό, που ζωγραφίζει σε χάρτες μια θάλασσα που δεν κατάφεραν ποτέ να τη νιώσουν πραγματικά δική τους. Οι λόγοι αρκετοί και σοβαροί. Γιατί το γαλάζιο, βαθιά μέσα τους ξέρουν οτι είναι ελληνικό, ότι είναι το χρώμα των νησιών που βλέπουν απέναντι, το χρώμα μιας θάλασσας που για χιλιάδες χρόνια μιλούσε ελληνικά πριν καν υπάρξει τουρκικό κράτος να τη διεκδικήσει. Ακριβώς αυτή η γνώση, ότι το γαλάζιο δεν τους ανήκε ποτέ οργανικά, ότι είναι δανεικό, κατακτημένο, όχι βιωμένο, αυτό είναι που γέννησε τον φόβο. Τον φόβο ότι, όσο κι αν το διεκδικήσουν, δεν θα το αποκτήσουν ποτέ αληθινά. Από αυτόν τον φόβο εκτιμώ ότι γεννήθηκε το δόγμα. Δεν εκδόθηκε από περίσσευμα δύναμης, εκδόθηκε από έλλειμμα βεβαιότητας.
Η Γαλάζια Πατρίδα δεν είναι απόδειξη σιγουριάς, αλλα η προσπάθεια να αντικαταστήσεις με μελάνι και χάρτες αυτό που δεν έχεις, και ξέρεις πως δεν θα αποκτήσεις ποτέ στην ψυχή.
Αυτό ακριβώς πιστεύω ότι η αιτία της προκλητικότητάς τους, δεν είναι η δύναμη, αλλά η μάσκα μιας ανασφάλειας που δεν κατάφεραν ποτέ να λύσουν.
Φυσικά έναν φόβο αυτού του μεγέθους δεν τον καταπραΰνεις με λόγια. Τον καταπραΰνεις με τετελεσμένα.
Εμείς όμως τι κάνουμε; Αφήνουμε τον δικό μας φόβο να μας παραλύει πολιτικά. Αφήνουμε τις κομματικές διαμάχες να ροκανίζουν την εθνική μας ενότητα. Κι αυτός ο φόβος δεν μένει στα υπουργικά γραφεία, αλλά τον στέλνουμε κατευθείαν στον λαό, με τρεις τρόπους που έχουν γίνει πια ρουτίνα.
Πρώτα, με τις δηλώσεις πολιτικών που μεγαλοποιούν την τουρκική ισχύ, σαν να μιλάνε για ανίκητο αντίπαλο και όχι για μια χώρα που παλεύει με τον πληθωρισμό της, το νόμισμά της και τη δική της εσωτερική ρωγμή.
Δεύτερον, με την τηλεόραση… Όταν ανοίγουμε οποιοδήποτε πρωινό δελτίο αυτό που θα δούμε είναι ότι μεγάλο μέρος της πρωινής ζώνης αφιερώνεται καθημερινά στα τεκταινόμενα της Τουρκίας, σαν να απευθύνονται σε τουρκική επαρχία κι όχι σε ελληνικό κοινό. Στο ίδιο πακέτο τυλίγονται τα ατελείωτα τουρκικά σήριαλ, που κατακλύζουν το πρόγραμμα, ενώ όλοι μας γνωρίζουμε, ότι δεν αποτελούν αθώα ψυχαγωγία, αλλα είναι γνωστό και τεκμηριωμένο εργαλείο soft power της Άγκυρας! Εμείς βεβαια τα προβάλλουμε καθημερινά χωρίς δεύτερη σκέψη…Εδώ δεν χωράει η κουβέντα δεν ξέραμε, δεν είδαμε. Το τι κρύβεται από πίσω το αφήνω στην κρίση σας!
Τρίτον, και πιο σοβαρό από εικόνες στην τηλεόραση ειναι η ανεξέλεγκτη εξαγορά ακινήτων και κοινωφελών υποδομών από Τούρκους επενδυτές, που ανάμεσα τους υπάρχουν Τούρκοι επιχειρηματίες, με άμεση πρόσβαση στον Ερντογάν, χωρίς το ελληνικό κράτος, παραδόξως, να αντιδρά ουσιαστικά. Σε αυτό το σκηνικό, να προστεθεί και η ανεξέλεγκτη δράση του τουρκικού προξενείου Κομοτηνής, με ιστορικό καταγγελιών για ανάμειξη σε εκλογικές διαδικασίες και πρόσφατα και για υπόθεση κατασκοπίας στη Σαμοθράκη, που δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό, αλλά αποτελεί ακόμα ένα σύμπτωμα της ίδιας πολιτικής ασθένειας. Δηλαδή της ανοχής που σκοτώνει σιγά σιγά…
Ο φόβος δεν πρέπει να είναι ο πολιτικός μας οδηγός. Ο φόβος παραλύει, ενώ η δράση και τα τετελεσμένα εμπνέουν.
Για να αντιμετωπίσουμε αυτή την πρόκληση χρειαζόμαστε κάτι παραπάνω από αποφασιστικότητα. Χρειαζόμαστε εθνική συναίνεση.
Όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί, υπό τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, οφείλουν να συμφωνήσουν σε μια εθνική και όχι κομματική αντιμετώπιση της Εθνικής Άμυνας και Ασφάλειας. Αυτή η συναίνεση πρέπει να δεσμεύει, να καταγράφει άμεσα στα προεκλογικά προγράμματα όλων των κομμάτων, ώστε να μην αλλάζει με κάθε κάλπη.
Επιτέλους ειναι καιρός να αποκτήσουμε το κείμενο Grand Strategy, που θεσμικά απουσιάζει από τη χώρα μας και αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για το χτίσιμο των υπολοίπων στρατηγικών. Μια διακομματική επιτροπή ειδικών οφείλει να το συντάξει, ορίζοντας τις μακροπρόθεσμες κατευθύνσεις μας για άμυνα και ασφάλεια.
Παράλληλα δεν θα κουραστώ να επαναλαμβάνω ότι χρειαζόμαστε, χθες, ένα πραγματικά ισχυρό Συμβούλιο Ασφαλείας, με εξειδικευμένο προσωπικό και θητεία που δεν θα εξαρτάται από τον εκλογικό κύκλο. Μόνο έτσι θα αποκτήσουμε σταθερή, μακροπρόθεσμη στρατηγική.
Η Ελλάδα το έχει αποδείξει, οτι όταν ενώνεται, όταν όλα τα κόμματα δρουν με συναίνεση και τα αποτελέσματα είναι αδιαπραγμάτευτα. Ας ακολουθήσουμε αυτό το μοντέλο. Ας κάνουμε το γαλάζιο σύμβολο ενότητας και δύναμης και όχι πεδίο ψυχολογικής μάχης με τον γείτονα. Ας σταματήσουν οι πολιτικοί μας ταγοί να φοβούνται την ευθύνη και να ελπίζουν πως η βόμβα απλώς δεν θα σκάσει στη δική τους βάρδια. Ας αρχίσουμε να δρούμε. Ας μετατρέψουμε την αποτροπή σε πράξη και τα λόγια σε τετελεσμένα.
Μόνο έτσι το γαλάζιο, η θάλασσα, ο ουρανός, η ταυτότητα μας θα παραμείνουν δικά μας. Το δικό τους γαλάζιο είναι δόγμα σε χαρτί. Το δικό μας είναι πατρίδα.
Οι πολίτες είναι έτοιμοι, οι πολιτικοί άραγε;
Αχιλλεύς Ταουξής
Ο Αχιλλέας Ταουξής είναι Υποστράτηγος ε.α. του Ελληνικού Στρατού, με πολυετή εμπειρία στους τομείς της αμυντικής πολιτικής, της στρατηγικής και των διεθνών σχέσεων. Έχει διατελέσει Αναπληρωτής Γενικός Διευθυντής Πολιτικής Εθνικής Άμυνας και Διεθνών Σχέσεων του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, καθώς και Διευθυντής της ελληνικής Προεδρίας της Συντονιστικής Επιτροπής της Διαβαλκανικής Υπουργικής Άμυνας (SEDM-CC/PMSC). Το 2023, ως στέλεχος του ΓΕΕΘΑ, διηύθυνε τη Γραμματεία Συντονισμού Διασκέψεων Διεθνών Οργανισμών και εκπροσώπησε τον Αρχηγό ΓΕΕΘΑ στην έναρξη του NATO Training Technology Conference στην Αθήνα. Έχει επίσης συμμετάσχει ως ομιλητής σε ημερίδες για τη διεθνή ασφάλεια, το ΝΑΤΟ, την Ευρωπαϊκή Ένωση και την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Μεσα απο Τουρκικες πηγες για το τι πραγματικα συνεβη στο Ανατολικο ζητημα …
#Constantinople:
Ekin: ΔΕΝ ΘΑ ΤΟ ΠΙΣΤΕΨΕΤΕ: ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ & ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ & ΠΑΝΤΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ!!! Ο εβραϊκός/σαββατιανός στρατός προερχόταν από τη Θεσσαλονίκη, ο Γάλλος διοικητής κατοχής Φρανσέ ντ’ Εσπερέι προερχόταν από τη Θεσσαλονίκη, ο Βρετανός διοικητής του στρατού κατοχής Τζορτζ Μιλν προερχόταν από τη Θεσσαλονίκη. Σημείωση: Απίστευτο! Είναι όλα αυτά συμπτώσεις;
Αυτός ο Σελανίκος Εβραίος Munis Tekinalp / Albert Moiz #Kohen· Έγραψε τα βιβλία του με την έγκριση και την ενθάρρυνση του Τεχνικού Κόμματος. Με εντολή του Τεχνικού Κόμματος, τα βιβλία του για τον «Τουρκισμό»(!) αυτού του #Εβραίου στάλθηκαν σε όλους τους λαϊκούς οίκους, δηλαδή στο Τουρκικό Έθνος, και εμπλουτίστηκε με τους φόρους του πολίτη.
Υπήρχαν #Γάλλοι στρατηγοί στις 30 Αυγούστου; Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ, 27 Οκτωβρίου 1922. «Το Υπουργείο έχει μια εμπιστευτική έκθεση που δείχνει ότι οι τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις κατευθύνονταν και διοικούνταν από Γάλλους στρατηγούς κατά την τελική τους προέλαση στη Σμύρνη». Πλήρες έγγραφο και μετάφραση.
Αρ. 255, 27 Οκτωβρίου 1922 ΚρυμμένοςΥποναύαρχος Μαρκ Λ. Μπρίστολ, Ύπατος Αρμοστής των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη.Κύριε:Το υπουργείο κατέχει μια μυστική έκθεση που δείχνει ότι οι τουρκικές εθνικιστικές δυνάμεις κατευθύνονταν και διοικούνταν από Γάλλους στρατηγούς κατά την πρόσφατη προέλασή τους στη Σμύρνη (Σμύρνη).Ενώ δεν έχουν ληφθεί πληροφορίες από άλλες πηγές που να επιβεβαιώνουν αυτήν την αναφορά, σας παρακαλούμε να υποβάλετε στο Υπουργείο οποιαδήποτε πληροφορία λάβετε σχετικά με την ξένη στρατιωτική βοήθεια που παρέχεται στις κεμαλικές αρχές.Κύριε, είμαι ο αξιοσέβαστος υπηρέτης σας, εκ μέρους του Υπουργού Εξωτερικών:ΓΟΥΙΛΙΑΜ ΦΙΛΙΠΣ.
Ο άνθρωπος που κοιτάζει μέσα από το φακο του τηλεσκοπίου στη φωτογραφία ήταν ο (Bρετανος) Στρατηγός #Τάουνσεντ.,
Όμως, για τον αξιωματικό με τη γαλλική στρατιωτική στολή, που κάθεται ακουμπισμένος στο πίσω μέρος, κανείς δεν μιλάει.#Ekin: ΕΡΩΤΗΣΗ Μπορεί ένας Τούρκος στρατιώτης δίπλα στον Mustafa Kemal / Αρχιστράτηγο να ξαπλώνει τόσο ανέμελα, τόσο εκτεταμένα, όπως φαίνεται στην εικόνα; Το καπέλο άλλωστε θυμίζει ήδη το γαλλικό στρατιωτικό σκούφο.
(Στην φοτο σπάνιο γαλλικό καπέλο μουσουλμανικής λεγεώνας από δημοπρασία με σαφή γαλλική ετικέτα.)
Συνεχιζεται..
-#Ιran: Κύμα της Επιχείρησης «#Αληθινή_Υπόσχεση_4»
#Ιρανικά ειδησεογραφικά μέσα αναφέρουν ότι η Βάση Αεροπορίας Al Udeid στο #Κατάρ έγινε στόχος κατά τις επιθέσεις της νύχτας.
Η Στρατιωτική Πολιτοφυλακή Επαναστατών Ισλάμ του Ιράν αναφέρει ότι εξαπέλυσε βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον των αμερικανικών βάσεων του Βασιλιά Χουσείν και Al Azraq στην #Ιορδανία,
Ένα υπερδεξαμενόπλοιο πετρελαίου που διέσχιζε τη νότια διαδρομή του Στενού του Ορμούζ #χτυπήθηκε από δύο ναυτικές νάρκες, με αποτέλεσμα να πυρποληθεί το πλοίο και να αναγκαστεί να ακινητοποιηθεί.
O Καθηγητης Μαραντι: Δεν υπάρχει διαφυγή για τον Τραμπ. Το Στενό του #Ορμούζ θα παραμείνει σε αυστηρούς περιορισμούς μέχρι ο Τραμπ να τηρήσει τις δεσμεύσεις του. Εάν κλιμακώσει την κατάσταση, αυτό θα οδηγήσει σε μια γρήγορη οικονομική καταστροφή. Εάν δεν το κάνει, θα είναι μια αργή καταστροφή.
Πρόεδρος Τραμπ: Το #Ιράν επιτέθηκε σε ουδέτερους γείτονες όπως η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα ΗΑΕ, το Μπαχρέιν και το Κουβέιτ. Θεώρησα ότι ήταν κάτι πολύ καλό επειδή έχασαν όλη την υποστήριξη που είχαν από αυτές τις χώρες.
-#UAE:Το Υπουργείο Άμυνας των ΗΑΕ αναφέρει ότι οι αεροπορικές δυνάμεις τους αναχαίτισαν ένα drone πάνω από τα χωρικά ύδατα των ΗΑΕ, αφού αυτό πλησίασε από το Ιράν.
-#Rojhilat: G. Ewrin, εκπρόσωπος του Κόμματος Ελεύθερης Ζωής του Κουρδιστάν (#PJAK), αντέδρασε σε προσεγγίσεις που συνδέουν την κατάσταση της οργάνωσης με την ειρηνευτική διαδικασία στην Τουρκία. Κατηγόρησε όσους αναφέρουν το PJAK ότι «προσπαθούν να σαμποτάρουν» τη διαδικασία.
-#Cyprus:Η Ισραηλινή Πολεμική Αεροπορία πραγματοποίησε εκπαιδευτική πτήση στην Πάφο της Κύπρου χθες το πρωί. Το αεροσκάφος έχει επιστρέψει στο Ισραήλ. Το Γραφείο Εκπροσώπου Τύπου των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων αρνήθηκε να σχολιάσει την πτήση ή τον σκοπό της.
-#US: Ο γερουσιαστής Τεντ Κρουζ δηλώνει ότι πιέζει την κυβέρνηση Τραμπ να εξοπλίσει τους διαδηλωτές και τους #Κούρδους.
Οι δυνάμεις των ΗΠΑ χτύπησαν δύο εκτοξευτήρες του Ιραν στο νησί Λαράκ που προετοιμάζονταν να εκτοξεύσουν ρουκέτες με ναυτικές νάρκες προς το Στενό του Ορμούζ. Οι επιθεσεις σκότωσαν 2 μέλη του ΣΣΕ και τραυμάτισαν 2 ακόμη.
-#Israel: Νετανιάχου: Η ΕΕ παραμένει σιωπηλή όταν η Τουρκία κατέχει παράνομα τη μισή #Κύπρο.
Πρώην Ανώτερος Λειτουργός Πληροφοριών των #IDF:«Η Μεγαλύτερη Απειλή για το Ισραήλ Δεν Είναι το Ιράν, αλλά η Τουρκία» Ο Συντ. (ε.α.) Δρ. Jacques Neriah, πρώην αναπληρωτής διευθυντής εκτίμησης της Στρατιωτικής Πληροφορίας του Ισραήλ και νυν ανώτερος ερευνητής στο Κέντρο Ιερουσαλήμ για Ασφάλεια και Εξωτερικές Υποθέσεις (JCFA), προειδοποιεί για μια βαθιά μεταβολή στην ισορροπία δυνάμεων στη Συρία. Σύμφωνα με τον Neriah, μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ, η Τουρκία δεν αρκείται πλέον σε περιορισμένη πολιτική ή στρατιωτική επιρροή – επιδιώκει να καθιερωθεί ως κυρίαρχη περιφερειακή δύναμη. Σε συνέντευξη στο Frontlines Report, ο Neriah δήλωσε ότι η Άγκυρα επιχειρεί να καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε στη Συρία και να φέρει τη χώρα όλο και περισσότερο υπό την επιρροή της. Πρόειδοποίησε ότι η αυξανόμενη παρουσία της Τουρκίας θα μπορούσε να θέσει το Ισραήλ προ νέων προκλήσεων, ξεχωριστής από τον άμεσο αγώνα του ενάντια στο Ιράν και τους πράκτορές του: «Η Τουρκία είναι ένας πολύ σημαντικός περιφερειακός παίκτης, και επιδιώκει να επεκτείνει την επιρροή της στη Συρία». Ο Neriah τόνισε ότι το Ισραήλ πρέπει να κοιτάξει πέρα από τις άμεσες απειλές στα σύνορά του και να παρακολουθεί στενά τις δυνάμεις που αναδιαμορφώνουν τη Μέση Ανατολή. Στην εκτίμησή του, ο αγώνας για τη Συρία θα μπορούσε να γίνει ένα από τα πιο σημαντικά στρατηγικά σημεία αναζωπύρωσης της περιοχής τα επόμενα χρόνια.
Η #Τουρκία είναι ο πέμπτος μεγαλύτερος εξαγωγέας αγαθών προς το Ισραήλ στον κόσμο, με συνολικές πωλήσεις που φτάνουν τα 2,9 δισεκατομμύρια δολάρια. Η είδηση αυτή δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του Al Jazeera και η πηγή της είναι τα Ηνωμένα Έθνη.
-#UK:Ο Ρούπερτ Λόου, Βρετανός βουλευτής, λέει ότι το Ισραήλ πρέπει να διευκρινίσει τη θέση του για τα Νησιά Φώκλαντ, αφού ο γιος του πρωθυπουργού Νετανιάχου και πολλοί άλλοι Σιωνιστές Εβραίοι στις ΗΠΑ και τη Δύση ισχυρίζονται ότι ανήκουν στην Αργεντινή.
-#Syria: Οι ισραηλινές δυνάμεις έχουν δημιουργήσει ένα προσωρινό σημείο ελέγχου και επιθεωρούν τους περαστικούς στο χωριό Σάιντα αλ-Γκολάν, που βρίσκεται στην περιοχή #Κουνέιτρα.
Μια Σύρια γυναίκα προσφέρει το παιδί της προς πώληση λόγω φτώχειας. Αυτή είναι η πραγματικότητα των Σύριων το 2026.
-#Rojava: Η «Ταξιαρχία Χασάκε» (#YPG) ολοκληρώσε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα στη Δαμασκό με την επιστροφής της στην ύπαιθρο της Χασάκε σήμερα.
Νέα παράδοση οχημάτων εσωτερικής ασφάλειας στις (#Asayish ) δυνάμεις εσωτερικής ασφάλειας στο Κομπάνι της Ροζαβα.
Το Πανεπιστήμιο Ροζάβα απορρίπτει την απόφαση του καθεστώτος Τζολάνι να μειώσει τα μαθήματα κουρδικής γλώσσας σε τρεις ώρες την εβδομάδα.
-#Druze:Οι αμυντικές δυνάμεις των Δρούζων στη νότια επαρχία Σουγουάιντα συνεχίζουν να αντιστέκονται στις επιθετικές εισβολές στοιχείων ασφαλείας της συριακής κυβέρνησης και συμμαχικών φυλετικών πολιτοφυλακών. Σφοδρές συγκρούσεις με βαρέα όπλα έχουν ξεσπάσει μεταξύ δυνάμεων πιστών στον Σύρο τρομοκράτη που έγινε πρόεδρος, Άχμεντ αλ-Σαράα (πρώην ηγέτη του Μετώπου Νούσρα, Αμπού αλ-Τζολάνι) και κοινοτήτων Δρούζων στη δυτική Σουγουάιντα.
-#Turkey: Η #τουρκική εταιρεία Yılmazlar Holding συνεχίζει τις κατασκευαστικές της δραστηριότητες στο Ισραήλ και στις 13 Αυγούστου 2026 έστειλε μια νέα ομάδα Τούρκων εργατών για να εργαστούν εκεί, όπου εξυπηρετεί το Ισραήλ και συμμετέχει στην υλοποίηση κατασκευαστικών έργων και στην ανέγερση οικισμών εντός των κατεχόμενων παλαιστινιακών εδαφών.
Ο Σινάν Τσετίν λέει: «Ας μην υπερβάλλουμε για τη σημασία της Δημοκρατίας. Την εγκαθιδρύετε το 1923, δεν υπάρχουν εκλογές μέχρι το 1946, μετά διεξάγετε ψεύτικες εκλογές το 1946, οι πρώτες πραγματικές εκλογές είναι το 1950 και κρεμάτε τον άνθρωπο που εξέλεξε ο λαός το 1960: τον Αντνάν Μεντερές. Αν αυτό είναι δημοκρατία, τότε πρέπει να σκεφτούμε λίγο περισσότερο».
-#Lebanon: Στις 29 Αυγούστου, η Ελλάδα παρέδωσε μια δεύτερη αποστολή στρατιωτικού εξοπλισμού στην LAF: 13 ΤΟΜΠ και 10 Στρατιωτικά Οχήματα Γενικής Χρήσης, πλήρως λειτουργικά και εξοπλισμένα, μαζί με σημαντική ποσότητα ανταλλακτικών. Η Ελλάδα στέκεται σταθερά στο πλευρό του Λιβάνου και της LAF, υποστηρίζοντας τις δυνατότητές τους και την κυριαρχία, την ασφάλεια και τη σταθερότητα του Λιβάνου.
-#Hellas: Υπογραφή Συμφωνίας για τον #Θόλο («Ασπίδα του Αχιλλέα») στο Τελ Αβίβ, μεχρι να ερθει ομως οι Τουρκοι θα κανουν την μεγαλη προκλιση.
-#Αfghanistan: Επιχείρηση του (#NRF) Εθνικού Μετώπου Αντίστασης στη Χεράτ αφήνει τρεις νεκρούς και τραυματίες από τους Ταλιμπάν.
Μαχητές του (#AFF) Αφγανικού Μετώπου Ελευθερίας πραγματοποίησαν την πρώτη τους αντάρτικη επιχείρηση στην επαρχία Γκάζνι, σκοτώνοντας τον διοικητή των Ταλιμπάν Μουλά Ομάρ Σαντίκ στην περιοχή Γουάγκαζ.
την Κυριακή, 30 Αυγούστου 2026, δυνάμεις των Ταλιμπάν εξαπέλυσαν επίθεση σε θέση του Μετώπου Ελευθερίας του Αφγανιστάν στην Περιοχή Ζεμπάκ, Επαρχία Μπανταχσάν. Οι δυνάμεις του Μετώπου Ελευθερίας απέκρουσαν την επίθεση και εξαπέλυσαν αντεπίθεση, αναγκάζοντας τους επιτιθέμενους Ταλιμπάν να αποσυρθούν από την περιοχή μετά από περίπου 30 λεπτά μαχών.
-#Rum_Pontos:Ένα νέο κτίριο τερματικού σταθμού 29.120 τετραγωνικών μέτρων έρχεται στο αεροδρόμιο Samsun Çarşamba. Το έργο, του οποίου τα θεμέλια θα τεθούν στις 3 Σεπτεμβρίου, θα αυξήσει την ετήσια χωρητικότητα επιβατών του αεροδρομίου από 2 εκατομμύρια σε 3 εκατομμύρια.
Οι έντονες βροχοπτώσεις που έπεσαν όλη τη νύχτα στην Κερασούντα προκάλεσαν πλημμύρες στον παράκτιο δρόμο στην περιοχή Πιραζίζ. Η άνοδος της στάθμης των υδάτων προκάλεσε κατά διαστήματα προβλήματα στην κυκλοφορία στη διαδρομή Ορντού -Κερασούντα.
Όσοι θέλετε να κοινοποιείτε την σελίδα διότι η κρατική ΕΡΤ και τα λεγόμενα μεγάλα κανάλια δεν τα δείχνουν αυτά προς το παρόν. “Ουδέν νεότερον από το Ανατολικό Μέτωπο”
Η προσεκτική ορολογία του αιγυπτιακού ΥΠΕΞ, η πιθανή ενόχληση της Άγκυρας και η χρονική σύμπτωση με την επικοινωνία Αμπντελάτι-Φιντάν
Η ανακοίνωση του αιγυπτιακού Υπουργείου Εξωτερικών για το πολύνεκρο ναυάγιο του καταμαράν Filo Jet ανοικτά της Κερύνειας μπορεί εκ πρώτης όψεως να αποτελεί μία συνήθη διπλωματική έκφραση συλλυπητηρίων. Η επιλογή, ωστόσο, των λέξεων από το Κάιρο προσφέρεται για μια σαφώς πολιτικότερη ανάγνωση, καθώς το δυστύχημα συνέβη σε περιοχή που ελέγχεται από τα κατεχόμενα, ενώ το πλοίο εκτελούσε δρομολόγιο Κερύνεια-Τασουτζού της Τουρκίας. Σύμφωνα με τα μέχρι στιγμής στοιχεία, τουλάχιστον οκτώ άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, 18 αγνοούνται και 241 διασώθηκαν.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται κυρίως σε όσα το αιγυπτιακό ανακοινωθέν λέει και σε όσα συνειδητά αποφεύγει να πει. Το Κάιρο απευθύνει τα συλλυπητήριά του όχι στην διοίκηση των κατεχομένων, αλλά στη «φίλη Κυπριακή Δημοκρατία, κυβέρνηση και λαό», ενώ προσδιορίζει τον τόπο του δυστυχήματος ως τις «βόρειες ακτές της Κύπρου». Η διατύπωση επιβεβαιώνεται και από την αναπαραγωγή της ανακοίνωσης στον αιγυπτιακό Τύπο.
Η επιλογή αυτή δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαία. Στη διπλωματική γλώσσα του Καΐρου δεν υπάρχει «Βόρεια Κύπρος» ως ξεχωριστή κρατική οντότητα, ούτε «τουρκοκυπριακή κυβέρνηση», ούτε οποιαδήποτε άλλη διατύπωση που θα μπορούσε να εκληφθεί ως έμμεση αναγνώριση του αποσχιστικού καθεστώτος. Αντιθέτως, ακόμη και όταν το γεγονός συμβαίνει ανοικτά της Κερύνειας και αφορά πλοίο που συνέδεε τα κατεχόμενα με την Τουρκία, ο μόνος κρατικός αποδέκτης της αιγυπτιακής αλληλεγγύης παραμένει η Κυπριακή Δημοκρατία.
Μια ανακοίνωση με περισσότερους από έναν αποδέκτες
Από αυτή την άποψη, το αιγυπτιακό μήνυμα λειτουργεί σε τρία επίπεδα. Προς τη Λευκωσία αποτελεί σαφή πολιτική φιλοφρόνηση και επαναβεβαίωση της ιδιαίτερα στενής σχέσης που έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια. Προς τη διεθνή κοινότητα υπενθυμίζει ότι το Κάιρο εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την Κυπριακή Δημοκρατία ως τον μοναδικό αναγνωρισμένο κρατικό φορέα σε ολόκληρο το νησί. Και προς την Άγκυρα θέτει, με εξαιρετικά διακριτικό τρόπο, το όριο μέχρι το οποίο μπορεί να φθάσει η αιγυπτοτουρκική προσέγγιση.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς Αίγυπτος και Τουρκία έχουν επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο στην αποκατάσταση των σχέσεών τους. Η διαδικασία αυτή έχει πλέον οδηγήσει σε συχνότατες επαφές μεταξύ των δύο ΥΠΕΞ και σε συντονισμό σε μείζονα περιφερειακά ζητήματα. Μόλις στις 20 Αυγούστου ο Χακάν Φιντάν είχε συνομιλήσει με τον Μπαντρ Αμπντελάτι για τη Γάζα, τη Συρία και τα Στενά του Ορμούζ, κάνοντας λόγο για ενίσχυση του συντονισμού μεταξύ των δύο χωρών.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η χρονική συγκυρία: στις 29 Αυγούστου, μία ημέρα πριν από το ναυάγιο, Φιντάν και Αμπντελάτι είχαν νέα τηλεφωνική επικοινωνία. Η τουρκική πλευρά ανακοίνωσε ότι συζητήθηκαν διμερή και περιφερειακά θέματα, ενώ η αιγυπτιακή ενημέρωση έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στις προσπάθειες επαναφοράς της διπλωματικής οδού μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.
Επομένως, δεν υπάρχουν αυτή τη στιγμή δημόσια στοιχεία που να επιτρέπουν να συνδεθεί η τηλεφωνική συνομιλία με το κυπριακό ναυάγιο, άλλωστε προηγήθηκε του δυστυχήματος. Υπάρχει όμως μια ενδιαφέρουσα πολιτική αλληλουχία:
ενώ Κάιρο και Άγκυρα βρίσκονται σε πυκνό διάλογο και επιδιώκουν συντονισμό στα μεγάλα περιφερειακά μέτωπα, η Αίγυπτος, μόλις προκύπτει ένα γεγονός που αγγίζει ευθέως το Κυπριακό, επιστρέφει αμέσως στην παραδοσιακή και απολύτως σαφή θέση της.
Γιατί η Άγκυρα μπορεί να ενοχληθεί
Η δυνητικά ενοχλητική για την Τουρκία πλευρά δεν βρίσκεται στα αιγυπτιακά συλλυπητήρια αυτά καθαυτά, αλλά στην πολιτική γεωγραφία που υιοθετεί το Κάιρο.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν απηύθυνε συλλυπητήρια προς τον «τουρκοκυπριακό λαό», ενώ οι επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης διεξάγονται με σημαντική τουρκική συμμετοχή. Το αιγυπτιακό ΥΠΕΞ, αντιθέτως, μεταφέρει συμβολικά το περιστατικό από το πλαίσιο των κατεχομένων στο πλαίσιο ολόκληρης της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η απόκλιση είναι λεπτή αλλά ουσιαστική. Η Άγκυρα επιδιώκει συστηματικά τη διεθνή αναβάθμιση του ψευδοκράτους και την εμπέδωση της λογικής των «δύο κρατών». Το Κάιρο, με λίγες μόνο γραμμές, στέλνει το ακριβώς αντίθετο μήνυμα: μία Κύπρος, μία διεθνώς αναγνωρισμένη Κυπριακή Δημοκρατία και βόρειες ακτές που εξακολουθούν να περιγράφονται ως ακτές της Κύπρου.
Θα ήταν, πάντως, πρόωρο να μιλήσουμε για ανοικτή τουρκοκυπριακή τριβή. Μέχρι στιγμής δεν εντοπίζεται δημόσια αντίδραση της Άγκυρας στην αιγυπτιακή ανακοίνωση. Πολύ περισσότερο, η πυκνότητα των πρόσφατων επαφών Φιντάν-Αμπντελάτι δείχνει ότι και οι δύο κυβερνήσεις έχουν λόγους να αποφεύγουν τη μετατροπή επιμέρους διαφορών σε νέα αντιπαράθεση. Η πιθανή ενόχληση της Τουρκίας πρέπει επομένως να αντιμετωπίζεται ως εύλογη διπλωματική εκτίμηση και όχι ως επιβεβαιωμένο γεγονός.
Το βαθύτερο μήνυμα για Λευκωσία και Αθήνα
Για την Κύπρο και εμμέσως για την Ελλάδα το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς εδώ. Η εξομάλυνση των αιγυπτοτουρκικών σχέσεων έχει προκαλέσει κατά καιρούς ερωτήματα στην Αθήνα και τη Λευκωσία σχετικά με το κατά πόσον το Κάιρο θα μπορούσε, προκειμένου να διευκολύνει τη σχέση του με την Άγκυρα, να χαμηλώσει τους τόνους σε ζητήματα που αφορούν την Ανατολική Μεσόγειο και το Κυπριακό.
Η ανακοίνωση της 31ης Αυγούστου αποτελεί μια μικρή αλλά ενδεικτική απάντηση. Η προσέγγιση με την Τουρκία δεν φαίνεται να συνεπάγεται, τουλάχιστον στο επίπεδο της επίσημης αιγυπτιακής διπλωματικής ορολογίας, μετατόπιση στο Κυπριακό.
Το Κάιρο εμφανίζεται πρόθυμο να συνεργάζεται στενά με την Άγκυρα στη Γάζα, στη Συρία, στο Ιράν και σε άλλα περιφερειακά μέτωπα, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί διακριτές τις στρατηγικές του σχέσεις με Κύπρο και Ελλάδα.
Υπό αυτό το πρίσμα, ένα τραγικό ναυτικό δυστύχημα απέκτησε απροσδόκητα διπλωματικό συμβολισμό. Η Αίγυπτος δεν χρειάστηκε να αναφερθεί στην κατοχή, στο ψευδοκράτος ή στις διαφορές της με την Τουρκία. Αρκούσαν τρεις προσεκτικά επιλεγμένες διατυπώσεις «Κυπριακή Δημοκρατία», «κυβέρνηση και λαός» και «βόρειες ακτές της Κύπρου» για να υπενθυμίσει πού εξακολουθεί να τοποθετεί τη γραμμή της στο Κυπριακό. Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο μήνυμα του Καΐρου: η επαναπροσέγγιση με την Άγκυρα είναι πραγματική και προχωρεί, αλλά δεν σημαίνει αυτομάτως αναθεώρηση των αιγυπτιακών «κόκκινων γραμμών» στην Ανατολική Μεσόγειο.
Εδώ και αρκετό καιρό —χρόνια, θα έλεγα— θέλω να γράψω ένα βιβλίο με τίτλο «Ο αθηναϊσμός ως ιδεολογία». Δεν έχω, όμως, την ακαδημαϊκή νοοτροπία και γι’ αυτό, ενώ συγκέντρωνα στοιχεία, στο τέλος ανέβαλλα διαρκώς τη συγγραφή του.
Το ίδιο είχα πάθει και με την πρώτη απόπειρά μου να καταγράψω τις συγκλονιστικές εμπειρίες μου, κυρίως από τους τελευταίους βαλκανικούς πολέμους, αλλά και από τα άλλα μέτωπα στα οποία βρέθηκα ως απεσταλμένος της ΕΡΤ3 και, νωρίτερα, της εφημερίδας «Θεσσαλονίκη», από το 1988 έως το 2008. Η τελευταία αποστολή μου ήταν στο χωριό όπου συνελήφθη ο Μλάντιτς, ο Σερβοβόσνιος στρατιωτικός ηγέτης που πέθανε πριν από λίγες ημέρες.
Αναζητώ κυρίως το επίκαιρο και, από επαγγελματική διαστροφή, βιάζομαι —όπως φαντάζομαι ότι συμβαίνει με όλους τους συναδέλφους— να το αναδείξω, αν γίνεται, πρώτος στην επικαιρότητα.
Φέτος έμεινα αρκετό καιρό στη Βουρβουρού, τον θερινό οικισμό της Χαλκιδικής όπου περνάω τα καλοκαίρια μου ψαρεύοντας.
Ο καιρός, όμως, δεν επιτρέπει καθημερινά το ψάρεμα. Όταν ο άνεμος φθάνει τα τρία μποφόρ, οι ερασιτέχνες ψαράδες, όπως η ταπεινότητά μου, κάθονται στο σπίτι. Και οι ημέρες κατά τις οποίες το ψάρεμα είναι αδύνατο είναι αρκετές.
Μέσα, λοιπόν, στην καλοκαιρινή ξεγνοιασιά είχα χρόνο να σκεφθώ και το βιβλίο. Άλλωστε, έχω ήδη συγκεντρώσει αρκετά στοιχεία.
Το πρώτο ερώτημα που με απασχόλησε ήταν η χρονική περίοδος την οποία θα διερευνούσα. Από όσα γνώριζα προτού αρχίσω να εξετάζω συστηματικά το θέμα, είχα σχηματίσει την άποψη ότι η Αθήνα διακρίνεται από μια συγκεκριμένη νοοτροπία, την οποία θα επιχειρήσω να περιγράψω, με τεκμήρια, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Αποφάσισα, λοιπόν, να προσεγγίσω αρχικά την ελληνική παρουσία από τις απαρχές της εμφάνισης των Ελλήνων έως τη σημερινή εποχή. Και, αφού διαμορφώσω αυτόν τον βασικό άξονα, να σταθώ στις χρονικές στιγμές που με ενδιαφέρουν και να τις αναλύσω προς την κατεύθυνση που θέλω.
Το δεύτερο ερώτημα ήταν: με ποια βιβλιογραφία;
Αυτά που είχα διαβάσει ήταν λίγα σε σχέση με την έκταση του θέματος που σκόπευα να διερευνήσω.
Ρώτησα φίλους καθηγητές, σχετικούς με το αντικείμενο —τον αθηναϊσμό ως ιδεολογία— και μου είπαν ότι δεν υπάρχει αντίστοιχη βιβλιογραφία.
Άλλαξα λίγο τον τίτλο της αναζήτησης και θυμήθηκα ότι η περίφημη Ζακλίν ντε Ρομιγί είχε γράψει ένα βιβλίο με τίτλο «Ο αθηναϊκός ιμπεριαλισμός».
Έβαλα, λοιπόν, αυτόν τον τίτλο στο Academia και η αναζήτηση εμφάνισε 1.600 εργασίες. Φυσικά, είναι αδύνατο να διαβάσω τόσες μελέτες για να γράψω ένα βιβλίο που δεν θα έχει ακαδημαϊκές αξιώσεις. Μια δημοσιογραφική αφήγηση θα είναι.
Το τρίτο ερώτημα ήταν πώς νομιμοποιούμαι να γράφω Ιστορία χωρίς να είμαι ιστορικός και χωρίς να έχω πραγματοποιήσει πρωτογενή έρευνα, διαβάζοντας απλώς τα κείμενα άλλων. Και εδώ βρήκα τη λύση: θα αποδίδω όσα γράφω στους συγγραφείς που τα διατύπωσαν και στις πηγές όπου εγώ τα εντόπισα. Έτσι, το πόνημα θα είναι περισσότερο τεκμηριωμένο.
Και πάλι, όμως, με ποια βιβλιογραφία;
Εδώ αναζήτησα τη βοήθεια της Τεχνητής Νοημοσύνης. Έχω μια έφεση προς τις θετικές επιστήμες, η οποία τα τελευταία χρόνια με ταλανίζει, διότι, ενώ σπούδασα μία από αυτές, την εγκατέλειψα γρήγορα για τη δημοσιογραφία.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη θα με βοηθήσει ως εξής: θα εντοπίζει τις πηγές. Εγώ θα τις εξετάζω, θα επιλέγω τα σημεία που με ενδιαφέρουν και θα τα δίνω για μετάφραση, εφόσον είναι ξενόγλωσσα. Στο τέλος, τη σύνθεση θα την κάνω εγώ, με τα χεράκια μου. Τόσο για να αποτυπώσω το προσωπικό μου ύφος όσο και, κυρίως, για να οδηγήσω το θέμα εκεί όπου θέλω: στη διερεύνηση του κατά πόσον υπάρχει μια διαχρονική αθηναϊκή ιδεολογία, η οποία ταλανίζει τον Ελληνισμό από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
Δημιουργείται, όμως, ένα ακόμη ερώτημα: βιβλιογραφία από πότε έως πότε;
Εδώ —και όχι μόνο σε αυτό— με βοήθησε η Σχολή των Annales.
Όπως θα γνωρίζετε, η σχολή αυτή απέρριψε την παραδοσιακή αντίληψη ότι η Ιστορία είναι κυρίως πόλεμοι, ηγέτες και πολιτικά γεγονότα και έδωσε έμφαση στην οικονομία, στη γεωγραφία, στη δημογραφία και στον πολιτισμό.
Με λίγα λόγια, η Σχολή των Annales μετέφερε το ενδιαφέρον της Ιστορίας από τους ηγέτες και τα μεμονωμένα γεγονότα στις κοινωνίες, στις συλλογικές νοοτροπίες και στις δομές που μεταβάλλονται αργά μέσα στον χρόνο.
Ο Λυσιέν Φεβρ, ένας από τους ιδρυτές της σχολής, πίστευε ότι ο ιστορικός δεν βρίσκει έτοιμη την Ιστορία μέσα στα αρχεία· τη συγκροτεί επιστημονικά, θέτοντας ερωτήματα στις πηγές. Επιλέγει ποιο ζήτημα θα μελετήσει, ποια χρονική περίοδο θα εξετάσει, ποιες πηγές σχετίζονται με το ερώτημά του και ποια στοιχεία είναι σημαντικά για την απάντηση.
Εγώ, βέβαια, δεν είμαι ιστορικός και θα κινηθώ περισσότερο ελεύθερα.
Θα χωρίσω το αντικείμενο με το οποίο θα ασχοληθώ σε ενότητες και, για καθεμιά από αυτές, θα επιλέγω την πλέον σχετική βιβλιογραφία.
Θα κάνω, όμως, και κάτι ακόμη. Επειδή δεν είμαι ακαδημαϊκός, δεν μπορώ να περιμένω μήνες ή χρόνια μέχρι να ολοκληρώσω την προσπάθεια και τότε να τη δημοσιοποιήσω με όποια μορφή κρίνω κατάλληλη.
Θα ασχολούμαι με μία περίοδο, θα αναρτώ το σχετικό κείμενο στις «Ανιχνεύσεις» και θα περιμένω τις αντιδράσεις. Εάν υπάρξει κάποια σοβαρή παρατήρηση, θα τη λάβω υπόψη μου και θα προχωρήσω στις αναγκαίες διορθώσεις. Εάν όχι, θα περνάμε στην επόμενη περίοδο.
Αφού, λοιπόν, διατρέξουμε την Ιστορία, θα εξαγάγουμε τα συμπεράσματά μας ως προς το ζητούμενο. Και αν η Ιστορία δεν μας οδηγήσει εκεί όπου υποθέτουμε; Δεν θα έχουμε χάσει τίποτε. Θα έχουμε πραγματοποιήσει ένα ταξίδι. Και, αν θέλετε, μπορούμε να το κάνουμε μαζί.
Πάντως, στα χρόνια που βρίσκομαι στη δημοσιογραφία —από το 1974— έχω συνειδητοποιήσει ότι αθηναϊκή ιδεολογία υπάρχει. Το κατά πόσον μπορούμε να το αποδείξουμε ακόμη και «μαθηματικά» παραμένει ζητούμενο. Δεν αποκλείεται, σε κρίσιμα σημεία, να χρησιμοποιήσουμε και ορισμένα αξιώματα, τα οποία θα ορίσουμε εμείς με σαφήνεια.
Και κάτι τελευταίο. Κεντρικός άξονας της προσαθειάς μας θα είναι ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος στα δύο κύρια σημεία της ιστορίας του. Ότι υπάρχει ελληνική συνέχεια και ότι η ελληνική ιστορία διακρίνεται απο ένα τριμερές σχήμα: Αρχαίος Ελληνισμός, Μεσαιωνικός Ελληνισμός —δηλαδή το Βυζάντιο—Νεότερος Ελληνισμός.
Ας αρχίσουμε.
Ιστοριογραφική και συγκριτική σύνθεση των πηγών
Εισαγωγή: τι σημαίνει «προέλευση των Ελλήνων»
Το ερώτημα για την προέλευση των Ελλήνων δεν έχει μία μόνο απάντηση, επειδή η λέξη «προέλευση» μπορεί να δηλώνει διαφορετικά πράγματα. Άλλο είναι η πληθυσμιακή καταγωγή, άλλο η εμφάνιση της ελληνικής γλώσσας, άλλο η διαμόρφωση πολιτισμών που αναγνωρίζονται ως ελληνικοί και άλλο η συγκρότηση μιας κοινής ελληνικής ταυτότητας. Ο Παπαρρηγόπουλος αντιμετώπισε το ζήτημα μέσα στο πλαίσιο της εθνικής ιστοριογραφίας του 19ου αιώνα και επιδίωξε να αναδείξει την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού. Οι νεότερες μελέτες, όμως, διαθέτουν εργαλεία που εκείνος δεν μπορούσε να γνωρίζει: συστηματική προϊστορική αρχαιολογία, αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄, συγκριτική γλωσσολογία και αρχαίο DNA.
Η διάκριση ανάμεσα σε βέβαιη μαρτυρία, πιθανή ερμηνεία και ιστοριογραφικό σχήμα είναι αναγκαία, ώστε η συνέχεια του ελληνισμού να μην ταυτίζεται ούτε με φυλετική καθαρότητα ούτε με απλή ασυνέχεια.
Η σύνθεση των πηγών δεν οδηγεί στην εικόνα ενός απολύτως ομοιογενούς λαού που εμφανίστηκε ολοκληρωμένος σε μία στιγμή. Ο Θεόδωρος Γιαννόπουλος στο βιβλίο του «Πόθεν και Πότε οι Έλληνες» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης), υπογραμμίζει τις δυσκολίες ταύτισης μιας αρχαιολογικής αλλαγής με την άφιξη συγκεκριμένης γλώσσας ή εθνότητας. Η Finkelberg αναδεικνύει την ετερογένεια των ελληνικών γενεαλογικών παραδόσεων και τη σημασία του προελληνικού υποστρώματος. Ο Beaton παρουσιάζει τους Έλληνες ως κοινότητα μεγάλης διάρκειας, η οποία μετασχηματίζεται και ενσωματώνει διαφορετικά στοιχεία.
Επομένως, το αντικείμενο είναι μια μακρά διαδικασία: πληθυσμοί του Αιγαίου, ελληνόφωνες ομάδες, μινωικές και μυκηναϊκές παραδόσεις, διάλεκτοι, μετακινήσεις, κοινές λατρείες και κοινή μνήμη συνδέθηκαν σταδιακά.
1. Ο Παπαρρηγόπουλος και η ιδέα της συνέχειας
Κωνσταντίνος Παπαρηγόπουλος
Ο Παπαρρηγόπουλος αποτελεί τον βασικό ιστοριογραφικό άξονα της έρευνας, όχι επειδή οι επιμέρους προϊστορικές του γνώσεις παραμένουν όλες ισχύουσες, αλλά επειδή διατύπωσε ένα συνεκτικό σχήμα για την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού. Στον πρώτο τόμο της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους εξετάζει τους αρχαιότερους κατοίκους, τους Πελασγούς, τις παραδόσεις καταγωγής και τη βαθμιαία επικράτηση του ελληνικού ονόματος. Η προσέγγισή του συνδέει τους διαφορετικούς σταθμούς της ιστορίας σε μια ενιαία αφήγηση και αντιδρά σε θεωρίες που απέκοπταν περιόδους ή αρνούνταν τη συνέχεια του ελληνικού κόσμου.
Η σύγχρονη χρήση του Παπαρρηγόπουλου απαιτεί ιστορική προσοχή. Δεν πρέπει να του αποδίδονται η γνώση ότι η Γραμμική Β΄ καταγράφει ελληνική γλώσσα, οι νεότερες χρονολογήσεις των ανακτορικών πολιτισμών ή τα αποτελέσματα γενετικών μελετών. Το ορθό είναι να παρουσιάζεται πρώτα η δική του θέση και έπειτα να εξετάζεται πώς μεταβλήθηκε το πρόβλημα. Ο Γιαννόπουλος, ο Chadwick, η Finkelberg και ο Beaton δεν ακυρώνουν απλώς την παλαιότερη ιστοριογραφία· μεταθέτουν το ενδιαφέρον από την αναζήτηση ενός μοναδικού αρχικού λαού προς τη μελέτη διαδοχικών πληθυσμιακών, γλωσσικών και πολιτισμικών διεργασιών.
Έτσι, η συνέχεια μπορεί να νοηθεί όχι ως ακινησία ή καθαρότητα, αλλά ως μετάδοση, μετασχηματισμός και επανερμηνεία.
2. Το προϊστορικό Αιγαίο και το προελληνικό υπόβαθρο
Χάρτης Προϊστορικού Αιγαίου
Πριν από τις πρώτες ασφαλείς μαρτυρίες της ελληνικής γλώσσας, το Αιγαίο είχε ήδη μακρά ιστορία κατοίκησης. Νεολιθικές κοινότητες, γεωργοί που συνδέονταν με την Ανατολία, νησιωτικά δίκτυα και οι πολιτισμοί της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού δημιούργησαν ένα σύνθετο πληθυσμιακό και πολιτισμικό περιβάλλον. Ο Γιαννόπουλος επιμένει ότι η αρχαιολογία δεν επιτρέπει την απλή αντιστοίχιση κάθε νέου τύπου κεραμικής ή ταφικού εθίμου με την είσοδο ενός νέου «έθνους». Η υλική αλλαγή μπορεί να προκύπτει από εμπόριο, τεχνολογική διάδοση, κοινωνική αναδιοργάνωση, μικρές μετακινήσεις ή συνδυασμό παραγόντων.
Η Finkelberg επανεξετάζει το προελληνικό υπόστρωμα χρησιμοποιώντας γλωσσικές, μυθολογικές και ιστορικές ενδείξεις. Τοπωνύμια και λέξεις που δεν εξηγούνται εύκολα ως ελληνικές υποδεικνύουν ότι οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί συνάντησαν παλαιότερες γλώσσες. Οι μυθολογικές γενεαλογίες, στις οποίες ήρωες και βασιλικοί οίκοι συνδέονται με διαφορετικές περιοχές και καταγωγές, διατηρούν κατά τη συγγραφέα μνήμες σύνθεσης και ενσωμάτωσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι μύθοι αποτελούν απευθείας ιστορικά αρχεία. Σημαίνει ότι η ελληνική παράδοση δεν φανταζόταν πάντοτε το παρελθόν της ως απολύτως ομοιογενές. Ο μελλοντικός ελληνικός κόσμος διαμορφώθηκε επάνω σε ένα ήδη κατοικημένο και πολιτισμικά ανεπτυγμένο αιγαιακό υπόβαθρο.
3. Οι Μινωίτες και η σχέση τους με τους Έλληνες
Προϊστορικό Αιγαίο Νεολιθικό ειδώλιο ή οικισμός του Σέσκλου/Διμηνίου
Ο μινωικός πολιτισμός αναπτύχθηκε στην Κρήτη κατά την Εποχή του Χαλκού και απέκτησε ανακτορικά κέντρα, εκτεταμένα θαλάσσια δίκτυα, εξελιγμένη τέχνη και διοικητικά συστήματα. Η ονομασία «Μινωίτες» είναι νεότερη αρχαιολογική σύμβαση και δεν αποδεικνύει πώς αυτοπροσδιορίζονταν οι κάτοικοι της Κρήτης. Η Γραμμική Α΄, η βασική γραφή της μινωικής διοίκησης, δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί οριστικά και η γλώσσα της δεν έχει αποδειχθεί ελληνική. Με γλωσσικό κριτήριο, επομένως, οι πρώτοι Μινωίτες δεν μπορούν να χαρακτηριστούν με βεβαιότητα Έλληνες.
Αυτός ο γλωσσικός διαχωρισμός δεν ισοδυναμεί με πλήρη ασυνέχεια. Ο Chadwick και οι Botsford–Robinson, με διαφορετικές αφετηρίες, αναγνωρίζουν τη βαθιά μινωική επίδραση στον μυκηναϊκό κόσμο. Οι Μυκηναίοι προσέλαβαν στοιχεία γραφής, εικονογραφίας, τεχνικής παραγωγής, εμπορίου, θρησκευτικών συμβόλων και ανακτορικής πρακτικής.
Η Γραμμική Β΄αποτελεί προσαρμογή παλαιότερου αιγαιακού συστήματος για την καταγραφή ελληνικής γλώσσας. Οι νεότερες γενετικές αναφορές, όπως συνοψίζονται στο υλικό του Τριανταφυλλίδη, παρουσιάζουν Μινωίτες και Μυκηναίους ως συγγενείς πληθυσμούς με μεγάλο κοινό νεολιθικό αιγαιακό και ανατολιακό υπόβαθρο, χωρίς να είναι ταυτόσημοι.
Συνεπώς, οι Μινωίτες δεν είναι απλώς «Έλληνες πριν από τους Έλληνες», αλλά ουσιώδες πληθυσμιακό και πολιτισμικό συστατικό του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε ο πρώτος βεβαιωμένα ελληνόφωνος ανακτορικός πολιτισμός.
4. Η εμφάνιση της ελληνικής γλώσσας
Πινακίδα Γραμμικής Β΄
Η ελληνική ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών. Η ύπαρξη μιας πρωτοελληνικής φάσης προκύπτει από τη συγκριτική γλωσσολογία, αλλά η ακριβής γεωγραφία και χρονολόγησή της παραμένουν αντικείμενο συζήτησης. Οι Botsford–Robinson υιοθετούν το παλαιότερο σχήμα σύμφωνα με το οποίο ελληνόφωνοι Αχαιοί εισήλθαν στην Ελλάδα περίπου στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Ο Γιαννόπουλος θεωρεί ότι τέτοιες ακριβείς ταυτίσεις είναι πολύ πιο αβέβαιες: κανένα μεμονωμένο στρώμα καταστροφής ή νέο αρχαιολογικό γνώρισμα δεν αποδεικνύει από μόνο του την άφιξη των ελληνόφωνων.
Η ασφαλέστερη διατύπωση είναι ότι η ελληνική είχε ήδη διαμορφωθεί και χρησιμοποιούνταν στον μυκηναϊκό κόσμο όταν γράφτηκαν οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄. Η γλώσσα, ωστόσο, είχε προηγούμενη άγραφη ιστορία και αναπτύχθηκε σε επαφή με μη ελληνικές γλώσσες. Η περίληψη του συλλογικού έργου που επιμελήθηκε ο Χριστίδης τονίζει ότι η ιστορία της ελληνικής είναι ταυτόχρονα ιστορία φθόγγων, κοινωνιών, μετακινήσεων, πολιτικών κέντρων και γλωσσικών επαφών. Η Finkelberg συνδέει την εξάπλωση της γλώσσας με την απορρόφηση προϋπαρχόντων πληθυσμών και όχι αναγκαστικά με ολοκληρωτική αντικατάστασή τους. Η επικράτηση της ελληνικής μπορεί να περιλάμβανε μετακινήσεις, κοινωνικό κύρος, πολιτικές ανακατατάξεις, επιγαμίες και σταδιακή γλωσσική μετατόπιση.
5. Οι Μυκηναίοι ως οι πρώτοι βεβαιωμένα ελληνόφωνοι
Ο μυκηναϊκός πολιτισμός διαμορφώνεται ευδιάκριτα από τον 17ο και τον 16ο αιώνα π.Χ. και φθάνει στην ανακτορική ακμή του περίπου μεταξύ 1450 και 1200 π.Χ. Τα ταφικά σύνολα των Μυκηνών, η ανάπτυξη κέντρων όπως η Πύλος, η Τίρυνθα και η Θήβα και η επέκταση στην Κρήτη δείχνουν την άνοδο ισχυρών ηγεμονικών δικτύων. Ο όρος «Μυκηναίοι» είναι αρχαιολογικός, αλλά οι πινακίδες της Γραμμικής Β΄ αποδεικνύουν ότι οι διοικήσεις αυτών των κέντρων χρησιμοποιούσαν μια πρώιμη μορφή ελληνικής.
Ο Chadwick παρουσιάζει έναν κόσμο οργανωμένο γύρω από ανάκτορα, τον άνακτα, αξιωματούχους, καταγραφείς, τεχνίτες, γαιοκτήμονες και εξαρτημένους εργαζομένους. Οι πινακίδες είναι κυρίως διοικητικά αρχεία και όχι λογοτεχνικά κείμενα. Παρ’ όλα αυτά, καταγράφουν ελληνικές λέξεις, ονόματα και θεότητες που επιτρέπουν τη σύνδεση με μεταγενέστερες ελληνικές παραδόσεις. Η συνέχεια δεν είναι απόλυτη: η κοινωνική οργάνωση των ανακτόρων κατέρρευσε και η γραφή χάθηκε για αιώνες. Ωστόσο, η γλώσσα και αρκετές λατρευτικές παραδόσεις επιβίωσαν.
Ο Beaton αντιμετωπίζει τον μυκηναϊκό κόσμο ως το πρώτο ιστορικά ορατό κεφάλαιο μιας μακράς ελληνόφωνης διαδρομής, χωρίς να ταυτίζει τους Μυκηναίους με το πλήρως διαμορφωμένο πανελλήνιο σύνολο των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων.
6. Μινωίτες και Μυκηναίοι: επίδραση, επικράτηση και σύνθεση
Μινωίτισσα γυναίκα ή θεά από το παλάτι της Κνωσού («La Parisienne»)
Η σχέση Μινωιτών και Μυκηναίων δεν περιγράφεται ικανοποιητικά ως απλή διαδοχή δύο απομονωμένων λαών. Πριν από τη μυκηναϊκή πολιτική παρουσία στην Κρήτη, η ηπειρωτική Ελλάδα είχε ήδη δεχθεί ισχυρές μινωικές επιδράσεις. Αντικείμενα κύρους, τεχνικές, εικονιστικά θέματα και τρόποι διοικητικής οργάνωσης κυκλοφορούσαν ανάμεσα στην Κρήτη, στις Κυκλάδες και στην ηπειρωτική Ελλάδα. Οι Botsford–Robinson, μέσα στο παλαιότερο ερμηνευτικό τους σχήμα, περιγράφουν την ανάπτυξη των Αχαιών υπό μινωική πολιτισμική επιρροή. Ο Chadwick δίνει μεγαλύτερη έμφαση στον τρόπο με τον οποίο ένα αιγαιακό σύστημα γραφής προσαρμόστηκε στις ανάγκες της ελληνικής γλώσσας.
Μετά περίπου το 1450 π.Χ., η χρήση της Γραμμικής Β΄ στην Κνωσό και τα νέα διοικητικά δεδομένα δείχνουν ελληνόφωνη μυκηναϊκή παρουσία.
Δεν προκύπτει όμως ότι εξαφανίστηκαν αυτομάτως οι παλαιότεροι κάτοικοι ή ότι έπαψε κάθε μινωική παράδοση. Πολιτισμικές μορφές επιβίωσαν και μετασχηματίστηκαν μέσα σε νέα πολιτική δομή. Η γενετική συγγένεια ενισχύει την εικόνα πληθυσμών με σημαντικό κοινό υπόβαθρο και πρόσθετες διαφοροποιήσεις. Η γλώσσα, η πολιτική εξουσία και η γενετική συγγένεια δεν κινούνται πάντοτε μαζί.
Η μυκηναϊκή Ελλάδα υπήρξε αποτέλεσμα σύνθεσης: ελληνική γλώσσα, αιγαιακή κληρονομιά, μινωικές επιδράσεις και τοπικές παραδόσεις συνδέθηκαν σε νέο ανακτορικό σύστημα.
7. Η κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού
Αίθουσα του θρόνου της Κνωσού
Γύρω στο 1200 π.Χ. πολλά μυκηναϊκά ανάκτορα καταστράφηκαν ή εγκαταλείφθηκαν και το διοικητικό τους σύστημα διαλύθηκε. Η κατάρρευση δεν αποδίδεται με ασφάλεια σε μία μόνο αιτία. Οι ερευνητές έχουν προτείνει πολέμους, εσωτερικές συγκρούσεις, διακοπή εμπορικών δικτύων, φυσικές καταστροφές, κλιματική πίεση, μετακινήσεις πληθυσμών και αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων. Οι λεγόμενοι Λαοί της Θάλασσας αποτελούν μέρος του ευρύτερου ανατολικομεσογειακού προβλήματος, αλλά δεν εξηγούν μόνοι τους όλες τις τοπικές μεταβολές.
Η Finkelberg εξετάζει και τη γλωσσική μαρτυρία για το τέλος της μυκηναϊκής Ελλάδας. Η απώλεια των ανακτόρων σήμανε το τέλος της Γραμμικής Β΄, επειδή η γραφή εξυπηρετούσε κυρίως τις διοικητικές ανάγκες τους. Δεν σήμανε όμως το τέλος της ελληνικής γλώσσας ή την πλήρη εξαφάνιση του πληθυσμού. Η μετανακτορική περίοδος παρουσιάζει συνέχειες μαζί με σημαντικές αλλαγές. Η μετάβαση στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου ήταν βαθμιαία και δεν ταυτίζεται μηχανικά με μια «δωρική εισβολή». Η παλαιότερη διάκριση Εποχής του Χαλκού και Εποχής του Σιδήρου παραμένει χρήσιμη ως αρχαιολογική περιοδολόγηση, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπεται σε απόλυτο σύνορο: ο σίδηρος διαδόθηκε σταδιακά, ενώ χάλκινα αντικείμενα εξακολούθησαν να χρησιμοποιούνται.
8. Το δωρικό ζήτημα και οι μετακινήσεις
Η αρχαία παράδοση συνέδεσε την εγκατάσταση των Δωριέων στην Πελοπόννησο με την επιστροφή των Ηρακλειδών. Η παλαιότερη ιστοριογραφία μετέτρεψε συχνά αυτή την παράδοση σε συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός: μια μαζική δωρική εισβολή που προκάλεσε την κατάρρευση των Μυκηναίων. Οι Botsford–Robinson εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό αυτό το μεταναστευτικό μοντέλο. Οι νεότεροι ερευνητές είναι πιο επιφυλακτικοί, επειδή η αρχαιολογία δεν προσφέρει μία καθολική και ταυτόχρονη τομή που να αντιστοιχεί απλά σε εισβολή ενιαίου λαού.
Η Finkelberg εξετάζει τη σχέση Δωριέων και Μυκηναίων μέσα από τη γλωσσολογία και την επική παράδοση. Η ύπαρξη δωρικών διαλέκτων και η μεταγενέστερη γεωγραφική κατανομή τους απαιτούν ιστορική εξήγηση, αλλά δεν επιβάλλουν ένα μοναδικό σενάριο. Μετακινήσεις μπορεί πράγματι να έγιναν, όπως και αναδιατάξεις ισχύος, εγκαταστάσεις μικρότερων ομάδων και σταδιακή διάδοση διαλέκτων. Η κατάρρευση των ανακτόρων, η εξάπλωση του σιδήρου, οι μεταναστεύσεις και η διαμόρφωση δωρικών περιοχών είναι αλληλοσυνδεόμενες αλλά όχι ταυτόσημες διαδικασίες. Η προσεκτική σύνθεση διατηρεί την αρχαία παράδοση ως ιστορική μαρτυρία μνήμης, χωρίς να την αντιμετωπίζει ως ακριβές χρονικό γεγονότων.
Το παλάτι του Νέστορα στην Πύλο
9. Αχαιοί, Ίωνες, Αιολείς και Δωριείς
Οι ονομασίες Αχαιοί, Ίωνες, Αιολείς και Δωριείς δεν είχαν πάντοτε το ίδιο περιεχόμενο. Μπορούσαν να δηλώνουν γενεαλογική παράδοση, διάλεκτο, γεωγραφική προέλευση, πολιτική συμμαχία ή ευρύτερη εθνοτική ταύτιση. Η Finkelberg δείχνει ότι οι ελληνικές γενεαλογίες δεν συγκροτούν μία απολύτως συνεπή εικόνα κοινής βιολογικής καταγωγής. Διαφορετικοί ήρωες, επώνυμοι πρόγονοι και βασιλικοί οίκοι εντάχθηκαν σε σχήματα που συνέδεαν ανομοιογενείς τοπικές παραδόσεις.
Η γλωσσική διαφοροποίηση της ελληνικής σε διαλεκτικές ομάδες έχει βαθιές ρίζες, αλλά η γεωγραφία των διαλέκτων μεταβλήθηκε μετά την κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου και τις μετακινήσεις προς τα νησιά και τη Μικρά Ασία. Ο όρος «Αχαιοί» στον Όμηρο λειτουργεί συχνά ως γενική ονομασία των πολεμιστών εναντίον της Τροίας και δεν αντιστοιχεί απλά σε μία μεταγενέστερη διάλεκτο. Οι Ίωνες και οι Αιολείς συνδέθηκαν με εγκαταστάσεις στο ανατολικό Αιγαίο, ενώ οι Δωριείς με τη νότια και νοτιοδυτική Ελλάδα και ορισμένα νησιά. Η κοινή ελληνικότητα δεν προϋπήρχε ολοκληρωμένη αυτών των διαφορών· διαμορφώθηκε μέσα από την αναγνώριση συγγένειας μεταξύ διαφορετικών ομάδων που διατηρούσαν ιδιαίτερες διαλέκτους και παραδόσεις.
10. Από τους ελληνόφωνους στους «Έλληνες»
Η χρήση της ελληνικής γλώσσας δεν συνεπάγεται αυτομάτως την ύπαρξη κοινής πανελλήνιας ταυτότητας. Οι μυκηναϊκές πινακίδες αποδεικνύουν ελληνόφωνες διοικήσεις, όχι όμως ότι όλοι οι ελληνόφωνοι αυτοπροσδιορίζονταν ήδη με το συλλογικό όνομα «Έλληνες». Στον Όμηρο το όνομα έχει περιορισμένη χρήση, ενώ οι γενικές ονομασίες Αχαιοί, Δαναοί και Αργείοι κυριαρχούν.
Η εξάπλωση του ονόματος «Έλληνες» και η συγκρότηση ενός κοινού «εμείς» πραγματοποιήθηκαν σταδιακά κατά τους μεταμυκηναϊκούς και αρχαϊκούς χρόνους.
Ο Beaton δίνει έμφαση στη δύναμη της κοινής γλώσσας, των επικών παραδόσεων και των δικτύων που συνέδεαν απομακρυσμένες κοινότητες. Τα ομηρικά έπη παρείχαν κοινό ηρωικό παρελθόν, χωρίς να εξαλείφουν τις τοπικές διαφορές. Πανελλήνια ιερά, αγώνες, μαντεία και αποικιακές κινήσεις ενίσχυσαν την αίσθηση συμμετοχής σε ευρύτερο κόσμο. Η αντιδιαστολή προς άλλους λαούς, ιδιαίτερα κατά τις συγκρούσεις με την Περσική Αυτοκρατορία, έκανε την κοινή ταυτότητα πιο ορατή.
Η ελληνικότητα συγκροτήθηκε, επομένως, από γλώσσα, θρησκεία, μνήμη, ήθη και πολιτικές εμπειρίες. Δεν ήταν απλή αντανάκλαση βιολογικής ομοιογένειας, αλλά ιστορική κοινότητα που μπορούσε να ενσωματώνει διαφορετικές καταγωγές.
11. Τι δείχνει και τι δεν δείχνει το αρχαίο DNA
Η αρχαιογενετική προσφέρει νέο είδος μαρτυρίας για τις πληθυσμιακές συγγένειες και μετακινήσεις. Σύμφωνα με τη γενική εικόνα που μεταφέρει το υλικό του Τριανταφυλλίδη, οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι μοιράζονταν μεγάλο μέρος καταγωγής που συνδεόταν με τους νεολιθικούς πληθυσμούς του Αιγαίου και της Ανατολίας. Οι Μυκηναίοι παρουσίαζαν επιπλέον συνιστώσες που συνδέονται με βορειότερους πληθυσμούς. Αυτό ενισχύει την ιδέα συνέχειας με προσμείξεις:ούτε πλήρης ακινησία ούτε ολοκληρωτική αντικατάσταση.
Τα γενετικά δεδομένα απαιτούν αυστηρούς περιορισμούς. Ένα γενετικό προφίλ δεν αποκαλύπτει από μόνο του ποια γλώσσα μιλούσε ένας άνθρωπος, σε ποια πολιτική κοινότητα ανήκε ή πώς αντιλαμβανόταν την ταυτότητά του. Γλώσσες μπορούν να εξαπλωθούν χωρίς μαζική πληθυσμιακή αντικατάσταση, ενώ άνθρωποι με συγγενές DNA μπορούν να ανήκουν σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες.
Η ασφαλής σύνθεση είναι ότι η γενετική υποστηρίζει σύνθετη πληθυσμιακή ιστορία και σημαντικές συνέχειες, αλλά δεν αποφασίζει το ιστορικό ερώτημα της ελληνικότητας.
12. Η μακρά συνέχεια: Beaton και Κοντογιώργης
Ο Beaton προσεγγίζει τους Έλληνες ως ιστορικά εξελισσόμενη κοινότητα που διατηρεί ισχυρές γλωσσικές και πολιτισμικές συνέχειες, ενώ μεταβάλλεται μέσα από μετακινήσεις, αυτοκρατορίες, θρησκευτικές αλλαγές και νέες πολιτικές μορφές. Αυτή η προσέγγιση βρίσκεται κοντά στον Παπαρρηγόπουλο ως προς τη μεγάλη διάρκεια, αλλά χρησιμοποιεί διαφορετικό λεξιλόγιο και αποφεύγει την εικόνα αμετάβλητης ουσίας.
Η συνέχεια είναι υπαρκτή επειδή παραδόσεις, γλώσσα, κείμενα και συλλογικές αναφορές μεταδίδονται και επανερμηνεύονται, όχι επειδή οι πληθυσμοί μένουν βιολογικά αμιγείς.
Ο Κοντογιώργης προτείνει διαφορετικό θεωρητικό σχήμα. Ορίζει τον ελληνισμό ως ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα μικρής κλίμακας με θεμελιώδη μονάδα την πόλη. Διακρίνει κρατοκεντρική φάση, στην οποία οι πόλεις λειτουργούν ως αυτόνομες πολιτείες, και οικουμενική φάση, στην οποία οι πόλεις συνδυάζονται με μητροπολιτική πολιτεία. Υποστηρίζει ότι το ελληνικό κοσμοσύστημα, με μετασχηματισμούς, δεσπόζει έως τον 19ο αιώνα. Η θεωρία του προσφέρει ερμηνεία για τη μακρά πολιτική και πολιτισμική διάρκεια του ελληνικού κόσμου. Η σύγκριση με τον Παπαρρηγόπουλο είναι γόνιμη: και οι δύο αντιτίθενται σε απόλυτες τομές, αλλά ο πρώτος γράφει εθνική ιστορία, ενώ ο δεύτερος κατασκευάζει γενική κοσμοσυστημική θεωρία.
Συμπέρασμα: μια διαδικασία σύνθεσης
Οι πηγές συγκλίνουν στην απόρριψη μιας απλοϊκής απάντησης. Οι Έλληνες δεν εμφανίστηκαν ως πλήρως διαμορφωμένο και απολύτως ομοιογενές σύνολο σε μία χρονολογία. Το προϊστορικό Αιγαίο κατοικούνταν από διαφορετικούς πληθυσμούς, οι οποίοι είχαν δημιουργήσει πολιτισμούς και δίκτυα πριν από τις πρώτες ελληνικές μαρτυρίες. Η ελληνική γλώσσα διαμορφώθηκε μέσα στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια, εξαπλώθηκε σε επαφή με παλαιότερες γλώσσες και καταγράφεται με βεβαιότητα στις μυκηναϊκές πινακίδες. Οι Μινωίτες δεν ήταν οι πρώτοι αποδεδειγμένα ελληνόφωνοι, αλλά αποτέλεσαν κρίσιμο πολιτισμικό και πληθυσμιακό υπόβαθρο. Οι Μυκηναίοι ήταν οι πρώτοι βεβαιωμένα ελληνόφωνοι, χωρίς να αποτελούν ακόμη το πανελλήνιο σύνολο των μεταγενέστερων χρόνων.
Μετά την κατάρρευση των ανακτόρων, η ελληνική γλώσσα και μνήμες του μυκηναϊκού κόσμου επιβίωσαν, ενώ νέες μετακινήσεις και πολιτικές μορφές αναδιοργάνωσαν το Αιγαίο. Αχαιοί, Ίωνες, Αιολείς και Δωριείς ανέπτυξαν ιδιαίτερες παραδόσεις, αλλά συνδέθηκαν σταδιακά μέσω γλώσσας, επών, λατρειών, ιερών και κοινών ιστορικών εμπειριών. Η γενετική περιγράφει συνέχεια με προσμείξεις, όχι εθνική ταυτότητα. Ο Παπαρρηγόπουλος προσφέρει το σχήμα της συνέχειας, η Finkelberg την ετερογένεια και το υπόστρωμα, ο Γιαννόπουλος τη μεθοδολογική επιφύλαξη, ο Chadwick τη γλωσσική βεβαιότητα της Γραμμικής Β΄, ο Beaton τη μεταβαλλόμενη κοινότητα μεγάλης διάρκειας και ο Κοντογιώργης το κοσμοσυστημικό πλαίσιο. Η ελληνική ιστορία αναδεικνύεται έτσι ως ιστορία μακράς συνέχειας μέσω διαρκούς σύνθεσης.
Οι Σύροι μαχητές, η διεύρυνση της τουρκικής επιρροής και οι κίνδυνοι για την Ελλάδα
Ηεπαναλειτουργία της συριακής πρεσβείας στην Τρίπολη, έπειτα από δεκατέσσερα χρόνια, σηματοδοτεί την αποκατάσταση των σχέσεων Δαμασκού-Τρίπολης, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει μια δύσκολη κληρονομιά των δύο εμφυλίων πολέμων: την παρουσία Σύρων μαχητών στη Λιβύη και τον ρόλο που εξακολουθούν να διαδραματίζουν στους εσωτερικούς συσχετισμούς ισχύος.
Ο Σύρος υπουργός Εξωτερικών Ασάαντ αλ-Σαϊμπάνι εγκαινίασε την πρεσβεία και συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα, με τις δύο πλευρές να συμφωνούν στην επανενεργοποίηση των θεσμικών και οικονομικών σχέσεων. Η Δαμασκός εξετάζει παράλληλα την επαναλειτουργία προξενείου στη Βεγγάζη, επιδιώκοντας διαύλους και με την ανατολική Λιβύη.
Η προσέγγιση αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της παρουσίας Σύρων ενόπλων που μεταφέρθηκαν στη Λιβύη κατά τη διάρκεια του εμφυλίου. Η Τουρκία χρησιμοποίησε χιλιάδες μαχητές από φιλοτουρκικούς συριακούς σχηματισμούς μετά τη στρατιωτική συμφωνία με την κυβέρνηση της Τρίπολης το 2019, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην ανακοπή της προέλασης των δυνάμεων του Χαλίφα Χάφταρ.
Η κατάπαυση του πυρός δεν οδήγησε, ωστόσο, στην πλήρη αποχώρησή τους. Η Ομάδα Εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ για τη Λιβύη καταγράφει ακόμη Σύρους μαχητές σε στρατόπεδα της Τρίπολης, στη Μισράτα και σε στρατηγικές εγκαταστάσεις άλλων περιοχών της χώρας. Ορισμένοι χρησιμοποιήθηκαν στις συγκρούσεις της Τρίπολης τον Μάιο του 2025, γεγονός που καταδεικνύει ότι παραμένουν διαθέσιμος «πολλαπλασιαστής ισχύος» για λιβυκές ένοπλες ομάδες.
Το τουρκικό δίκτυο
Το σημαντικότερο στοιχείο δεν είναι πλέον ο αριθμός των Σύρων μαχητών αλλά ο μηχανισμός μέσα στον οποίο λειτουργούν. Η Τουρκία έχει αναπτύξει στη Λιβύη ένα πολυεπίπεδο σύστημα επιρροής που συνδυάζει στρατιωτικούς συμβούλους, εκπαίδευση λιβυκών δυνάμεων, UAV, συστήματα αεράμυνας, στρατιωτικές υποδομές και σχέσεις με τοπικές ένοπλες ομάδες.
Στο πλαίσιο αυτό, οι Σύροι μαχητές προσφέρουν στην Άγκυρα ένα πρόσθετο εργαλείο προβολής ισχύος χωρίς την ανάγκη αντίστοιχης ανάπτυξης τακτικών τουρκικών δυνάμεων. Μελέτες για τους φιλοτουρκικούς συριακούς σχηματισμούς καταγράφουν μηχανισμούς στρατολόγησης, ελέγχου ασφαλείας και μεταφοράς μαχητών μέσω Τουρκίας προς ξένα θέατρα επιχειρήσεων. Ο χαρακτηρισμός τους ως «μακρύ χέρι» της Άγκυρας αποτελεί αναλυτική περιγραφή αυτού του μοντέλου και όχι επίσημο τουρκικό δόγμα.
Η εικόνα γίνεται σημαντικότερη μετά την πτώση του καθεστώτος Άσαντ. Η νέα Δαμασκός διατηρεί στενή σχέση με την Άγκυρα, ενώ η Τουρκία επιχειρεί παράλληλα να διευρύνει τις επαφές της στη Λιβύη πέραν της κυβέρνησης Ντμπέιμπα.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αυξανόμενες επαφές της με το στρατόπεδο Χάφταρ. Η Άγκυρα, που το 2019 παρενέβη στρατιωτικά για να ανακόψει την επίθεσή του στην Τρίπολη, επιδιώκει πλέον συνεργασία και με την ανατολική Λιβύη, μεταξύ άλλων σε θέματα στρατιωτικής εκπαίδευσης και ασφάλειας.
Πρόκειται για ουσιαστική αλλαγή στρατηγικής: από την αποκλειστική στήριξη της Τρίπολης, η Τουρκία επιχειρεί να αποκτήσει πρόσβαση και στα δύο βασικά κέντρα εξουσίας. Εάν το επιτύχει, οποιαδήποτε μελλοντική πολιτική ενοποίηση της Λιβύης δεν θα συνεπάγεται κατ’ ανάγκη περιορισμό της τουρκικής παρουσίας, αλλά ενδεχομένως τη θεσμοποίησή της.
Ένα τόξο Συρίας–Λιβύης
Η εξέλιξη αποκτά περιφερειακή διάσταση επειδή η Λιβύη έχει μετατραπεί σε κόμβο μετακίνησης μαχητών, όπλων και παράνομων δικτύων μεταξύ Μεσογείου, Σαχέλ και Σουδάν. Ο ΟΗΕ έχει καταγράψει τη χρήση λιβυκού εδάφους και υποδομών για τη μεταφορά ξένων μαχητών προς άλλα μέτωπα.
Η αποκατάσταση των σχέσεων με τη Δαμασκό δημιουργεί θεωρητικά δυνατότητα επαναπατρισμού Σύρων μαχητών. Παραμένει, όμως, ανοικτό εάν η νέα συριακή κυβέρνηση θα επιδιώξει την πλήρη επιστροφή τους ή εάν μέρος αυτού του ανθρώπινου δυναμικού θα παραμείνει ενταγμένο στα δίκτυα ασφαλείας που διαμορφώθηκαν τα προηγούμενα χρόνια.
Η Τουρκία βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εξίσωσης: διαθέτει ισχυρή επιρροή στη νέα Συρία, στρατιωτική παρουσία στη δυτική Λιβύη και αναπτυσσόμενους διαύλους με την ανατολική. Διαμορφώνεται έτσι ένα γεωπολιτικό τόξο από τη Συρία έως τη βόρεια Αφρική, με την Άγκυρα να αποτελεί κοινό παρονομαστή.
Οι κίνδυνοι για την Ελλάδα
Για την Αθήνα, η εξέλιξη έχει τέσσερις άμεσες διαστάσεις.
Πρώτον, το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Η στρατιωτική επέμβαση της Τουρκίας στη Λιβύη συνδέθηκε εξαρχής με τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης του 2019. Εάν η Άγκυρα αποκτήσει ισχυρότερους διαύλους και με την ανατολική Λιβύη, περιορίζεται η δυνατότητα της Αθήνας να αξιοποιεί τη Βεγγάζη ως πολιτικό αντίβαρο στην Τρίπολη για την αμφισβήτηση του μνημονίου.
Δεύτερον, η στρατιωτική παρουσία νότια της Κρήτης. Η μονιμοποίηση τουρκικών στρατιωτικών υποδομών και μηχανισμών εκπαίδευσης στη Λιβύη δημιουργεί μια σταθερή τουρκική παρουσία απέναντι από την Κρήτη, με σημασία για τις θαλάσσιες ζώνες, τις ενεργειακές έρευνες και την ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου.
Τρίτον, το μεταναστευτικό. Η διαδρομή Λιβύη-Κρήτη-Γαύδος έχει εξελιχθεί σε σημαντική πύλη προς την Ελλάδα. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι Σύροι μαχητές ελέγχουν συνολικά τις μεταναστευτικές ροές. Η συνύπαρξη, όμως, πολιτοφυλακών, δικτύων διακινητών και αδύναμων κρατικών μηχανισμών δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η μετανάστευση μπορεί να μετατρέπεται ευκολότερα σε μέσο οικονομικής ή πολιτικής πίεσης.
Τέταρτον, η περιφερειακή ασφάλεια. Η διατήρηση ένοπλων σχηματισμών που μπορούν να μετακινούνται μεταξύ Συρίας, Λιβύης και άλλων συγκρούσεων δημιουργεί μια δεξαμενή παραστρατιωτικού ανθρώπινου δυναμικού στην άμεση νότια περιφέρεια της Ευρώπης.
Η επαναλειτουργία της συριακής πρεσβείας στην Τρίπολη αποτελεί θετικό βήμα θεσμικής εξομάλυνσης, αλλά δεν εξαλείφει την παραστρατιωτική κληρονομιά της προηγούμενης δεκαετίας. Το κρίσιμο ζήτημα είναι εάν οι Σύροι μαχητές θα επαναπατριστούν ή θα παραμείνουν μέρος ενός συστήματος ένοπλης επιρροής που έχει αποκτήσει μόνιμα χαρακτηριστικά.
Για την Ελλάδα, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι οι Σύροι μαχητές αυτοί καθαυτοί. Είναι η πιθανότητα η Τουρκία να μετατρέψει τη στρατιωτική παρέμβαση του 2019 σε μόνιμη πολιτικοστρατιωτική παρουσία σε ολόκληρη τη Λιβύη, διατηρώντας ταυτόχρονα καθοριστική επιρροή στη νέα Συρία. Σε ένα τέτοιο σενάριο, το τουρκολιβυκό μνημόνιο παύει να αποτελεί μεμονωμένη ελληνοτουρκική διαφορά και εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική πραγματικότητα.
Μια πρόσφατη έκθεση για το αμερικανικό Κογκρέσο (20 Αυγούστου 2026) για τις αμερικανοτουρκικές σχέσεις δεν αποτελεί απλώς μια διπλωματική καταγραφή, αλλά τον «οδικό χάρτη» της Ουάσιγκτον για την περιοχή μας. Μέσα από το σύντομο σχόλιο που ακολουθεί, αναλύεται το νέο γεωπολιτικό δόγμα των ΗΠΑ: η μεθοδική αναβάθμιση της Τουρκίας σε περιφερειακό κόμβο ισχύος, ο ταυτόχρονος επαναπροσδιορισμός της Ελλάδας ως ενός αυστηρά λειτουργικού αντίβαρου και, τελικά, η εδραίωση της Αμερικής ως του απόλυτου ρυθμιστή των ισορροπιών στην περιοχή.
Απέναντι σε αυτούς τους ξεκάθαρους σχεδιασμούς, η Αθήνα αντιμετωπίζει διαχρονικά τη εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ με τη λογική της αυτόματης εγγύησης ασφάλειας, ταυτίζοντας τον πολλαπλασιασμό των αμερικανικών διευκολύνσεων εντός της ελληνικής επικράτειας με γεωστρατηγική αναβάθμιση. Πρόκειται για επικίνδυνη αυταπάτη. Το γεωπολιτικό εκτόπισμα ενός κράτους δεν μετράται από την προθυμία του να λειτουργεί ως α λα καρτ πλατφόρμα μιας ηγεμονικής δύναμης, αλλά από τη δυνατότητά του να επηρεάζει τον πυρήνα των σχεδιασμών της.
Η επαναξιολόγηση της Τουρκίας
Η έκθεση του Congressional Research Service (CRS R44000) επιβεβαιώνει μια θεμελιώδη μετατόπιση στην αμερικανική στρατηγική. Η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει πλέον την Άγκυρα ως έναν απειθαρχήσαντα σύμμαχο υπό επιτήρηση, αλλά ως κρίσιμο «global swing state» (κράτος που δεν ανήκει αποκλειστικά σε ένα στρατόπεδο) — μια περιφερειακή δύναμη με αναπτυγμένη αμυντική βιομηχανία, με αμυντικές ικανότητες και δυνατότητα προβολής ισχύος από τη Μέση Ανατολή και την Αν. Μεσόγειο έως τον Καύκασο.
Το CRS διατυπώνει λοιπόν το εξής ερώτημα:
«Ποια είναι τα πιθανά οφέλη από τη διατήρηση ή την ενίσχυση των σχέσεων με την Τουρκία, δεδομένης της γεωπολιτικής της κεντρικότητας και της ικανότητάς της να επηρεάζει στρατιωτικές, πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις σε αρκετές γειτονικές περιοχές;»
Το ερώτημα αυτό —που δεν είναι φιλολογικό—, σε συνδυασμό με τις δηλώσεις του Αμερικανού ειδικού απεσταλμένου στη Συρία και Πρέσβη στην Άγκυρα Τομ Μπάρακ, σύμφωνα με τον οποίο η Τουρκία στερήθηκε στο παρελθόν την αναγνώριση που δικαιούται ως περιφερειακή δύναμη, αποτυπώνει την πρόθεση της Ουάσιγκτον να αξιοποιήσει τις τουρκικές δυνατότητες προς όφελός της. Έτσι, σύμφωνα με την έκθεση:
Οι διμερείς τριβές (όπως το Κουρδικό/SDF στη Συρία και η προμήθεια των S-400) αντιμετωπίζονται πλέον ως διαχειρίσιμες παράμετροι και όχι ως αφορμές στρατηγικού διαζυγίου.
Η Τουρκία αναγνωρίζεται ως η δεσπόζουσα δύναμη στη Συρία, με την αμερικανική διπλωματία να εμφανίζεται θετική στη μεταβίβαση αρμοδιοτήτων ασφαλείας από τις κουρδικές δυνάμεις (SDF) στην Άγκυρα.
Η επανένταξη της Άγκυρας σε εξοπλιστικά προγράμματα (όπως τα F-35) εξετάζεται σοβαρά, παρά τις επιπτώσεις στη σχετική ισορροπία ισχύος με το Ισραήλ και την Ελλάδα.
Από τον έλεγχο εδαφών στη διαχείριση δικτύων
Όπως σημειώθηκε σε προηγούμενη ανάλυση, η αμερικανική υψηλή στρατηγική μετατοπίζεται σταδιακά από τον φυσικό έλεγχο εδαφών στη διαχείριση κρίσιμων ροών και δικτύων (ενέργεια, εμπορικοί διάδρομοι, υποδομές). Το μοντέλο «offshore balancing» (εξισορρόπησης από απόσταση) εγκαταλείπει την λογική της μόνιμης στρατιωτικής παρουσίας σε μείζονος σημασίας περιοχές προκρίνοντας αντ’ αυτού τον έλεγχο των κομβικών διαδρόμων.
Στο πλαίσιο αυτό, εγχειρήματα όπως το «Four Seas Project»—που διασυνδέει τον Περσικό Κόλπο, την Κασπία, την Ανατολική Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο— καθιστούν την Τουρκία ως αναντικατάστατο διαμετακομιστικό κέντρο. Και ακριβώς επειδή πρόκειται για «αναντικατάστατο» κόμβο στους νέους αμερικανικούς σχεδιασμούς, αυξάνει τον κίνδυνο της «Παγίδας του Spykman» —όπως έχει ενδελεχώς εξηγηθεί σε προηγούμενη ανάλυση—. Η Ελλάδα από την άλλη, ευρισκόμενη στην πύλη της Ανατολικής Μεσογείου, αποκτά διττή υπόσταση: μετατρέπεται σε αυτόνομο γεωπολιτικό κεφάλαιο εάν η Αθήνα διατηρεί ουσιαστικό έλεγχο και δικαίωμα αρνησικυρίας (veto) επί των ροών, ή αντίθετα υποβαθμίζεται σε απλό «κόμβο διέλευσης» εάν παραιτηθεί από την πλήρη άσκηση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.
Η αρχιτεκτονική της «ελεγχόμενης αλληλεξισορρόπισης»
Η νέα αμερικανική προσέγγιση δεν αποσκοπεί στη δημιουργία μιας αρμονικής περιφερειακής τάξης, αλλά σε έναν μηχανισμό ελεγχόμενης αλληλεξισορρόπισης. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να ενισχύσει την Τουρκία, διατηρώντας παράλληλα το Ισραήλ και την Ελλάδα επαρκώς ισχυρούς ώστε να αποτρέπεται η τουρκική υπερεξάπλωση. Το ηγεμονικό δόγμα είναι σαφές:
«Κανένας περιφερειακός δρών δεν πρέπει να κυριαρχεί αυτόνομα και όλοι πρέπει να εξαρτώνται από την Ουάσιγκτον για τη διατήρηση της ισορροπίας.»
Σε αυτή τη γεωμετρία, ο κίνδυνος για την Ελλάδα δεν είναι η εγκατάλειψη, αλλά η λειτουργική εργαλειοποίηση. Η Αθήνα ενθαρρύνεται να εξοπλίζεται (π.χ. απόκτηση F-35), να παραχωρεί βάσεις και να συμμετέχει σε νατοϊκές δομές, όχι για να εξελιχθεί σε αυτόνομο πόλο ισχύος, αλλά για να λειτουργεί ως στρατιωτικός κυματοθραύστης και ασφαλιστική δικλείδα απέναντι στην Άγκυρα, ρισκάροντας ακόμη και το ενδεχόμενο ενός proxy war Ελλάδας-Τουρκίας.
Το διακύβευμα της Αθήνας: Από την εξάρτηση στην στρατηγική αυτονομία
Η προσκόλληση στο δόγμα του «δεδομένου συμμάχου» στερεί από την Αθήνα τη δυνατότητα να κεφαλαιοποιήσει το ειδικό της βάρος —για παράδειγμα την εργαλειοποίηση των «ελληνικών στενών» με σκοπό τον έλεγχο πρόσβασης στον Εύξεινο Πόντο, την οποία ουδεμία ελληνική κυβέρνηση είχε ποτέ το σθένος να εκτελέσει. Η άκριτη παραχώρηση υποδομών χωρίς σαφή ανταλλάγματα και η προμήθεια εξοπλισμών χωρίς ρητές αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας δεν παράγουν αυτόνομη ισχύ. Μια βιώσιμη διμερής σχέση απαιτεί συναλλακτική λογική: οι διευκολύνσεις και η συμμετοχή σε ενεργειακούς διαδρόμους —χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η επιλογή IMEC Vs BRI— πρέπει να συνδέονται άμεσα με την αναγνώριση κατ’ αρχήν των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και με άλλα απτά ανταλλάγματα με τα οποία θα συνδέεται η απρόσκοπτη χρήση της ελληνικής επικράτειας δεδομένου ότι από την παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στη ελληνική επικράτεια προκύπτουν και ζητήματα ασφαλείας, όπως η ευθεία απειλή του Ιράν σε χώρες που παρέχουν διευκολύνσεις στις ΗΠΑ.
Η επίτευξη σταθερότητας στο ελληνοτουρκικό υποσύστημα δεν δύναται να προκύψει από έναν εξωτερικό διαιτητή που συντηρεί μια διαρκή «ισορροπία τρόμου» προς ίδιον όφελος. Είναι δεδομένο άλλωστε ότι καμία τουρκική κυβέρνηση, ανεξαρτήτως της πολιτικής ή ιδεολογικής της ταυτότητας (στρατιωτική, κεμαλική ή ισλαμική), δεν επέδειξε ποτέ την πρόθεση να απεμπολήσει κεκτημένα ή να υποχωρήσει προ τετελεσμένων γεγονότων. Συμπερασματικά λοιπόν, στην περίοδο που διανύουμε ανακύπτει εκ νέου το μείζον ζήτημα της γεωστρατηγικής χειραφέτησης της Ελλάδας. Διατηρώντας την σχέση της με το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Αθήνα οφείλει ταυτόχρονα να αναπτύξει αυτόνομη αποτρεπτική ισχύ, εγχώρια αμυντική βιομηχανία αλλά και συναλλακτικές, πολυεπίπεδες —όχι μονολιθικές— περιφερειακές συμμαχίες.
Το ζητούμενο για την ελληνική στρατηγική δεν είναι να καταστεί το ιδανικό αντίβαρο της Τουρκίας στη λογική της Ουάσιγκτον —ρισκάροντας ακόμη και μια ελληνοτουρκική σύρραξη για αλλότρια συμφέροντα—. Το ζητούμενο είναι να προσανατολίζεται στην καθιέρωσή της ως μιας αυτόνομης και αναντικατάστατης δύναμης, απολύτως αναγκαίας για τη βιωσιμότητα της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.
Τουρκικό δικαστήριο διέταξε την κατάσχεση όλων των ήδη τυπωμένων και υπό εκτύπωση αντιτύπων ενός βιβλίου του Εκρέμ Ιμάμογλου, του φυλακισμένου δημάρχου της Κωνσταντινούπολης και κυριότερου πολιτικού αντιπάλου του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ενώ απαγόρευσε τη διανομή και την πώλησή του.
Το 4ο Ποινικό Δικαστήριο Ειρήνης της Κωνσταντινούπολης εξέδωσε την απόφαση στις 27 Αυγούστου, κατόπιν αιτήματος της Γενικής Εισαγγελίας Κωνσταντινούπολης και στο πλαίσιο της έρευνας με αριθμό 2026/152864.
Η απόφαση αφορά ολόκληρο το βιβλίο, το οποίο φέρει τον τίτλο «Millet Şahidimdir» («Το Έθνος είναι μάρτυράς μου»), καθώς και όλα τα αντίτυπα που έχουν ήδη τυπωθεί ή εξακολουθούν να βρίσκονται στο τυπογραφείο.
Το δικαστήριο επικαλέστηκε τα άρθρα 3, παράγραφος 2, και 25, παράγραφος 2, του τουρκικού νόμου περί Τύπου, τα οποία επιτρέπουν την επιβολή περιορισμών στην ελευθερία του Τύπου και την κατάσχεση όλων των αντιτύπων κατά τη διερεύνηση συγκεκριμένων αδικημάτων.
Στην ειδοποίηση που επιδόθηκε στον εκδοτικό οίκο δεν προσδιοριζόταν ούτε το φερόμενο αδίκημα ούτε κάποιο συγκεκριμένο απόσπασμα του βιβλίου που οδήγησε στην έκδοση της απόφασης.
Οι εισαγγελείς έδωσαν εντολή να επιδοθεί χωριστά η απόφαση στις εκδόσεις Kırmızı Kedi και στην τυπογραφική εταιρεία. Ο εκδοτικός οίκος την παρέλαβε την Πέμπτη.
Ο Ιμάμογλου δήλωσε ότι η αστυνομία πραγματοποίησε έφοδο στο τυπογραφείο και κατάσχεσε τα βιβλία.
Περιέγραψε το βιβλίο ως την απολογία που δεν του επετράπη να παρουσιάσει κατά τη διάρκεια της δίκης του για την υπόθεση της φερόμενης διαφθοράς στον Μητροπολιτικό Δήμο Κωνσταντινούπολης (İBB).
«Δεν θα εγκαταλείψω τον αγώνα, δεν θα σιωπήσω και δεν θα παραδοθώ», δήλωσε, προσθέτοντας ότι εκατομμύρια άνθρωποι θα διαβάσουν το βιβλίο.
Ο ηγέτης του αντιπολιτευόμενου Νέου Κόμματος, Οζγκιούρ Οζέλ, ο οποίος γνωστοποίησε πρώτος την απαγόρευση την Παρασκευή, κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι επιχειρεί να αποκρύψει από την κοινή γνώμη την υπεράσπιση του Ιμάμογλου και επανέλαβε το αίτημά του για ζωντανή τηλεοπτική μετάδοση της δίκης.
Ο Ιμάμογλου κρατείται προσωρινά από τον Μάρτιο του 2025, αντιμετωπίζοντας κατηγορίες για διαφθορά και οργανωμένο έγκλημα, τις οποίες αρνείται.
Στην υπόθεση κατηγορούνται περισσότεροι από 400 άνθρωποι, 53 από τους οποίους τελούν υπό προσωρινή κράτηση. Οι εισαγγελείς αποδίδουν στον Ιμάμογλου 142 αξιόποινες πράξεις και ζητούν την καταδίκη του σε συνολική ποινή κάθειρξης από 828 έως 2.352 έτη.
Ο επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης προειδοποίησε τον Ιούλιο ότι η δικαστική διαδικασία εγείρει ανησυχίες αναφορικά με το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Επισήμανε επίσης ότι, κατά τον πρώτο κύκλο των ακροαματικών διαδικασιών, δεν επετράπη στον Ιμάμογλου να παρουσιάσει την υπεράσπισή του.
Μετά τη σύλληψή του επελέγη ως υποψήφιος πρόεδρος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), ενώ πλέον είναι υποψήφιος του Νέου Κόμματος για τις επόμενες εκλογές, οι οποίες έχουν προγραμματιστεί για το 2028.
Το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης ανακάλεσε το πτυχίο του —η κατοχή του οποίου αποτελεί προϋπόθεση για τους υποψηφίους προέδρους στην Τουρκία— μία ημέρα πριν από τη σύλληψή του από την αστυνομία. Η προσφυγή του για την ακύρωση της απόφασης απορρίφθηκε τον Μάιο.
Η σύλληψή του τον Μάρτιο του 2025 προκάλεσε τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στην Τουρκία μετά τις κινητοποιήσεις στο πάρκο Γκεζί το 2013.
Το παρασκήνιο της διάστασης των υπουργείων Περιβάλλοντος – Ενέργειας και Εξωτερικών με φόντο την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου. Οι ανησυχίες της ελληνικής διπλωματίας για τη πιθανή αντίδραση της Άγκυρας, τον ρόλο της Meridiam και κυρίως τα θέματα συνεννοήσεων και αδειών για τις έρευνες.
Παρά τις κυβερνητικές διαβεβαιώσεις περί επανεκκίνησης και υλοποίησης της ηλεκτρικής διασύνδεσηςΕλλάδας – Κύπρου, στην Κεντρική Υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών σοβούν έντονες ανησυχίες για το ενδεχόμενο αντίδρασης της Άγκυρας αλλά και για τον ρόλο της Meridiam.
Η είσοδος της γαλλικής εταιρείας ως πλειοψηφικού μετόχου στην κοινοπραξία Great Sea Interconnector (GSI), αρμόδια για την περάτωση του καλωδίου (ο ΑΔΜΗΕ παραμένει στρατηγικός μέτοχος με 34% και φορέας τεχνικής υλοποίησης), παρουσιάστηκε από την κυβέρνηση ως καταλύτης επίλυσης των προβλημάτων, γεωπολιτικής και οικονομικοτεχνικής φύσεως.
Το υπουργείο Εξωτερικών, αν και συναρμόδιο, «εξοστρακίστηκε» από την διαπραγμάτευση και εντέλει την επίτευξη συμφωνίας με την Meridiam, η οποία καθοδηγήθηκε εξ ολοκλήρου από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, σε ανοιχτή γραμμή με το Μέγαρο Μαξίμου.
Τι δεν είδε και δεν έκανε το ΥΠΕΞ
Ενδεικτικό αυτού είναι ότι, σύμφωνα με άριστα πληροφορημένες πηγές, το υπουργείο Εξωτερικών και η αρμόδια Ειδική Νομική Υπηρεσία (ΕΝΥ) δεν έλαβαν ποτέ γνώση του περιεχομένου των δύο συμφωνιών (με Meridiam και Nexans) που υπογράφτηκαν για το καλώδιο, στις 5 Αυγούστου, στο Μέγαρο Μαξίμου.
Επιπλέον, ορισμένοι ανώτεροι διπλωματικοί κύκλοι εξέφραζαν την άποψη ότι η επένδυση της Meridiam θα έπρεπε να εξεταστεί από την υπηρεσία ελέγχου των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΠΕ) του υπουργείου Εξωτερικών, λόγω της ευαισθησίας του ζητήματος.
Στην πραγματικότητα, οι έλεγχοι πραγματοποιούνται για επενδυτές από τρίτες χώρες εκτός ΕΕ ή ευρωπαϊκές εταιρείες που εικάζεται ότι λειτουργούν ως «βιτρίνα» για κεφάλαια προερχόμενα από κράτη όπως η Κίνα ή η Ρωσία.
Είναι γεγονός πως η Meridiam διατηρεί πολύ ισχυρά οικονομικά συμφέροντα στην Τουρκία. Οι επενδύσεις της στον τομέα της Υγείας υπολογίζονται πάνω από 1,5 δις.
Ταυτόχρονα, η γαλλική εταιρεία επιχειρεί να αποκτήσει δικαιώματα εκμετάλλευσης σε δύο γέφυρες του Βοσπόρου αλλά και σε εννέα κρατικούς αυτοκινητόδρομους με διόδια στη γειτονική χώρα.
Συνεννόηση Meridiam – Άγκυρας;
Υπό αυτό το πρίσμα, ανώτεροι διπλωματικοί αξιωματούχοι έκρουαν τον κώδωνα του κινδύνου ότι μια εταιρεία με τέτοιο (οικονομικό) αποτύπωμα εντός Τουρκίας θα μπορούσε να επιδιώξει συνεννόηση μαζί της για το καλώδιο, προκειμένου να αποφευχθεί επεισόδιο ανάλογο της Κάσου τον Ιούλιο του 2024.
Οι πρόσφατες αναφορές για «φόρμουλα» της Meridiam (Καθημερινή, 27/8), σύμφωνα με την οποία, η εταιρεία, πριν από την έναρξη των έρευνών, προτίθεται να στείλει επιστολή ενημέρωσης και στην Τουρκία (εκτός από Ελλάδα – Κύπρο), μοιάζει να επιβεβαιώνει τους φόβους στο υπουργείο Εξωτερικών.
Η προβλεπόμενη στην περίπτωση του καλωδίου διαδικασία έχει ως εξής: η άδεια χορηγείται στον GSI από την Επιτροπή Χορήγησης Αδειών Ερευνών Θαλάσσης (ΕΧΑΕΘ), την ειδική διυπουργική επιτροπή του υπουργείου Εξωτερικών για τις προπαρασκευαστικές θαλάσσιες έρευνες βυθού (βυθομετρικές, γεωλογικές κλπ).
Στη συνέχεια εκδίδονται οι ανάλογες NAVTEX και μετά ξεκινούν οι εργασίες.
Όταν μια διεθνής εταιρεία ενημερώνει ή ζητά έγγραφη άδεια από μια χώρα για να προβεί σε θαλάσσιες έρευνες της αναγνωρίζει δικαιοδοσία, εξηγούσαν νομικοί και διπλωματικοί κύκλοι στο BusinessDaily.
Ανησυχία για άδειες – συνεννοήσεις
Εν προκειμένω το ζήτημα περιπλέκεται , καθώς το ελληνικό δημόσιο, μέσω του ΑΔΜΗΕ, είναι μέτοχος στον GSI.
Έτσι, εάν η Meridiam προβεί σε κάποιου είδους συνεννόηση με την Άγκυρα, αυτό θα μπορούσε να ερμηνευθεί σαν να αποδέχεται η Αθήνα εμμέσως τουρκική δικαιοδοσία σε περιοχές που η Άγκυρα επιχειρεί να ιδιοποιηθεί χωρίς κανένα νομικό έρεισμα.
Έμπειροι παρατηρητές των εσωτερικών διεργασιών της ελληνικής διπλωματίας υπογράμμιζαν τον κίνδυνο να επικαλεστεί η Άγκυρα τις όποιες «συνεννοήσεις» αυτού του τύπου.
Πού και πώς; Στο πλαίσιο κάποιου διεθνούς διαιτητικού ή δικαστικού οργάνου, για να τεκμηριώσει ότι διαθέτει δικαιοδοσία ή κυριαρχικά δικαιώματα στις περιοχές που η ίδια ισχυρίζεται, συμπλήρωναν οι ίδιες πηγές.
Από πλευράς του, ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, υποστήριξε (News247) ότι «δεν πρόκειται ποτέ να ζητήσει κάποιος άδεια για κάτι που δεν προβλέπεται. Αυτό που λέει η Τουρκία είναι αστήρικτο και δεν πρόκειται να γίνει».
Φθινοπωρινό τεστ
Η Αθήνα έχει διαμηνύσει την επανεκκίνηση της ηλεκτρικής διασύνδεσης το προσεχές φθινόπωρο με βυθομετρήσεις· από εκεί δηλαδή που σταμάτησε το θέρος του 2024, λίγα μίλια νοτίως της Κάσου, εξαιτίας των πέντε πλοίων του τουρκικού Πολεμικού Ναυτικού.
Επιπλέον, από την Αθήνα υπογραμμίζουν ότι είναι προετοιμασμένοι για όλα τα σενάρια, σε περίπτωση που η Άγκυρα επιχειρήσει να διακόψει ξανά το έργο επί του πεδίου.
Φυσικά, αν τα σενάρια περιλαμβάνουν αποφασιστική απάντηση σε πιθανή στρατιωτική κλιμάκωση και προβολή ισχύος από πλευράς Άγκυρας -πράγμα που δεν συνέβη το θέρος του 2024- ή αν σε περίπτωση τουρκικής αντίδρασης θα επιχειρηθεί κάποια πολιτική ή διπλωματική διευθέτηση, δεν είναι γνωστό.
Ένταση από Άγκυρα
Πάντως, το κλίμα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις είναι βαρύ, καθώς η Άγκυρα έχει επαναφέρει ολικά την ένταση.
Μετά την επιστροφή στις παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου και την αναζωπύρωση των ισχυρισμών της περί «γκρίζων ζωνών» και «αποστρατιωτικοποιημένων νησιών», η Τουρκία χωροθέτησε δύο θαλάσσια πάρκα που καταπατούν την ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Αλλά και για το καλώδιο, η Άγκυρα κατέστησε σαφείς τις προθέσεις της.
Ειδικότερα, τουρκικές πηγές που επικαλέστηκε ο ΣΚΑΙ, υποστήριζαν ότι κατά τον προγραμματισμό ερευνών ή εργασιών πόντισης σε θαλάσσιες περιοχές (που η Άγκυρα ισχυρίζεται ότι διαθέτει κυριαρχικά δικαιώματα ή δικαιοδοσία) «το κράτος της σημαίας των εμπλεκόμενων πλοίων οφείλει να επικοινωνεί προηγουμένως με την Τουρκία μέσω της διπλωματικής οδού».
Οπωσδήποτε, οι εκατέρωθεν εξαγγελίες και οι πραγματικές βουλήσεις Αθήνας και Άγκυρας αλλά και ο (όποιος) ρόλος του Παρισίου στο καλώδιο θα κριθούν το φθινόπωρο στην πράξη.
Το Βιβλίο με τίτλο «Στα μέτρα όσων είδα και ξέρω το Κυπριακό» (Bildiğim ve Gördüğüm Ölçüler içinde KIBRIS) του Νιχάτ Ερίμ που συντάχθηκε το 1975, αμέσως μετά την εισβολή της Τουρκίας τον Ιούλιο-Αύγουστο 1974 στην Κύπρο, αναφέρεται στην εμπλοκή του συγγραφέα στο Κυπριακό ζήτημα από το έτος 1956 μέχρι το 1965 επί πρωθυπουργών Αντάν Μεντερές και Ισμέτ Ίνονου.
Νιχάτ Ερίμ
Ο συγγραφέας κατάγεται από την κωμόπολη Κάντιρα (γεν. 1912) του νομού Ίζμιτ (Νικομήδειας), σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Κωνσταντινούπολης και στην συνέχεια εκπόνησε την διδακτορική του διατριβή στο Παρίσι. Ακολούθως υπήρξε καθηγητής νομικής στο Παν. Άγκυρας. Την περίοδο 1943-50 υπήρξε βουλευτής του Κεμαλικού Λαϊκού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος (CHP). Στην δεκαετία του 1950 υπήρξε αρχισυντάκτης της εφημερίδας Ulus κατ’ εξοχήν Κεμαλική. Κλήθηκε από τον Α. Μεντερές να εκπροσωπήσει την Τουρκία στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό και εκλέχθηκε από το κόμμα CHP βουλευτής το 1961. Ανέλαβε πρωθυπουργός ως επιλογή της στρατιωτικής ηγεσίας μετά από το στρατιωτικό κίνημα της 12/3/1971 για δύο χρόνια υπό συνθήκες στρατιωτικού ελέγχου και καταδίωξης της αριστεράς που είχε επιδιώξει (9/3/1971) στρατιωτικό κίνημα με Κεμαλικό χαρακτήρα. Επί της πρωθυπουργίας του απαγχονίσθηκαν : ο Ντενίς Γκεσμίς και δύο νέοι ηγέτες της αριστεράς. Δολοφονήθηκε την 19 Ιουλίου 1980, κοντά στην Κωνσταντινούπολη στην χερσόνησο Δράκος, εισερχόμενος σε Λέσχη από την αριστερή οργάνωση Ντεβ-Σολ που ανέλαβε την ευθύνη .
Το Βιβλίο δημοσιεύθηκε αρχικά σαν σειρά άρθρων σε εφημερίδα και στην συνέχεια ως βιβλίο. Αναφέρει στον πρόλογο ότι παρόλο την επιτυχή στρατιωτική επιχείρηση της Τουρκίας το 1974 που την έχει φέρει σε πλεονεκτική θέση, το Κυπριακό παραμένει ανοικτό ζήτημα. Προτείνει ότι η διζωνική ομοσπονδία σε γεωγραφική βάση είναι μια λογική λύση και ότι η Τουρκική πλευρά κήρυξε το ομόσπονδο κράτος τον Φεβρουάριο του 1975, η Ελληνική και Ρωμαίική πλευρά δεν παραιτούνται ακόμα από το να έχουν υπό την κυριαρχία τους του Τούρκους της Κύπρου. Τονίζει ότι η λύση του Κυπριακού είναι επιτακτική για την Ελλάδα και την Τουρκία ώστε να καταστεί θέμα που ενώνει τις δύο χώρες και όχι να δηλητηριάζει τις σχέσεις τους.
1ο Κεφάλαιο
Στο 1ο Κεφάλαιο με τίτλο «Τι είναι το Κυπριακό Ζήτημα;» αφού γίνεται μια ιστορική από το 1878 που η Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχώρησε την διοίκηση της Κύπρου περιγράφεται η προσπάθεια των Ελληνοκυπρίων (Ε/κ) και της Ελλάδος μετά από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο με την επίκληση του Κατάστικτού Χάρτη του ΟΗΕ για αυτοδιάθεση και αυτοδιοίκηση να ζητήσουν την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Τονίζει ότι όταν η Ελληνική πλευρά έθετε το θέμα φέρνοντας το αίτημα την περίοδο 1954-55 στον ΟΗΕ ενώ η κυβέρνηση και αντιπολίτευση της Τουρκίας αδιαφορούσαν για το ζήτημα. Εθεωρείτο από τουρκικής πλευράς είχαμε οριστικά περατώσει τα κυριαρχικά μας δικαιώματα επί της Κύπρου με την Συνθήκη της Λωζάννης. Εξάλλου η Κύπρος δεν συμπεριλαμβανόταν στον Εθνικό Όρκο (Milli Misak). Η εφημερία Hürriyet με τα συνεχή της δημοσιεύματα για την Κύπρο κατέστησε το θέμα εθνικό για την Τουρκία. Με τον τρόπο αυτό άρχισαν η Κυβέρνηση και τα πολιτικά κόμματα να διαγωνίζονται μεταξύ τους για το ενδιαφέρον για το Κυπριακό. Διατυπώνεται εξ αρχής η θέση του Νιχατ Ερίμ ότι στην Κύπρο δεν υπάρχει ένας λαός αλλά δύο: οι Ρωμιοί1 και οι Τούρκοι. Επομένως κατά την άποψη αυτή και οι Τούρκοι έχουν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Η άποψη αυτή διατυπώνεται συνέχεια σε όλο το κείμενο.
Εξηγείται στην συνέχεια το αίτημα για την Ένωση από τον Μακάριο αρχές του 1950, η εμφάνιση του Γρίβα, η αρχική επιφυλακτικότητα του Παπάγου που φοβάται την αντίδραση των Άγγλων και Αμερικανών και για αυτό ακολουθείτε η μέθοδος αιτήματος αυτοδιάθεσης-ανεξαρτησίας ενώπιον του ΟΗΕ. Επίσης αναφέρεται η επιτυχία του Μακαρίου να προσελκύσει την υποστήριξη του διεθνούς αντιαποικιακού κινήματος αλλά και της Σοβιετικής Ένωσης. Κάνει αναφορά στην τριμερή του Σεπτεμβρίου 1955 που προκαλεί την διαμαρτυρία του Μακαρίου, την προσπάθεια της Αγγλίας να προβάλει τις αντιθέσεις Τουρκίας και Ελλάδος και ότι είναι πέρα από ένα ζήτημα διεκδίκησης για αυτοδιάθεση των Ελληνοκυπρίων, το ότι ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Φατίν Ρουστού Ζορλού δήλωσε αν η Βρετανία παραιτηθεί από την κυριαρχία επί της Κύπρου το νησί πρέπει να επιστραφεί στην Τουρκία που είχε την κυριαρχία του μέχρι το 1923. Επιπλέον τόνισε ότι αν δεν ισχύσει αυτή η αρχή και ενωθεί η Κύπρος με την Ελλάδα, τίθεται θέμα αναθεώρησης της Συνθήκης της Λωζάννης. Ο Βρετανός Υπουργός Εξωτερικών Eden υπήρξε ευτυχής με τις εξελίξεις αυτές και το ότι περιήλθε σε θέση διαιτητή μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδος.
Ακολούθως αναφέρεται η πρόταση του Βρετανού Πρωθυπουργού Harold Macmillan ότι η Βρετανία σκέφτεται να δώσει αυτοδιοίκηση στην Κύπρο με Σύνταγμα που θα αναγνωρίζει δικαιώματα και στους Τουρκοκυπρίους. Όμως αυτή η διαδικασία αυτοδιοίκησης δεν θα είναι άνευ όρων και ότι η Βρετανία θα διατηρήσει την κυριαρχία του νησιού.
Σε μια παράγραφο ο συγγραφέας αναφέρεται στα γεγονότα στην Κωνσταντινούπολη της 6-7 Σεπτεμβρίου 1955. Υποβαθμίζει αυτά λέγοντας ότι είχε τοποθετηθεί βόμβα στο σπίτι του Ατατούρκ στην Θεσσαλονίκη και υπήρξε αντίδραση στην Τουρκία, μη μπορώντας η αστυνομία να συγκρατήσει τα πλίθοι, ότι καταστράφηκαν μερικές Ρωμαίικες περιουσίες και λεηλατήθηκαν. Λέει ότι δεν υπήρξε κανένας θάνατος. Κατόπιν αυτού διαλύθηκε η τριμερής συνδιάσκεψη και ότι ο Μακάριος απέρριψε τις προτάσεις του Macmillan με δηλώσεις που έκανε.
Μεντερές και Ζορλού
Αναφέρεται ο διορισμός ως κυβερνήτη του John Harding, την αύξηση της δράσης της ΕΟΚΑ που την χαρακτηρίζει ως «τρομοκρατική» που οδηγούσε στο να μην μπορεί να λειτουργεί η Βρετανική διοίκηση και παρόλα αυτά ο Harding πρότεινε στον Μακάριο να αρχίσει συνομιλίες στον πνεύμα να αφεθεί ως πιθανή η αρχή της αυτοδιάθεσης αλλά όχι επί του παρόντος κάνοντας μια προσπάθεια αυτοδιοίκησης και θα μπορούσε να ακολουθήσει να συζητηθεί το θέμα της αυτοδιάθεσης. Ο Μακάριος απέρριψε την πρόταση αυτή λέγοντας:
«Οι κυβερνήσεις της Τουρκίας και Ελλάδος θα πρέπει να μείνουν εκτός των συζητήσεων αυτών. Μόνο τότε θα μπορούσε να δεχτώ να προσέλθω». Οι Βρετανοί δεν δέχτηκαν αυτή την αντιπρόταση.
Στο σημείο αυτό όπως αναφέρει αργότερα στα απομνημονεύματα του ο Eden δήλωσε τα εξής: «Εμείς δεν μπορούμε να δεχτούμε το αίτημα των Ρωμιών, Ελλήνων για αυτοδιάθεση και Ένωση. Αν το δεχτούμε θα έρθουμε σε αντίθεση με τους φίλους μας τους Τούρκους και δεν μπορούμε να αγνοήσουμε την Τουρκία. Δεν θα επιτρέψουμε να υπάρξει ψύχρανση των σχέσεων με την Τουρκία».
Υποχωρώντας ο Harding με τον μη-αποκλεισμό της αυτοδιάθεσης στο μέλλον ξεκίνησε τις διαπραγματεύσεις με τον Μακάριο και με την αίσθηση ότι τείνει να βρεθεί μια συμφωνία την επίσκεψη στην Κύπρο του Lennox Boyd και την συνάντηση του με τον Μακάριο. Όμως τελικά οι Βρετανοί διέκοψαν τις διαπραγματεύσεις. Επιστρέφοντας στο Λονδίνο ο Lennox Boyd στο Λονδίνο δήλωσε τα εξής: «Δεν υπάρχει πιθανότητα συμφωνίας με τον Μακάριο που επί της ουσίας δεν θέλει να βρεθεί λύση. ‘Όταν δίνουμε κάποια παραχώρηση στον Μακάριο αυτός επανέρχεται με νέα αιτήματα».
Ενώ η Ελληνική Κυβέρνηση συμβούλευε τον Μακάριο να δεχτεί τις προτάσεις του Macmillan, η ΕΟΚΑ αυξάνοντας τις δράσεις της πίεζε τον Μακάριο για περισσότερες διεκδικήσεις και αυτός συνέχιζε τα παιχνίδια του πιεζόμενος και από τις δύο πλευρές. Μετά από 12 μέρες τις επίσκεψης του Lennox Boyd, οι Άγγλοι εξόρισαν τον Μακάριο στις Σεϋχέλλες σε νησί του Ινδικού Ωκεανού. Μετά από αυτό αυξήθηκαν «οι τρομοκρατικές» ενέργειες της ΕΟΚΑ και επειδή οι Άγγλοι δεν εμπιστευόταν τους Ρωμιούς άρχισαν να χρησιμοποιούν Τουρκοκύπριους με αυξανόμενο αριθμό ως αστυνόμους. Είναι δε φυσικό όταν οι ΕΟΚΑτζίδες πυροβολούσαν αστυνομικούς θα σκότωναν και τούρκους. Όπως και έγινε αυτό και όταν σκοτώθηκε ο πρώτος τούρκος η τουρκική κοινότητα άρχισε να οργανώνεται ιδρύοντας την οργάνωση «Volkan”.
Γρίβας
Στο τέλος του 1ου κεφαλαίου ο συγγραφέας θεωρεί αναγκαίο να τονίσει ότι την εποχή εκείνη ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ John Foster Dulles προωθούσε το δόγμα «περιορισμού-containment» κατά της ΕΣΣΔ και η Τουρκία όντας χώρα ΝΑΤΟ εξασφάλιζε αυτή το δόγμα ως φράγμα με τα βόρεια σύνορα της. Σε επέκταση αυτού η Τουρκία συμμετείχε σε συμμαχία Βαγδάτης με τις χώρες Ιράκ, Ιράν και Πακιστάν που εξυπηρετούσε τα συμφέροντα της Βρετανίας κυρίως για τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής παρά την πολιτική containment. Επιπλέον η Βρετανία έχοντας χάσει τον έλεγχο του Σουέζ και έχοντας έρθει σε σύγκρουση με τον Νάσερ της Αιγύπτου άρχισε να δίνει περισσότερη σημασία στην παρουσία της στην Κύπρο.
2ο Κεφάλαιο
Η Κυβέρνηση της Τουρκίας άρχισε να ενδιαφέρεται για την υπόθεση της Κύπρου το 1955 επίσημα. Αρχικά η θέση της Τουρκίας ήταν: (α) η Βρετανία να μην εγκαταλείψει το νησί, (β) αν η Βρετανία εγκαταλείψει το νησί πρέπει επιστραφεί στην Τουρκία, (γ) Αν δεν γίνουν αυτά το νησί να διχοτομηθεί (ταξίμ).
Αρχές του 1957 η κοινή γνώμη της Τουρκίας ενδιαφερόταν έντονα για την Κύπρο και επικρατούσε το σύνθημα “Διχοτόμηση ή Θάνατος”. Αναφέρει ο Ερίμ ότι προσκλήθηκε από τον πρωθυπουργό Αντάν Μεντερές στις 16/11/1956 να συνδράμει την Κυβέρνηση για το Κυπριακό και το οποίο αποδέχθηκα. Αναφέρει ότι παρόλο που ήμουν ενεργό μέλος του Λαικού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος που αντιπολιτευόταν σκληρά με το κυβερνών Δημοκρατικό Κόμμα, θεωρώντας την υπηρεσία αυτή ως εθνική δέχθηκα το καθήκον αυτό αμισθή. Οι οδηγίες του Πρωθυπουργού ήταν οι παραπάνω που αναφέρθηκαν και κυρίως το πλέον ανεπιθύμητο ήταν να δοθεί το νησί στην Ελλάδα.Επιπλέον ανέφερε ότι οι φιλικές χώρες με την Τουρκία, όπως το Πακιστάν, συμβούλευαν την εύρεση νομικών στηριγμάτων από πλευράς της Τουρκίας και ανώτατος Αμερικανός αξιωματικός πολύ κοντά στον Πρόεδρο Eisenhover που επισκέφθηκε την Άγκυρα προέτρψε για την λύση της Διχοτόμησης. Υπέβαλε στις 24/11/1956 Έκθεση προς την Κυβέρνηση αναφέροντας τα εξής: (α) δεν θα είναι σωστό να υποστηρίξουμε στον ΟΗΕ την παραμονή της Βρετανίας στο νησί πράγμα που δεν θα το συμπαθούν πολλά κράτη λόγω της αντιαποικιακού κλήματος αλλά και άρθρο 73 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ επιβάλει την χορήγηση αυτοδιοίκησης από την Βρετανία, (β) ως Τουρκία να ζητήσουμε την παραμονή στην Βρετανία του νησιού με τον όρο της αυτοδιοίκησης, (γ) ότι η Κύπρος έχει στρατηγική σημασία για την Τουρκία από πλευράς ασφάλειας που αυξήθηκε με την κρίση του Σουέζ αλλά και την εκπλήρωση των υποχρεώσεων της Τουρκίας με τον συνασπισμό Βαγδάτης (CENTO). Ανέφερε στην έκθεση επίσης ότι θεωρE;I την επίκληση της Συνθήκης της Λωζάννης για την επιστροφή της νήσου στην Τουρκία νομικά αδύναμο επιχείρημα αφού η νήσος χωρίς καμμιά επιφύλαξη είχε παραχωρηθεί στην Βρετανία αλλά και υπάρχει το θέμα ότι δεν μπορεί να αναθεωρηθεί η Συνθήκη της Λωζάννης χωρίς την συγκατάθεση των χωρών που έχουν συνυπογράψει. Όμως το επιχείρημα μας ότι αν η Κύπρος δοθεί στην Ελλάδα θα πρέπει να αναθεωρηθεί η Συνθήκη της Λωζάννης μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ισχυρή “πολιτική ευκαιρία”. Η Κυβέρνηση μας σωστά εξ αρχής τόνισε, όπως και ο Πρωθυπουργός προς τον Βρετανό Πρέσβη που είπε την 28/6/1956. ότι αν διαταραχθεί η ισορροπία της Λωζάννης, θα τεθεί θέμα των σχέσεων με την Ελλάδα και όπως έχουν ενημερωθεί οι Άγγλοι και οι Αμερικανοί θα τεθούν θέματα για την Δυτική Θράκη, Πατριαρχείο, Ρωμιούς της Κωνσταντινούπο0λης και θέματα ορισμένων νήσων του Αιγαίου. Τα ισχυρότερα όπλα μας ενάντια στους Έλληνες είναι αυτά τα θέματα.
Ο Μακάριος κατά την εξορία ή την επιστροφή του από τις Σεϋχέλλες.
Στην έκθεση του αναφέρει ότι οι δύο ακραία αντίθετες προτάσεις για την Κύπρο είναι η ενσωμάτωση της στην Ελλάδα και η επιστροφή της στην Τουρκία. Αν και η Βετανία θέλει να κλείσει το θέμα προσωρινά με αυτοδιοίκηση, τόσο για την Τουρκία όσο και για την Ελλάδα αυτή δεν θα είναι τελική λύση και οι σχέσεις των τριών κρατών θα δηλητιριάζονται συνέχεια. Η μέση λύση είναι η διχοτόμηση. Η ιδέα της διχοτόμησης είχε συζητηθεί σε μυστικές ή ανεπίσημες διαπραγματεύσεις μεταξύ των κρατών Τουρκίας, Ελλάδος, ΗΠΑ και Μ.Βρετανίας. Μάλιστα αναφέρει ότι η Ελλάδα πρότεινε να δοθεί μια λεπτή λωρίδα στα βόρεια του νησιού στην Τουρκία, ο Άγγλος Υπ. Εξωτερικών Sir Ian Patrick να μοιραστεί το νησί με μια ευθεια από βορρά προς νότο δίνοντας το ανατολικό τμήμα στην Ελλάδα και το δυτικό στην Τουρκία. Ο Πρωθυπουργός ήταν επιφυλακτικός σε μια λύση διχοτόμησης όπως είχε κάνει μιλώντας με τον εκπρόσωπο του Υπ. Εξωτερικών των ΗΠΑ Στρατηγό Holmes πολύ διστακτικά.
Στο σημείο αυτό αναφέρεται ότι εκτιμάται ότι ο Ελληνόφωνος Ορθόδοξος Χριστιανικός πληθυσμός στην Κύπρο είναι 481 χιλιάδες, 100 χιλιάδες Μουσουλμάνοι Τούρκοι. Επομένως δύο διαφορετικές οντότητες ζουν στην Κύπρο η μια μαζί με την άλλη. Σε περίπτωση διχοτόμησης οι πληθυσμοί αυτοί θα έχουν την δυνατότητα να επιλέξουν μια δική τους πατρίδα. Δηλαδή και οι δύο λαοί θα χρησιμοποιήσουν ανεξάρτητα την αρχή της αυτοδιάθεσης. Έτσι η μειονότητα δεν θα βρεθεί υπό την κυριαρχία ενός κράτους που δεν θα συμβιβαζόταν. Ο Ε. Βενιζέλος στην Λωζάννη είχε απορρίψει με το επιχείρημα ότι η Δυστική Θράκη δεν έχει ομοιογενή πληθυσμό την πρόταση για διενέργεια δημοψηφίσματος. Με αυτή την έννοια η Δ. Θράκη μοιάζει την Κύπρο. Όμως σήμερα υπάρχει η ισχυρή αρχή της αυτοδιάθεσης και αυτό δεν είναι εύκολο να υπερπηδηθεί. Θα πρέπει να ρωτυηθούν χωριστά και στους δύο λαούς τι θέλουν. Ειδικά για την Ελληνική πλευρά να ρωτηθούν:
Θέλετε ανεξαρτησία;
Θέλετε Ένωση με την Ελλάδα;
Θέλετε να παραμείνετε με την Αγγλία;
Θέλετε κάποια άλλη λύση;
Θα μπορούσε να ρωτηθεί και στους Τούρκους οι ίδιες ερωτήσεις με αλλαγή της 2ης ερώτησης. ‘Ετσι θα εφαρμοσθεί η αρχή της αυτοδιάθεσης και για τις δύο πλευρές. Μια λύση με βάση το επιχείρημα αυτό θα μπορούσε να εγκριθεί από τον ΟΗΕ. Αναγκαστικά βέβαια θα πρέπει να γίνει μια ανταλλαγή πληθυσμών αλλά πρέπει να ληφθούν υπόψη και οι απαιτήσεις ασφάλειας της Τουρκίας. Συνδέεται η παρουσία της Τουρκίας στο νησί και με τις υποχρεώσεις της για τον συνασπισμό Βαγδάτης. Δεν μπορεί η Ελλάδα να έχει ένα ανάλογο αίτημα αφού απέχει 600 μίλια από την Κύπρο ενώ η Τουρκία μόνο 45 μίλια.
Βρετανοί Στρατιώτες
Ανακοινώθηκε την 13/11/1956 από την Βρετανία ότι η Βουλή ανέθεσε στον Λόρδο Radcliffe την ετοιμασία ενός Συντάγματος για την Κύπρο. Τονίζει ο Ν. Ερίμ ότι αν θα προβλεφθεί στο Σύνταγμα ότι παραμένει στο μέλλον η αυτοδιάθεση τότε αυτό πρέπει να ισχύσει ανεξάρτητα και για την τουρκική κοινότητα, να σταματήσει η δράση της ΕΟΚΑ για ένα χρόνο πριν ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις για το Σύνταγμα, να υπάρξει η συμμετοχή εκπροσώπων από την Ελλάδα, Τουρκία και Αγγλία. Αναφέρει εδώ ο Ερίμ ότι θα πρέπει να υπάρχει η ελευθερία μετανάστευσης από την Τουρκία προς την Κύπρο ώστε να αυξηθεί ο πληθυσμός τους ενόψη δημοψηφίσματος.
Ιδιαίτερα τονίζει ο συγγραφέας θα πρέπει να αποκλειστεί η ένωση με την Ελλάδα της Κύπρου με την επίκληση της αυτοδιάθεσης. Αυτό επιβάλλεται και για τον λόγο της γειτνίασης της νήσου με την Τουρκία και ζητάει να ενημερωθούν οι Αμερικανοί ότι αν η Κύπρος καταστεί ελληνικό έδαφος καθίσταται δύσκολη η άμυνα της Ανατολής από τους ¨Ελληνες. Αναφέρει επίσης ότι υπήρξε τα τελευταία 50-60 χρόνια μείωση του τουρκικού πληθυσμού, ότι η αρχή της αυτοδιάθεσης του ΟΗΕ δεν είναι απόλυτη, υπάρχουν αοριστίες και ειδικές συνθήκες στην Κύπρο. Στο θέμα αυτό η επιχειρηματολογία είναι εκτενής.
Ο Ν. Ερίμ υπέβαλε την έκθεση του στον Πρωθυπουργό στις 24/11/1956. Αναφέρει ο ίδιος ότι η Έκθεση αυτή επηρέασε ουσιαστικά την πολιτική της Τουρκίας στο Κυπριακό όσον αφορά την διεθνή νομική θέση της χώρας. Την περίοδο αυτή είχε εμφανιστεί και το σχέδιο Συντάγματος του Λόρδου Radcliffe με το οποίο δεν δινόταν απευθείας το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης αλλά αναγνωριζόταν το δικαίωμα στην νήσο της αυτοδιοίκησης. Δινόταν και ορισμένα δικαιώματα στην Τουρκική Κοινότητα.
Υπάρχει μια εκτενής συζήτηση από ποιον προήλθε η ιδέα της διχοτόμησης της Κύπρου. Υπάρχει ένας ισχυρισμός ότι σε κάποια συζήτηση του Ε. Αβέρωφ (Υπ. Εξ. της Ελλάδος) το ανέφερε στον Πρέσβη της Τουρκίας αλλά ο συγγραφέας λέγει ότι το διέψευσε ο Αβέρωφ. Αναφέρει το όνομα του Υπ. Εξωτερικών του Βελγίου Spaak ότι δείχνει πρωτοβουλία για διχοτόμηση.
Ο Ν. Ερίμ στο σημείο αυτό αναφέρει την υποβολή νέες έκθεσης για το Σύνταγμα Radcliffe που συνοπτικά οι απόψεις του είναι: (α) ο Κυβερνήτης που θα διορίζεται από την Βρετανία έχει υπερεξουσίες αν και υπάρχουν μέτρα προστασίας της Τουρκικής Κοινότητας, (β) οι Έλληνες δεν θα δεχθούν λύση που δεν εξασφαλίζει την Ένωση με την Ελλάδα. Αναπτύσσει ο Ερίμ μια θεωρία περί μεταβλητότητας της πληθυσμιακής σύνθεσης στο νησί. Ισχυρίζεται ότι το 1878 οι Τούρκοι ήταν πολλοί. Λέγει ότι η πρόταση του Radcliffe δεν μπορεί να αποτελέσει την εσχάτη λύση.
Επίσης αναπτύσσεται μια λογική που λέγει ότι αν αλλάξει το καθεστώς στην Κύπρο θα διαταραχθεί η λεπτή ισορροπία στα Ελληνοτουρκικά που βασίζεται στην Συνθήκη της Λωζάννης και θα ανοίξουν θέματα όπως των νήσων, Πατριαρχείου, Ρωμιών της Κωνσταντινούπολης και Δυτικής Θράκης.
Συμπεράσματα από τα πρώτα δύο κεφάλαια:
Η ιδιάζουσα ελαστική ερμηνεία της αρχής αυτοδιάθεσης ενός πληθυσμού μια χώρας. Αν εφαρμοζόταν αυτή η αρχή σε πολλά κράτη θα έπρεπε να διχοτομηθούν.
Διαφαίνεται, για ακόμη μια φορά, ότι υπήρχε και την δεκαετία 1950 το σχέδιο του αφανισμού της Ελληνικής Μειονότητας της Κωνσταντινούπολης, εκδίωξης του Πατριαρχείου αλλά και έγερση θεμάτων νήσων και Δ. Θράκης.
Επίσης συσχετίζεται το Κυπριακό με την συμμαχία CENTO (Τουρκία, Ιράκ, Ιράν, Πακιστάν, ΗΠΑ και Μ. Βρετανία) που βέβαια αναβίωσε εν μέρη μερικές μέρες πριν με την Συμφωνία της Μέκκας. Η συμμαχία αυτή διαλύθηκε την δεκαετία 1960.
Κεφάλαιο 3
Αναφέρεται στις συναντήσεις που είχε το 1957 στην Κύπρο, Λονδίνο και Νέα Υόρκη.
Συνάντηση με τον Harding 19/1/1957. Επιστρέφοντας προτείνει στην Κυβέρνηση να μην απορριφθεί το σχέδιο Radcliff. Τονίζει ωφέλιμη την χρήση Τουρκοκυπρίων (Τ/κ) ως αστυνομικών-αν δολοφονηθεί ένας η αντίδραση των Τ/κ θα είναι ενάντια σε όλους τους Έλληνες. Όπως και συνέβη με τον πρώτο φόνο αναφέρει τις επιθέσεις κατά ελληνικών περιουσιών και αυξήθηκε η ένταση μεταξύ Ε/κ και Τ/κ πράγμα που ευχαριστεί τους Βρετανούς.
Harding προτρέπει τον Ερίμ η Τουρκία να μιλήσει με χώρες Ασίας-Αφρικής ενόψει συζητήσεων στον ΟΗΕ επειδή είναι ανήσυχος τι θα γίνει στον ΟΗΕ. Λέει επίσης αν η Ελλάδα δεν συνεργαστεί να συνεργαστούν Τουρκία και Βρετανία να κλείσουμε το θέμα, στείλτε μορφωμένους Τούρκους στην Κύπρο και να βασιστούμε στους ιστορικούς μας θεσμούς. Υπόσχεται ο Harding να σβήσει την ΕΟΚΑ σύντομα. Ο Ερίμ λέγει στον Harding θα είναι έγκλημα οι Τ/κ να μείνουν στα χέρια των Ελλήνων.
Αναφέρει μια επιστολή που το δόθηκε από Σύλλογο Τ/κ που προασκείται στο ΑΚΕΛ…που απορρίπτει την διχοτόμηση επειδή θα καταστήσει ιδιαίτερα σύνθετο το πρόβλημα.. αναρωτιέται όταν γράφει το βιβλίο το 1975 αν υπάρχουν ακόμα τέτοιες απόψεις σε ορισμένους Τ/κ.
Αναφέρει την συνάντηση του στο Λονδίνο με τον Radcliff και Callagan μετά μεταβαίνει με τον Fatin Rüştü Zorlu στην Νέα Υόρκη για την συζήτηση στον ΟΗΕ. Αναφέρει την συνάντηση με τον Υπ. Εξ. ΗΠΑ Dulles που του λέει ότι δεν θέλουμε να πιέσουμε τους Έλληνες διότι υπάρχει σοβαρός κίνδυνος οι κομμουνιστές να καταλάβουν την εξουσία με βάση των πληροφοριών από υπηρεσίες των ΗΠΑ. Ο ίδιος τονίζει είναι δύσκολο να γίνει δεκτή η τουρκική άποψη περί δύο εθνών. Ως απάντηση ο Ερίμ τονίζει ότι δεν μπορεί να γίνει δημοψήφισμα στην Κύπρο αναφέροντας τα λεχθέντα από τον Ελευθέριο Βενιζέλο στις συζητήσεις στην Λωζάννη ότι στην Δ. Θράκη δεν μπορεί να γίνει δημοψήφισμα αφού ο πληθυσμός είναι μικτός. Επίσης ο Ερίμ αναφέρει ότι “Για την ώρα δεν το θέτουμε αλλά αν αλλάξει η καθεστηκυία κατάσταση θα θέσει θέμα η Τουρκία…”. Τον Απρίλιο του 1957 έρχεται από τις Σεϋχέλλες ο Μακάριος στην Αθήνα. Ο Menderes αντιδρά με δηλώσεις.
Κεφάλαιο 4
Προς την Ζυρίχη
Συνάντηση Eisenhover Macmillan (20-24/3/1957).
Αποτυχία της Ελλάδος στον ΟΗΕ, συνάντηση Ε. Αβέρωφ με F.R. Zorlu…και συμφωνία για απευθείας συζητήσεις…Ιανουάριος 1959 συνάντηση Κ. Καραμανλή και A.Menderes…Αναφορά σε ομιλία του Κ. Καραμανλή στην ΒτΕ ότι το Κυπριακό έχει καταστεί γάγγραινα για την Ελλάδα…
Κεφάλαιο 5
Αναμνήσεις από την Κύπρο
Αναλύει την διαπραγματευτική ικανότητα των Ελληνοκυπρίων ,,, κάνει μια αναφορά Άγγλων που παροτρύνουν να κατασκευαστεί σωλήνας υδροδότησης από την Ανατολή στην Κύπρο (κόστος 10 εκ. Δολ. Ζητήσατε από τους Αμερικανούς). Για τον Τορναρίτη [Γεν. Εισαγγελέας, μέλος της διαπραγματευτικής ομάδας Ε/Κ για το σύνταγμα] έξυπνος να βρίσει νομικά τερτίπια για τους Ε/κ…Για την προετοιμασία του Συντάγματος εκπρόσωπος της Ελλάδος είναι ο Θεμιστοκλής Τσάτσος που παραπονείται στον Ερίμ για τις δυσκολίες του με τους Ε/κ. Μακρές συζητήσεις με τον Μακάριο που τον χαρακτηρίζει πολύ έξυπνο.. ιδιαίτερα για το θέμα της εκτελεστικής εξουσίας.
Σε όλο το βιβλίο γράφει ότι οι Ε/κ θέλουν να κάνουν αυτό που έγινε στην Κρήτη.
Κεφάλαιο 6
Ετοιμασία Συντάγματος
Αναφορά σε ένα διπλωμάτη Μοδινό που προσπαθεί ερμηνεύσει υπέρ των Ε/κ τις συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου.
Αναφορά για το θέμα των Δήμων…το 1959: 92 χωριά είναι Τ/κ, και 206 μικτά.. πολλά χωριά χωρίς τεμένη.. Προτείνει στην Κυβέρνηση της Τουρκίας την αποστολή ιμάμηδων,
Διαπιστώνει τον δυναμικό χαρακτήρα της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Κεφάλαιο 7
Μεγάλη Ασυμφωνία για την Εκτελεστική Εξουσία στο Σύνταγμα.
Μακρές συζητήσεις με Μακάριο για το δικαίωμα βέτο του Τούρκου Αντιπροέδρου..
Αναφέρει στην σελ. 124 ότι ο F.R. Zorlu έστειλε μυστικά έναν νομάρχη από την Τουρκία για παραστρατιωτική οργάνωση των Τ/κ.. κάποιος νέος που είχε στρατευτεί χρησιμοποίησε το όπλο κατά τούρκου δασκάλου που δεν το έδωσε καλό βαθμό… το γεγονός αυτό όταν μαθεύτηκε από τον Menderes υπήρξε διαφωνία με τον F.R. Zorlu.
Αναφέρει την βύθιση από τους Βρετανούς ενός πλοιαρίου από την Τουρκία [Ντενίζ] με όπλα από τους Άγγλους και η αντίδραση των Ε/κ και Μακαρίου είναι περιορισμένη.
Συνέχεια τονίζει ότι ο R. Denktaş του λέει δεν θα δουλέψει το Σύνταγμα.
Κεφάλαιο 8
Παραθέτει το κείμενο του Συντάγματος
Κεφάλαιο 9
Ε/κ και το Σύνταγμα
Το κείμενο είναι συνταγμένο μετά από την εισβολή του 1974.
Αναφέρει ότι με την καταμέτρηση 1959 συνολικός πληθυσμός της Κύπρου 577.711 (77.7% Ε/κ, 18.2% Τ/κ, υπόλοιποι Αρμένιοι, Μαρωνίτες κτλ.)
Κάνει αναφορά στα γεγονότα του 1931 και στην υπόσχεση των Βρετανών το 1915.
Λέει ότι ο Μακάριος και οι Ε/κ ποτέ δεν εγκατάλειψαν την ιδέα της Ένωσης με την Ελλάδα και θεωρούν το σημερινό καθεστώς (1960) ως ένα στάδιο προς τον τελικό τους σκοπό.
Ο Ερίμ θεωρεί ότι η Κύπρος είναι η μοναδική περίπτωση που επέτυχε η Τουρκία να στείλει στρατός της που είχα αποχωρήσει το 1878 και από την Συνθήκη του Καρλόφτζα που χάνει εδάφη συνέχεια η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν έγινε αυτό. Διαφοροποιεί από τον Νομό της Αλεξανδρέττας όπου έγινε δημοψήφισμα. Θεωρεί μεγάλη επιτυχία το Σύνταγμα που απέκτησαν οι Τ/κ με 18%. Αναφέρει ότι ο Βρετανός πολιτικός Foot του είπε πήρατε πάρα πολλά .. να εφαρμοστεί η Συμφωνία τώρα.
Λέει ότι η στρατιωτική επιχείρηση έγινε το 1974 για ανατρέψει αυτά που υπέστησαν οι Τ/κ την περίοδο 1963-74.
Αναφέρει ότι θα πρέπει να ιδρυθεί τουρκικό κράτος αλλά έστω ας δοκιμαστεί η ομοσπονδία. Λέει εξ αρχής του 1960 το σύνθημα των Ε/κ ήταν ότι το Σύνταγμα δεν μπορεί να δουλέψει. Παραθέτει σειρά δηλώσεων Μακαρίου και Ε/κ πολιτικών που μιλούν κατά του Συντάγματος…
Αναφέρεται λεπτομερώς στην επίσκεψη του Μακαρίου 22/11/1962 στην Άγκυρα… κατακρίνει την Κυβέρνηση της Τουρκίας που δεν ζήτησε να είναι μαζί με τον Μακάριο και ο F. Küçük.
Επανειλημμένα τονίζει ο Μακάριος που παραβίαζε το Σύνταγμα αγνοώντας το άρθρο : “Η Εκτελεστική Εξουσία εξασφαλίζεται από τον Πρόεδρο και τον Αντιπρόεδρο της Δημοκρατίας”. Παράδειγμα την συμμετοχή στους Αδέσμευτους.
Τονίζει ότι πριν από την Ένωση θα έρθει η Διχοτόμηση.
Σημαντικό είναι ότι θεωρεί τους 100.000 Τ/κ ως συνέχεια των 30 εκατ. της Τουρκίας τότε (1960).
Το Υπόμνημα του Μακαρίου για αλλαγές στο Σύνταγμα της 30/11/1963 το κρίνει ως ένα βήμα πριν από την βία.
Διαφωνία του [Κυπριακού] στρατού των 2.000 ατόμων., Η Τ/κ ζητούσε να είναι χωριστά οι Ε/κ και Τ/κ.
Χαρακτηρίζει τα φαινομενικά κατά τον ίδιο θετικά υπέρ των Τ/κ του Μακαρίου ως παγίδες και πονηρούς ελιγμούς.
Παραθέτει την απάντηση της Τουρκίας στην πρόταση του Μακαρίου που είναι απορριπτική.
Κεφάλαιο 10
Λέει συνέχει ότι αυτό που ο Μακάριος δεν το πέτυχε με διαπραγματεύσεις επέλεξε να το πετύχει με την βία μετά από την 21/12/1963… κάνει μνεία επεισόδια με το αυτοκίνητο ότι οι Ε/κ [αστυνομικοί] άνοιξα πυρ σε Τούρκους [που δεν ήθελαν να σταματήσουν για έλεγχο, νύχτα 20 προς 21 Δεκ. 1963] ..2 νεκροί. Από άγνωστο αυτοκίνητο πυρ κατά μαθητών σε προαύλιο σχολείου. Στην συζητήσεις στην Βουλή της Τουρκίας λέει ο Υπ. Εξ. ότι την απάντηση της Τουρκίας χωρίς ανυπόγραφο έγγραφο την χαρακτήρισε ως ανάμιξη στα εσωτερικά της χώρας του. Ακολουθούν στα επεισόδια Τούρκοι 24 νεκροί, 15 βαριά και 40 ελαφρά τραυματισμένοι. Στις 25/12/1963 γίνονται χαμηλές πτήσεις πάνω από την Λευκωσία Τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών που φοβίζει τον Μακάριο…Συμφωνούν Τουρκία και Ελλάδα οι δυνάμεις τους να τεθούν υπό Βρετανό διοικητή για επιβολή της τάξης…
Επιμένει ο Ν. Ερίμ στον Πρωθυπουργό Ισμέτ Ινονού να επέμβει η Τουρκία στρατιωτικά…Ο Ινονού λέει πρέπει να συνεννοηθούμε με της Ελλάδα και την Βρετανία…
Ομιλία Ν. Ερίμ στην Βουλή…μιλάει για τον κομμουνιστικό κίνδυνο από το ΑΚΕΛ που παίρνει 43% [ΠΟΥ το είδε;; Η κλασσική γραμμή προπαγάνδας της Τουρκίας προς τις Δυτικές ΜΥ!!] των ψήφων.
Εξελίσσεται και κυβερνητική κρίση στην Τουρκία αλλά τελικά παίρνει η Κυβέρνηση ψήφο εμπιστοσύνης.
Λεπτομερής αναφορά στο Συνέδριο στο Λονδίνο 16/1/1964.
Κεφάλαιο 11
Μιά Μικτή Ειρηνευτική Δύναμη
Η Βρετανία δήλωσε ότι δεν μπορεί να συνεχίσει την αστυνόμευση στην Κύπρο και προτείνει δύναμη από τα Νατοϊκά κράτη. Ν.Ερίμ προτείνει: να κερδίσουμε χρόνο και ετοιμάσουμε οι Τ/κ να πετύχουν την διχοτόμηση.
16/2/1964 ο στόλος που ανοίχθηκε επέστρεψε στην Αλεξανδρέττα. Η Σ. Ένωση υπέρ των Ε/κ.
Αναφέρονται λεπτομερώς οι διεργασίες στο Συμβούλιο Ασφάλειας.
Θεωρεί ο Ν. Ερίμ ως επιτυχία το ψήφισμα της 4/3/1964 αμελώντας να αναφέρει ότι το Ψήφισμα αναγνωρίζει την συνέχιση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αναφέρει ωστόσο ότι είναι πολύ σημαντική απόφαση. Λέει ότι απέτυχαν οι Έλληνες να αμφισβητούν οι συμφωνίες του 1960 που προσπάθησαν οι Έλληνες να διαπιστωθεί η αντίθεση του Συντάγματος της Κύπρου με τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ. Λέει ότι ο Μακάριος δεν θα μπορέσει να διώξει από την Κύπρο τους Τ/κ. Θεωρεί τον μεσολαβητή Galo Plaza ως φιλέλληνα και ότι κατάφερε η Τουρκία να τον απομακρύνει. Λέει επίσης ότι οι Ε/κ αυξάνουν τις επιθέσεις τους πριν φτάσει η Ειρηνευτική Δύναμη. Αναφορά ότι η Τουρκία προειδοποιεί τον Μακάριο και τον ΟΗΕ. Επιστρέφοντας ο Ν. Ερίμ συναντιέται με τον Ι. Ινονού και του λέει ότι οι ΗΠΑ μας υποστηρίζει αλλά δεν θέλει πόλεμο Ελλάδος – Τουρκίας. Η Αγγλία είναι διπρόσωπη, να πιέσουμε την Αμερική. Ο Ινονού τον λέει ότι με την κατάσταση του Στρατού μας δεν είμαστε σε θέση να κάνουμε επιχείρηση κατά της Κύπρου. Τις μέρες εκείνες είχε γίνει απόπειρα δολοφονίας του Ινονού στην Άγκυρα. Στις 14/3/1964 ο Ινονού λέει στον Ν. Ερίμ ότι οι ΗΠΑ και ΕΣΣΔ δεν μας επιτρέπουν επέμβαση στρατιωτικά στην Κύπρο. Στη συζήτηση στην Βουλή ο ν. Ερίμ του δικαιώματος στρατιωτικής παρέμβασης. Στις 16/3 η Βουλή εξουσιοδοτεί την Κυβέρνηση να στείλει στρατεύματα. Στις 1/4/1964 ο Ινονού λέει τον Ν. Ερίμ δεν μπορώ να αφήσω τον Στρατό να αποτύχει, Ο Ν.Ερίμ τον λέει να πιέσουμε την Αμερική. Ο Ινονού λέει ότι είναι ευχαριστημένος μόνο από τους Γερμανούς.
Ο Ν. Ερίμ σημειώνει ότι ζήτησα από τον Γ. Γραμμ. του Υπ. Εξ. Fuat Bayramoğlu να στριμώξουν το Πατριαρχείο.
Στις 26/4 στην σύσκεψη του CENTO επαφές του Υπ.Εξ. F.C. Erkin στις ΗΠΑ. Στο ΝΑΤΟ σύσκεψη Υπουργών ο Έλληνας Υπουργός λέει ότι το ΝΑΤΟ δεν μπορεί να αναμιχθεί στην Κύπρο αφού βρίσκεται το θέμα στον ΟΗΕ.
5/5/1964 επερωτήσεις στην Βουλή με προτάσεις να αναθεωρηθούν όλες οι διμερείς συμβάσεις με την Ελλάδα. Στη συνεδρία ο Ν. Ερίμ προτείνει την καταγγελία της Σύμβασης του 1930. Ο Ινονού κάνει γενικό απολογισμό για το Κυπριακό. Ο Ν. Ερίμ αναφέρεται ότι οι Ε/κ μιλούν για Τουρκοανταρσία, επικαλείται άποψη ενός Άγγλου καθηγητή Lauterpacht για δικαίωμα επέμβασης σε παρόμοιες περιπτώσεις της Κύπρου, υπενθυμίζει το έγινε στην Κρήτη αλλά καθησυχάζει ότι δεν συμβεί το ίδιο με την Κύπρο, κατακρίνει τον Γ. Γρ. ΟΗΕ Ου’ θαντ ότι ζητάει τον μονομερή αφοπλισμό των Τ/κ, έχουν συσσωρευτεί 40.000 Τ/κ στον θύλακα της Λευκωσίας και είναι σε δραματική κατάσταση, επαινεί τους μαχητές τούρκους. Στο τέλος της ομιλίας του ο Ν. Ερίμ αναφέρεται στην ανάγκη να επανεξεταστεί η Λωζάννη, κάνει μια ιστορική αναφορά από το 1718.. Βαλκανικούς πολέμους, ότι σήμερα η Τουρκία είναι 30 εκατ. και σε 10 χρόνια 40 αυξάνοντας κάθε χρόνο 1 εκατ. Τονίζει ότι το Βυζάντιο στην Τουρκία δεν αναπτύσσεται, Ο αριθμός των Ρωμιών στην Κων/λη είναι 70-75 χιλιάδες (1975 20-30 χιλιάδες). Ο πληθυσμός της Κων/λης είναι 2 εκατ.(1964). Το δικό μας θέμα είναι η παιδεία. Πλέον στην Τουρκία δεν υπάρχουν οι πληθυσμοί που ήθελαν να διαμελιστεί η χώρα. Η Τουρκία είναι έθνος κράτος. Οι μειονότητες είναι 0.5%. Για το διεθνές δίκαιο για να είσαι μειονότητα πρέπει να είσαι 5%. Δικαιολογεί με το διεθνές δίκαιο (αντίποινα) την στάση κατά της Ελληνικής Μειονότητας.
Στην συζήτηση ο βουλευτής Cihat Baban λέει ότι ο Γ. Παπανδρέου προσπαθεί να προσεγγίσει τους Κομμουνιστές.
Στις 4/6/1964 το Υπ. Εξ. ζητάει από τον Ν. Ερίμ να μεταβεί στην Νέα Υόρκη επειδή θα γίνει απόβαση στην Κύπρο να υπερασπιστεί την ενέργεια αυτή. Όμως την επομένη αναβλήθηκε το ταξίδι.
Κεφάλαιο 12
Επιστολή Johnson
Αναφέρει ότι η πρώτη φορά που η Τουρκία αποφάσισε να επέμβει είναι αρχές Ιουνίου 1964 που φαίνεται διέρρευσε στους Αμερικανούς και ήρθε η επιστολή του Johnson. Επισημάνει τις επιπτώσεις της επιστολής αυτής που κατά τις πληροφορίες την οργάνωσαν οι ελληνικής καταγωγής πολίτες ΗΠΑ. Η επιστολή δεν δημοσιεύτηκε τότε αλλά τέλη του 1965 (1.5 χρόνο μετά) μαζί με την απάντηση του Ινονού. Στο κείμενο παρατίθεται η επιστολή Johnson (5/6/1964) και η απάντηση του Ινονού (13/6/1964).
21/6/1964 επίσκεψη Ινονού στις ΗΠΑ.
Δήλωση του Υπ.Εξ Ελλάδος σε εφημερίδες για πιθανή συνάντηση του Πρωθυπουργού Γ. Παπανδρέου με τον Ι. Ίνονου υπό τον όρο να γίνουν: να σταματήσουν οι απελάσεις Ελλήνων από την Κων/λη, να ανακληθεί η απόφαση καταγγελίας της Σύμβασης του 1930, δεν είναι αλήθεια ότι η Ελλάδα κήρυξε 12 μίλια της ζώνη αλιείας, η επιβολή βίζας είναι λάθος και να ανακληθεί.
15/6/1964 ο Ι. Ινονού ζητάει σε μυστική συνεδρία ψήφο εμπιστοσύνης. Ψηφοφορία ; 200 λευκά, 194 ερυθρά, 2 πράσινα. Αν και διέρχεται αμφιβολιών ο Ινονού δεν παραιτείται.
20/6/1964 ο Ερίμ προτείνει στον Ινονού στην Αμερική να επιμείνει στις Συνθήκες της Ζυρίχης
– Λονδίνου. Να ζητήσει βοήθεια για την εγκατάσταση εκτοπισμένων Τούρκων. Στις 21/6 μετάβαση στις ΗΠΑ με αεροσκάφος που είχε στείλει ο Πρόεδρος των ΗΠΑ. Γράφει ο Ν.Ερίμ για πρόταση του Mr. Polk του State Department έναντι της Ένωσης Κύπρου με την Ελλάδα να παραχωρηθεί στην Τουρκία η Μυτιλήνη. Κατά της συναντήσεις με τους Αμερικανούς εμφανίζεται ο έμπειρος διπλωμάτης Acheson. Ο Μακάριος δηλώνει ότι οι συνθήκες Ζυρίχης Λονδίνου έχουν πεθάνει και ετοιμάζει το πιστοποιητικό θανάτου αυτών. Κατά τον Ερίμ διαφαίνεται η Ελλάδα θα μπορούσε να συζητήσει την παραχώρηση νήσου έναντι της Κύπρου.
Κατά την επίσκεψη στις ΗΠΑ πολλές επαφές Τούρκων. Συνάντηση Ίνονου με περιοδικό ΤΙΜΕ. Αναφέρει ο Ίνονου στην συνάντηση αυτή αν η Τουρκία χάσει την εμπιστοσύνη της σε άλλα κράτη δύσκολα αποκαθίσταται αυτή δίνοντας το παράδειγμα των Τούρκο – Σοβιετικών σχέσεων…1920-1946 και μετά.
Δήλωση Ι. Ίνονου: Θα δημιουργηθεί ένας νέος κόσμος και η Τουρκία θα βρεί την θέση της.
26/6/1964 ενημερώνει τους Τούρκους ο George Ball για τις συναντήσεις με τον Γ. Παπανδρέου και Έλληνες ιθύνοντες.
Συνέντευξη Ίνονου στην Νέα Υόρκη. Στο νέο άφιξης του Γ. Γρίβα στην Κύπρο απαντάει ουδέτερα. Υπάρχει η ελπίδα ότι μπορεί να επιβληθεί ο Γρίβας στους άτακτους Ε/κ. Πάντως δεν υπάρχει αρνητική στάση στην εμφάνιση του Γρίβα αφού είχαν ενημερωθεί για την μετάβαση αυτή οι Αμερικανοί. Η Κυβέρνηση των ΗΠΑ πίστευε ότι ο Γρίβας δεν θα πολεμούσε τους Τούρκους αλλά τους Κομμουνιστές.
Πληροφορίες ότι οι Ε/κ φέρνουν συνέχεια όπλα στην Κύπρο έχοντας τον έλεγχο των λιμανιών του νησιού.
Επίσκεψη της Τουρκικής αποστολής στο Λονδίνο 27-20/6.
Στις 30/6/1964 συνάντηση Ίνονου με τον De Gaulle στο Παρίσι σε άσχημο κλίμα.
2/7/1964 ο Ινονού λέει στον Ερίμ ότι δεν είναι δυνατό να γίνει απόβαση στην Κύπρο επειδή οι Έλληνες έχουν πάρει αμυντικά μέτρα που θα χρειαζόταν μεγάλη αιματοχυσία να είναι επιτυχής.
4/7/1964 προσπάθεια του Πρέσβη ΕΣΣΔ στην Άγκυρα για βελτίωση σχέσεων με την Τουρκία.
Ο Ερίμ γράφοντας το βιβλίο το 1975 αναφέρεται σε δημοσιευμένες αναμνήσεις εκείνη την εποχή του Π. Γαρουφαλιά Υπ. Αμύνης της Ελλάδος…αναφορά ότι ο Γ. Παπανδρέου δεν δέχθηκε συνάντηση με τον Ινονού αλλά δέχθηκαν την μεσολάβηση του Acheson.
Ακολουθεί μια μακρά έκθεση των συναντήσεων ν. Ερίμ με Achenson. Τα καίρια σημεία είναι:
Αρχικά προτείνει ο Acheson η Τουρκία να πάρει ως κυρίαρχο έδαφος την χερσόνησο της Καρπασίας (4.5% της νήσου). Ο Ερίμ αναφέρει ότι η ευρύτερη περιοχή αυτή είναι 12%. Το υπόλοιπο της νήσου θα ενωθεί με την Ελλάδα. Φαίνεται κατ’ αρχήν η Τουρκία το δέχεται ως βάση πρώτου βήματος για διχοτόμηση ενώ η Ελλάδα το απορρίπτει.
Ενναλακτική πρόταση Acheson όλο το νησί ενώνεται με την Ελλάδα και η Καρπασία ενοικιάζεται στην Τουρκία για 50 χρόνια…Ταξίδι του Μακαρίου στην Αθηνα 27/7 (7 ώρες) και την επομένη στην Αίγυπτο.
Χωρίς την γνώση της Ελληνικής Κυβέρνησης επίθεση των Ε/κ στην Τηλλυρία.
Τουρκική αεροπορία κατά λάθος βομβαρδίζει τούρκους στα Κόκκινα.
Μαζί με τον Ερίμ στην Γενεύη είναι ο Μέραρχος Σουνάλπ.
14/7/1964 Συνάντηση Ερίμ – Η Τουρκική πλευρά θέλει περισσότερα εδάφη για να εξασφαλιστεί ασφάλεια των Τ/κ…Ο Σουνάλπ λέγει τα βόρεια παράλια της Τουρκίας είναι αποκλεισμένα από την ΕΣΣΔ και από τα Δαρδανέλια μέχρι την ν. Καστελόριζο από την Ελλάδα και αν και η Κύπρος ενωθεί με την Ελλάδα θα είναι αποκλεισμένη από κάθε θάλασσα.
Ερώτηση Ερίμ προς Achenson: ποια είναι η περιοχή που θα δοθεί στην Τουρκία στην νήσο και αν θα είναι στην κυριαρχία της Τουρκίας. Οι Τ/κ που θα είναι εκτός της Τουρκικής περιοχής σε ποιο καθεστώς θα βρίσκονται στην Ελληνική περιοχή. Επίσης ρωτάει τον Achenson τι άποψη έχετε για την στρατιωτική κατάληψη που τώρα συμβαίνει της Κύπρου από την Ελλάδα. Ο Acheson απαντάει αυτή η δύναμη των Ελλήνων δεν είναι να περιορίσει τον Μακάριο και όχι τους Τούρκους.
Συνέχεια ζητούν οι Τούρκοι επέκταση της προτεινόμενης Τουρκικής ζώνης δυτικά από την χερσόνησο της Καρπασίας.
Συνάντηση 4/8 Achenson Ερίμ
Ο Acheson λέει ότι οι Τούρκοι διαπραγματεύονται σοβαρά αλλά όχι οι Έλληνες.. Δεν είναι σωστό ότι ο Γ. Παπανδρέου απέρριψε της προτάσεις Acheson αλλά ο Μακάριος.. αναφέρει ο Acheson ότι εισρέουν συνέχεια στην Κύπρο κομμουνιστές. Η Ελληνική πλευρά προτείνει αντί της Καρπασίας οι Τούρκοι να χρησιμοποιούν της Αγγλικές βάσεις…Ζητάει ο Ερίμ η Τουρκική περιοχή να είναι το 11% της νήσου και με τα 5 τουρκικά καντόνια συνολικά η Τουρκική περιοχή να φθάσει στο 25-30% της νήσου.
29/7 αναφέρει ότι οι Έλλαδίτες στρατιώτες φθάνουν στους 7.000. Ο Acheson λέει στον Ερίμ με 7.000 Έλληνες στρατιώτες δεν μπορούν να εμποδίσουν τουρκική απόβαση παρά να εμποδίσουν την δράση των Ε/κ ατάκτων…
30/7 Συμφωνούν Ερίμ με Achenson για την Τουρκική ζώνη. Ο Μακάριος απορρίπτει την πρόταση λέγοντας ότι είναι διχοτόμηση.
Ο Ερίμ λέει η διαφορά Μακαρίου με την Ελλάδα είναι δήθεν και όχι αληθινή. Πληροφορία ότι η Ελλάδα προτείνει ως αντάλλαγμα την ν. Καστελόριζο για την Κύπρο.
Κεφάλαιο 13
Βομβαρδισμός
Ο Ερίμ επιστρέφει στην ‘Αγκυρα 7/8.
Αποφασίζει το Υπ. Συμβούλιο βομβαρδισμό της Τηλλυρίας. Ο Ερίμ λέει στον Ινονού
«Πριν ληφθεί η απόφαση για τον βομβαρδισμό κατά τη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου το βράδυ της Παρασκευής, πρέπει να σταθμιστεί —λαμβάνοντας υπόψη κάθε πιθανό σενάριο— πώς ενδέχεται να εξελιχθούν τα γεγονότα μετά το αρχικό πλήγμα· δεν πρόκειται για ζήτημα που μπορεί να αντιμετωπιστεί σαν τυχερό παιχνίδι. Αν και ο βομβαρδισμός ίσως κάμψει το φρόνημα των Ελληνοκυπρίων και τους αναγκάσει σε υποταγή, θα μπορούσε εξίσου εύκολα να προκαλέσει τη μαζική σφαγή των Τούρκων. Τι θα συνέβαινε τότε; Θα αναγκαζόμασταν να κηρύξουμε πόλεμο· ποια στάση θα τηρούσε η Ρωσία; Τι θα γινόταν αν έθεταν τελεσίγραφο;… Όλοι αυτοί οι παράγοντες πρέπει να συνεκτιμηθούν· δεν πρέπει να ακολουθήσει κανείς αυτόν τον δρόμο σαν να παίζει τζόγο. Επιπλέον, φαίνεται πως η επιλογή επίλυσης του Κυπριακού μέσω στρατιωτικής επέμβασης δεν είναι πλέον βιώσιμη. Η καλύτερη προσέγγιση είναι να επιχειρηθεί εκ νέου διευθέτηση του ζητήματος με την Αμερική. Είτε ο Υπουργός Εξωτερικών είτε ο Πρωθυπουργός θα έπρεπε να πραγματοποιήσουν άλλη μια επίσκεψη στην Ουάσιγκτον. Ο Γερμανός Καγκελάριος Έρχαρντ την επισκέφθηκε τρεις φορές μέσα σε έναν χρόνο. Η Αμερική μοιάζει με μητέρα που έχει πολλά παιδιά: ασχολείται με εκείνο που φωνάζει πιο δυνατά και κάνει τη φωνή του να ακουστεί.»
Γράφει ο Ερίμ για τον Ινονού τα εξής:
Ο Ινονού ήταν επιφυλακτικός ως προς την εμπλοκή της Τουρκίας σε μια περιπέτεια παρά τη θέλησή της. Συνεκτιμούσε την πιθανότητα μια κακώς υπολογισμένη κίνηση να οδηγήσει σε απρόβλεπτες συνέπειες. Όσον αφορά το Κυπριακό, δεν επιθυμούσε να εκθέσει τα 30 εκατομμύρια Τούρκους της Ανατολίας στις καταστροφικές συνέπειες του πολέμου, με σκοπό τη διάσωση των 120.000 ομοεθνών που ζούσαν εκεί. Στάθμιζε προσεκτικά τις πιθανές αρνητικές επιπτώσεις που θα μπορούσε να επιφέρει κάθε βήμα, τόσο στο άμεσο όσο και στο απώτερο μέλλον. Δεν πίστευε στις εύκολες νίκες. Το κυριότερο, υποστήριζε ότι η χώρα ήταν τραγικά ανέτοιμη για πόλεμο, τόσο σε επίπεδο εξοπλισμού όσο και σε επίπεδο πόρων.
Κατόπιν των βομβαρδισμών 7/8 Αυγούστου 1964 με ημερομηνία 9/8/1964 φθάνει στην Άγκυρα επιστολή του Ν. Κρουτσώφ ηγέτη της ΕΣΣΔ
«Η Σοβιετική Κυβέρνηση έλαβε γνώση της στρατιωτικής επιχείρησης που ανέλαβε η Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Τουρκίας κατά της Κυπριακής Δημοκρατίας.»
«Έχει αναφερθεί ότι η Τουρκική Πολεμική Αεροπορία βομβάρδισε κυπριακό έδαφος και το έβαλε στο στόχαστρο πυρών πολυβόλων. Παράλληλα, τουρκικά πολεμικά πλοία προσέγγισαν τις ακτές της Κύπρου. Από τις ενέργειες αυτές υπήρξαν θύματα.»
«Η Σοβιετική Κυβέρνηση καλεί την Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Τουρκίας να σταματήσει τη στρατιωτική επιχείρηση που εξαπέλυσε κατά της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η χρήση όπλων δεν αποτελεί ενδεδειγμένο μέσο για την επίλυση σύνθετων ζητημάτων στις διεθνείς σχέσεις. Οι προσπάθειες επιβολής, μέσω στρατιωτικής ισχύος, μιας λύσης που δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα του έθνους, το μόνο που επιτυγχάνουν είναι να οξύνουν περαιτέρω την κατάσταση. Διευρύνουν το εύρος της διαφοράς και αυξάνουν την απειλή πολέμου. Η Σοβιετική Κυβέρνηση επιθυμεί να επισιτίσει την προσοχή της Τουρκικής Κυβέρνησης στο ζήτημα αυτό. Πρέπει να δοθεί στον λαό της Κύπρου —τόσο στους Τουρκοκύπριους όσο και στους Ελληνοκύπριους— η ευκαιρία να επιλύσει ο ίδιος όλα τα ζητήματα που αφορούν τη χώρα του, χωρίς εξωτερικές παρεμβάσεις. Πρέπει να τους παρασχεθεί η δυνατότητα να αναζητήσουν με ψυχραιμία τρόπους επίλυσης των εσωτερικών τους υποθέσεων με ειρηνικά μέσα.»
«Απευθυνόμενος σε Εσάς, Εξοχότατε κ. Πρωθυπουργέ, σχετικά με τον τερματισμό της ένοπλης επίθεσης που εξαπολύθηκε κατά της Κύπρου, πιστεύω ότι η μακρόχρονη εμπειρία Σας στη διακυβέρνηση θα Σας καταστήσει πλήρως ενήμερους για το μέγεθος της ευθύνης που αναλαμβάνει η Τουρκία διεξάγοντας στρατιωτική επίθεση κατά της Δημοκρατίας της Κύπρου —ενός ανεξάρτητου κράτους και μέλους των Ηνωμένων Εθνών.»
Η απάντηση στην επιστολή του Χρουτσώφ προσπαθεί να δικαιολογήσει τον βομβαρδισμό.
Τις μέρες αυτές υπήρξαν ανταλλαγές μηνυμάτων Ίνονου Γ. Παπανδρέου.
Οι στρατιωτικοί θέλουν να συνεχίσουν βομβαρδισμούς αλλά και να κάνουν απόβαση, Επιστροφή στην Γενεύη του Ερίμ 15/8/1964.
‘Έναρξη των διαπραγματεύσεων ξανά. Η αντίδραση του Acheson διφορούμενη για τους βομβαρδισμούς επειδή έχει μειώσει τον έλεγχο του Μακαρίου από την Αθήνα. Γενικά η Τουρκία συμφωνεί με την διπλή Ένωση υπό τον όρο να δοθεί μεγαλύτερη ζώνη στην Τουρκία. Ο Achenson προτείνει την επέκταση της Τουρκικής ζώνης νοτιοανατολικά της Καρπασίας (2ο σχέδιο Achenson ). Το σημαντικότερο σημείο είναι ότι στις 26/8/1964 ο Achenson σε προσωπικό επίπεδο λέει στον Ερίμ : αν ως ΗΠΑ δεν αναμιχθούμε και δεν θα σε εμποδίσουμε χωρίς να γίνει μεγάλη αιματοχυσία είστε σε θέση να καταλάβετε την περιοχή που σας έχουμε προτείνει; Αν μπορείτε πάτε και κάντε την κατάληψη του. Δεν θα σας εμποδίσει ο 6ος στόλος και αντίθετα θα σας προστατεύσουμε.
Ο Ερίμ φοβούμενος διαρροές στέλνει επειγόντος τον στρατηγό Σουνάλπ στην ‘Άγκυρα να μεταφέρει το μήνυμα στον Ινονού. Όμως ο Ινονού είναι επιφυλακτικός λόγω αντίδρασης της Σ. Ένωσης.
Αναρωτιέται ποιο ήταν το κίνητρο του Acheson λέγοντας και μια διάλεξη που έδωσε ο Achenson στο Σικάγο 24/3/1965 για τον ρόλο του στο Κυπριακό.
Αναφέρει ο Ερίμ τις αντιαμερικανικές διαδηλώσεις στην Τουρκία και τα επεισόδια την ‘Έκθεση της Σμύρνης.
Κεφάλαιο 14
Συζήτηση στην Βουλή της Τουρκίας (3-8/9/1964)
Υπάρχει αντίδραση για τις αποτυχίες της Τουρκίας.
Σε όλες τις ομιλίες του ο Ερίμ αναπτύσσει τις δικές του θέσεις.
Δεν υπάρχει κάποια νέα πληροφορία.
Κεφάλαιο 15
Η Σ.Ένωση και η Κύπρος
Η επίσκεψη του Υπ. Εξ. Τουρκίας F.C. Erkin κατά τον συγγραφέα υπήρξε πολύ σημαντική για αλλαγή στάσης της Σ. Ένωσης… αναφέρει και την επίσκεψη του Α. Γκρομύκο στην Τουρκία 21/1/1965 που βελτίωσε τις σχέσεις Τουρκίας – Σ. Ένωσης.
Κεφάλαιο 16
Λονδίνο, Νέα Υόρκη , Ουάσιγκτον
Αναφέρει συναντήσεις του τέλος 1964.. στο Λονδίνο με τον καθ. Bernard Lewis για το βιβλίο που έγραψε με τίτλο Modern Turkiye Appearance.
Αναφέρει ότι η κατάσταση των Τούρκων στην Κύπρο είναι πολύ άσχημη.
Στις 13/2/1965 πέφτει η Κυβέρνηση Ι. Ινονού και αναφέρει ότι σταματάει η ανάμιξη του στο Κυπριακό.
1 Συστηματικά η Τουρκική ηγεσία αλλά και ο τύπος χρησιμοποιούν για τους Ελληνοκύπριους τον όρο Rum (Ρωμιοί) και ποτέ Yunan.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ ΑΝΙΝΕΥΣΕΩΝ: Τα κείμενα που δημοσιεύουν οι Ανιχνεύσεις αποσκοπούν στο να σας δώσουν μια συνολική-κατά το δυνατόν- εικόνα για επίμαχα θέματα που διχάζουν τη διεθνή κοινότητα. Δεν ταυτίζονται, κατ ανάγκην, με το περιεχόμενό τους.
Ήμουν 19 ετών και ζούσα στην Μπάνια Λούκα, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Βοσνίας, όταν άρχισε να διαλύεται η Γιουγκοσλαβία. Αυτό που θυμάμαι περισσότερο είναι το σοκ και η ταχύτητα με την οποία η φυσιολογική ζωή μου —όπως και η ζωή των φίλων μου— τερματίστηκε απότομα.
Εκείνη την εποχή δεν παρακολουθούσα ιδιαίτερα την πολιτική ούτε έβλεπα συχνά ειδήσεις. Επομένως, δεν είχα ιδέα για όσα επρόκειτο να ακολουθήσουν: ένας ολοκληρωτικός πόλεμος και η γενοκτονία των Βόσνιων Μουσουλμάνων, με επικεφαλής τον Ράτκο Μλάντιτς, τον Σερβοβόσνιο στρατηγό και καταδικασμένο εγκληματία πολέμου, ο οποίος πέθανε αυτή την εβδομάδα σε φυλακή της Χάγης.
Η εθνοτική καταγωγή δεν ήταν κάτι για το οποίο συζητούσαμε ποτέ με τους φίλους μου όταν μεγαλώναμε. Δύο από τους καλύτερους φίλους μου δεν ήταν Σέρβοι — κάτι που συνειδητοποίησα μόνο όταν έφυγαν ξαφνικά από τη Βοσνία, τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1992.
Λίγο αργότερα πληροφορήθηκα ότι επρόκειτο να επιστρατευθώ στη σερβική εδαφική άμυνα, χωρίς καν να γνωρίζω τι ακριβώς ήταν αυτή. Πήγα να παραλάβω τη στολή και τις αρβύλες μου, και τότε οι γονείς μου με έβαλαν σε ένα λεωφορείο για να φύγω από τη χώρα. Δεν ήξερα πού πήγαινα.
Έτσι εγκατέλειψα τη χώρα μου, μόνη μου, για πρώτη φορά στη ζωή μου: βιαστικά, χωρίς αποχαιρετισμούς και χωρίς να γνωρίζω εάν ή πότε θα ξανάβλεπα την οικογένειά μου.
Δεν ήμουν η μόνη. Σχεδόν δύο εκατομμύρια Βόσνιοι εκτοπίστηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Τώρα, μετά τον θάνατο του Μλάντιτς, αυτές οι αναμνήσεις από τον πόλεμο επιστρέφουν ορμητικά. Την ίδια στιγμή, βλέπω τις αποκαρδιωτικές εικόνες Σέρβων στη Βοσνία να τιμούν τον Μλάντιτς ως ήρωα.
Δεν ήταν ήρωας. Ούτε, όμως, βοηθά να τον χαρακτηρίζουμε απλώς «παράφρονα» ή «χασάπη». Ο Μλάντιτς αποτελεί συμβολική υπενθύμιση των ανεπίλυτων συνεπειών του πολέμου: των διαιρέσεων που εξακολουθούν να υφίστανται μεταξύ των Βόσνιων και της επιλεκτικής μνήμης που διατηρούν πολλοί για τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν.
Τοιχογραφία του πρώην στρατιωτικού ηγέτη των Σερβοβοσνίων Ράτκο Μλάντιτς, την οποία βανδάλισαν με μπογιά στο Βελιγράδι της Σερβίας το 2022. Darko Vojinovic/AP
Ταχεία άνοδος στη στρατιωτική ιεραρχία
Ο Μλάντιτς ήταν επαγγελματίας αξιωματικός του γιουγκοσλαβικού στρατού. Η άνοδός του στην ιεραρχία επιταχύνθηκε στην αρχή του πολέμου της Βοσνίας, όταν διορίστηκε αρχιστράτηγος του στρατού των Σερβοβοσνίων.
Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι αυτός ο νεοσύστατος στρατός κληρονόμησε όλο το βαρύ οπλοστάσιό του από τον πρώην γιουγκοσλαβικό στρατό. Διέθετε τα όπλα και τις στρατιωτικές υποδομές στη Βοσνία, ενώ επικεφαλής του ήταν ο Μλάντιτς, ένας έμπειρος επαγγελματίας αξιωματικός.
Ο στρατός του Μλάντιτς κατέλαβε γρήγορα το 70% της χώρας και πολιόρκησε την πρωτεύουσα, το Σαράγεβο. Περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στον πόλεμο, από το 1992 έως το 1995. Τουλάχιστον 8.000 Βόσνιοι Μουσουλμάνοι, άνδρες και αγόρια, δολοφονήθηκαν από τον στρατό των Σερβοβοσνίων στη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα, τον Ιούλιο του 1995.
Ο Μλάντιτς αποτέλεσε το πρόσωπο αυτής της αμείλικτης στρατιωτικής εκστρατείας, καθώς και της ανόδου του σερβικού εθνικισμού εκείνη την περίοδο.
Ο στρατηγός Ράτκο Μλάντιτς μιλά σε στρατιώτες κοντά στη βοσνιακή πόλη Τσάζιν, στις 4 Σεπτεμβρίου 1994. Radivoje Pavicic/AP
Στο πλαίσιο της έρευνάς μου, έχω μελετήσει τις μαρτυρίες Σέρβων στρατιωτών και ηγετών της περιόδου του πολέμου, ενώ έχω συνομιλήσει εκτενώς με την Μπιλιάνα Πλάβσιτς, πρώην πρόεδρο της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας και τη μοναδική γυναίκα σε βάρος της οποίας απαγγέλθηκαν κατηγορίες από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία. Η Πλάβσιτς συνεργάστηκε στενά με τον Μλάντιτς και τον γνώριζε πολύ καλά.
Οι Σέρβοι στρατιώτες και ηγέτες —και, δυστυχώς, πολλοί απλοί Σέρβοι— τον θαύμαζαν για την υποτιθέμενη γενναιότητά του, την ασυνήθιστη αυτοπεποίθησή του και τις επιδείξεις ισχύος του.
Γι’ αυτό, ακόμη και σήμερα, πολλοί Σέρβοι εξακολουθούν να τον βλέπουν ως προστάτη τους — σαν έναν άγιο που υπερασπίστηκε τους Σέρβους κατά τη διάρκεια του πολέμου. Κατέχει ιδιαίτερη θέση στη σερβική μυθολογία, εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο γενιές νέων Σέρβων έχουν διαπαιδαγωγηθεί με αφηγήσεις για τον ηρωισμό του στον πόλεμο.
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, το 1996, ο Μλάντιτς πέρασε στην παρανομία και κρυβόταν επί σχεδόν 16 χρόνια, ζώντας στην επαρχία της Σερβίας μέχρι τη σύλληψή του. Δικάστηκε στη Χάγη, καταδικάστηκε για εγκλήματα πολέμου και το 2017 του επιβλήθηκε ποινή ισόβιας κάθειρξης.
Κατανοώντας τον Μλάντιτς ως άνθρωπο και εγκληματία πολέμου
Ως μελετήτρια των μαζικών θηριωδιών, πιστεύω ότι πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στον τρόπο με τον οποίο επιχειρούμε να κατανοήσουμε ή να εξηγήσουμε τις πράξεις όσων διαπράττουν τέτοια εγκλήματα.
Τα μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν τον Μλάντιτς ως τέρας, παράφρονα και «Χασάπη της Βοσνίας». Θεωρώ, όμως, σημαντικό να επισημανθεί ότι δεν ήταν ψυχοπαθής.
Ένας τέτοιος χαρακτηρισμός περιορίζει τόσο την προσωπική ποινική ευθύνη του όσο και τη σημασία των μηχανισμών που κατέστησαν δυνατά τα εγκλήματά του. Τον παρουσιάζει ως κάποιον αποκομμένο από την ανθρώπινη φύση.
Ο Μλάντιτς θεωρήθηκε «ασυνήθιστος» εξαιτίας των εγκλημάτων που διέπραξε, αλλά συγχρόνως ήταν και ένας «συνηθισμένος» οικογενειάρχης. Η μοναχοκόρη του αυτοκτόνησε στο Βελιγράδι της Σερβίας το 1994, χρησιμοποιώντας το πιστόλι του. Ορισμένοι υποστήριξαν ότι έβαλε τέλος στη ζωή της όταν πληροφορήθηκε τον ρόλο του πατέρα της στον πόλεμο.
Είναι σημαντικό να μη βλέπουμε τον Μλάντιτς σαν κάποιο τέρας που διέπραξε μαζικά εγκλήματα, αλλά σαν έναν άνθρωπο που τα διέπραξε. Η εξανθρώπιση ενός ανθρώπου ο οποίος έχει καταδικαστεί για εγκλήματα πολέμου και γενοκτονία προκαλεί, δικαιολογημένα, έντονη δυσφορία σε πολλούς, καθώς ενέχει τον κίνδυνο να υποβαθμιστούν η βαρύτητα των εγκλημάτων και η ενοχή του. Οι ανησυχίες αυτές πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη.
Ωστόσο, η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο άνθρωποι όπως ο Μλάντιτς μπόρεσαν να διαπράξουν αυτά τα εγκλήματα είναι σημαντική, εάν θέλουμε να μάθουμε πώς θα αποτρέψουμε την επανάληψή τους στο μέλλον.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε η τεράστια στρατιωτική υποδομή που περιέβαλλε τον Μλάντιτς. Δεν θα μπορούσε μόνος του να διαπράξει όλες τις θηριωδίες του πολέμου. Είχε στη διάθεσή του έναν ολόκληρο στρατό ανθρώπων, οι οποίοι υποστήριζαν τις αποφάσεις του και εκτελούσαν τις διαταγές του.
Η σύνθετη κληρονομιά του εξακολουθεί να υφίσταται
Η σύλληψη και η καταδίκη του Μλάντιτς είχαν ιστορική σημασία, όμως η απονομή δικαιοσύνης παραμένει ελλιπής. Καμία δικαστική απόφαση και καμία ποινή δεν μπορούν να επαναφέρουν στη ζωή τους χιλιάδες ανθρώπους που χάθηκαν ούτε να επιστρέψουν στα σπίτια τους όσους εκτοπίστηκαν.
Το σημαντικότερο είναι ότι οι Βόσνιοι μπορεί να εξασφάλισαν δικαστική δικαίωση με την καταδίκη του Μλάντιτς, πολλοί όμως εξακολουθούν να αισθάνονται ότι δεν έχει αποδοθεί ηθική δικαιοσύνη. Ούτε ο Μλάντιτς ούτε οποιοσδήποτε άλλος καταδικασμένος εγκληματίας πολέμου εξέφρασε ποτέ μεταμέλεια ή παραδέχθηκε τα εγκλήματά του ενώπιον των οικογενειών των θυμάτων. Ακόμη πιο οδυνηρό είναι το γεγονός ότι πολλοί τούς τιμούν ως ήρωες, αντί να τους αντιμετωπίζουν ως εγκληματίες πολέμου.
Η Εντίμπα Σαλίχοβιτς, δεξιά, αντιδρά μαζί με άλλες Βόσνιες γυναίκες στο Ποτότσαρι της Βοσνίας, κατά την ανακοίνωση της καταδίκης του Μλάντιτς το 2017. Amel Emric/AP
Η καταδίκη του Μλάντιτς δεν οδήγησε ούτε σε συμφιλίωση στη σημερινή Βοσνία και Ερζεγοβίνη. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία ήλπιζε ότι θα συνέβαλλε σε αυτήν μέσω του έργου του, αλλά κάτι τέτοιο δεν συνέβη ποτέ. Οι ιστορικές αποφάσεις του δικαστηρίου και οι καταθέσεις των μαρτύρων δεν εξάλειψαν την άρνηση που εξακολουθεί να εκδηλώνεται από πολλούς σχετικά με τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου.
Οι δικαστικές διώξεις δημιούργησαν εκατομμύρια σελίδες αποδεικτικού υλικού, οι οποίες επιβεβαίωσαν πέρα από κάθε αμφισβήτηση ότι η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα συνέβη και διαπράχθηκε από συγκεκριμένα πρόσωπα. Τόσο διεθνή δικαστήρια του ΟΗΕ όσο και εθνικά δικαστήρια αποφάνθηκαν επίσης ότι επρόκειτο για γενοκτονία.
Ωστόσο, πολλοί Σέρβοι εξακολουθούν να μην το αποδέχονται. Το 2024, χιλιάδες Σερβοβόσνιοι βγήκαν στους δρόμους της γενέτειράς μου, της Μπάνια Λούκα, για να διαμαρτυρηθούν εναντίον ενός προτεινόμενου ψηφίσματος του ΟΗΕ για την απόδοση τιμής στα θύματα της γενοκτονίας της Σρεμπρένιτσα. Το κοινοβούλιο της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας ενέκρινε επίσης έκθεση η οποία αρνούνταν ότι διαπράχθηκε γενοκτονία.
Αφού πληροφορήθηκαν τον θάνατο του Μλάντιτς αυτή την εβδομάδα, πολλοί νεαροί Σερβοβόσνιοι βγήκαν στους δρόμους για να τιμήσουν τη ζωή και την παρακαταθήκη του. Κρατούσαν σημαίες και αφίσες με το πρόσωπό του, τραγουδώντας και φωνάζοντας ρυθμικά το όνομά του. Οι περισσότεροι από αυτούς τους νέους γεννήθηκαν μετά τον πόλεμο, αλλά μεγάλωσαν ακούγοντας αφηγήσεις που παρουσίαζαν τον Μλάντιτς ως σωτήρα των Σέρβων.
Ovo nije Kragujevac. Nije Beograd. Nije Užice. Ovo je Zvornik – ovo je grad u kojem su Mladićevi ratni kerovi izvršavali njegove naredbe. Ovo je grad masovnih grobnica moga naroda. Ovo je grad iz kojeg je na desetine hiljada Bošnjaka protjerano. Ovo je grad koji večeras slavi lik… pic.twitter.com/zQ8DVbYT7m
Υπάρχει κάτι βαθιά προβληματικό στην παρακαταθήκη των μεταπολεμικών διώξεων —και ειδικότερα στην αποτυχία της πολιτικής ηγεσίας να ανοικοδομήσει την κοινωνία— εφόσον δεν έχουμε κατορθώσει να εξαλείψουμε αυτή την άρνηση ή την αντίληψη περί του υποτιθέμενου ηρωισμού του Μλάντιτς.
Κατά την άποψή μου, την ευθύνη γι’ αυτό φέρει η σερβική ηγεσία που ανέλαβε την εξουσία μετά τον πόλεμο και επέτρεψε να συντελεστεί αυτή η τεράστια ιστορική αναθεώρηση.
Ο Μλάντιτς και οι υπόλοιποι ηγέτες της περιόδου του πολέμου δεν παρουσιάζονται ως εγκληματίες πολέμου στα σχολικά εγχειρίδια ιστορίας των Σερβοβοσνίων. Αντιθέτως, περιγράφονται ως ήρωες που ίδρυσαν τη Σερβική Δημοκρατία, την ξεχωριστή, σερβικής πλειονότητας οντότητα της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης η οποία προέκυψε από τον πόλεμο.
Γι’ αυτό ο πόλεμος δεν τελείωσε ποτέ πραγματικά. Συνεχίζεται ακόμη και σήμερα με άλλους τρόπους: μέσα από επίσημες αφηγήσεις, σύμβολα και αναμνηστικά αντικείμενα.
Ως ακαδημαϊκός που έχει αφιερώσει τη σταδιοδρομία της στην τεκμηρίωση των εγκλημάτων πολέμου εκείνης της περιόδου, αισθάνομαι συντετριμμένη βλέποντας ότι δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου γεγονότα σχετικά με τον πόλεμο τα οποία να γίνονται αποδεκτά από όλους τους Βόσνιους. Μέχρι να επιτευχθεί αυτό, η Βοσνία θα παραμένει διχασμένη.
Η συγγραφέας
Ολιβέρα Σίμιτς
Καθηγήτρια Νομικής στο Πανεπιστήμιο Γκρίφιθ
Η Ολιβέρα είναι πτυχιούχος Νομικής του Πανεπιστημίου της Νις στη Σερβία, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου Νομικής από το Πανεπιστήμιο του Έσεξ στο Ηνωμένο Βασίλειο, μεταπτυχιακού τίτλου από το Πανεπιστήμιο των Ηνωμένων Εθνών για την Ειρήνη στην Κόστα Ρίκα και διδακτορικού από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Μελβούρνης.
Η έρευνά της επικεντρώνεται στη μεταβατική δικαιοσύνη, το διεθνές δίκαιο, το φύλο και το έγκλημα. Έχει δημοσιεύσει πολυάριθμα άρθρα σε επιστημονικά περιοδικά, κεφάλαια σε συλλογικούς τόμους και βιβλία.
Το 2017, μαζί με ομάδα ειδικών στη μεταβατική δικαιοσύνη, δημοσίευσε το πρώτο σχετικό εγχειρίδιο, με τίτλο «Εισαγωγή στη Μεταβατική Δικαιοσύνη» (An Introduction to Transitional Justice, Routledge). Το έργο αναθεωρήθηκε και επικαιροποιήθηκε για τη δεύτερη έκδοσή του, η οποία κυκλοφόρησε το 2020.
Η πιο πρόσφατη μονογραφία της, με τίτλο «Τα σιωπηλά θύματα της σεξουαλικής βίας σε καιρό πολέμου» (Silent Victims of Wartime Sexual Violence), εκδόθηκε από τον Routledge το 2018. Το βιβλίο εξετάζει τη σιωπή που περιβάλλει τις εμπειρίες των γυναικών από τη σεξουαλική βία σε καιρό πολέμου στον ακαδημαϊκό, νομικό και δημόσιο λόγο.
Η Ολιβέρα υποστηρίζει ότι το διεθνές ποινικό δίκαιο και ο φεμινιστικός νομικός λόγος σχετικά με τη σεξουαλική βία σε καιρό πολέμου μπορούν να διαμορφώσουν μια προβληματική ιεράρχηση των θυμάτων, η οποία αποκλείει ή δεν αναγνωρίζει ορθά τις εμπειρίες σεξουαλικής βίας ορισμένων γυναικών κατά τη διάρκεια αλλά και μετά το τέλος ένοπλων συγκρούσεων.
Έπειτα από πολυετή συνεργασία με επιζώντες μαζικών θηριωδιών, η Ολιβέρα εργάζεται επίσης σε ερευνητικό πρόγραμμα που εξετάζει τι συμβαίνει στους ανθρώπους οι οποίοι έχουν εκτίσει ποινές για εγκλήματα πολέμου, γενοκτονία και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
Αυτή την περίοδο συγγράφει μονογραφία για την Μπιλιάνα Πλάβσιτς, τη μοναδική γυναίκα που διώχθηκε ποινικά ενώπιον του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για την πρώην Γιουγκοσλαβία.
Του Βασίλη Μούτσογλου Πληρεξουσίου Υπουργού Α΄ ε.τ.
πηγή: Στράβων
Τι θα έκανε η Ελλάδα, αν η Τουρκία ξαφνικά επέκτεινε τα χωρικά της ύδατα στο Αιγαίο στα 12 ν.μ.; Δεν θα δημιουργούσε αυτόματα τις προϋποθέσεις για μια αύξηση των χωρικών υδάτων της Ελλάδας επίσης στα 12 ν.μ.;
Οι απέναντι ακτές της νοτίου Κρήτης, στη Λιβύη, έχουν καθεστώς χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. Επομένως, θα είναι απολύτως δικαιολογημένο η χώρα μας να αυξήσει εκεί, όπως έχει το δικαίωμα από το Διεθνές Δίκαιο, την αιγιαλίτιδα ζώνη της.
Σε αντίθεση με το Αιγαίο, εδώ δεν υπάρχει αντίθεση της διεθνούς ναυτιλιακής κοινότητας. Ακόμη, αυτή η επέκταση δεν αντιτίθεται στην αρχή της επιείκειας – equity, την οποία προβάλλει η Τουρκία κάθε φορά που το Διεθνές Δίκαιο δεν την ευνοεί.
Η Τουρκία είναι μακριά, και η ΑΟΖ του Τουρκολιβικού Μνημονίου είναι απλώς ένα γελοίο ανέκδοτο που δεν ταιριάζει στη σοβαρότητα ενός κράτους όπως η Τουρκία, κάτι που θα έπρεπε να της επισημαίνεται κάθε φορά που αναφέρεται σε αυτή.
Η περίπτωση των 12 ν.μ. ισχύει και για το σύμπλεγμα του Καστελόριζου, σύμφωνα πάντα με το Διεθνές Δίκαιο. Επιπρόσθετα, τόσο η βόρεια ακτή του, προς την Τουρκία, όσο και η νότια προς την Αίγυπτο έχουν απέναντί τους καθεστώς 12 ν.μ. Η παραίτηση από τη δυνατότητα αυτή μπορεί να θέσει σε κίνδυνο και την όποια ΑΟΖ θα του αναλογούσε προς τον νότο. Προς αυτή την κατεύθυνση κινήθηκε προφανώς και η δημιουργία οικολογικού πάρκου της Τουρκίας γύρω από το σύμπλεγμα. Κάτι που επίσης πρέπει να επισημαίνεται.
Ακόμη, το οικολογικό πάρκο στο βορρά μπορεί να αποτελεί ένδειξη της επιθυμίας της Τουρκίας για χωρικά ύδατα 12 ν.μ. στην Ίμβρο και στον κλειστό κόλπο του Ξηρού. Θα μπορούσαμε να το αποδεχθούμε με αντίστοιχη αύξηση των χωρικών υδάτων στη Λήμνο και στη Σαμοθράκη. Εναλλακτικά, στο χώρο που απομένει μετά τον καθορισμό των πάρκων της Τουρκίας στην περιοχή, να κηρύξει και η Ελλάδα οικολογικά πάρκα. Οι απλές διαμαρτυρίες και μάλιστα σε ώτα κωφευόντων (όπως έχει επανειλημμένα αποδειχθεί) δεν αρκούν
Το θέμα της ανακήρυξης ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδος και Κύπρου δεν βρίσκεται, συνήθως, στην πρώτη γραμμή, ψηλά στην ατζέντα, παρά το γεγονός ότι πρόκειται για πολύ σημαντικό, στρατηγικής σημασίας, θέμα.
Η Λευκωσία είναι έτοιμη, τεχνικά και πολιτικά, γι’ αυτό το βήμα, ωστόσο, στην Αθήνα δεν ευνοεί μια τέτοια κίνηση. Προφανώς αυτό το οποίο την προβληματίζει είναι η αντίδραση της Άγκυρας. Κι αυτό το ξέρουν οι Τούρκοι και επενδύουν σε τούτο.
Ο καθορισμός θαλάσσιων συνόρων Ελλάδος και Κύπρου, είναι ένα θέμα ταμπού, το οποίο θα πρέπει να ξεπερασθεί. Χρειάζεται πολιτική βούληση και αποφασιστικότητα.
Η Λευκωσία είναι έτοιμη και κατ΄ επανάληψη από την περίοδο της προεδρίας Τάσσου Παπαδόπουλου εγείρει το ζήτημα τούτο στην Αθήνα.
Η ελλαδική πλευρά, ωστόσο, αποφεύγει να κάνει το βήμα αυτό. Θεωρήθηκε, πάντως, ευκαιρία για την Αθήνα να προχωρούσε με τον καθορισμό ΑΟΖ με την Κύπρο, όταν η Τουρκία ανακοίνωσε το τουρκολιβυκό.
Ο καθηγητής Θεόδωρος Καρυώτης, που χαρακτηρίζεται και ο «πατέρας της ΑΟΖ», σχολιάζοντας την τουρκική παράνομη κίνηση ανακήρυξης δυο θαλάσσιων πάρκων, στο Βόρειο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, ανέφερε πως η μόνη απάντηση στην παράνομη “Γαλάζια Πατρίδα” είναι η αμεση οριοθέτηση της ελληνικής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με την Κυπριακή Δημοκρατία.
«Προσπαθώ από την δεκαετία του 1980, να αναδείξω την αξία και την σημασία του συμπλέγματος του Καστελλόριζου (Ρω, Στρογγύλη, Μεγίστη), διότι με το νέο Σύνταγμα των Θαλασσών (UNCLOS 1982) η ΑΟΖ της Ελλάδας εφάπτεται με την ΑΟΖ της Κύπρου και έτσι η Τουρκία δεν διαθέτει θαλάσσια σύνορα με την Αίγυπτο!», ανέφερε ο κ. Καρυώτης (άρθρο στην Hellas Journal).
Περαιτέρω υπενθυμίζεται ότι το 2019 η Κυπριακή Δημοκρατία προχώρησε στην κατάθεση συντεταγμένων για καθορισμό Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) για τη θάλασσα απέναντι από τις ακτές της κατοχικής Τουρκίας και πρότεινε στην Άγκυρα να αρχίσουν συζητήσεις επί του θέματος.
Μετά την κατάθεση των συντεταγμένων, που έγινε επί Νίκου Χριστοδουλίδη στο υπουργείο Εξωτερικών, στάλθηκε ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία με πρόταση για έναρξη διαπραγματεύσεων οριοθέτησης διά συμφωνίας ή με απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης.
Η ρηματική διακοίνωση επιδόθηκε στην πρεσβεία της Τουρκίας στην Αθήνα και για προφανείς λόγους απορρίφθηκε αμέσως από την κατοχική δύναμη.
Όπως είχε σημειωθεί, επρόκειτο για μια κίνηση άσκησης κυριαρχικού δικαιώματος, που ετοιμάσθηκε μετά από προσεκτική μελέτη.
Τεχνικά- μέσα από το Κτηματολόγιο κι άλλες συναφείς υπηρεσίες του κράτους- και νομικά (Γενική Εισαγγελία). Η κατάθεση έγινε στη Διεύθυνση Ωκεανικών Υποθέσεων και Δικαίου της Θάλασσας των Ηνωμένων Εθνών.
(*) Ο Κώστας Βενιζέλος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας με έδρα τη Λευκωσία της Κύπρου.
του Αχιλλέα Ταουξή, Υποστρατήγου ε.α.
Αχιλλεύς Ταουξής
Γεώργιος Κουτσούμης Αναλυτής Μέσης Ανατολής
Γεώργιος Κουτσούμης Αναλυτής Μέσης Ανατολής
Olivera Simic
Του Βασίλη Μούτσογλου Πληρεξουσίου Υπουργού Α΄ ε.τ.