του Παντελή Σαββίδη

Ένα Οδοιπορικό από το Σπλιτ στο πολιορκημένο Σεράγεβο τον Αύγουστο του 1993 με αφορμή το θάνατο του στρατιωτικού ηγέτη των Σέρβων της Βοσνίας Ράτκο Μλάντιτς

Εισαγωγή

Από το 1988 έως το 2008 κάλυψα συστηματικά τις εξελίξεις στους βαλκανικούς πολέμους. Η πρώτη μου αποστολή ήταν το 1988 στο Βελιγράδι, για την εφημερίδα «Θεσσαλονίκη». Ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου στη δημοσιογραφική μου διαδρομή. Από τότε η παρουσία μου στις βαλκανικές χώρες έγινε συχνή: αρχικά για την εφημερίδα και, στη συνέχεια, για την ΕΡΤ3.

Τον Αύγουστο του 1993, μαζί με τον συνάδελφο Μπάμπη Μίκα, βρισκόμασταν στον ευρύτερο γιουγκοσλαβικό χώρο καλύπτοντας τις εξελίξεις. Κάποια στιγμή θελήσαμε να επισκεφθούμε το αποκλεισμένο Σεράγεβο. Στην προσπάθειά μας να εξασφαλίσουμε τις απαραίτητες διαπιστεύσεις βρεθήκαμε στο Σπλιτ, έχοντας φθάσει εκεί από το Βελιγράδι έπειτα από μια μεγάλη παράκαμψη μέσω Ουγγαρίας. Ο άμεσος δρόμος από το Βελιγράδι προς το Σπλιτ ήταν κλειστός εξαιτίας του πολέμου.

Εκτός από τις διαπιστεύσεις που αποκτήσαμε, είχαμε πληροφορηθεί ότι ένα μεταγωγικό C-130 μετέφερε καθημερινά εφόδια και διαπιστευμένα πρόσωπα στο Σεράγεβο και επέστρεφε αυθημερόν. Σκεφθήκαμε ότι θα μπορούσαμε να μεταβούμε στη Ρώμη και από εκεί, με το C-130, στη βοσνιακή πρωτεύουσα. Ώσπου κάποιος μας εξήγησε ότι αυτό δεν ήταν δυνατόν και μας μίλησε για μια μεγάλη διεθνή αποστολή ειρήνης που θα επιχειρούσε να σπάσει οδικώς τον αποκλεισμό.

Η διοργάνωση ονομαζόταν «Mir Sada» — «Ειρήνη Τώρα». Περίπου 2.000 άνθρωποι από διάφορες χώρες συγκεντρώθηκαν στο Σπλιτ. Λόγω της περιορισμένης μεταφορικής δυνατότητας, περίπου 850 ξεκίνησαν οδικώς στις 4 Αυγούστου 1993. Μετά τις συγκρούσεις, τις καθυστερήσεις και τις αποχωρήσεις, μόνον 67 συνέχισαν και μπήκαν στο Σεράγεβο το πρωί της 11ης Αυγούστου. Ανάμεσά τους βρισκόμασταν κι εμείς. Τα υπόλοιπα θα τα διαβάσετε στη συνέχεια.

Η αποστολή «Mir Sada»

Χρειαζόταν μεγάλο κουράγιο και αποφασιστικότητα για να επιμείνει κανείς να προχωρήσει κάτω από το «βάρος» των πληροφοριών που έδιναν ο ΟΗΕ, για επικείμενο βομβαρδισμό των σερβικών θέσεων γύρω από το Σεράγεβο ή οι στρατιωτικοί παρατηρητές, που μιλούσαν για σορούς πτωμάτων στην πόλη.

Από τους οκτακόσιους και πλέον διαδηλωτές που ξεκίνησαν από το Σπλίτ με προορισμό το Σεράγεβο, προχώρησαν μετά τη λίμνη του Πρόζορ, όπου η αποστολή κατασκήνωσε για τρεις ημέρες, μόνο εβδομήντα.

Τελικά μέσα στο Σεράγεβο εισήλθαν εξήντα επτά από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες και τις ΗΠΑ.

Από την Ελλάδα, στην αποστολή που κατάφερε να εισέλθει στην πόλη, συμμετείχαν έξι άτομα, όλα από τη Θεσσαλονίκη και μια ελληνίδα που ζει στη Ρώμη. Συνολικά επτά.

Αρχικά, στην ελληνική αντιπροσωπεία, συμμετείχαν είκοσι άτομα. Οι δεκατέσσερις, προτίμησαν να ακολουθήσουν τον καθολικό ιερέα Ντον Αλμπίνο στο ταξίδι της επιστροφής, άλλοι διότι δεν υπήρχαν, όπως έλεγαν, τα εχέγγυα για σοβαρή οργάνωση της αποστολής από τους εναπομείναντες και άλλοι, όπως υποστήριζαν, διότι εξέλιπαν οι αρχικοί ιδεολογικοί όροι που επέβαλαν την πορεία προς το Σεράγεβο, κυριότερος των οποίων κατά τους αποχωρήσαντες, ήταν η μαζική συμμετοχή στην αποστολή.

Οι έλληνες από τη Θεσσαλονίκη όχι απλώς ακολούθησαν τους άλλους 61 που εισήλθαν στο Σεράγεβο αλλά πρωτοστάτησαν στο να προχωρήσει η αποστολή και βάρυναν αποφασιστικά με την ψήφο τους αλλά και την ενεργητικότητά τους, να ξεπερασθούν τα εμπόδια.

Η αποστολή είχε ονομαστεί «Mir Sada», «Ειρήνη Τώρα» και είχε ως στόχο πορεία προς το Σεράγεβο και εκδηλώσεις μέσα στην πόλη. Η πρωτοβουλία για τη διοργάνωσή της ανήκε σε δύο οργανώσεις με κυρίαρχο το καθολικό στοιχείο: Στην ιταλική «Beate» και στη γαλλική «Equilibre».

Οι εβδομήντα διαδηλωτές, με αρχηγό, πλέον τον Μπρούνο, μιας άλλης γαλλικής οργάνωσης, της «Harmonie Internationale»,μετά την αποχώρηση του καθολικού ιερέα Ντόν Αλπίνο, προχώρησαν με κατεύθυνση το Σεράγεβο.

Πέρασαν την κωμόπολη Πρόζορ και στη συνέχεια το Γκόρνι Βακούφ, όπου διεξήγοντο μάχες μέσα στην πόλη, μεταξύ Κροατών και Μουσουλμάνων. Η αποστολή συνέχισε προς το Νόβι Τράβνικ, τη Βιτέζ και το βράδυ διανυκτέρευσε στην πόλη Ζένιτσα, στο ισόγειο ενός ξενοδοχείου που ήταν κέντρο του ΟΗΕ και της ΕΟΚ, τότε.

Την επομένη η αποστολή έφθασε στο Κίσιελακ στα σύνορα της κροατικής και σερβικής Βοσνίας, όπου και διανυκτέρευσε πάλι.

Οι Σέρβοι ζητούσαν άδεια του ΟΗΕ για να επιτρέψουν τη διέλευση της αποστολής που μετέφερε ανθρωπιστική βοήθεια.

Την άλλη μέρα η άδεια δόθηκε και η αποστολή προχώρησε μερικά χιλιόμετρα,μέχρι την πόλη ‘Ίλιτζα, όπου διανυκτέρευσε και πάλι σε ένα εγκαταλελειμμένο ξενοδοχείο της περιοχής.

Η ‘Ίλιτζα, είναι ουσιαστικά προάστιο του Σεράγεβο.

Η επομένη ημέρα, έμοιαζε στα μάτια των 67 κάτι σαν την εκπλήρωση ενός ονείρου τους. Εισήλθαν στο Σεράγεβο, ικανοποιημένοι για το αίσιον πέρας της προσπάθειάς τους που περιέκλειε δυσκολίες αλλά και πολλούς κινδύνους, ακόμη και για τη ζωή τους.

Οι εμπειρίες όλων ήταν συγκλονιστικές.

Αυτές τις εμπειρίες με την οπτική γωνία ενός δημοσιογράφου θα επιχειρήσουμε να αναπτύξουμε.

Στα βήματα της Ιστορίας

Η ιστορία επέβαλε στους λαούς των Βαλκανίων, ο θρησκευτικός παράγοντας, να έχει ειδικό βάρος στη συμπεριφορά τους και να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία και τη διαιώνιση του πολιτισμού τους.

Το πρώην Βασίλειο της Βοσνίας και το Δουκάτο της Ερζεγοβίνης αποτελούσαν από την εποχή της Οθωμανικής κατάκτησης, το 1463,ένα eyalet, που χαρακτηριζόταν πασαλίκι. Ο κυβερνήτης τους, βεζίρης με τρεις αλογοουρές έμενε από το 1851 στο Σεράγεβο.

Το Σεράγεβο είναι η παλιά μεσαιωνική πόλη Βρμπόσνα, που έγινε Μπόσνα Σαράι-το παλάτι της Βοσνίας.

Οι χωρικοί της Βοσνίας ήταν οι πιο καταπιεσμένοι και οι πιο φτωχοί των Βαλκανίων.

Η ιστορία του πασαλικιού σημαδεύτηκε στη διάρκεια των αιώνων από άγριες ταραχές που τις ακολουθούσαν αμείλικτες εκκαθαρίσεις. Μετά το 1683 προστέθηκαν και οι επιδρομές των στρατευμάτων των Αψβούργων.

Οι Μουσουλμάνοι επικρατούσαν στις πόλεις, Οι Ορθόδοξοι ήταν πιο πολυάριθμοι στα Ανατολικά και οι καθολικοί στα Δυτικά.

Αυτοί οι πληθυσμοί ήταν όλοι τους Σλαβικοί και ζούσαν σ’ ένα κλίμα λανθάνουσας έντασης που επιδεινώθηκε τον 19ο αιώνα με τις μεταρρυθμιστικές απόπειρες των σουλτάνων.

Στη Βοσνία Ερζεγοβίνη που είχε διαβρωθεί από την αίρεση των Βογομίλων, παρατηρήθηκαν μαζικές προσελεύσεις στο Ισλάμ. Ολόκληρα χωριά πέρασαν το φράγμα της πίστης τη στιγμή της κατάκτησης.

Οι Βογόμιλοι φεουδάρχες αυθόρμητα μπήκαν στην υπηρεσία του σουλτάνου και κράτησαν έτσι τα εδάφη τους που μετατράπηκαν σε τιμάρια.

Η Βοσνία Ερζεγοβίνη αποτελούσε επίμονο στόχο κατάκτησης από την Αυστροουγγαρία, που τελικά την προσάρτησε το 1908.

Η ιστορία όμως της προσάρτησης υπήρξε επίπονη και αποκαλύπτει μέρος του σημερινού προβλήματος.

Αρχικώς η Αυστροουγγαρία έπαιρνε τη Βοσνία αλλά μόνο με τη μορφή στρατιωτικής κατοχής για να αποκαταστήσει εκεί την τάξη,ενώ το πασαλίκι παρέμενε υπό την κυριαρχία του σουλτάνου.

Η λύση που δόθηκε μετά την αντίδραση των Σέρβων και Κροατών ήταν να ορισθεί αρχηγός των εδαφών ο διοικητής του στρατού και η πολιτική διοίκηση ανατέθηκε στον Ούγγρο Βενιαμίν φαν Καλέ που γνώριζε καλά τα Βαλκάνια.

Η πιο σοβαρή αποτυχία του Καλέ ήταν η πολιτική του σχετικά με τις εθνικότητες.

Στο έργο του «Ιστορία των Σέρβων»,επιβεβαιώνει ότι οι Σλάβοι της Βοσνίας, οποιεσδήποτε και αν ήταν οι θρησκευτικές τους πεποιθήσεις ανήκαν στη σερβική εθνική ομάδα.

Η θεωρία αυτή ήταν απαράδεκτη για τους Κροάτες. ‘Ετσι, όταν έγινε κυβερνήτης απαγόρευσε την κυκλοφορία του δικού του βιβλίου στην κατεχόμενη επικράτεια.

Η δράση του υπέρ των καθολικών δεν περιορίσθηκε στη θρησκεία.

Στη δεκαετία του 1880 άσκησε μια συστηματική πολιτική αποικιοποίησης της πεδιάδας κατά μήκος του Σάβου, εγκαθιστώντας εκεί Κροάτες αλλά και Γερμανούς, Πολωνούς και Τσέχους.

Αλλά αυτή η απόπειρα αύξησε τις εθνικές εντάσεις.

Οι Κροάτες το θεώρησαν ως το πρώτο βήμα στην κατεύθυνση της πραγματοποίησης της ιδέας της «Μεγάλης Κροατίας»,κυρίως όταν το 1882 ο γιατρός Γιόζιπ Στάντλερ, έγινε αρχιεπίσκοπος στο Σεράγεβο και υπέρμαχος της ιδέας.

Την ίδια στιγμή το Βελιγράδι γινόταν η πρωτεύουσα ενός βασιλείου (!882) και οι Ορθόδοξοι της Βοσνίας πολύ φυσικά στράφηκαν προς αυτό. Ο Καλαί για να αποφύγει αυτή την απειλή έκρηξης,τέθηκε επικεφαλής μιας προσπάθειας προώθησης της συνειδητοποίησης μιας ειδικής «βοσνιακής εθνικότητας». Νόμισε πως αυτό θα μπορούσε να συσπειρώσει όλους αυτούς που ο νόμος του Κορανίου είχε επισκιάσει κάθε ανάμνηση των ιστορικών τους καταβολών.

Αλλά η απόπειρα αποδείχτηκε τεχνητή και μάταιη. ’Οσο περισσότερο πολλαπλασιάζονταν οι συγκρούσεις εθνικοτήτων στην Αυτοκρατορία των Αψβούργων και στα Βαλκάνια, τόσο περισσότερο ενισχυόταν στη Βοσνία Eρζεγοβίνη η εξίσωση: Καθολικός ίσον Κροάτης, Ορθόδοξος ίσον Σέρβο ενώ οι μουσουλμάνοι σχημάτιζαν ένα πυρήνα ξεχωριστό που παρέμενε προβληματική η εθνική του ταυτότητα.

Ανάμεσα σ’αυτές τις τρεις ομάδες,η Βιέννη έπαιζε το παιχνίδι του διαίρει και βασίλευε. Ενα παιχνίδι που επρόκειτο να οδηγήσει σε παγκόσμια καταστροφή.

Οι πυροβολισμοί του Σέρβου φοιτητή Γκαβρίλο Πρίντσιπ στο Σεράγεβο,στις 28 Ιουνίου 1914,εγγράφονταν μέσα στο πλαίσιο εξέλιξης ενός κινήματος που δεν του είχαν δώσει μεγάλη σημασία οι δυνάμεις της Δύσης.

Η ιστορία είχε χωρίσει τους γιουγκοσλαβικούς λαούς του νότου-Βουλγάρους, Σέρβους, Κροάτες και Σλοβένους-αφήνοντάς τους να εξελίσσονται από την εποχή του εκχριστιανισμού τους,τον 9ο αιώνα τους δύο πρώτους, μέσα στους κόλπους της εκκλησίας του Βυζαντίου και τους δύο δεύτερους στους κόλπους της εκκλησίας της Ρώμης.

Σ’αυτό το γεγονός προστίθεται και το ότι, αν οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι σχημάτισαν το Μεσαίωνα βασίλεια ανεξάρτητες αυτοκρατορίες που σήκωσαν «κεφάλι» στη Βυζαντινή αυτοκρατορία, οι Σλοβένοι ποτέ δεν μπόρεσαν να συστήσουν κράτος και από την εποχή του Καρλομάγνου, υποτάχθηκαν στις διαδοχικές γερμανικές αυτοκρατορίες-Καρολίγγεια, Οθώνεια, Αψβούργεια- ενώ οι Κροάτες, μετά από ζωή δύο αιώνων σ’ ένα αυτόχθονο βασίλειο, υποτάχθηκαν από το 1102 και μετά στο στέμμα του Αγίου Στεφάνου και επί οκτώ αιώνες μοιράστηκαν την τύχη των Ούγγρων.

Το αποτέλεσμα ήταν να γνωρίσουν οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι την Οθωμανική κυριαρχία επί πέντε ολόκληρους αιώνες ενώ οι Κροάτες και οι Σλοβένοι έζησαν στην τροχιά της Βουδαπέστης και της Βιέννης, με όλα τα θρησκευτικά χαρακτηριστικά αυτών των διαφορετικών σφαιρών επιρροής.

Παρέμενε η κοινή γλώσσα παρότι ακόμη οι διάλεκτοι ήταν τόσο διαφοροποιημένες που η σλοβένικη ήταν μια γλώσσα πολύ ιδιαίτερη ενώ οι Σέρβοι και οι Κροάτες κατάφεραν το 19ο αιώνα να συμφωνήσουν σε μια κοινή λογοτεχνική γλώσσα με δύο διαφορετικές γραφές, την κυριλλική και τη λατινική.

Αυτή η κοινότητα της γλώσσας οδήγησε λίγο αργότερα στην ιδέα μιας κοινότητας των Σλάβων πρώτα και μετά των Γιουγκοσλάβων.

Η πρώτη Γιουγκοσλαβία

Η Βοσνία Ερζεγοβίνη, με καταλύτη και τις βλέψεις της Αυστροουγγαρίας επ αυτής αποτέλεσε επί ένα τέταρτο του αιώνα το αντικείμενο ενός έντονου ανταγωνισμού ανάμεσα σε Κροάτες και Σέρβους.

Δεν είχε όμως εξαφανισθεί και το Γιουγκοσλαβικό ρεύμα.

Η προσάρτηση από την Αυστροουγγαρία της Βοσνίας Ερζεγοβίνης (Οκτώβριος 1908) προσέκρουσε στους πατριώτες των δύο λαών, των Σέρβων δηλαδή και των Κροατών. Ο Γκαβρίλο Πρίντσιπ,ο Σέρβος που στις 28 Ιουνίου 1914 πυροβόλησε τον αρχιδούκα του Αυστριακού θρόνου Φραγκίσκο Φερδινάνδο, ήταν ένας από αυτούς. Οι πυροβολισμοί εκείνοι οδήγησαν στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο.

Το 1918,μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο,ιδρύθηκε η πρώτη Γιουγκοσλαβία,ως Βασίλειο Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. Κροάτες και Σλοβένοι στον πρώτο αυτό μεγάλο πόλεμο συμμετείχαν μέσω της Αυστροουγγαρίας εναντίον της Σερβίας.

Στην πολιτική ζωή κυριαρχούσε η αντίθεση Σερβίας Κροατίας. Οι δύο δημοκρατίες, μέσα από το έδαφος της Βοσνίας,έχουν μνήμες βουτηγμένες στο αίμα και στον πρώτο και στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Στον πρώτο πόλεμο, η Σερβία, στις μάχες αλλά και στις σφαγές του άμαχου σέρβικου πληθυσμού της Βοσνίας από τους Κροάτες,έχασε γύρω στα 850.000 άτομα,γεγονός που άφησε βαριά τραύματα στην ιστορική μνήμη των Σέρβων.

Οι αντιπαραθέσεις συνεχίστηκαν και μετά τη συγκρότηση ως κράτους της πρώτης Γιουγκοσλαβίας.

Μετά την επιβολή της δικτατορίας του Βασιλιά Αλέξανδρου της Σερβίας στις 6 Ιανουαρίου 1929,ενισχύθηκε το κίνημα των Ουστάσι στην Κροατία, με ηγέτη τον ‘Άντε Πάβελιτς που συντόνιζε από το εξωτερικό την τρομοκρατική του δραστηριότητα στη Γιουγκοσλαβία.

Η δεύτερη Γιουγκοσλαβία

Η αντίσταση των παρτιζάνων με ηγέτη τον Τίτο επί γερμανικής κατοχής,διαμόρφωσε ένα πανγιουγκοσλαβικό κίνημα με πλήρη εθνική ισοτιμία και κεντρικό σύνθημα «αδελφότητα και ενότητα».

Η αντίσταση όμως εξελίχθηκε σε αιματηρό εμφύλιο από την πλευρά των Κροατών.

Ο Χίτλερ δημιούργησε το αποκαλούμενο ανεξάρτητο κράτος της Κροατίας με ηγέτη τον Άντε Πάβελιτς και με σύνορα που περιελάμβαναν σχεδόν όλη την Κροατία και τη Βοσνία,τμήματα της Βόρειας Σερβίας και συνόρευε με το Βελιγράδι.

Πάνω από 800.000 άτομα δολοφονήθηκαν από τους Ουστάσι στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Οι Σέρβοι για να αντισταθούν,στους Ουστάσι, δημιούργησαν το δικό τους εθνικιστικό κίνημα, τους Τσέτνικ. Λέξεις που ακούει κατά κόρον ο επισκέπτης των εμπόλεμων περιοχών.

Με το τέλος του πολέμου και κάτω από την ηγεσία του Τίτο ανακηρύχθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1946 η Λαϊκή Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας,η Δεύτερη Γιουγκοσλαβία.

΄Άντεξε ουσιαστικά ως το θάνατο του δημιουργού της,του Γιόζιπ Μπρόζ Τίτο,το 1980.

Από τότε άρχισαν οι διαδικασίες διάλυσής της.

Τα φαινόμενα που παρατηρήσαμε είναι απλώς οι εξωτερικές εκφάνσεις της έχθρας και του ιστορικού μίσους που διακατέχει τους λαούς της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Σέρβοι, Μουσουλμάνοι, Κροάτες και Σλοβένοι δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν τις αντιπαραθέσεις του ιστορικού παρελθόντος τους παρά τις προσπάθειες του Τίτο να αμβλύνει τις αντιθέσεις και με τεχνητές εθνότητες, όπως οι Μουσουλμάνοι και οι αποκαλούμενοι «Μακεδόνες».

Το τελευταίο σφύριγμα

Τα συντρίμμια από τα όνειρά τους μοιράζονται σήμερα οι κάτοικοι της Βοσνίας Ερζεγοβίνης και ιδιαιτέρως οι κάτοικοι του περικυκλωμένου Σεράγεβο.

Ανεξαρτήτως εθνικότητας, θρησκεύματος ή πολιτισμικών προτιμήσεων «νικητές» και «ηττημένοι» μοιράζονται σήμερα τη δυστυχία που προκάλεσαν πολιτικοί ηγέτες που εμφορούνται από έναν άκρατο εθνικισμό, τον οποίο εκμεταλλεύτηκαν οι δυνάμεις εκείνες που είχαν συμφέροντα πάνω από το διαμελισμένο πτώμα της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Το επαναλαμβανόμενο σφύριγμα του γνωστού γιουγκοσλαβικού τραγουδιού «Mir, mir, sada», «ειρήνη, ειρήνη τώρα» στην πορεία μας από το Σπλίτ στο Σαράγεβο ηχούσε παράταιρα στα αυτιά των κατοίκων των περιοχών από τις οποίες περνούσαμε.

«Πολύ αργά για ειρήνη», μας είπε Κροάτης μεθοριακός φρουρός.

«Θυμηθείτε και το Βούκοβαρ», πόλη της Ανατολικής Σλαβονίας που διεκδικούσαν οι Σέρβοι, ήταν η προτροπή εθνικιστών που ήθελαν να προκαλέσουν τη διαδήλωση που οργάνωσαν το βράδυ της 3ης Αυγούστου οι 2.000 ειρηνιστές που συγκεντρώθηκαν στο Σπλίτ, για να κατευθυνθούν προς το Σεράγεβο.

Τα πρόσωπα των Σέρβων μεθοριακών φρουρών ήταν ψυχρά με την εμφάνιση του συνθήματος «Mir, mir, sada» και οι μουσουλμάνοι, τυπικοί στους ενδελεχείς ελέγχους τους στις δικές τους μεθοριακές διαβάσεις, χαμογελούσαν ευγενικά και με συγκατάβαση στο άκουσμα του συνθήματος.

Όλοι έχουν ακούσει τόσα πολλά και έχουν διαψευσθεί στις προσδοκίες τους ώστε γνωρίζουν πολύ καλά ότι αύριο θα μείνουν πάλι με τη δυστυχία τους.

Μια δυστυχία που δεν φαίνεται να την απομακρύνει ούτε η υπογραφή μιας συμφωνίας για το μέλλον.

Κανείς δεν είναι αισιόδοξος.

«Ό,τι και να γίνει, τίποτε δεν θα είναι όπως πριν», λένε.

«Ποτέ δεν θα μπορέσουμε να πάμε στα γύρω βουνά, όπως πριν από τον πόλεμο», ψελλίζουν με ένα κόμπο στο λαιμό, οι κάτοικοι του Σεράγεβο.

Στους δρόμους είναι διάχυτη η ανθρώπινη δυστυχία.

Τα σπίτια είναι κατεστραμμένα από την εκδικητική μανία που δημιούργησε το ιστορικό μίσος. Συντρίμμια τα όνειρα για το μέλλον των παιδιών, περιφρόνηση από όλες τις πλευρές για τις δυνάμεις του ΟΗΕ που εμπορεύονται τον ανθρώπινο πόνο.

Κρύες μέρες, σιωπή. Τείχος ανάμεσα σε ανθρώπους που χθες ήταν μαζί, τραγουδούσαν, έπιναν και ερωτεύονταν.

Οι πραγματικοί ήρωες είναι ο λαός, που βογγά καθημερινά από τον πόνο, που αγωνιά για την επιβίωσή του.

Ο θάνατος δεν προέρχεται μόνο από τις σφαίρες των ελεύθερων σκοπευτών ή τα βλήματα του πυροβολικού.

Οι αρρώστιες αλλά και η πείνα και η απόγνωση έχουν τη δική τους συμβολή στο συνολικό αριθμό του θανάτου.

Μια κονσέρβα στους κατοίκους του Σεράγεβο, είναι θείο δώρο. Και η φυγή το ανώτατο όριο της φαντασίας.

Ένα οδοιπορικό στην τραγωδία της Βοσνίας δεν σου αφήνει περιθώρια να επιλέξεις Σέρβους, Κροάτες ή Μουσουλμάνους.

Αυτό είναι δουλειά ψυχρής πολιτικής ανάλυσης που γίνεται μέσα στους παγερούς τοίχους ενός γραφείου, μακριά από τον τόπο του δράματος και τα βογγητά των ανθρώπων. Όλοι οι άνθρωποι υποφέρουν το ίδιο όταν πονούν από τα τραύματά τους, όταν πεινούν, διψούν ή βλέπουν τα παιδιά τους να μεγαλώνουν πρόωρα. Όταν αφήνουν το τελευταίο πικρό χαμόγελο στη ζωή.

Η Γιουγκοσλαβική τραγωδία αφήνει βαριά τα ίχνη της στην περιοχή και επηρεάζει όλους. Ακόμη και τον καθημερινό αδιάφορο άνθρωπο.

Από το Βελιγράδι στο Σπλιτ

Το τρένο στη γραμμή Ζάγκρεπ- Βελιγραδίου, έχει να σφυρίξει από τον Ιούλιο του 91.

Από τότε χρονολογείται και η διακοπή στην κυκλοφορία του αυτοκινητόδρομου μεταξύ των δύο πρωτευουσών.

Μια απόσταση τριών ωρών, χρειάζεται σήμερα μια ολόκληρη ημέρα να τη διανύσεις. Και μόνο μέσω Ουγγαρίας.

Ο φίλος και συνάδελφος Μπάμπης από το Ριζοσπάστη» τότε και η τουρκάλα δημοσιογράφος Τσεϋλάν, από την επιθεώρηση «Πανοράμα», αποτέλεσαν τη συντροφιά μας για το μακρύ ταξίδι, οδύσσεια προς το Σεράγεβο.

Συναντηθήκαμε στο Βουκουρέστι με την Τσεϋλάν και στη Βουδαπέστη με τον

Μπάμπη.

Στις όχθες του Δούναβη που χωρίζει ή ενώνει τη Βούδα από την Πέστη και ακούγοντας τα «Κύματα του Δουνάβεως», από το ακορντεόν ενός πλανόδιου μουσικού, καταστρώσαμε τα σχέδιά μας.

Με τρένο φθάσαμε στο Ζάγκρεπ την επομένη και από εκεί με αεροπλάνο στο Σπλίτ γιατί ήταν κατεστραμμένη η γέφυρα της Μασλένιτσα.

Αυτό που ζήσαμε ήταν περισσότερο τολμηρό από ό,τι σχεδιάσαμε. Η

πραγματικότητα περισσότερο τραγική από τη φαντασία μας. Η αγριότητα μεγαλύτερη

από αυτήν αναμενόμενη.

Το αεροπλάνο έκανε ελιγμούς πάνω από τις πολυσχιδείς Δαλματικές ακτές και κατευθυνόταν προς νότο, προς το Σπλίτ, όπου και ο προορισμός μας.

Καθισμένοι με άνεση στις θέσεις μας, θαυμάζαμε το τοπίο, τά όμορφα Δαλματικά νησιά.

Πήραμε αεροπλάνο από το Ζάγκρεπ στο Σπλίτ διότι κάθε άλλη οδός επικοινωνίας ήταν κομμένη.

Η γέφυρα της Μασλένιτσα, που προσωρινά είχαν κατασκευάσει δίπλα από την παλιά βομβαρδισμένη οι κροάτες, δέχθηκε και αυτή τα πυρά των Σέρβων της Κράϊνα.

Η μη λειτουργία της στρατηγικής σημασίας γέφυρας, έχει ως αποτέλεσμα το χωρισμό της Κροατίας στα δύο.

Οι Σέρβοι της Κράϊνα, ζητούν την εφαρμογή της συμφωνίας Ερτούτ, σύμφωνα με την οποία η περιοχή της γέφυρας της Μασλένιτσα και του αεροδρομίου του Ζαντάρ έπρεπε να περιέλθουν στις δυνάμεις του ΟΗΕ.

Οι κροάτες αντιδρούσαν και οι Σέρβοι της Κράϊνα, κατά πάσα πιθανότητα βομβάρδισαν της γέφυρα αν και το σερβικό ραδιόφωνο απέδωσε την καταστροφή σε κροατική προβοκάτσια.

Από το αεροπλάνο που πετούσε σε χαμηλό σχετικά ύψος αλλά αρκετά μακριά από την εμπόλεμη ζώνη, ξεχωρίζαμε τις κροατικές περιοχές.

Είδαμε από ψηλά και φωτογραφήσαμε την πεδιάδα του Νόβιγκραντ, όπου ένα χρόνο πριν βρεθήκαμε στην πρώτη γραμμή του μετώπου Σέρβων και κροατών.

Το αεροπλάνο «έγλειψε» κατά την προσγείωσή του τον αεροδιάδρομο του Σπλίτ. Οι Κροάτες, επί ενιαίας Γιουγκοσλαβίας, εθεωρούντο ικανότατοι πιλότοι του γιουγκοσλαβικού στρατού. Είναι χαρακτηριστικό αυτό που λεγόταν για την αεροπορία όταν άρχισαν οι συγκρούσεις μεταξύ Σέρβων και Κροατών: Τα περισσότερα αεροπλάνα περιήλθαν υπό την κατοχή των Σέρβων αλλά οι πιλότοι τους ήταν Κροάτες. Έτσι η αποτελεσματικότητα της αεροπορίας ήταν περιορισμένη.

Το Σπλίτ, το οποίο οι Ιταλοί ονομάζουν Σπάλατο, είναι μεγάλο εμπορικό λιμάνι της Αδριατικής, με απίστευτη αρχιτεκτονική σύνθεση, σχεδόν σουρεαλιστικό ντεκόρ θεάτρου, όπου αναμιγνύονται η αρχαιότητα, ο μεσαίωνας και η αναγέννηση.

Μεταξύ 4ου και 3ου αιώνα π.χ. μια ελληνική αποικία εγκαταστάθηκε στο νότιο όρμο και ίδρυσε την ελληνική πόλη Ασπάλατος.

Η ίδρυση της σημερινής πόλης Σπλίτ συνδέεται με την κατασκευή των ανακτόρων του Διοκλητιανού, το 295 μ. Χ.

Βυζαντινοί, Φράγκοι, Βενετοί, Αυστριακοί και Γάλλοι, κυριάρχησαν κατά καιρούς στην πόλη. Ο σλαβικός πληθυσμός, κροάτες των γύρω από την πόλη περιοχών, άρχισε από τον 7ο αιώνα να αποκτά την ανεξαρτησία του.

Μόλις φθάσαμε στο αεροδρόμιο του Σπλίτ, κατευθυνθήκαμε στα γραφεία της δύναμης προστασίας του ΟΗΕ.

Μέσα στα αρχικά μας σχέδια, ήταν και η επίσκεψη στο Σεράγεβο με αεροπλάνο του διεθνούς οργανισμού, κάτι που συνηθίζουν πολλοί δημοσιογράφοι κάθε εθνικότητας.

Ήμασταν εφοδιασμένοι με τα κατάλληλα διαπιστευτήρια από τα γραφεία του ΟΗΕ στο Ζάγκρεπ και έτσι το ενδεχόμενο να φθάσουμε στη βοσνιακή πρωτεύουσα με αεροπλάνο, δεν αποκλειόταν.

Βρήκαμε κλειστά τα γραφεία του ΟΗΕ που διευθετούσαν αυτές τις υποθέσεις αλλά σταθήκαμε και τυχεροί.

Σε ένα διπλανό γραφείο συναντηθήκαμε με δύο μέλη του ελληνικού τμήματος της ελληνικής αποστολής «Mir Sada», «Ειρήνη τώρα».

Από τη συζήτηση που είχαμε μαζί τους διαπιστώσαμε πως η πορεία προς το Σεράγεβο παρουσίαζε εξαιρετικό ενδιαφέρον.

Προτιμήσαμε χωρίς άλλη σκέψη να ακολουθήσουμε τη «Mir Sada».

Δύο χιλιάδες περίπου ειρηνιστές από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες και τις Ηνωμένες Πολιτείες συμπεριλαμβανομένης και μιας μικρής ομάδας Ιαπώνων βουδιστών συγκεντρώθηκαν και κατασκήνωσαν στις παρυφές του Σπλίτ

Μια Ιταλική και μια Γαλλική οργάνωση με κυρίαρχο και στις δύο το καθολικό στοιχείο, είχαν αναλάβει την πρωτοβουλία.

Τα ονόματα του ιταλού καθολικού Ιερέα Ντον Αλμπίνο, του βοηθού του πάτερ Φαμπρίτσιο και του Γάλλου Αλέν Μισέλ, κυριαρχούσαν στις συνελεύσεις της αποστολής.

Η Ιταλική και η Γαλλική ήταν από τις πιο πολυάριθμες αντιπροσωπείες. Κινήσεις ειρήνης, αντιπολεμικές ομάδες και αριστερές οργανώσεις ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων.

Από την Ελλάδα συμμετείχε μια μικρή αντιπροσωπεία (περίπου 20 ατόμων), οικολόγων, ειρηνιστών και άλλων αριστερών.

Από το αεροδρόμιο, με λεωφορείο φθάσαμε στο κέντρο του Σπλίτ.

Μπαίνοντας σε ένα ταξί αναζητούσαμε την κατασκήνωση της «Mir Sada».

Μέσα από τα παράθυρά του βλέπαμε την κυρία που μας πλησίασε λίγο πριν, να φεύγει με αργά βήματα στενοχωρημένη που οι προσπάθειές της δεν απέδωσαν ούτε και σήμερα.

Επί ένα τέταρτο της ώρας, μόλις κατεβήκαμε από το λεωφορείο μας παρακαλούσε να μείνουμε στο σπίτι της με δέκα δολάρια τη βραδιά. Ποσό, ελάχιστο για μας, πάρα πολύ σημαντικό γι αυτήν.

Ευτυχώς δεν υποκύψαμε. Μαζί της έφευγαν και τέσσερις-πέντε άλλες γυναίκες που και η δική τους αναζήτηση ενοικιαστή δεν απέδωσε.

Στο παρακλητικό ύφος των ηλικιωμένων αυτών γυναικών για δέκα δολάρια, βλέπεις όλο το δράμα και την αγωνία του πολέμου. Μου ήρθαν στο νού οι ουρές προσφύγων που φεύγουν από τις πόλεις τους για να σωθούν και η ταινία: «Η νύχτα του Σαν Λορέντσο» που την είδα πάλι πρόσφατα, για να συγκρίνω την πραγματικότητα που βιώνουμε όταν επισκεπτόμαστε τα εδάφη της πρώην Γιουγκοσλαβίας με τα τραγικά προσφυγικά στοιχεία της ταινίας των αδελφών Ταβιάνι.

Δυστυχώς, η πραγματικότητα ήταν πιο συγκλονιστική από την ταινία που είχε χαράξει μέσα μου βαθιά τα ίχνη της.

Το Σπλίτ, έσφιζε άλλοτε από επισκέπτες. Σήμερα οι κάτοικοί του περιφέρουν στην πόλη τη μοναξιά τους.

Ο πόλεμος έχει αφήσει βαριά τα σημάδια του.

Στην κατασκήνωση της «Mir Sada»

Νύχτωσε όταν φθάσαμε στην κατασκήνωση της «Mir Sada».

Στην είσοδο υπήρχε ένα τραπέζι των οργανωτών στο οποίο πλησιάσαμε.

Μας υποδέχθηκε με χαμόγελο μια γλυκιά κοπέλα που μας μιλούσε γαλλικά:

Από πού είσθε;

Από την Ελλάδα, εσείς;

Από το Σεράγεβο

Είσαι Κροάτισσα;

Όχι, είμαι από το Σεράγεβο.

Είσαι μουσουλμάνα;

Όχι, είμαι από το Σεράγεβο

Τι εθνικότητα έχεις;

Είμαι Βόσνια.

Και ζείς στη Γαλλία;

Ναι, σπουδάζω εκεί.

Ο πρώτος προβληματισμός. Μέσα στην καταχνιά του πολέμου και την αβεβαιότητα των εξελίξεων, υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που πιστεύουν ή νιώθουν καλύτερα με τη βοσνιακή εθνικότητά τους.

Ένας από την αντιπροσωπεία των διοργανωτών μας οδηγεί στη γαλλική ομάδα και μας δίνει τρεις κουβέρτες. Μια για τον καθένα μας. Είναι οι κουβέρτες που κρατήσαμε ως το τέλος της διαδρομής και μας προφύλαγαν- τρόπος του λέγει- από το αγιάζι κάπου εκεί μεταξύ 4 και 5.30 τα χαράματα.

Μ’ αυτές τις κουβέρτες περάσαμε τα περισσότερα βράδια μας στο ξενοδοχείο «Τ’ αστέρια», όπως ονομάσαμε τη διαμονή μας στο ύπαιθρο.

Όχι μόνο «σλιπινγκ μπάνγκ» δεν είχαμε, όπως τα άλλα μέλη της αποστολής αλλά ούτε μια δεύτερη κουβέρτα για να στρώσουμε στο έδαφος. Δεν τολμούσαμε ούτε να τινάξουμε την κουβέρτα μας από τη σκόνη που είχε μαζευθεί επάνω της.

Το βράδυ αναζητήσαμε τα μέλη της ελληνικής αποστολής και με μερικούς ανταλλάξαμε τις σκέψεις και τους προβληματισμούς μας για την πορεία προς το Σεράγεβο.

 

Η αναχώρηση των 850

Ήταν το βράδυ της 3ης Αυγούστου. Οι ειρηνιστές που συγκεντρώθηκαν στις παρυφές του Σπλίτ είχαν δύο ημέρες στην κατασκήνωση. Το ίδιο βράδυ αρκετοί από τους ειρηνιστές πήραν μέρος σε μια διαδήλωση στο κέντρο του Σπλίτ με κεντρικά συνθήματα: «Ειρήνη τώρα» και «Ελευθερώστε το Σεράγεβο».

Οι Κροάτες αντιμετώπισαν αρνητικά τη διαδήλωση και ένας νεαρός Κροάτης έσπασε και ένα πλακάτ.

Ο καθολικός επίσκοπος Δαλματίας Τσούριτς είχε δηλώσει σε τοπική εφημερίδα του Σπλίτ: «Δεν μπορούμε να μιλάμε για ειρήνη παρά μόνο αν απελευθερωθούν τα κροατικά εδάφη».

Πολλοί από τους διαδηλωτές επέστρεψαν προβληματισμένοι από τις κροατικές διαθέσεις και αρκετά φοβισμένοι.

Στο Σπλίτ ακόμη, φάνηκαν και τα πρώτα προβλήματα της αποστολής.

Στις ατελείωτες συγκεντρώσεις εκφράστηκαν οι πρώτες αμφιβολίες για το κατά πόσον ήταν δυνατόν να πραγματοποιηθεί η πορεία των 360 χιλιομέτρων προς τη βοσνιακή πρωτεύουσα.

Άρχισαν να κυκλοφορούν φήμες ενδεδυμένες με τη μορφή των πληροφοριών ότι το ΝΑΤΟ θα βομβαρδίσει τις σερβικές θέσεις γύρω από την πόλη.

Ήταν εντυπωσιακή η στάση της αμερικανικής αντιπροσωπείας που υποστήριζε πως ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο που προβαλλόταν για την αποτροπή της πορείας προς το Σεράγεβο, η αποστολή έπρεπε να πραγματοποιηθεί.

«Αν η κυβέρνηση των ΗΠΑ-υποστήριζε η αμερικανική αντιπροσωπεία- γνωρίζει ότι στο Σεράγεβο βρίσκονται δικοί της πολίτες, θα αποφύγει το βομβαρδισμό».

Άλλοι από τους συμμετέχοντες είχαν έντονα αντισερβικά αισθήματα και δεν συμμερίζονταν την άποψη αυτή. Τέτοια αισθήματα δεν έλειψαν και από ορισμένους της μικρής ελληνικής αντιπροσωπείας.

Την επομένη, 4 Αυγούστου, από το πρωί επικρατούσε κλίμα αισιοδοξίας ότι η αποστολή θα πραγματοποιηθεί.

Ορίστηκε ως ώρα αναχώρησης η 10η πρωινή από τη βραδινή συνέντευξη των αντιπροσώπων των ομάδων – σπίκερ τους ονόμαζαν- που στην ελληνική περίπτωση ήταν το σύνολο της αποστολής.

Οι ομάδες και οι εθνικές αντιπροσωπείες ολοκλήρωναν τις τελευταίες προετοιμασίες τους.

Διανυκτερεύσαμε μακριά από την ελληνική αντιπροσωπεία.

Μας ειδοποίησαν πως έπρεπε να παραβρεθούμε στη συγκέντρωσή της για να συζητήσουμε το ενδεχόμενο ενσωμάτωσής μας στην αποστολή.

Το κλίμα ήταν αρνητικό για μας στην πλειονότητα των μελών της ελληνικής αποστολής.

Μας χαρακτήρισαν φιλοσέρβους και έθεσαν όρους για να δεχθούν τη συμμετοχή μας στην ομάδα: Να έχουμε προμηθευθεί από 10 φιάλες νερό, συνολικά τριάντα αφού ήμασταν τρεις και τρόφιμα που να καλύπτουν τη μετάβαση και επιστροφή μας στο Σεράγεβο.

‘Οροι «λογικοί» αφού διαφορετικά θα καταναλώναμε από τα δικά τους τρόφιμα. Δύσκολο όμως, να τους ικανοποιήσουμε σε καιρό πολέμου, έξω από το κέντρο του Σπλίτ, χωρίς τοπικό συνάλλαγμα και μόνο με δολάρια που σε αντίθεση με τα γερμανικά μάρκα δεν εγίνοντο ευκόλως αποδεκτά στην Κροατία.

Πιστέψαμε πως οι όροι ήταν προσχηματικοί για να μην μας κάνουν αποδεκτούς στην αποστολή. Μάλιστα, η κεντρική οργανωτικής επιτροπή της διεθνούς αποστολής είχε κάνει προμήθειες για το σύνολο των συμμετεχόντων σε νερό και κονσέρβες.

Με δυσκολία κατορθώσαμε να βρούμε δεκαοχτώ φιάλες νερό, δύο κουτιά μαρμελάδα και ελάχιστες κονσέρβες κρέατος.

Οι κονσέρβες αποδείχτηκαν χαλασμένες και ένα από τα δύο κουτιά μαρμελάδα έπεσε από τα χέρια της τουρκάλας συναδέλφου Τσεϊλάν και χάθηκε.

Συνήλθαμε οι τρεις και αποφασίσαμε να ζητήσουμε από την Οργανωτική Επιτροπή να μας εντάξει στην γενικότερη αποστολή.

Η απάντηση ήταν θετική, η εντολή δόθηκε και έτσι επιβιβασθήκαμε στο μικρό λεωφορείο που μετέφερε το σύνολο της ελληνικής ομάδας, παρά τη δυσαρέσκεια ορισμένων.

Οδηγός ήταν ο ηρωικός Αρθούρος.

Το καθεστώς της συμμετοχής μας ήταν ιδιόμορφο. Ταξιδεύαμε με την ελληνική ομάδα χωρίς να συμμετέχουμε σ’ αυτήν. Είχαμε λίγα αποθέματα νερού, αν μπορεί να μιλήσει κανείς για αποθέματα και αποφασίσαμε τις επόμενες πέντε ημέρες – τόσο υπολογίζαμε τη μετάβαση και επιστροφή από το Σεράγεβο- να μη φάμε τίποτε.

Η διαδήλωση στο Σεράγεβο ήταν προγραμματισμένη για τις 7 Αυγούστου και πιστεύαμε ότι το πολύ στις 9 του μήνα θα επιστρέφαμε.

Διαψευσθήκαμε οικτρά. Ευτυχώς δεν συνέχισαν όλοι και τα τρόφιμα αναδιανεμήθηκαν. Διαφορετικά οι επιπλέον 10 ημέρες από το δικό μας προγραμματισμό, που χρειάσθηκαν για να φθάσουμε στο Σεράγεβο και στο Πάλε, την άτυπη πρωτεύουσα τότε των Σερβοβόσνιων, όπου βρήκαμε τροφή, θα ήταν πολύ οδυνηρές.

Παρόλα τα προβλήματα που είναι λογικό να έχει μια τόσο πολυμελής αποστολή στην αφετηρία της πορείας της, όλοι ήταν ενθουσιασμένοι.

Τα αυτοκίνητα που είχαν διατεθεί δεν επαρκούσαν για τους 2000 ειρηνιστές που συγκεντρώθηκαν στο Σπλίτ και έτσι, το πρωί της 4ης Αυγούστου, στις 12 το μεσημέρι, ξεκίνησαν μόνον οι 850.

Δημιουργήθηκε μια μεγάλη φάλαγγα που μετά από 45 λεπτά έφθασε στην περιοχή Καμίνσκο, στα σύνορα Κροατίας- Βοσνίας.

Ο Ντόν Αλμπίνο, ο ιταλός αρχηγός της αποστολής, ηγέτης μιας καθολικής ιταλικής οργάνωσης και ο γάλλος Αλέν Μισέλ ηγέτης της επίσης καθολικής γαλλικής οργάνωσης «Équilibre», έμειναν στο Σπλίτ.

Η οργάνωση όμως, της πορείας ήταν άψογη και με επαγγελματικά χαρακτηριστικά.

Επικεφαλής της πορείας, ένα αυτοκίνητο της «Équilibre», ακολουθούσε η φάλαγγα και στο τέλος πάλι ένα αυτοκίνητο της «Équilibre».

Ενδιαμέσως υπήρχαν άλλα αυτοκίνητα της ίδιας οργάνωσης που έδιναν οδηγίες ενώ μεταξύ τους επικοινωνούσαν με «Σι μπί».

Προς τη λίμνη του Πρόζορ

Στον πρώτο έλεγχο στα σύνορα του Καμένσκο, μεταξύ Κροατίας και Βοσνίας, οι Κροάτες ήταν πρόθυμοι να μας εξυπηρετήσουν.

Τους ρωτήσαμε πώς βλέπουν την εκδήλωσή μας:

Πολύ αργά, πολύ καθυστερημένα, μας είπαν

Περνάμε τα σύνορα και μπαίνουμε σε βοσνιακά εδάφη που ελέγχουν οι Κροάτες της Βοσνίας

Ο κόσμος είναι επιφυλακτικός.

Αφήνουμε δεξιά τη λίμνη Μπούσκο, βλέπουμε το πρώτο στρατόπεδο του ΟΗΕ και μετά από τρεις ώρες και 45 λεπτά φθάνουμε στο Μίσλαβγκραντ, μόλις 96 χιλιόμετρα από το Σπλίτ.

Μας σταματά η τοπική αστυνομία. Αναζητά τρόπους και άνωθεν εντολές για να μας αφήσει να συνεχίσουμε.

Τα αυτοκίνητα είναι στολισμένα με σήματα της «Mir Sada». Η παραμονή μας στην κωμόπολη προκαλεί το ενδιαφέρον των κατοίκων.

Το Μίσλαβκραντ βρίσκεται υπό κροατικό έλεγχο.

Ένα παιδί μας λέει ότι στο προηγούμενο χωριό κατοικούσαν κατά 50% Μουσουλμάνοι αλλά τώρα είναι λίγοι.

Όταν επιτέλους αναχωρούσαμε, ένα άλλο παιδί μας αποχαιρετούσε και σχημάτισε με τα δάκτυλά του το σχήμα του περιστρόφου δείχνοντας να πυροβολεί το κεφάλι του.

Είχαμε και την πρώτη απώλεια. Έπαθε βλάβη το ιδιωτικό αυτοκίνητο ενός μέλους της ελληνικής αποστολής, του αντιρρησία συνείδησης Μιχάλη Μαραγκάκη, ο οποίος είχε απασχολήσει την επικαιρότητα με την άρνησή του να στρατευθεί.

Οι Κροάτες δεν τον πιστεύουν όταν τους λέει πως είναι χριστιανός ορθόδοξος.

Λόγω της μακριάς του γενειάδας, τον θεωρούν Μουτσαχεντίν.

Για να τους πείσει αναγκάστηκε να κάνει το σταυρό του.

Περνώντας το όρος Μπακλίνα από ένα χωματόδρομο που διάνοιξε ο ΟΗΕ συναντήσαμε άλλες δύο κροατικές περιπόλους ελέγχου μέχρι να φθάσουμε στις 10 το βράδυ, μετά από 10 ώρες ταξίδι στις όχθες των λιμνών Ραμσκό ή Πρόζορο όπως ονομάστηκαν την πόλη που βρίσκεται κοντά τους.

Ήταν νύχτα και το τοπίο μας φάνηκε ειδυλλιακό.

Διανύσαμε μόλις 160 χιλιόμετρα και η συνέχεια της πορείας μας θα ήταν ακόμη δυσκολότερη, όπως καλά γνωρίζαμε.

Αλλά άλλες ήταν οι επιθυμίες μας και άλλες αι βουλαί του Αλμπίνο.

Το βράδυ καθώς απλώναμε την κουβέρτα μας, μας άλλαξαν θέση δύο φορές. Έπρεπε να διανυκτερεύσουμε πολύ κοντά στα άλλα μέλη της αποστολή, γιατί ορισμένοι κροάτες περιφερόταν στην κατασκήνωση και προκαλούσαν. Την επομένη, έκλεψαν και ένα αυτοκίνητο από τη δεύτερη ομάδα της αποστολής την οποία αναμέναμε στη λίμνη.

Τρεις ημέρες κάτω από τα πυρά

Το πρωί της 5ης Αυγούστου ξυπνήσαμε από τους πυροβολισμούς του κροατικού πυροβολικού κατά των Μουσουλμανικών θέσεων προς την κατεύθυνση του Σεράγεβο, δηλαδή προς την κατεύθυνση της πορείας μας. Οι κροατικές συστοιχίες βρισκόταν κάπου στην κοιλάδα που κατασκηνώσαμε.

Το τριήμερο που παραμείναμε στις λίμνες, δεν σταμάτησαν οι κανονιοβολισμοί. Το κροατικό πυροβολικό υποστήριζε τις κροατικές δυνάμεις που μάχονταν κατά των Μουσουλμάνων στο Γκόρνι Βακούφ, λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα.

Είχαμε την αίσθηση πως αφού ετοιμαζόμασταν, θα ξεκινούσαμε για το Σεράγεβο. Τα επικίνδυνα σημεία άρχιζαν από τη λίμνη που κατασκηνώσαμε, προς τη βοσνιακή πρωτεύουσα. Οι πληροφορίες όμως, ήταν ανησυχητικές.

Στην καρδιά του θέρους ο ήλιος καίει αλύπητα και ίχνος δέντρου δεν υπάρχει στην περιοχή. Ζητούσαμε καταφύγιο στη μικρή σκιά κάποιου αυτοκινήτου.

Μέχρι το βράδυ της προηγούμενης ημέρας γνωρίζαμε πως η αυτοκινητοπομπή μας μπορούσε να διέλθει από το Πρόζορο αλλά οι σημερινές πληροφορίες ήταν ανησυχαστικές.

Άρχισαν ατελείωτες συνελεύσεις των εθνικών ομάδων και των αντιπροσώπων των ομάδων από τις οποίες δεν έβγαινε κανένα συμπέρασμα.

Είμαστε 850 περίπου άτομα με 108 λεωφορεία και 15 ιδιωτικά αυτοκίνητα.

Οι Ιταλοί οργανωτές εγκατέστησαν πομπό με τον οποίο επικοινωνούσαν με τη Ρώμη. Μέσω του πομπού αυτού στείλαμε και οι τρεις τις ανταποκρίσεις μας. Ελπίδα επικοινωνίας με τον έξω κόσμο. Τις μαγνητοφώνησαν στη Ρώμη στα αγγλικά και αφού τις απομαγνητοφωνούσαν θα τις έστελναν στους αριθμούς των Fax που τους δώσαμε. Οι ανταποκρίσεις ποτέ δεν έφθασαν στον προορισμό τους.

Η ημέρα κυλούσε και η δικαιολογία για την μη αναχώρησή μας ήταν ότι περιμέναμε και τους άλλους διαδηλωτές να φθάσουν από το Σπλίτ. Αργά το βράδυ έφθασαν. Ήταν τέτοια η αγωνία μας να ξεκινήσουμε που μόλις τους είδαμε ξασπάσαμε σε ενθουσιώδη χειροκροτήματα. Ο βοηθός του Αλμπίνο, ο πάτερ Φαμπρίτσιο, μας είπε πως προσπαθούσε να εξασφαλίσει τη συνοδεία των κροατών σε υπουργικό επίπεδο, ως το τέλος των δικών τους περιοχών. Μας είπε ακόμη πως ζήτησε από τους Σέρβους της Βοσνίας να μας επιτρέψουν την είσοδο στο Σεράγεβο και του απάντησαν θετικά, με την προϋπόθεση ότι «θα πάρετε μαζί σας και Σέρβους πρόσφυγες όταν αποχωρήσετε». Την ακρίβεια των πληροφοριών αυτών δεν στάθηκε δυνατόν να ελέγξουμε.

Ήταν σαφές πως Ιταλοί και Γάλλοι οργανωτές δεν ήθελαν να διακινδυνεύσουν την περαιτέρω πορεία προς το Σεράγεβο. Είτε γιατί τους φόβιζαν ενδεχόμενες ανθρώπινες απώλειες, κάτι πολύ πιθανό όπως φάνηκε από την εμπειρία που είχαμε αργότερα στο Γκόρνι Βακούφ, είτε για τις πολιτικές επιπτώσεις της ενέργειάς τους. Άρχισαν, έτσι, από το σημείο αυτό τη χρονοτριβή και τον εκφοβισμό των ειρηνιστών με στόχο την επιστροφή στο Σπλίτ.

Δεν ήθελαν να προχωρήσουν

Ήταν σαφές, πως Ιταλοί και Γάλλοι οργανωτές, δεν ήθελαν να διακινδυνεύσουν την περαιτέρω πορεία προς το Σεράγεβο. Είτε γιατί φοβούνταν ανθρώπινα θύματα, κάτι πολύ πιθανό όπως απέδειξε η εμπειρία που είχαμε στο Γκόρνι Βακούφ, είτε γιατί φοβούνταν τις πολιτικές επιπτώσεις. Και άρχισαν από το σημείο αυτό, τη χρονοτριβή και τον εκφοβισμό των ειρηνιστών μετερχόμενοι κάθε μέσου με στόχο την επιστροφή στο Σπλιτ.

Την Παρασκευή 6 Αυγούστου, ο Ντόν Αλμπίνο, που είχε φθάσει το προηγούμενο βράδυ στη λίμνη, κάλεσε γενική συνέλευση. Άρχισε να λέει πως συζητείται ο βομβαρδισμός των σερβικών θέσεων από το ΝΑΤΟ και επέσυρε τον κίνδυνο ή να χτυπήσουν την αποστολή όσοι επιθυμούσαν την επέμβαση ή να καταστούμε όμηροι εκείνων που δεν ήθελαν τη στρατιωτική επέμβαση·. Ο Ντόν Αλμπίνο, δεν ξεκαθάριζε την πρόταση του.

Ο Γάλλος υπεύθυνος της Équilibre, Άλεν Μισέλ, ήταν απερίφραστος. Επικαλούμενος τους ίδιους κινδύνους, πρότεινε να σταματήσει η πορεία της αποστολής και να επιστρέψει στο Σπλιτ και πως αν δεν γινόταν δεκτή η πρόταση του η οργάνωση του θα αποχωρούσε μόνη της. Όπως κι έγινε.

Μετά την αποχώρηση της Équilibre που είχε γνώση της βοσνιακής κατάστασης, ταράχθηκε το ηθικό της ομάδας. Η μέρα πέρασε κάτω από τον καυτό ήλιο με συνελεύσεις. Κάποιοι άρχισαν να πιστεύουν πως ο Ντόν Αλμπίνο και η ιταλική ομάδα, αφού δεν αποχώρησαν με την Équilibre, θα οδηγούσαν την αποστολή στο Σεράγεβο. Μάταια όμως,

Για την επόμενη μέρα Σάββατο 7 Αυγούστου, διαβάζω στο ημερολόγιο μου «Παιχνιδάκια του Ντον Αλμπίνο». Βλέποντας, μετά το αίσιο πέρας της αποστολής, τις λεπτομέρειες των ημερών εκείνων, δεν υπάρχει αμφιβολία πως το αρχικό μέλημα του Ντον Αλμπίνο, ήταν η επιστροφή, ίσως δικαιολογημένα.

Το Σάββατο, πέρασε με συνελεύσεις κάτω από τον ήλιο. Με την αποχώρηση των Γάλλων, αναδιανεμήθηκαν ορισμένα τρόφιμα και αρχίσαμε να ελπίζουμε πως μετά τρεις μέρες, κάτι θα περίσσευε και για μας. Μας έδωσαν από δύο κονσέρβες. Ανοίξαμε μια με ψάρι τόνο και την περιφέραμε οι τρεις μας από χέρι σε χέρι. Μα την αλήθεια, χορτάσαμε.

Το ίδιο πρωινό. δεν αντέξαμε τον ιδρώτα και τη σκόνη που «κάθισε πάνω μας» και βουτήξαμε στα νερά της λίμνης, παρ’ όλο που δεν ήταν καθαρά. Βγήκαμε ανακουφισμένοι έστω και με μπάνιο σε βαλτόνερα.

Αγανάκτηση

Μια μικρή ομάδα Αμερικανών, Ολλανδών, Γάλλων και Ελλήνων, αγανακτισμένη από τους ελιγμούς του Ντόν Αλμπίνο, αποφάσισε για να τον εκβιάσει και άρχισε να προχωρά προς το Σεράγεβο με τα πόδια.

Τα πράγματα έφθασαν στα άκρα και όλοι επιθυμούσαν αποφασιστικές κινήσεις. Ορισμένοι από την ελληνική ομάδα, πρότειναν να σταματήσουν μια φάλαγγα του ΟΗΕ, να τοποθετηθούν τα αυτοκίνητα της αποστολής μεταξύ των αυτοκινήτων του διεθνούς οργανισμού και να προχωρήσουμε έτσι, προστατευμένοι κάπως προς το Σεράγεβο.

Είτε διότι ήθελε να ελιχθεί, είτε διότι δεν κατάλαβε καλά τι ζητήθηκε από την ελληνική ομάδα, ο Αλμπίνο συμφώνησε. Με το λεωφορείο που επέβαινε η ελληνική ομάδα με οδηγό τον Αρθούρο, ο Αλμπίνο ξεκίνησε για να σταματήσει μια φάλαγγα του ΟΗΕ. Στο δρόμο παρεξέκλινε προς την κατεύθυνση της ολιγομελούς ομάδας, που έφυγε με τα πόδια για το Σεράγεβο και οι άνθρωποί του προέτρεψαν τον οδηγό του δικού μας λεωφορείου να κατευθυνθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση. Μια από τις πολλές συνελεύσεις της ημέρας, είχε αποφασίσει να επιστρέψουμε 40 χιλμ. προς τα πίσω, σε μια βάση του ΟΗΕ και να επιδώσουμε ψήφισμα, με το οποίο, να ζητάμε την προστασία από τις δυνάμεις του στην πορεία μας προς το Σεράγεβο. Προς τη βάση αυτή, μας έστειλαν οι άνθρωπο» του Αλμπίνο. Ο ίδιος με τη βοήθεια του Κροάτη διοικητή της περιοχής ανάγκασε σε επιστροφή τους 12 της αποστολής που ξεκίνησαν με τα πόδια για το Σεράγεβο. Το δικό μας λεωφορείο έφθασε στη βάση του ΟΗΕ, όπου δεν συνάντησε κανέναν. Η βάση του μηχανικού, ήταν η πιο ακατάλληλη να δεχθεί το ψήφισμα. Μετά από λίγη ώρα, αξιωματικός των δυνάμεων του ΟΗΕ, ειδοποίησε να περιμένουμε, γιατί θα έφθαναν και άλλοι. Έτσι κι έγινε. Ο Ντον Αλμπίνο με μικρή αντιπροσωπεία, έστειλε τον πατέρα Φαμπρίτσιο στο Τομισλάβγκραντ για να ζητήσουν από τον εκεί διοικητή του ΟΗΕ προστασία για το Σεράγεβο.

Κινήσεις εντυπωσιασμού, γιατί όλοι γνώριζαν πως ο ΟΗΕ αρνείται την προστασία. Ο διοικητής του ΟΗΕ, χαρακτήρισε την κατάσταση στους δρόμους προς το Σεράγεβο επικίνδυνη. Είπε επίσης, ότι υπάρχουν συγκρούσεις σε πολλά σημεία και δεν μπορεί να δώσει καμιά εγγύηση για την ασφάλεια μας.

Ένας Άγγλος αξιωματικός που μόλις είχε επιστρέψει από το δρόμο που θα ακολουθούσαμε προς το Σεράγεβο είπε ότι τα πράγματα είναι τόσο δύσκολα, ώστε στο Σεράγεβο θα φθάσετε οι μισοί. Ο Αλμπίνο, πέτυχε να δημιουργήσει το κλίμα που επιθυμούσε.

Η δυναμική της πορείας προς το Σεράγεβο είχε εξαφανιστεί αλλά ταυτόχρονα, χαλυβδωνόταν η θέληση ορισμένων που είχαν πάρει την απόφαση να φθάσουν στο Σεράγεβο με κάθε θυσία. Διανυκτερεύσαμε στο ύπαιθρο απέναντι από τη βάση του ΟΗΕ και την επόμενη μέρα κρίθηκαν όλα.

Αρτούρο ο Μέγας

Πραγματικά μέγας, ήταν ο οδηγός του αυτοκινήτου που μας μετέφερε, ενός μικρού λεωφορείου «Φίατ 314». Κέρδισε το θαυμασμό μας και την εμπιστοσύνη μας με την αποφασιστικότητα που έδειχνε να έρθει μαζί μας όταν μόνο 67 από τα 850 άτομα θέλησαν να προχωρήσουν προς το Σεράγεβο. Και για το θάρρος του μέσα στο Γκόρνι Βακούφ, όταν ενώ Κροάτες και Μουσουλμάνοι διασταύρωναν τα πυρά τους και όλοι είχαν βάλει τα κεφάλια τους μέσα στα γόνατα, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο, ο Αρτούρο όρθιος πατούσε γκάζι και έκανε κατά το δυνατόν ελιγμούς, για να αποφύγει τα πυρά. Από κει και ύστερα, μας έκανε ότι ήθελε.

Το αυτοκίνητό μας ακολουθούσε την πομπή όταν ήθελε ο Αρτούρο. Σικελός από το Παλέρμο, βαθιά θρησκευόμενος, κατέφευγε στη Βίβλο κάθε φορά, που ένιωθε ότι το είχε ανάγκη και πως έπρεπε να ηρεμήσει. Εικοσιτεσσάρων χρονών, φοιτητής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του Παλέρμο. Επιτάχυνε ακόμη κι εκεί που δεν έπρεπε.

Μόλις βγήκαμε από το Γκόρνι Βακούφ, σηκώθηκε από τη θέση του οδηγού και επιζητούσε επίμονα τα χειροκροτήματα μας, τα οποία του τα προσφέραμε πλούσια. Ήθελε με πάθος να φθάσει στο Σεράγεβο. Όταν ξεκινήσαμε, ο Αρτούρο έβαλε στο λεωφορείο δύο μεγάλα ξύλα. Πολύ αργότερα, εξομολογήθηκε το λόγο.

( ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: Μην ξεχάσω κάποια στιγμή να γράψω το λόγο)

‘Οσο μείναμε στο Σεράγεβο, πήγαινε συχνά στη λειτουργία της Καθολικής εκκλησίας και άλλο τόσο συχνά εξομολογιόταν. Όλο το λεωφορείο είχε να κάνει με τον Αρτούρο, γιατί από αυτόν εξαρτιόταν πολλά. Μέσα στο Σεράγεβο, μας εγκατέλειψε την ώρα του ελέγχου και πήγε να τηλεφωνήσει στον Ντον Αλμπίνο για να του μεταφέρει το νικηφόρο μήνυμα της άφιξης μας.

Για να επισκεφθούμε το δήμαρχο, αναζητούσαν από την αστυνομία των Βοσνίων κάποιον οδηγό. Οι επιβαίνοντες στο λεωφορείο, όταν φώναζαν αγανακτούσαν με τον Αρτούρο, φώναζαν και διαμαρτύρονταν και αυτός ήρεμα αλλα με αποφασιστικότητα έλεγε: «Σάιλεντ Πλιζ», «Ησυχία παρακαλώ».

Ο Αρτούρο, μας έκανε πιο μαύρη τη ζωή το δεκαπενθήμερο αυτό αλλά χωρίς αυτόν δεν, θα μπορούσαμε να φθάσουμε στο Σεράγεβο.

Η νύχτα του Σαββάτου προς Κυριακή 8 Αυγούστου εγκυμονούσε τις εξελίξεις της

επόμενης μέρας. Το πρωί όλα έδειχναν ότι θα παίρνανε τις τελικές αποφάσεις. Υπήρχε έντονος εκνευρισμός από την πολυήμερη αναμονή και τις αντιπαραθέσεις.

Διανυκτερεύσαμε στο ύπαιθρο έξω από τη βάση μηχανικού του ΟΗΕ, στην οποία την προηγούμενη μέρα είχαμε έρθει για να ζητήσουμε συνοδεία προστασίας προς το Σεράγεβο. Ατυχήσαμε, βεβαίως, όπως αναμέναμε. Το βράδυ, σε μια πρόχειρη καταμέτρηση, η πλειονότητα των ειρηνιστών έδειχνε αποφασισμένη να κατευθυνθεί προς το Σαράγιε6ο.

Αλλά ο Ντον Αλμπίνο, ο καθολικός ιερέας, δεν είχε πει τον τελευταίο λόγο. Νωρίς το πρωί άρχισε η γενική συνέλευση ακριβώς μπροστά στη μπάρα του στρατοπέδου του ΟΗΕ. Ο Ντον Αλμπίνο άρχισε να περιγράφει τις τρομερές δυσκολίες της διαδρομής προς το Σεράγιεβο και για να ενισχύσει την άποψη του έβαλε και άλλους να εκθέσουν τις δυσκολίες μεταξύ των οποίων και έναν δημοσιογράφο της συνοδείας του που μας είπε ότι σε επτά σημεία προς το Σεράγιεβοο διεξήγοντο φονικότατες μάχες.

Ο δημοσιογράφος μόλις εκείνο το πρωί επέστρεψε από το Σεράγιεβο αλλά με αεροπλάνο του ΟΗΕ. Αργότερα, όταν φθάσαμε στην πρωτεύουσα της Βοσνίας και πάλι με αεροπλάνο, ήρθε και ο δημοσιογράφος, τον ρωτήσαμε που είχε δει τα επτά σημεία των μαχών και αρνήθηκε ότι είπε κάτι τέτοιο.

Ορισμένοι από τους φανατικούς της πορείας προς το Σεράγιεβο επιτέθηκαν εκείνο το πρωινό με σκληρές, είναι αλήθεια, φράσεις στον Ντον Αλμπίνο και εκείνος άφησε τα δάκρυα του να κυλήσουν στα μαγουλά του. Είναι δύσκολο να υποθέσει κανείς πως επρόκειτο για θεατρική κίνηση με στόχο να πείσει υπέρ των απόψεων του. Ο Ντον Αλμπίνο ήθελε να οδηγήσει την ομάδα στο Σεράγιεβο αλλά είτε δεν είχε εκτιμήσει το μέγεθος των κινδύνων είτε του δόθηκαν υποσχέσεις που δεν ήταν δυνατόν να τηρηθούν.

Στα πολεμικά μέτωπα της Βοσνίας η κατάσταση αλλάζει από μέρα σε μέρα. Πόσο μάλλον από μήνες πριν που είχε καταστρώσει τα σχέδια του ο Ντον Αλμπίνο. Ο Ντον Αλμπίνο ήταν απερίφραστος στην πρόταση που έκανε, δεν είχε, άλλωστε, άλλα περιθώρια παρελκυστικής τακτικής.

θα γυρίσουμε πίσω, είπε, να συναντηθούμε με μια άλλη ομάδα που θα ερχόταν από το Σπλιτ και να πάμε στο Μόσταρ την πόλη που κατέχεται μισή από Κροάτες και μισή από Μουσουλμάνους.

Το Μόσταρ αυτές τις ημέρες είναι αποκλεισμένο και οι Μουσουλμάνοι κάτοικοι του λιμοκτονούν. Τα βλέμματα του διεθνούς ενδιαφέροντος είναι στραμμένα προς αυτό. Πρόκειται για σημαντική πόλη της Ερζεγοβίνης με πληθυσμό 70.500 κατοίκους από τους οποίους 28% είναι Κροάτες, 34% Μουσουλμάνοι, 18% Σέρβοι και 18% Γιουγκοσλάβοι. Είναι χτισμένη στις όχθες του ποταμού Νερέτβα. Οι κεντρικές συνοικίες της έχουν ανατολίτικη όψη. Στις δύο όχθες του Νερέτβα υψώνονται πλήθος τζαμιά που επικοινωνούν με πολλές γέφυρες.

Μετά την διατύπωση της πρότασης από τον Ντον Αλμπίνο άρχισαν οι διαπληκτισμοί. Ένα πολύ μεγάλο μέρος των διαδηλωτών ήταν αφοσιωμένο στον καθολικό ιερέα και παρά την επιθυμία του να προχωρήσει προς το Σεράγιεβο ασπάστηκε την άποψη του Ντον Αλμπίνο.

Ορισμένα μέλη της οργάνωσης «Αρμονί Ιντερανασιονάλ» παράταξαν το αυτοκίνητο τους με κατεύθυνση προς το Σεράγιεβο.

Η ελληνική ομάδα στη δική της συγκέντρωση διασπάστηκε. Ο Ντον Αλμπίνο που -γνώριζε ότι η ελληνική αντιπροσωπεία ήταν η πλέον δραστήρια και είχε τη μεγαλύτερη κινητικότητα για να επικρατήσει η άποψη της πορείας προς το Σεράγεβο ήρθε στην συγκέντρωση μας και αφού μας εξήγησε πάλι τις δυσκολίες, μας είπε πως αν αποφασίσουμε να προχωρήσουμε η ευθύνη θα είναι αποκλειστικά δική μας.

Από την 20μελή περίπου ελληνική αντιπροσωπεία αποφάσισαν να προχωρήσουν οι έξι από τη θεσσαλονίκη και μια Ελληνίδα που ζει στην Ιταλία. Συνολικά είμασταν περί τα 70 άτομα, θα προπορευόταν το αυτοκίνητο της «Αρμονί Ιντερνα-σιονάλ» με επικεφαλής τον Μπρούνο ένα Γάλλο πρώην αριστεριστή και ακολουθούσαν ιδιωτικά αυτοκίνητα και το δικό μας λεωφορείο με οδηγό τον Αρτούρο.

Ένας Αμερικανός διαδηλωτής που ήθελε να ‘ρθει προς το Σεράγεβο δεν άντεξε την ένταση της στιγμής και υπέστη νευρική κρίση.

Κοιταζόμασταν μεταξύ μας αναλογιζόμενοι τι μας περιμένει χωρίς κάθε μορφής υποστήριξη της MIR SANTA. Οι κατευθυνόμενοι προς το Σπλιτ έφυγαν αφού μας άφησαν το νερό και τα τρόφιμα που είχαν.

Ήρθε η σειρά μας. Στο λεωφορείο μας η σύνθεση ήταν πλέον πολυεθνική Έλληνες, Γάλλοι, Ισπανοί, Ολλανδοί, Αμερικανοί, Ιταλοί και άλλοι. Ο,τι ήθελε να πει κάποιος μεταφραζόταν σε όλες τις γλώσσες. Ο Αρτούρο, ο οδηγός μας μόλις τώρα συνειδητοποίησε πως οι σύντροφοι του θα επέστρεφαν και ότι θα ήταν ο μόνος οδηγός που θα ακολουθούσε προς το Σεράγιεβο. Εκνευρίστηκε και ζήτησε να απομονωθεί. Μετά από λίγη ώρα είχε πάρει την απόφαση του. Τοποθέτησε δύο μακριά ξύλα στο αυτοκίνητο και δήλωσε ότι θα έρθει μαζί μας. Άλλο ένα εμπόδιο ξεπεράστηκε.

Οι πληροφορίες που είχαμε για τη διαδρομή ήταν ανησυχητικές. Για τις μάχες στο Γκόρνι Βακούφ είμασταν σίγουροι.

Μας μιλούσαν για μάχες στο Πρέσβνικ και έξω από το Σεράγιεβο καθώς και για ελεύθερους σκοπευτές σε όλη τη διαδρομή. Κοντά στο Γκόρνι Βακούφ σκοτώθηκαν παλαιότερα άλλοι δημοσιογράφοι. Άλλο ένα πρόβλημα ήταν ότι ο ενδεχόμενος κάπως ασφαλής δρόμος προς το Σεράγιεβο ήταν δαιδαλώδης και θα έπρεπε να τον γνωρίζει καλά όποιος επιχειρούσε να φθάσει στη βοσνιακή πρωτεύουσα χωρίς οδυνηρές εκπλήξεις.

Παρά την ψυχραιμία που όλοι επιδείκνυαν η αγωνία τους ήταν έντονη. Αλήθεια τι έκανε όλο αυτόν τον κόσμο να επιμένει τόσο πολύ να πάει στο Σεράγιεβο με κίνδυνο όπως εκείνη τη στιγμή αντιλαθανόμασταν της ίδιας της ζωής του.

Ένας από τους Ολλανδούς που συμμετείχε στη συνέχεια της διαδρομής είχε πει. «Εδώ άλλοι σκοτώνονται για τον πόλεμο, εμείς γιατί να μη σκοτωθούμε για την ειρήνη;».

Ο καθένας όμως ίσως είχε το δικό του λόγο να θέλε να σταθεί στο στόχο του. Η διερεύνηση αυτή ξεπερνά το πλαίσιο της καταγραφής που επιχειρούμε.

(ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: Εδώ μπορούμε να μιλήσουμε για την περιπέτεια και την αδρεναλίνη που ανεβαίνει στον κίνδυνο. Η γοητεία της παρουσίας στα ιστορικά γεγονότα)

Τα πάντα από εδώ και πέρα ήταν θέμα τύχης και αυτό το γνωρίζαμε. Όταν αποχαιρετούσαμε την ομάδα που επέστρεφε στο Σπλιτ πολλοί ξέσπασαν σε χειροκροτήματα για την απόφαση μας να προχωρήσουμε. Ανικανοποίητη επιθυμία που εκδηλωνόταν με θαυμασμό. Ισως αλλά αυτές είναι απαντήσεις ψυχολόγων ή κοινωνιολόγων. Όλοι μας είχαμε αγωνία και φόβο. Αποφεύγαμε να τα εκδηλώσουμε και για λόγους προσωπικούς και μυστικούς της ομάδας.

Επιτέλους ξεκινάμε. Το σύνθημα δόθηκε. Η αυτοκινητοπομπή άρχισε το μακρύ ταξίδι της. Στις δύο η ώρα, αφού περάσαμε τη λίμνη που είχαμε κατασκηνώσει, φθάσαμε στο Πρόζαρ όπου κάναμε τις τελευταίες προμήθειες συμβάλλοντας ο καθένας με 10 μάρκα στο κοινό ταμείο.

Μόλις βγήκαμε από την πόλη προσπαθήσαμε να προλάβουμε μια αυτοκινητοπομπή του ΟΗΕ. Παρουσιάζεται μηχανικό πρόβλημα στο αυτοκίνητο μας και τη χάνουμε. Συνεχίζουμε.

Στις 3.10 περνάμε το τελευταίο σημείο ελέγχου των Κροατών. Οδεύουμε προς το Γκόρνι Βακούφ όπου γνωρίζουμε καλά ότι διεξάγονται μάχες. Στενός και ασφαλτοστρωμένος δρόμος. Η βλάστηση πυκνή και δεν βλέπουμε στα 20 μέτρα. Αλίμονό μας αν στην περιοχή κρύβονται ελεύθεροι σκοπευτές και θελήσουν να μας πυροβολήσουν.

Δεν ακούμε βολές σε αντίθεση με την προηγούμενη μέρα. Τι να συμβαίνει άραγε: Κρίθηκε μήπως η μάχη στο Γκόρνι Βακούφ;

Πλησιάζουμε, μπαίνουμε στα πρώτα σπίτια. Τα πάντα παγώνουν στο λεωφορείο. Κανείς δεν μιλά. Η πόλη άδεια. Σπίτια κατεστραμμένα. Μπροστά στα παράθυρα και στις πόρτες τσιμεντόλιθοι καλύπτουν τα ανοίγματα. Φωτιές σε σπίτια. Μια τρομερή ένταση στη σιωπή που περιβάλλει την πόλη.

Ζούμε την παροιμιώδη έκφραση «ηρεμία πριν τη μάχη». Αυτή η ένταση δεν μπορεί να περιγραφεί. Τη συγκλονιστικότητά της μόνο τη ζει κανείς. Όλα τα παραπάνω τα είδαμε και τα νιώσαμε σε δευτερόλεπτα.

Ξαφνικά ακούγεται ένας μακρύς πυροβολισμός. Το κεφάλια στα γόνατα. Ύστερα άλλος και άλλος. Η σύντομη μάχη αρχίζει, ένας τρομερός ήχος ακούγεται δίπλα μας και νιώθουμε το λεωφορείο να κουνιέται.

Πάει χαθήκαμε! Ο οδηγός μας ο Αρτούρο ελίσσεται ή του βάθους ή του ύψους. Αλίμονο μας αν αστοχήσει κάποια βολή! Αν πάθει κάτι το αυτοκίνητο. Νιώθαμε να σταματάει ο χρόνος. Δεν προλάβαμε να φοβηθούμε.

Ξαφνικά βρισκόμαστε σε μια βρετανική βάση του ΟΗΕ. Βγάζουμε έναν μακρύ αναστεναγμό ανακούφισης. Ο Αρτούρο κλείνει το μάτι. Χειροκροτήματα. Οι στρατιώτες μας πλησιάζουν αγριεμένοι.

Ποιοι είναι αυτοί ο τρελοί που ήρθαν να προστεθούν στην αγωνία τους; Τους ρωτάμε με αφέλεια από που πάμε για το Σεράγεβο. Μας λένε πως πρέπει να επιστρέψουε προς την πόλη και να στρίψουμε αριστερά. Μας διώχνουν ουσιαστικά χωρίς να σπάσει ένα μειδίαμα στα αγριεμένα οπό τις μάχες πρόσωπα τους

Στο κέντρο της πόλης ακούγονται πυροβολισμοί. Κοιταζόμαστε μεταξύ μας και χαμογελάμε με ικανοποίηση. Κατευθυνόμαστε προς την πόλη και στρίβουμε αριστερά. Οι πυροβολισμοί συνεχίζονται. Σπίτια καίγονται. Καταστροφή. Αρχίζει να βρέχει.

Η βλάστηση είναι πολύ πυκνή- Βουνά δεξιά, αριστερά μας. Ένα από τα αυτοκίνητα μας σταματάει και αναγκάζεται να κάνει το ίδιο όλη η πομπή. Το τζάμι του παραθύρου του έσπασε από τα θραύσματα ενός βλήματος.

Στην πομπή μέσα στο Γκόρνι Βακούφ το αυτοκίνητο αυτό ήταν πίσω από το δικό μας. Τα θραύσματα ίσως ήταν από το βλήμα που νιώσαμε κι εμείς να κουνάει το δικό μας αυτοκίνητο. Κροάτες και μουσουλμάνοι διασταύρωναν ακόμη τα πυρά τους. Ο πρώτος κίνδυνος ξεπεράστηκε. Πόσους ακόμη έχουμε; Βρέχει. Καλή ή κακή εξέλιξη για τη συνέχεια;

Ορισμένοι πιστεύουν ότι η βροχή μας ευνοεί γιατί δήθεν δεν θα μπορούν να πυροβολήσουν οι ελεύθεροι σκοπευτές. Λάθος, γιατί οι ελεύθεροι σκοπευτές έχουν και μόνιμα καταφύγια.

Άλλοι φοβούνται μήπως η βροχή δημιουργήσει λάσπη στο χωματόδρομο που οδεύουμε και δυσκολευτεί να προχωρήσει το αυτοκίνητο. Νιώθουμε ανακούφιση που απομακρυνθήκαμε από το Γκρόρνι Βακούφ. Είχαμε πάντα το φόβο των ελεύθερων σκοπευτών ή των ανεξέλεγκτων ομάδων που θα μπορούσαν να μας πάρουν τα πάντα. Από τα πράγματα μέχρι το αυτοκίνητο. Προσδοκούσαμε με αγωνία να φθάσουμε σε κάποιο μουσουλμανικό σημείο ελέγχου. Ποιος να το περίμενε.

Στο δρόμο βλέπαμε τζαμιά και μουσουλμανικά μνήματα αλλά και χριστιανικά. Συναντήσαμε φάλαγγα του ΟΗΕ ρωτάμε πως είναι ο δρόμος για το Σεράγεβο και ο» άνδρες του διεθνούς οργανισμού μας ενθαρρύνουν με την απάντηση τους.

Μπαίνουμε στο Νόβι Ντράβνικ που βρίσκονται οι εγκαταστάσεις της μεγαλύτερης πολεμικής βιομηχανίας της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Για τις εγκαταστάσεις αυτές καμάρωνε ο γιουγκοσλαβικός στρατός. Στην είσοδο της πόλης βλέπουμε να κυματίζει η κροατική σημαία, την κατοχή όμως της πόλης από τους Κροάτες αμφισβητούν ο» Μουσουλμάνοι. Περνάμε την πόλη που είχαν συμβεί φονικότατες μάχες και φθάνουμε στο Βιτεβού που ελέγχουν οι Κροάτες.

Στις 6.00 το απόγευμα της Κυριακής μπαίνουμε στη Ζένιτσα. Η πόλη βρίσκεται υπό τον έλεγχο των Μουσουλμάνων και διατηρεί στην πλειονότητά της μουσουλμανικό πληθυσμό. Είναι μεταλλουργικό κέντρο κοντά σε ανθρακοφόρο λεκανοπέδιο που το εκμεταλλεύονταν από την αρχαιότητα.

Υψηλές πολυκατοικίες συνεργατικές δεσπόζουν αριστερά και δεξιά της κοίτης ενός ποταμού που τη διασχίζει. Ο κόσμος μας χαιρετά σχηματίζοντας το σήμα της νίκης. Στο κέντρο της πόλης λειτουργεί καλό ξενοδοχείο, «Χοτέλ Ιντερνάσιοναλ» που εξυπηρετεί τους παρατηρητές του ΟΗΕ και της ΕΟΚ.

Παρά τον πόλεμο το προσωπικό του ξενοδοχείου διατηρεί την ευγένειά του και τους χώρους καθαρούς. Οι τιμές είναι… πολεμικές. Για τέσσερις ομελέτες και ένα άσπρο κρασί 32 δολλάρια. Για πρώτη φορά, ύστερα από αρκετές ημέρες, γευματίζουμε σαν άνθρωποι.

Από τους παρατηρητές μαθαίνουμε ότι υπάρχουν στην περιοχή και Μουτζαχεντίν. Ένα δε ποσοστό 20-30% από αυτούς πλαισιώνει το μουσουλμανικό στρατό.

Μας πληροφορούν επίσης ότι το 30% του οπλισμού των Κροατών είναι γερμανικής προέλευσης και πως στη Ζένιτσα το 45% είναι Μουσουλμάνοι, οι Σέρβοι 19,2% και Κροάτες 16,5%. Υπήρχαν επίσης και 19,2% Γιουγκοσλάβοι κατά την τελευταία απογραφή. Όσους συναντήσαμε και μιλήσαμε μαζί τους ήταν Μουσουλμάνοι.

Όλοι διατύπωναν την ίδια άποψη. Είναι Μουσουλμάνοι Βόσνιοι και επιθυμούν να ζήσουν ειρηνικά με τις άλλες εθνότητες τους Σέρβους και τους Κροάτες. Μας έλεγαν πως έχουν φίλους Σέρβους ή Κροάτες και πως το γενεαλογικό τους δέντρο είναι αναμεμειγμένο. Μας πλησιάζει ένα μικρό παιδί γύρω στα 12 χρόνων. Ο ποτέρας του ήταν καθολικός ιεράς. Οι Μουσουλμάνοι, όπως μας είπε το παιδί, τρέμοντας από την προσπάθεια του να κρύψει τα δάκρυα, πήγαν μια μέρα στην εκκλησία και του ζήτησαν το Άγιο Δισκοπότηρο. Αρνήθηκε να τους το δώσει και τον σκότωσαν. Παρόλα αυτά το παιδί μας είπε πως δεν αισθάνεται μίσος κατά των Μουσουλμάνων. Είμαστε φίλοι, Βόσνιοι, λέει.

Μια νεαρή μητέρα που με το μικρό της παιδί μας είδε μπροστά στο ξενοδοχείο «Ιντερνάσιοναλ» είπε πως αισθάνεται Γιουγκοσλάβα. Η καλύτερη της φίλη είναι Κροάτισσα και η δεύτερη κατά σειρά Σερβίδα. Δε μας χωρίζει τίποτα λέει. Ζούμε όλοι πολύ ωραία στην πολυκατοικία. Όταν παντρευόμαστε δε ρωτάμε τι είναι ο άλλος.

Το παιδιά τρέχουν πίσω από το αυτοκίνητο και χαιρετούν με δάκρυα στα μάτια. Ανήκουμε γι’ αυτά σ’ έναν άλλο κόσμο, ονειρικό. Όταν τα δίνεις απλά πράγματα, ένα κουτάκι, μια σαπουνοθήκη από τον κόσμο του παραμυθιού τους, αναμειγνύουν τα δάκρυα με τη χαρά, το χαμόγελο με τον ενθουσιασμό.

Η Ζένιτσα είναι από παντού απομονωμένη. Ο κόσμος δεν μπορεί να φύγει από την πόλη. θέλουν να εργαστούν αλλά δεν έχει δουλειές και όσοι εργάζονται παίρνουν τόσο λίγα που δεν αρκούν ούτε για τρόφιμα και ρουχισμό. Μεγάλο μέρος της ανθρωπιστικής βοήθειας κατευθύνεται στη μαύρη αγορά. Οι επιτήδειοι υπάρχουν παντού και περιμένουν τέτοιες στιγμές για να δράσουν. Όλα αυτά σε μια περιοχή που πριν ευημερούσε.

Λίγο πιο εκεί συναντάμε νεαρούς και νεαρές με σκουλαρίκι στο αυτί και ενδυμασία που δε διέφερε από εκείνη μερικών δικών μας. Είναι αρνητές στράτευσης και ειρηνιστές. Κατηγορούν τους Τσέτνικ γιατί άρχισαν τον πόλεμο αλλά τόσο αυτοί.όσο και όλοι οι άλλοι συνομιλητές μας ρίχνουν ευθύνες και στους τρεις προέδρους.

«Δεν πάμε στον πόλεμο, γιατί θέλουμε να είμαστε αρτιμελείς», λένε. Δεν μπορούν να μιλήσουν ελεύθερα. Φοβούνται τους εξτρεμιστές, δεν επιθυμούν τη στρατιωτική επέμβαση και γνωρίζουν ελάχιστα για την Ελλάδα. Οτι υπάρχει ελευθερία και ότι είναι όμορφη.

Στη Ζένιτσα επισκεφθήκαμε στο γυμνάσιο της πόλης, ένα στρατόπεδο 300 προσφύγων από την κροατική Βοσνία, την ανατολική Βοσνία και τη σερβική Κράινα.

Σε 36 σημεία της Ζένιτσα υπάρχουν ανάλογοι πρόσφυγες. θέλουν να επιστρέψουν στα σπίτια τους σε μια ενωμένη χώρα αλλά δεν πιστεύουν πως αυτό μπορεί να συμβεί.

Δεν έχουν εμπιστοσύνη σε κανέναν πλέον και ρίχνουν ευθύνες και στους τρεις ηγέτες. Δε συμφωνούν με το σχέδιο Βάνς- Όουεν. Είναι αντίθετοι στην ξένη στρατιωτική επέμβαση και επιφυλακτικοί για τη σκοπιμότητά της.

Η ανθρωπιστική βοήθεια που τους παρέχεται είναι ελάχιστη σε σχέση προς τις ανάγκες τους και ζητούν από τη διεθνή κοινότητα να σταματήσει το εμπάργκο κατά των Μουσουλμάνων.

Όταν φεύγαμε, μας είπαν:

Ρωτήσατε τους Κροάτες αν θέλουν να ζήσουν μαζί μας.

Δεν απαντήσαμε και πρόσθεσαν κουνώντας το κεφάλι. Δεν πιστεύουμε πως οι Κροάτες θέλουν να ζήσουν με Μουσουλμάνους.

Τελευταία μας επίσκεψη ήταν στο σπίτι ενός δημοσιογράφου ανταποκριτή της «Οσλομποντζένιε» που εργάζεται εθελοντικά και στο γραφείο Τύπου του βοσνιακού στρατού. Ο ίδιος είναι Μουσουλμάνος και γεννήθηκε στα Σκόπια. Η μητέρα του Κροάτισσα γεννήθηκε στο Βελιγράδι και ο πατέρας του Μουσουλμάνος. Η αδελφή του γεννήθηκε στο Ζάγκρεμπ και ο αδελφός του στο Σεράγεβο. Η γυναίκα του Μουσουλμάνα και αισθάνεται Βόσνια. Εργάζεται ως μηχανικός.

Το σπίτι του έχει μόλις τα απαραίτητα πράγματα αλλά ήταν καθαρό και τακτοποιημένο. Πλησιάζουν τα δυο μικρά δίδυμα παιδιά του. Το ένα έχει χάσει το φως του από το ένα μάτι και σιγά – σιγά χάνει και από το άλλο. Μας λέει ότι δεν μπορεί να το πάει έξω από τη Ζένιτσα-σε κάποιο νοσοκομείο. Ζήτησε από τον ΟΗΕ να το βοηθήσει και ο ΟΗΕ δήλωσε αδυναμία. Ανήμπορος να βοηθήσει το παιδάκι του παρακολουθεί το δράμα και την τραγωδία του.

Περιγράφουν με τη γυναίκα του με πολύ μελανά χρώματα την κατάσταση. Πολλοί κάτοικοι εγκατέλειψαν την πόλη για οικονομικούς λόγους. Δεν υπάρχει νερό, τρόφιμα και ηλεκτρικό. Η συνομιλία μας γίνεται κάτω από το φως των κεριών, ο μισθός της γυναίκας είναι 20 μάρκα το μήνα. Ο μέσος μισθός ανέρχεται στα 10 μάρκα. Το σιτάρι κοστίζει 300 μάρκα.

Πίσω από τον ανεξήγητο αυτό πόλεμο υπάρχει ένα παρασκήνιο που ίσως αργότερα δεί το φως της δημοσιότητας. Κανείς σήμερα δεν εμπιστεύεται τους τρεις προέδρους.

Τους ψήφισαν για να διώξουν τους κομμουνιστές. Όταν όμως διαπίστωσαν πόσο εθνικιστικά ήταν τα κόμματα τους ήταν πλέον αργά. Τον πυρήνα του βοσνιακού μουσουλμανικού στρατού αποτέλεσε μια μυστική οργάνωση η «Πατριωτική Λίγκα», που δημιουργήθηκε στα τέλη του 1991. Σ’ αυτή στηρίχθηκε ο Ιζετμπέκοβιτς και σ’ αυτήν ήλπιζε για το σχέδιο του. Οι άνδρες της οργάνωσης αυτής αντιμετώπισαν τις πρώτες σερβικές επιθέσεις. Στο βοσνιακό στρατό σήμερα λένε πως υπάρχει πλήθος Μουσουλμάνων. Σέρβοι και Κροάτες υπάρχουν σε μικρά ποσοστά. Από έρευνα που κάναμε στο Σεράγεβο, διαπιστώσαμε πως οι Σέρβοι και Κροάτες στρατεύονται μόνο υποχρεωτικά.

Το σκοτάδι άρχισε να καλύπτει τη Ζένπσα και δεν είχαμε περιθώρια να κυκλοφορήσουμε το βράδυ. Η διεύθυνση του ξενοδοχείου «Ιντερνάσιοναλ» μας διέθεσε το δάπεδο του ισογείου για να κοιμηθούμε. Έστω κι αυτό ήταν πολυτέλεια για τις συνθήκες του ταξιδιού μας. Βρισκόμασταν 150 χλμ. μακριά από το Σεράγεβο.

ΤΗΝ έκτη μέρα της προσπάθειας μας να φθάσουμε στο Σεράγεβο (φύγαμε από το Σπλιτ στις 4 Αυγούστου και ήδη διανύουμε την 9η του μήνα) νιώσαμε το συναίσθημα της απομόνωσης. Κάπου ανάμεσα στη κροατοκρατούμενη πόλη Κισιελγιακ και στο σερβικό φυλάκιο της Ίλιτζα νιώσαμε απομονωμένοι. Οι Σέρβοι δεν μας επέτρεπαν να προχωρήσουμε προς το Σεράγεβο ούτε νιώθαμε και ασφαλείς στην ιδέα να επιστρέψουμε στο Σπλίτ.

Οι πληροφορίες που είχαμε υποστήριζαν πως οι μάχες στο δρόμο τον οποίο είχαμε ήδη διανύσει εντάθηκαν και πως οι μουσουλμάνοι εκτός από το Γκόρνι Βακούφ, άνοιξαν μέτωπο και στην πόλη Πρόζορ, στη λίμνη της οποίας είχαμε κατασκηνώσει επί τριήμερο. Προβληματιζόμασταν ακόμη πόσο θα ανέχονταν την παραμονή μας στο Κίσελιακ οι τοπικές κροατικές αρχές. Νωρίς το πρωί αναχωρήσαμε από τη Ζένιτσα, όπου είχαμε διανυκτερεύσει.

Η ομάδα είχε δύο απώλειες. Ένας Ισπανός και ένας Ιταλός φοβήθηκαν να συνεχίσουν πράγμα δικαιολογημένο για όλους και κατέβηκαν από το λεωφορείο. Ο Ισπανός είπε απερίφραστα πως από τις πληροφορίες που είχε φοβόταν να συνεχίσει και πως όλη τη νύχτα γυρνούσε γύρω από το αυτοκίνητο και σκεφτόταν. Ο Ιταλός από το προηγούμενο βράδυ προβληματιζόταν αν έπρεπε να συνεχίσει. Το πρωί μπήκε στο λεωφορείο πήρε τα πράγματα του και κατέβηκε.

Το βράδυ στο ξενοδοχείο Ιντερνάσιοναλ είχαμε μια μακρά συζήτηση με τον Ιταλό στρατιωτικό παρατηρητή και οι πληροφορίες που μας έδωσε για το Σεράγεβο ήταν ανησυχητικές. Μιλούσε για μεγάλες δυσκολίες στο δρόμο και για σωρούς πτωμάτων μέσα στην πόλη. Μας είπε ακόμη πως υπάρχουν Μουτζαχεντίν στο μουσουλμανικό στρατό από το Ιράν, το Ιράκ, τη Λιβύη και τη Σαουδική Αραβία και πως μισθοφόροι υπάρχουν στον κροατικό και στο σερβικό στρατό. Ο μισθός τους κυμαίνεται από 400 έως 500 μάρκα το μήνα αλλά πώς δεν πολεμούν για τα χρήματα, διότι αυτό το ποσό μπορούσαν να το κερδίσουν κάνοντας οποιαδήποτε εργασία.

Εσείς πόσα χρήματα παίρνετε; ρωτήσαμε τον Ιταλό στρατιωτικό παρατηρητή..

Παίρνω, καλό μισθό μας απάντησε. Εγώ δουλεύω για την ειρήνη, αυτοί για τον πόλεμο,λέει.

Μετά τη Ζένιτσα περάσαμε δύο μουσουλμανικά σημεία ελέγχου και επιταχύναμε για να ενταχθούμε απρόσκλητοι σε μια φάλαγγα του ΟΗΕ. Λίγο παρακάτω η φάλαγγα κατευθύνθηκε προς άλλη από εμάς κατεύθυνση. Στα 15χλμ. Από τη Ζενίτσα, είδαμε μια εκκλησία, καμένη, όπως νωρίτερα και τζαμιά κατεστραμμένα. Έξω από το Βίσοκο είδαμε μουσουλμανικά νεκροταφεία, δίπλα από τα χριστιανικά. Περνάμε και ένα τρίτο σημείο ελέγχου και στις 7.30 το πρωί μετά από μια ώρα διαδρομή φθάνουμε στο Κίσελιακ όπου βρίσκεται αναπτυγμένη μια σημαντική βάση του ΟΗΕ.

Η πόλη βρίσκεται υπό κροατικό έλεγχο και είχε μικτό πληθυσμό. Ο Μπρούνο κατευθύνει τη φάλαγγα μας στο προαύλιο της καθολικής εκκλησίας, όπου συγκεντρωνόμαστε και εκφράζουμε την επιθυμία μας να προχωρήσουμε. Μέσα σε ένα βαθύ σκεύος οι υπεύθυνοι της εκκλησίας ψήνουν καφέ για όλους μας. Ο Μπρούνο πήγε στην τοπική αστυνομία, για να πάρει άδεια να προχωρήσουμε από το τελευταίο κροατικό σημείο ελέγχου και στις 11.00 πριν το μεσημέρι αναχωρούμε για την Ίζιτζα.

Το πρώτο σερβικό σημείο ελέγχου 24 χιλιόμετρα πριν το Σεράγεβο. Σταματούμε περίπου 200 μέτρα από το σημείο που είναι τοποθετημένη η μπάρα και ο Αρτούρο ανοίγει την πόρτα του λεωφορείου. Ακριβώς στην έξοδο βλέπουμε σειρά από νάρκες. ΕΙναι φυσικό να προσέχουμε αλλά μας γίνεται η σύσταση να μη πατάμε σε έδαφος έξω από την άσφαλτο γιατί η περιοχή είναι ναρκοθετημένη. Περιμένουμε αρκετή ώρα χωρίς να γνωρίζουμε το γιατί.

Ο Ιάκωβος είναι Γαλλοεβραίος ειρηνιστής και αρνητής στράτευσης που είχε αναχωρήσει μια ημέρα πριν από εμάς από την κατασκήνωση μας για το Σεράγεβο. Ήρθε στο λεωφορείο και μας είπε πως οι Σέρβοι δεν του επέτρεψαν.να συνεχίσει και πως έπρεπε να προσκομίσει αδεία από τις αρχές των Σέρβων της Βοσνίας στο Πάλε και από τον ΟΗΕ.

Υποθέταμε ότι τέτοιες άδειες είχε εξασφαλίσει για μας ο Ντον Αλμπίνο και δεν ανησυχήσαμε. Λάθος όμως. Σε λίγο έρχεται ο Μπρούνο και αρχίζει να κατηγορεί τον Ντον Αλμπίνο ότι δεν έκανε καλή δουλειά και πως οι Σέρβοι δεν γνώριζαν τίποτε για την αποστολή της «Mir Sada». Αναγκαζόμαστε να επιστρέψουμε πριν βραδιάσει καλά από το σερβικό φυλάκιο Σερχί Σελτζάκ και αρχίζουμε να αναζητούμε τόπο για να διανυκτερεύσουμε. Η διαμονή στο Κισιελγιακ που θα μπορούσε να γίνει μόνο στο ύπαιθρο περιέκλειε τρομερούς κινδύνους. Η επιστροφή στη Ζένισα τέτοια ώρα ενείχε τον κίνδυνο να μας ληστέψουν καθ’ οδόν.

Μαζί με τον Ιάκωβο και το Μπάμπη επισκεφθήκαμε πάλι το σερβικό σημείο ελέγχου για να επικαλεστούμε την ελληνική εθνικότητα μας. Η αστυνομικός που έκανε τη διερμηνέα στο φυλάκιο άλλαξε αμέσως υφός όταν άκουσε πως είμαστε Έλληνες και αφού ρώτησε τον επικεφαλής, είπε ότι θα ήταν καλύτερα να τους επισκεφθούμε το πρωί και να συζητήσουμε με το διοικητή. Φύγαμε με κάποια ελπίδα. Στο Κίσελιακ, ο Ιάκωβος έστειλε από το φαξ του ΟΗΕ μια επιστολή στο Πάλε και ζητούσε από τις σερβικές αρχές άδεια διέλευσης.

Συναντήσαμε όλα τα αυτοκίνητα της αποστολής μας απέναντι από τη βάση του ΟΗΕ. Ο διοικητής αρνήθηκε την είσοδο μας για διανυκτέρευση στον προαύλιο χώρο της βάσης, επέτρεψε όμως την παραμονή μας σε έναν ανοιχτό χώρο ακριβώς απέναντι. Έστω και αυτό έδινε σε μερικούς την αίσθηση κάποιας ασφάλειας.

Όχι όμως, κανείς δεν θα διανυκτέρευε έξω αλλά και δε θα έβγαινε από το αυτοκίνητο και καλό θα ήταν να αποφεύγεται

το άναμα τσιγάρου, φακού και άλλων φωτεινών αντικειμένων για να μην προκαλείται η προσοχή κανενός περαστικού.

Υπήρχε κίνδυνος να μας ληστέψουν αλλά και αν κάποια περίπολος μας έβλεπε έξω από το αυτοκίνητο να πυροβολήσει χωρίς προειδοποίηση.

Διπλωμένοι ο ένας πάνω στον άλλον μάταια προσπαθούσαμε να κλείσουμε τα μάτια μας. Ουσιαστικά ήμασταν εγκλωβισμένοι. Πίσω ο πόλεμος μπροστά η σερβική μπάρα και σε λίγο θα μας έδιωχναν και οι κροατικές αρχές του Κίσελιακ. Πού θα πηγαίναμε; Αρχίσαμε να αναπολούμε καθώς δεν κοιμόμασταν, τον Ντον Αλμπίνο και την υπευθυνότητα με την οποία χειριζόταν την επιχείρηση που είχε αναλάβει.

Κατά τη 1.30 μετά τα μεσάνυχτα δεν άντεξα την αποπνικτική ατμόσφαιρα του λεωφορείου και από την πόρτα του οδηγού που ευτυχώς δεν ήταν κλειδωμένη βγήκα έξω και κρύφτηκα σε ένα γιαπί δίπλα στο λεωφορείο. Πέρασε μισή ώρα και παρόλο που κρύωνα στο γιαπί ανάσαινα τουλάχιστον καθαρό αέρα.

Ο Θύμιος και ο Μπάμπης ανησύχησαν και βγήκαν να με βρουν. Τους έκανα νόημα. Άρχισαν να μου λένε ότι θα πρέπει να προφυλαχθώ από την περίπολο γιο να μην πυροβολήσει αν με δει στο γιαπί. Προτίμησα να τους ακολουθήσω στο λεωφορείο. Διπλωμένοι ο καθένας στην καρέκλα του περιμέναμε υπομονετικά να ξημερώσει. Ο ήλιος το πρωί θα διέλυε την αγωνία και το άγχος μας. Τα χαράματα καθόμουν στην θέση του οδηγού και είχα σκύψει το κεφάλι πάνω στο τιμόνι. Δεν μπορούσα να κοιμηθώ. Άνοιξα ένα βιβλίο «Το χάος» και διάβασα μερικές παραγράφους. Με είδε ο Αρτούρο, ο οδηγός και με ρωτάει τι σημαίνει ο τίτλος.

Χάος, λέγεται και στα ιταλικά. Ξέρεις τί σημαίνει Αρτούρο.

Αυτό που συμβαίνει εδώ με εμάς, απαντάει ο ετοιμόλογος σικελός.

Μεταξύ των 67 ατόμων, που προχωρήσαμε προς το Σεράγεβο ήταν και ένας Βέλγος γερουσιαστής. Το βράδυ είχε ζητήσει από τον ΟΗΕ να τον ενημερώσει για την κατάσταση που επικρατεί στην περιοχή. Στις 10 το πρωί έρχεται με ένα κείμενο υπογραμμένο από το διοικητή της βάσης και μας διαβάζει ότι ο ΟΗΕ έδωσε την άδεια στο ΝΑΤΟ να βομβαρδίσει τις σερβικές θέσεις γύρω οπό το Σεράγεβο.

Η ένταση που επικρατεί είναι μεγάλη και θα ανέβει ακόμη περισσότερο σε όλα τα πεδία των μαχών. Ο γερουσιαστής συνέστησε μετά το έγγραφο που έλαβε να επιστρέψουμε στο Σπλιτ. Άλλωστε, όπως πρόσθεσε, οι Κροάτες επρόκειτο να μας διώξουν σε λίγο από το Κίσελιακ και οι Σέρβοι δεν θα μας επέτρεπαν να περάσουμε στην Ίλιτζα.

Μια πληροφορία που έφερε κάποιος υποστήριζε πως αεροπλάνο του ΝΑΤΟ ήδη κατευθυνόταν προς το Σεράγεβο. Αεροπλάνα να υπερίπτανται των γύρω από το Σεράγεβο βουνών, άλλωστε βλέπαμε από την ώρα που φθάσαμε στο Κίσελιακ. Το κλίμα είναι βαρύ. Ακόμη και ο Μπρούνο ο υπέρμαχος της πορείας προς το Σεράγεβο και ο αρχηγός της αποστολής υπαναχωρεί. Προτείνει επιστροφή.

Εδώ φάνηκε για άλλη μια φορά ο ρόλος της ελληνικής ομάδας. Και οι επτά υποστηρίζουμε πως πρέπει να συνεχίσουμε. Μεταξύ ψηφοφορίας και διαπληκτισμών βλέπουμε να πλησιάζει μια γυναίκα αξιωματικός από την απέναντι βάση. Μας δίνει ένα κείμενο με την υπογραφή του διοικητή του ΟΗΕ της περιοχής με το οποίο διαβεβαιώνεται ότι δεν ανήκουμε στα πλαίσια της προσπάθειας ανθρωπιστικής βοήθειας που παρέχει ο διεθνής οργανισμός αλλά πως ο διοικητής δεν θα είχε αντίρρηση να μεταφέρουμε στο Σεράγεβο ανθρωπιστική βοήθεια.

Ήταν το χαρτί που αναμέναμε διατυπωμένο έστω και με αυτόν τον τρόπο. Οι συντονισμένες μας προσπάθειες και ίσως η απεργία πείνας που έκαναν απέναντι από τη βάση του ΟΗΕ τρεις Γάλλοι της αποστολής, έφεραν το προσδοκώμενο αποτέλεσμα.

Ο Ιάκωβος, ο Μπάμπης και εγώ αναχωρήσαμε για το σερβικό φυλάκιο για να διερευνήσουμε αν θα μπορούσαμε με την επίδειξη της άδειας αυτής να προχωρήσουμε.

Οι Σέρβοι αλλάζουν στάση

Γνώριζαν πλέον πως οι δύο από τους τρεις,ήμασταν Έλληνες και η αντιμετώπιση που είχαμε αυτήν τη φορά ήταν διαφορετική. Αυτό το αντιλήφθηκε και ο Ιάκωβος και άρχισε τις διαπραγματεύσεις. Ο επικεφαλής του φυλακίου μεταδίδει το κείμενο προς τους ανώτερους του και μας λέει να περάσουμε μετά από μια ώρα αφήνοντας σημάδια αισιοδοξίας. Όσες φορές επισκεπτόμασταν το σερβικό σημείο ελέγχου έπρεπε να περάσουμε και το τελευταίο κροατικό που βρίσκεται ακριβώς έξω από το Κίσελιακ.

Μεταξύ τους τα δύο σημεία ελέγχου δεν απέχουν περισσότερο από 500 μ., δεν έχουν όμως οπτική επαφή, επειδή ο δρόμος στρίβει περίπου στο μέσον.

Μεταξύ Κίσελιακ και Ίλιτζα υπάρχει ανθρώπινη όσμωση. Το Κίσελιακ εφοδιάζεται με κρέατα από την Ίλιτζα και κάτοικοι της εργάζονται στο Κίσελιακ. Σέρβοι και Κροάτες στην περιοχή έχουν μεταξύ τους τώρα καλές σχέσεις. Εκείνοι που βρίσκονται σε αντιπαλότητα είναι οι Μουσουλμάνοι με τις άλλες δύο εθνότητες. Χαρακτηριστική ήταν η παρατήρηση που έκανε η Σερβίδα αστυνομικός, όταν παρομοιάσαμε μια γάτα και έναν σκύλο να κυνηγιούνται, με την έχθρα Σέρβων και Κροατών.

Όχι, Σέρβων και Μουσουλμάνων, μας διόρθωσε.

Καθώς επιστρέφαμε, από το σερβικό φυλάκιο στο Κίσελιακ, μας έγινε αυστηρός έλεγχος στο κροατικό σημείο ελέγχου και ο επικεφαλής Κροάτης αποκάλεσε σκ… το διοικητή του ΟΗΕ όταν δείξαμε την άδεια, με την οποία ήμασταν εφοδιασμένοι. Έλεγχο μας έκαναν οι Κροάτες και μέσα στο Κίσελιακ λίγο πριν φθάσουμε στο χώρο που ήταν σταθμευμένα τα αυτοκίνητα της αποστολής.

Παρά τη θετική εξέλιξη ένα από τα αυτοκίνητα της ακολουθίας με 4-5 άτομα θα επέστρεφε προς το Σπλιτ.

Μεταξύ αυτών η Τουρκάλα συνάδελφος, την οποία διάφοροι φοβέριζαν ότι θα έχει προβλήματα στις σερβικές περιοχές λόγω της εθνικότητας της. Η Τζεϊλάν έφευγε κλαίγοντας. Γιατί; Κανένα πρόβλημα δεν θα αντιμετώπιζε.

Σε μια προσπάθειά μου να τη μεταπείσω να μείνει μαζί μας και να συνεχίσει, της είπα πως αν της συνέβαινε κάτι θα έμπαινα μπροστά για να το αντιμετωπίσω.

Της είχε κάνει εντύπωση, αφού το θυμόταν χρόνια μετά και μου το ανέφερε σε κάποιες από τις επισκέψεις μου στην Κωνσταντινούπολη.

Οι Σέρβοι όταν τους ρωτήσαμε μας είπαν άτι βεβαίως και θα της επέτρεπαν να περάσει.

Μετά μια ώρα ξεκινούμε από το Κίσελιακ για το σερβικό φυλάκιο. Οι Κροάτες στρατιώτες του σημείου ελέγχου βαρέθηκαν να μας βλέπουν. Ελπίζαμε για τελευταία φορά.

Φθάνουμε στο σερβικό σημείο ελέγχου και με ανακούφιση βλέπουμε το αυτοκίνητο του Μπρούνο να οδεύει προς το σημείο όπου οι Σέρβοι αστυνομικοί θα έλεγχαν το φορτίο του.

Ο έλεγχος ήταν πολύωρος και εξαντλητικός, πλην των Ελλήνων. Ένα ένα τα αυτοκίνητα που ήλεγχαν οι πέντε αστυνομικοί έπαιρναν θέσεις στο δρόμο προς την Ίλιτζα μετά τη σερβική μπάρα.

Στενοχωρηθήκαμε όταν πληροφορηθήκαμε πως οι Σέρβοι κράτησαν όλη την ιατρική βοήθεια που βρισκόταν στο αυτοκίνητο του Μπρούνο και θα την πηγαίναμε στο Σεράγεβο. Μετά την επιστροφή του Ντον Αλμπίνο δεν είχαμε τίποτε να μεταφέρουμε στο Σεράγεβο πλην της βοήθειας αυτής.

Περιμέναμε με τις ώρες στα σύνορα. Είχαμε υπομονή όμως γιατί ξεπεράσαμε ένα ακόμη δύσκολο εμπόδιο.

Ξαφνικά μας πιάνει κρύος ιδρώτας. Όλες οι προσπάθειές μας και οι κόποι μας μπορεί να απέβαιναν μάταιοι. Το τελευταίο αυτοκίνητο της ακολουθίας είχε δύο Αμερικανούς φωτορεπόρτερ. Στις αποσκευές του ενός από αυτούς οι Σέρβοι αστυνομικοί βρήκαν χάρτες με τις σερβικές θέσεις γύρω από το Σεράγεβο φωτογραφίες του με κροατική στολή και δύο μαχαίρια με ίχνη αίματος πάνω.

«Νομίζω, λέει Σέρβος αστυνομικός, ότι θα επιστρέψετε πίσω».

Απογοήτευση! Τόσος κόπος να πάει χαμένος. Το κλίμα βάρυνε. Περιμέναμε από στιγμή σε στιγμή κάποιο Σέρβο αστυνομικό να μας δείξει το δρόμο της επιστροφής. Νευρικότητα στο λεωφορείο.

Βλέπουμε από τα παράθυρα δύο άνδρες του ΟΗΕ να συζητούν με Σέρβους αστυνομικούς. Βλέπουμε ένα Ιταλό ειρηνιστή, τον Ρομπέρτο να έρχεται στο λεωφορείο. Τον είχαν φωνάξει στο φυλάκιο γιατί δεν είχε διαβατήριο αλλά απλώς ταυτότητα.

– Όλα είναι εντάξει και με εμένα και με τους δύο δημοσιογράφους μας απαντά. Δεν το πιστεύαμε, θα προχωρούσαμε. Η νύχτα είχε πέσει για καλά. Ουρανός καθαρός. Λίγο πιο κάτω οι άνθρωποι πέθαιναν από σφαίρες και πείνα. Επικεφαλής της πομπής τέθηκε αυτοκίνητο της σερβικής αστυνομίας. Οι Σέρβοι από εδώ και πέρα μας αντιμετώπιζαν άψογα. Μας επέστρεψαν και το σύνολο της ιατρικής βοήθειας που είχαν κατασχέσει. Μας οδήγησαν σε ξενοδοχειακό συγκρότημα, το οποίο τώρα χρησιμοποιούν ως στρατιωτική βάση τους. Κοιμηθήκαμε σε κρεβάτι υπό τους ήχους πυροβολισμών που δε σταμάτησαν όλη τη νύχτα. Βρισκόμασταν σε απόσταση οκτώ χιλιομέτρων από το Σεράγεβο. Αύριο επιτέλους θα μπαίναμε στην πόλη. Η μυρωδιά του θανάτου και της δυστυχίας σε κατατρύχει παντού στο Σεράγεβο. Σ’ αυτήν την όμορφη πόλη, τη γεμάτη με τις πιο απίθανες αντιθέσεις που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς, ο θάνατος σε παραμονεύει. Τα πάρκα έχουν μετατραπεί σε νεκροταφεία. Οι κάτοικοι μοιράζονται τα συντρίμμια από τα όνειρα τους.

Τα λευκά μικρά τεθωρακισμένα οχήματα του ΟΗΕ είναι τα μόνα που διασχίζουν την πόλη επιδεικνύοντας τη δύναμη τους. Προστατευμένα από τη γαλάζια σημαία του ΟΗΕ μετακινούνται κατά μήκος των μεγάλων λεωφόρων που είναι στρωμένες από την ανθρώπινη δυστυχία. Και δεν έχουν ίσως το χρόνο να δουν την περιφρόνηση που είναι χαραγμένη στα πρόσωπα εκείνων που υποτίθεται ήρθαν να υπερασπιστούν.

Το μπαρ «Στεφανέλ» στο Σεράγεβο είναι γνωστό σε πολλούς από τους άνδρες του διεθνούς οργανισμού ως κέντρο διακίνησης ναρκωτικών και μάλιστα ηρωίνης.

Η καταγγελία που μας έγινε στο Σεράγεβο ήταν απερίφραστη: Στο κύκλωμα της διακίνησης μετέχουν άνδρες του ΟΗΕ.

«Δε μας φτάνει η δυστυχία μας, ήρθαν εδώ να διαφθείρουν και τη ζωή μας», μας είπε ένας κάτοικος της μαρτυρικής πόλης. Ο ιδιοκτήτης του μπαρ συνελήφθη αλλά μετά από δύο τρεις μέρες αφέθηκε ελεύθερος. Περισσότερο όμως, αγωνιώδεις ήταν οι δηλώσεις των κατοίκων για το κύκλωμα μαύρης αγοράς και λαθρεμπορίου, στο οποίο συμμετέχουν οι άνδρες του ΟΗΕ. Μέρος της βοήθειας το βρίσκεις να πουλιέται στη μαύρη αγορά.

Οι άνδρες του διεθνούς οργανισμού έχουν μοιράσει και την αγορά του Σεράγεβο. Σε άλλο σημείο οι Γάλλοι, σε άλλο οι Ουκρανοί, οι Βρετανοί και πάει λέγοντας. Εκμεταλλεύονται ακόμη και την αγωνία των κατοίκων να φύγουν από την πόλη για να σωθούν. Δυο χιλιάδες μάρκα το άτομο για να το απομακρύνουν προς το Σπλιτ, 5.000 μάρκα για τη Γερμανία. Στα δίχτυα της διαφθοράς έχει περιέλθει και το κράτος. Χρειάζονται 200 τουλάχιστον μάρκα για διαβατήριο.

Η είσοδος στο Σεράγεβο

Στο Σεράγεβο μπήκαμε το πρωί της Τετάρτης 11 Αυγούστου. Από τις 6.00 το πρωί είχαμε ξυπνήσει στο ξενοδοχειακό συγκρότημα που μας οδήγησαν το προηγούμενο βράδυ να διανυκτερεύσουμε.

Ξεκινήσαμε στις οκτώ. Επικεφαλής της φάλαγγας είχε τοποθετηθεί αυτοκίνητο της αστυνομίας των Σέρβων ως το τελευταίο σημείο ελέγχου. Περνάμε ορισμένα μέτρα ουδέτερης ζώνης και φθάνουμε στο σημείο ελέγχου των μουσουλμάνων. Ένα τέταρτο της ώρας ήταν η διαδρομή από το σημείο που διανυκτερεύσαμε ως τα προάστια του Σεράγεβο που βρίσκονται υπό μουσουλμανικό έλεγχο.

Οι Μουσουλμάνοι αστυνομικοί ελέγχουν τα διαβατήρια μας και μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε. Δεξιά, αριστερά κατεστραμμένα βομβαρδισμένα κτήρια. Νέκρα. Τεράστιες πολυκατοικίες άδειες. Λιγοστός κόσμος περιφέρεται σαν φαντάσματα στους δρόμους. Σιωπή που αποπνέει δυστυχία. Η βροχή κάνει πιο μελαγχολικό το τοπίο. Κυκλοφορούν μόνο πεζή και με ποδήλατα. Ορισμένοι περιμένουν στις στάσεις των λεωφορείων. Ποιος ξέρει πόσες ώρες. Δεν έχουν άλλωστε και τι να κάνουν. Οι δρόμοι είναι δαιδαλώδεις και οι προσπάθειες μας να αποφύγουμε τα δύσκολα σημεία όπου κτυπούν κάθε τι που κινείται, οι ελεύθεροι σκοπευτές κάνουν πιο δύσκολη την ανεύρεση του δρόμου που οδηγεί στο κέντρο της πόλης.

Σταματάμε κάπου, ο κόσμος βγαίνει στα παράθυρα. Οι πρώτες εικόνες από το Σεράγεβο. Ορισμένοι της αποστολής κλαίνε από συγκίνηση. Ο πόλεμος δε σταμάτησε τη ζωή. Οι γυναίκες κάθε ηλικίας που βλέπουμε να μας προσπερνούν, δεν εγκατέλειψαν τον εαυτό τους στη μοίρα τους. Μπορεί να μην έχουν σύγχρονα συνολάκια, είναι ντυμένες όμως με προσοχή. Άνθρωποι μας προσπερνούν και μας χαιρετούν με χαμόγελο ή με το σήμα της νίκης. Από το αυτοκίνητο της «Αρμονι Ιντερνάσιοναλ», μοιράζουν μπλουζάκια με το σήμα του Φεστιβάλ Κανών. Ω, τι χαρά!!! Σ’ έναν άλλον δίνουμε ένα ψωμί. Αφήνει ένα πλατύ χαμόγελο ευτυχίας. Τόση δόση ψωμιού δεν θα την έπαιρνε ούτε σ’ έναν μήνα.

Γενικά, ο κόσμος παρά την τρομερή δυστυχία και τις ελλείψεις του φαίνεται αξιοπρεπής. Παρά τις καταστροφές βλέπουμε να ανεγείρεται καινούργια οικοδομή. Ένα παιδάκι έβγαλε βόλτα το σκυλάκι του. Ο κόσμος περπατά αμέριμνος. Έτσι βαδίζει και όταν αρχίζουν να χτυπούν οι ελεύθεροι σκοπευτές. Μας προσπερνά ένας στρατιώτης φορώντας σκουλαρίκι.

Ο Μπρούνο κατάφερε να πληροφορηθεί ποιος είναι ο δρόμος για το κέντρο της πόλης; Ξεκινάμε, έχουμε να περάσουμε την πιο επικίνδυνη απόσταση. Από το αεροδρόμιο μέχρι το ξενοδοχείο «Χόλιντέι Ιν» που ονομάζεται “no man’s land”,«Γη του κανενός» κατά λέξι, ουδέτερη ζώνη.. Αλίμονο αν τη διανύσεις κάποια μέρα που οι ελεύθεροι σκοπευτές έχουν όρεξη για δουλειά.

Ξαφνικά, βρισκόμαστε μπροστά στο «Χόλιντέι Ιν». Φθάσαμε! Επιτέλους! Λίγο οι συνομιλίες της Γενεύης που άρχισαν την προηγούμενη μέρα, λίγο ο χαρακτήρας της αποστολής έκαναν τους ελεύθερους σκοπευτές να μην είναι τόσο δραστήριοι εκείνο το πρωί. Στο ξενοδοχείο που διαμένουν οι ξένοι δημοσιογράφοι, προσπαθούμε να διαμορφώσουμε γενική εικόνα για την κατάσταση στην πόλη.

Μια γυναίκα μας λέει πως δεν μπορεί να μιλήσει ελεύθερα. Κοιτάει δεξιά – αριστερά και ψελλίζει: «Όλες οι πλευρές είναι υπεύθυνες».

Μας οδηγούν στο κέντρο της πόλης για έλεγχο των διαβατηρίων και αυτοκινήτων.

Τα αυτοκίνητα της αποστολής μας προχωρούν προς το δημαρχείο. Το δικό μας μένει ακίνητο. Χάσαμε τον Αρθούρο. Μαθαίνουμε αργότερα ότι πήγε να τηλεφωνήσει στον Ντον Αλμπίνο, ότι έφθασε στο Σεράγεβο.

Παρακαλούμε, τη βοσνιακή αστυνομία να μας προμηθεύσει οδηγό. Έρχεται μετά από λίγο, φθάνουμε καθυστερημένοι στο δημαρχείο. Ακούμε το δήμαρχο Μωχάμεντ Κιολιάκοβιτς να λέει στα μέλη της αποστολής:

«Παρόλα αυτά ο κόσμος πιστεύει στη νίκη και την ελευθερία. Ο κόσμος είναι σίγουρος ότι θα βγει από το μεγάλο αυτό στρατόπεδο συγκέντρωσης. Μπορούμε, το θέλουμε και θα το κάνουμε. Το είπαμε στις μανάδες, τα παιδιά και τους πατεράδες και θα το κάνουμε».

Ο Μπρούνο αναλαμβάνει την αντιφώνηση:

«Είμαστε εδώ για να πούμε στις κυβερνήσεις μας ότι πρέπει να σας βοηθήσουν. Αν μας το επιτρέπετε μπορούμε να αισθανόμαστε πολίτες του Σεράγεβο».

Ύστερα δωρίζει στο δήμαρχο έναν πίνακα με το περιστέρι της ειρήνης.

Ο δήμαρχος ξαναπαίρνει το λόγο.

«Δεχθήκαμε πολλά δώρα, ποτέ όμως ένα τέτοιο που εκφράζει αυτό που αισθανόμαστε. Γι’ αυτό θα το θυμόμαστε. Ο πίνακας δείχνει μεγάλο σεβασμό για το λαό μας και για τις δυσκολίες που περνούμε. Δείχνει ότι δεν είμαστε μόνοι και πως στο πλευρό μας βρίσκονται πάρα πολλοί λαοί. Από τη στιγμή που υπάρχουν άνθρωποι σαν κι εσάς, είμαστε σίγουροι ότι θα νικήσουμε. Θέλουμε, όταν γυρίσετε να πείτε αυτά που πραγματικά είδατε στο Σεράγεβο.

Ο πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου Μωχάμεντ Κουπούσοβιτς εκθειάζει την προσπάθεια μας.

«Να αισθανόσαστε όπως στο σπίτι σας, λέει. Για το Σεράγεβο και τους κατοίκους του είστε πραγματικοί ήρωες. Έκανα πολλές φορές αυτό το ταξίδι. Γνωρίζω πως διακινδυνέψατε τη ζωή σας και πως μπορεί να ήσασταν νεκροί πριν φθάσετε στο Σεράγεβο. Ο κόσμος εδώ ανησυχούσε αν θα φθάνατε. Δεν πιστεύαμε ότι θα έφθανε όλη η ομάδα σας. Η άφιξή της αποδεικνύει ότι υπάρχει μεγάλο κουράγιο στον κόσμο. Αποδεικνύει ότι η θέληση σας ήταν πιο δυνατή από τη δύναμη των όπλων. Οι κάτοικοι του Σεράγεβο εκτιμούν ως μεγάλη αυτού του είδους την ανθρώπινη βοήθεια. Δεν είστε απλώς φιλοξενούμενοι του Σεράγεβο. Από σήμερα είστε κάτοικοι της πόλης».

Ο δήμαρχος μας ενημερώνει πως η παραμονή μας στην πόλη οργανώθηκε από την πολιτοφυλακή, πως η ζωή είναι δύσκολη και επίπονη και ότι θα πρέπει να προσέχουμε, όπου και αν στεκόμαστε.

«Να μην αφαιρείστε και να προσέχετε κάθε στιγμή» ήταν η σύσταση που μας έκαναν οι κάτοικοι της πόλης.

Αρχηγός της πολιτοφυλακής είναι ο Φουάτ Μπάμπιτζ, στο γραφείο του οποίου βρεθήκαμε αμέσως μετά τις δηλώσεις του δημάρχου.

Ο Μπάμπιτζ μας είπε πως δεν υπάρχουν ασφαλή μέρη στην πόλη και πως το Σεράγεβο πολιορκείται επί 16 μήνες και πως δεν κτυπούν οι Σέρβοι αλλά οι Τσέτνικ.

Οι Μουσουλμάνοι της Βοσνίας χαρακτηρίζουν ως Τσέτνικ τους Σέρβους που μάχονται εναντίον τους υποστηρίζοντας παράλληλα πως αυτοί δεν κτυπούν μόνο τους Μουσουλμάνους αλλά και τους Σέρβους. Μόνο που ως Τσέτνικ οι Μουσουλμάνοι θα θεωρούν τη συντριπτική πλειονότητα των Σέρβων της Βοσνίας.

Μετά το δημοτικό μέγαρο κατευθυνθήκαμε προς το ξενοδοχείο «Στάρυ Γκραντ» όπου θα διαμέναμε.

Το κτήριο είχε βομβαρδιστεί και η σκεπή του ήταν ανοιχτή. Το πίσω μέρος του ήταν πολύ επικίνδυνο γιατί είχε όψη προς τα βουνά που βρίσκονται οι ελεύθεροι σκοπευτές. Τα τζάμια των παραθύρων ήταν σπασμένα. Οι τοίχοι ξεφτισμένοι και στο δάπεδο είχε αράχνες, χώματα και σουβάδες. Το μόνο που του έλειπε ήταν τα κρεβάτια.

Σ’ ένα δωμάτιο βρήκαμε δυο στρώματα και τα απλώσαμε στο δάπεδο. Ο ύπνος σε στρώμα ήταν κάτι το πολυτελές για τις συνθήκες του ταξιδιού μας. Νερό δεν υπήρχε για μέρες. Νερό, ρεύμα και γκάζι οι κάτοικοι είχαν τους τελευταίους έξι μήνες μόνον επί ελάχιστες μέρες.

Η βοσνιακή κυβέρνηση εγκατέστησε αντλίες στις παρυφές της πόλης και το νερό μεταφέρεται μέχρι το ποτάμι που τη διασχίζει. Εκεί πηγαίνουν κάθε απόγευμα οι κάτοικοι για να γεμίσουν τα σκεύη τους.

Η περιοχή είναι εκτεθειμένη στα βλέμματα των ελεύθερων σκοπευτών. Μπορεί να πας για νερό και να μην γυρίσεις.

Άνθρωποι κάθε είδους, μητέρες με παιδιά, περιμένουν υπομονετικά τη σειρά τους για να γεμίσουν τα δοχεία τους. Κάποια στιγμή ακούγεται ο πυροβολισμός. Από εκεί και ύστερα τα πάντα είναι θέμα τύχης. Οι ελεύθεροι σκοπευτές δεν είχαν ιδιαίτερη διάθεση σήμερα, είτε λόγω των συνομιλιών της Γενεύης, είτε λόγω της παρουσίας μας στην πόλη. Κτυπούσαν μεν για να δηλώσουν την παρουσία τους χωρίς όμως, συγκεκριμένους στόχους. Είχαμε τόσο πολύ συνηθίσει στους πυροβολισμούς των αυτομάτων που πια εκείνο που μας προκαλούσε εντύπωση δεν ήταν το κροτάλισμά τους αλλά η σιγή τους.

Είχαμε βγει από το ξενοδοχείο και περιμέναμε στην είσοδό του για να συγκεντρωθεί όλη η παρέα για μια πρώτη επίσκεψη στην πόλη.

Στα 20 μέτρα υπήρχε ένας σωρός από σκουπίδια και πάνω τους δυο – τρία περιστέρια τα ανακάτευαν για να βρούν τροφή. Ξαφνικά, τα βλέπουμε να πετάγονται τρομαγμένα. Το βλήμα μιας σφαίρας πέταξε τα χώματα ψηλά. Οι κάτοικοι δεξιά και αριστερά πάγωσαν στις θέσεις τους. Η περιοχή ήταν εκτεθειμένη στους ελεύθερους σκοπευτές.

Επί μισή ώρα οι κάτοικοι του Σεράγεβο περνούσαν από το σημείο εκείνο τρέχοντας και με ιδιαίτερη προσοχή.

Μια πρώτη περιήγηση της πόλης μας έδωσε την εικόνα της εγκατάλειψης. Τα καταστήματα δεν είχαν τίποτα στα ράφια τους. Ο κόσμος περπατούσε στις περιοχές που τα κτήρια τον προστάτευαν από τις βολές των ελεύθερων σκοπευτών. Ένα μυστικό που όλοι γνώριζαν πλανιόταν στην ατμόσφαιρα. Αύριο τίνος θα είναι η σειρά;

Από τις 7.30 το απόγευμα η κυκλοφορία άρχισε να αραιώνει. Στις 8, έκλειναν και τα τελευταία καταστήματα.

Μην κυκλοφορείτε μετά τις 10 το βράδυ, ήταν η συνεχής σύσταση που μας γινόταν. Μπορεί να συμβεί οτιδήποτε. Οι αρχές και οι κάτοικοι γνώριζαν την άφιξη μας.

Δύο μερόνυχτα στην πολιορκημένη πόλη

ΕΝΑ επίμονο κροτάλισμα περιστρόφου που διακοπτόταν από τον ήχο κάποιου πυροβόλου ήταν η πολεμική συμφωνία, που συντρόφευε τα δύο μερόνυχτα που μείναμε στο Σεράγεβο.

Η πόλη είναι κατεστραμμένη. Από τις 6 Απριλίου 1992 που άρχισε η περικύκλωσή της, ως σήμερα, δέκα χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους μόνο στο Σεράγεβο, Τα 2.000 ήταν παιδιά, σύμφωνα με τις αρχές της πόλης.

Τα παιδιά, βγαίνουν στον ήλιο για να παίξουν στα βομβαρδισμένο ερείπια και οι μητέρες, δεν τα φωνάζουν να προσέχουν μην πέσουν και χτυπήσουν αλλά να φυλάγονται από τις σφαίρες των ελεύθεροι σκοπευτές, των ελεύθερων σκοπευτών. Ο θάνατος, παραμονεύει παντού.

Το Σεράγεβο εκτείνεται αμφιθεατρικά σε βουνοπλαγιές και στην πεδιάδα, στην έξοδο των φαραγγιών του Μιλιάτσκα, του μικρού ποταμού που διασχίζει την πόλη.

Σε μια πόλη, όπου η καθημερινή ζωή προσθέτει απλώς στη δυστυχία των ανθρώπων, όπου οι κάτοικοι της περιμένουν να μετρήσουν την επομένη τόσα προσφιλή πρόσωπα τους θα αφήσουν το τελευταίο πικρό χαμόγελο της ζωής, η άφιξη 67 ανθρώπων από διάφορες χώρες της Ευρώπης αποτελεί σημαντικό γεγονός. Το βράδυ δε μείναμε όλοι μαζί στο ξενοδοχείο. Ορισμένοι δεν άντεχαν στην παράκληση κατοίκων του Σεράγεβο να διανυκτερεύσουν μαζί τους στα σπίτια τους και παρά την ντροπή που ένιωθαν για τα ελάχιστα πράγματα που θα μπορούσαν να δώσουν στις οικογένειες αυτές, πήγαν να τις επισκεφθούν.

Τα σπίτια στις παρυφές της πόλης και στις βουνοπλαγιές είναι όλα κατεστραμμένα. Οι κάτοικοι, ποτέ δεν θα πάνε όπως πριν, στα γύρω δάση, για να χαρούν ένα περίπατο ή μια εκδρομή.

Οι μνήμες θα τους καταδιώκουν και οι είκονες από τα νεκροταφεία και τα βομβαρδισμένα ερείπια δεν θα τους αφήνουν σε ησυχία.

Από τα υψώματα του Σεράγεβο, φαίνεται το Ολυμπιακό στάδιο, όπου το 1984 μουσουλμάνοι, Σέρβοι και Κροάτες, έδιναν μαζί τον αγώνα τον καλό, στους Ολυμπιακούς αγώνες, που είχε φιλοξενήσει η πόλη. Σήμερα, η ολυμπιακή ομάδα σκοποβολής, θα έχει μετατραπεί σε ελεύθερους σκοπευτές, κάθε μιας από τις τρεις εθνότητες και θα …αμιλλώνται μεταξύ των ποιος θα είναι περισσότερο εύστοχος, σ’ ένα τραγικό παιχνίδι, με τη ζωή αθώων ανθρώπων.

Το Σεράγεβο, είναι η πόλη της μοιραίας δολοφονίας που έγινε η αφορμή του πρώτου παγκόσμιου πολέμου. Ο Σέρβος φοιτητής Γκαβρίλο Πρίντσιπ, έριξε τους ιστορικούς πυροβολισμούς του από μια θέση που σημειώνεται πάνω στο πεζοδρόμιο.

Το Σεράγεβο, ήταν μια πόλη, γεμάτη με τις πιο απίθανες αντιθέσεις. Ήταν η αντιπαράθεση ανατολής και δύσης. Ο τόπος, όπου η ανέπαφη παράδοση μάχεται τον πιο τολμηρό μοντερνισμό. Ήταν ο συνδυασμός, της οθωμανικής Τουρκίας του 16ου αιώνα, της αυστριακής μοναρχίας του τέλους του 19ου αιώνα και της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Σήμερα, το Σεράγεβο, είναι μια πόλη των ερειπίων και της καταστροφής, του φόβου και της δυστυχίας, της αγωνίας για την επιβίωση και την αποφασιστικότητα, της υπομονής και της αξιοπρέπειας. Μια πόλη που αποκάλυψε, την υποκρισία της διεθνούς κοινότητας και τα παιχνίδια της πολιτικής.

Η περίφημη ανεκτικότητα του Σεράγεβο, έχει δοκιμαστεί. Το 80% των οικογενειών της πόλης είναι μικτές. Σέρβοι, μουσουλμάνοι, Κροάτες. Δεν ρωτούσαν την εθνότητα του άλλου, πριν παντρευτούν. Και δεν ήθελαν να πιστέψουν πως η ενιαία Γιουγκοσλαβία, θα ήταν απλώς, ένα δημιούργημα του Τίτο που θα διαλυόταν μετά το θάνατο του.

Τζαμιά, καθολικοί ναοί και ορθόδοξοι ναοί συνυπήρξαν τόσα χρόνια. Όπως και οι μουσουλμάνοι, οι Κροάτες και οι Σέρβοι. Ώσπου, ήλθε το πλήρωμα του χρόνου.

Το Σεράγεβο (ανάκτορο των αγρών), προφέρεται διαφορετικά άπο την κάθε ομάδα πληθυσμού: Σεράγεβο ή Σεράγεβο ή Σερέγιεβο ή Σεράγεβο.

Στους δρόμους της πόλης κυκλοφορούν ελάχιστα αυτοκίνητα. Τα κρατικά, των δημοσιογράφων και ορισμένων παρείσακτων, όπως εμείς.

Φυσικά και τα λευκά του ΟΗΕ. Ο κόσμος διανύει τις αποστάσεις με ποδήλατο ή κάνοντας ώτοστοπ και αν δεν είναι τυχερός, με τα πόδια.

Σε ευαίσθητα σημεία της πόλης που είναι εκτεθειμένα στους λόφους απ’ όπου πυροβολούν οι ελεύθεροι σκοπευτές, έχουν τοποθετηθεί κατεστραμμένα οχήματα ή μεγάλοι όγκοι τοίχων από προκατασκευασμένο σκυρόδεμα ή οτιδήποτε άλλο αντικείμενο θα μπορούσε να δυσχεράνει τη θέα των ελεύθερων σκοπευτών και να προφυλάξει τους αμέριμνους διαβάτες.

Υπάρχουν ωστόσο, ορισμένα διαστήματα που δεν μπορούν να καλυφθούν. Όταν τα πλησιάζεις, ο ντόπιος ξεναγός ζητά από τον οδηγό να επιταχύνει.

«Αρτούρο οι ελεύθεροι σκοπευτές φώναζε η κυρία που ανέλαβε οικειοθελώς ορισμένες μετακινήσεις μας στην πόλη, για να βάλει ο Αρτούρο, φτερά στο αυτοκίνητο.

Η πλειονότητα των κτηρίων είναι βομβαρδισμένα και όσα δεν έχουν καταστραφεί πλήρως, έχουν βαριά πάνω τους, τα ίχνη των πυροβολισμών.

Τα παράθυρα που είναι εκτεθειμένα στις κάνες των ελεύθερων σκοπευτών είναι όλα καλυμμένα με αδιαφανές πλαστικό πίσω από το οποίο είναι τοποθετημένα, κάθε λογής έπιπλα. Παρόλα αυτά, οι σφαίρες διέρχονται μέσα από τα εμπόδια και καρφώνονται στον απέναντι τοίχο.

Μουσουλμάνοι στρατιώτες και αστυνομικοί, κάνουν αισθητή την παρουσία τους, στην πόλη. Κατά διαστήματα, πραγματοποιούν ελέγχους και στις τσάντες των περαστικών.

Η επιβίωση των κατοίκων της πόλης, εξαρτάται αποκλειστικά από την ανθρωπιστική βοήθεια η οποία και δεν επαρκεί και μέρος της διοχετεύεται στην μαύρη αγορά.

Η αναλογία μισθών και εμπορευμάτων είναι εξωφρενική.

Ο μέσος μηνιαίος μισθός είναι 2 με τρία μάρκα. Ένα πακέτο τσιγάρα, σε μια πόλη που όλοι σχεδόν καπνίζουν, έχει 10 μάρκα. Ένα κιλό λάδι, κοστίζει 50 μάρκα. Ένα κιλό κρέας επίσης 50 μάρκα ενώ 1 κιλό λουκάνικα 70 μάρκα, 1 κονσέρβα ψάρι 20 μάρκα. Οποιος έχει τη δυνατότητα αλλά και εκείνοι που δεν την έχουν ακόμη, μπήκαν στο κύκλωμα της μαύρης αγοράς.

Προεξάρχουν στο κύκλωμα αυτό, πολλοί άνδρες της δύναμης του ΟΗΕ, κάθε εθνικότητας, που έχουν μοιράσει και τις περιοχές της πόλης. Ακολουθούν οι ντόπιοι μαυραγορίτες, που περνούν ιδιαίτερα καλά. Και στο τέλος και κάθε απλός άνθρωπος που έχει στα χέρια του μια κονσέρβα ή οτιδήποτε άλλο από την ανθρωπιστική βοήθεια και νιώθει ότι δεν του χρειάζεται.

Όλοι έβγαλαν και πουλούν, ό,τι νιώθουν, πως στις δύσκολες αυτές στιγμές τους είναι περιττό. Άλλος τα βιβλία του, άλλος τα έπιπλα του άλλος οτιδήποτε έχει. Πολλά περβάζια σπιτιών, έχουν γίνει περίπτερα, με κλωστές παραμάνες και άλλα μικροπράγματα. Ένα πακέτο τσιγάρα, ψαλίδι, καρούλια κ.λπ.

Στη λαϊκή τα είδη που διατίθενται είναι ελάχιστα. Λαχανικά κυρίως και ορισμένα παλιά και σκουριασμένα υδραυλικά, παλιά ρούχα και καμία πίπα που κοστίζει 5 μάρκα. Ο κόσμος αγοράζει 1 με 2 καρότα και φεύγει. Ακόμη και στη λαϊκή μπορείς να βρεις είδη που φθάνουν στο Σεράγεβο ως ανθρωπιστική βοήθεια. Η πρόεδρος της επιτροπής ανθρωπίνων δικαιωμάτων μας είπε πως ενώ γνωρίζουν ότι στην ανθρωπιστική βοήθεια που προορίζεται για το Σεράγεβο, περιλαμβάνονται λαχανικά, ποτέ δεν φθάνουν στους κατοίκους και αργότερα τα βλέπουν στη μαύρη αγορά.

Μέρος της ανθρωπιστικής βοήθειας που προορίζεται για το Σεράγεβο, το κρατούν καθ’ οδόν Κροάτες και Σέρβοι, γιατί πιστεύουν ότι και οι δικοί τους πληθυσμοί πρέπει να βοηθηθούν.

Η ανθρωπιστική βοήθεια που φθάνει, ολόκληρη είναι αυτή που προέρχεται από εκκλησιαστικές οργανώσεις, διότι προωθείται με αεροπλάνα.

Στο Σεράγεβο, ο κόσμος είναι αγανακτισμένος με τους άνδρες του ΟΗΕ και την ανάμιξη τους σε κυκλώματα λαθρεμπορίας, μαύρης αγοράς και πορνείας. Η περίπτωση του μπαρ «Στεφανέλ» όπου με τη βοήθεια ανδρών του ΟΗΕ, όπως μας είπαν κάτοικοι της πόλης, διακινείται ηρωίνη, είναι χαρακτηριστική.

Στα κυκλώματα της πορνείας, πολλές φορές γνώστες της έκδοσης των γυναικών είναι και οι άνδρες τους.

Τα παιδιά έχουν πολλά προβλήματα υγείας λόγω της έλλειψης τροφίμων. Από ορισμένες οικογένειες, το κρέας λείπει εδώ και 1 χρόνο, θάνατοι δεν συμβαίνουν μόνο από τους πυροβολισμούς αλλά και από την ασιτία ή τις ασθένειες.

Ο μισθός των γιατρών ανέρχεται στα 5 μάρκα και θεωρείται διπλάσιος του μέσου μισθού.

Οι μουσουλμάνοι του Σεράγεβο και γενικότερα, της Βοσνίας, δεν δίνουν την εικόνα του παραδοσιακού μουσουλμάνου. Δεν έχουν τη θρησκολατρεία που συναντάμε στις ισλαμικές χώρες και φυσικά, η ενδυμασία τους είναι ευρωπαϊκή. Πολλοί από αυτούς δεν πηγαίνουν καθόλου και στα τζαμιά. Φαίνεται, πως δεν συμβαίνει το ίδιο και με τον Αλίγια Ιζετμπέκοβιτς και την επίσημη πολιτική του.

Στα σχολεία, διανεμήθηκε σε μικρογραφία το κοράνι ενώ γίνεται μια προσπάθεια διαμόρφωσης γλώσσας με περισσότερα σύμφωνα, από όσα έχει η σερβοκροατική. Αυτή τη νέα γλώσσα ίσως ονομάσουν βοσνιακή.

Ο Ιζετμπέκοβιτς, δεν απολαμβάνει ιδιαιτέρας εκτιμήσεως, μεταξύ των Μουσουλμάνων του Σεράγεβο αλλά και της υπόλοιπης Βοσνίας. Εκτός του ότι του αποδίδουν ευθύνες, μαζί με τους Κάρατζιτς και Μπόμπαν γιο το αιματοκύλισμα της χώρας, τον κατηγορούν ότι έστειλε τα παιδιά του στην Αμερική ενώ ο κόσμος στο Σεράγεβο πεινάει και πεθαίνει.

Ο κ. Ιζετμπέκοβιτς, φαίνεται πως προετοιμαζόταν για ό,τι έμελλε να συμβεί, πριν την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Βοσνίας. Δύο παραστρατιωτικές οργανώσεις, η «πατριωτική λίγκα» και οι «πράσινοι μπερέδες» ήταν ήδη προετοιμασμένες για να υπηρετήσουν τα εθνικιστικά του οράματα.

Το δράμα των οικογενειών του Σεράγεβο, ορισμένοι της αποστολής το έζησαν, διανυκτερεύοντας στα σπίτια τους μαζί τους. Η πρώτη επίσκεψη, έγινε στο σπίτι ενός μουσουλμάνου του οποίου η γυναίκα είναι Κροάτισα. Έχουν τρία παιδιά. Στο Ίδιο σπίτι, διαμένει και η αδελφή του ανδρός που είναι επίσης, μουσουλμάνα, με το ένα παιδί της.

Ένα ανδρόγυνο, η αδελφή και τέσσερα παιδιά σ’ ένα σπίτι λίγων τετραγωνικών, που είχε δύο δωμάτια, μια μικρά κουζίνα και 1 τουαλέτα. Πολλές συγγενικές οικογένειες συνενώθηκαν για γα αντιμετωπίσουν μαζί τις δυσκολίες.

Το βράδυ, δεν υπάρχει ηλεκτρικό και οι ώρες περνούν με κεριά. Η μια από τις γυναίκες, δείπνησε με ένα κομμάτι ψωμί και κοιμήθηκε. «Αν οι Σέρβοι καταλάβουν και το Ιγκμαν», είπαν, «πάει τέλειωσε, θα αυτοκτονήσουμε αν μπουν στο Σεράγεβο. Μόνο που για τους Σέρβους, η είσοδος στο Σεράγεβο είναι υπόθεση ενός τετάρτου αν αποφάσιζαν να καταλάβουν την πόλη. Αλλά υπάρχουν οι αυστηρές προειδοποιήσεις της διεθνούς κοινότητας.

Έχουν παντελή άγνοια του τι συμβαίνει στις παρυφές της πόλης. Την Ίλιτζα, το προάστιο, στο οποίο διανυκτερεύσαμε, όταν περάσαμε το σερβικό σημείο ελέγχου οι κάτοικοι του Σεράγεβο την είχαν, όπως οι θεσσαλονικείς το Πανόραμα. Το ξενοδοχείο στο οποίο διαμείναμε και το οποίο οι Σέρβοι μετέτρεψαν σε στρατιωτική βάση, νόμιζαν ότι λειτουργεί ακόμη και ρωτούσαν με βουλιμία να πληροφορηθούν για το επικρατεί λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης.

Ρεύμα δεν έχουν για να δουν τηλεόραση ή να ακούσουν ραδιόφωνο, οι μπαταρίες είναι ανύπαρκτες και η «Οσλομποντζένια», η ημερήσια εφημερίδα που εκδίδεται στο Σεράγεβο, είναι ακριβή για το πενιχρό τους βαλάντιο. Κανέναν δεν εκτιμούν ούτε τις ΗΠΑ ούτε τον ΟΗΕ ούτε την Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Παρά μόνο το στρατηγό Φιλίπ Μοριγιόν, πρώην διοικητή των δυνάμεων του ΟΗΕ στο Σεράγεβο.

Η Μπιέλινα, είναι Σερβίδα και ζει στο Σεράγεβο. Ο άνδρας της πρόλαβε και έφυγε λίγο πριν τον πόλεμο στη Δ. Γερμανία. Από κει τους στέλνει κάτι μάρκα και η ζωή της Μπιέλινα και των δύο κοριτσιών της, ενός 15 και ενός 8 χρονών, είναι κάπως πιο άνετη.

Η Μπιέλινα, είναι καθηγήτρια της ρωσικής λογοτεχνίας αλλά παράλληλα, κάνει κάτι γλυκίσματα σαν χαλβά και τα πουλά ένα μάρκο το κομμάτι. Τρία δωμάτια, το ένα καθιστικό και τα άλλα δύο υπνοδωμάτια, κουζίνα και τουαλέτα, ήταν όλο το σπίτι της. Σκοτεινό, κλειστό από κάθε πλευρά για το φόβο των ελεύθερων σκοπευτών. Μια μικρή τηλεόραση και έπιπλα σκούρα και παλιά, όλο το ντεκόρ και μια μικρή βιβλιοθήκη με βιβλία ρωσικής λογοτεχνίας, κυρίως του Τολστόι.

Η μικρή της κόρη, ένα παιδάκι 8 χρονών, μιμήθηκε τον ήχο των οβίδων, μόλις μπήκαν στο σπίτι τα δύο μέλη της αποστολής που τους επισκέφθηκαν. Πήρε ευγενικά τις λιγοστές κονσέρβες και τα νερά που οι συνάδελφοι έφεραν μαζί τους και τα τοποθέτησε προσεκτικά στη θέση τους. Όλη την ημέρα έγραφε τα μαθήματά της. «Τα παιδιά μου, μεγάλωσαν πριν την ώρα τους», λέει η Μπιέλινα.

Το 80% των κατοίκων του Σεράγεβο, είναι μικτές οικογένειες.

Υπάρχουν ορισμένοι Σέρβοι στο βοσνιακό στρατό αλλά στρατεύονται υποχρεωτικά. Οι πιο δύσκολες στιγμές, για τους κατοίκους, ήταν από τον Μάιο ως τον Αύγουστο του ’92. Η απαισιοδοξία είναι το κυρίαρχο συναίσθημα. «Δεν υπάρχει λύση», λένε. «Ο,τι και να συμφωνηθεί, δεν θα μπορούμε να πάμε και να περπατήσουμε στους λόφους ξένοιαστοι».

Για την «Οσλομποντζένιε» τη γνωστή εφημερίδα που εκδίδεται στο Σεράγεβο και προβλήθηκε ότι στη σύνταξη της συμμετέχουν δημοσιογράφοι και από τις τρεις εθνότητες, η Μπιέλινα είπε πως υφίσταται λογοκρισία και ασκεί προπαγάνδα.

Γενικώς, υπάρχει ένα κλίμα αυταρχισμού και φόβου για ελεύθερη έκφραση των απόψεων, τόσο στο Σεράγεβο, όσο γενικότερα στη Βοσνία.

Στο διαμέρισμα μιας στρατιωτικής πολυκατοικίας, η οικογένεια τοποθέτησε ό,τι έπιπλο είχε προς την πλευρά των παραθύρων τα οποία είναι εκτεθειμένα στους ελεύθερους σκοπευτές. Παρόλα αυτά, τα έπιπλα έχουν τρυπήσει και οι σφαίρες, έχουν καρφωθεί στον απέναντι τοίχο.

Οι ένοικοι της οικοδομής, θεωρούν τους εαυτούς τους τυχερούς γιατί κανείς από τις 60 οικογένειες που διαμένουν σ’ αυτήν δεν σκοτώθηκε ως σήμερα, από τις σφαίρες των ελεύθερων σκοπευτών.

Οι ένοικοι της οικοδομής είναι κυρίως Μουσουλμάνοι και Σέρβοι. Οι Κροάτες είναι λίγοι σε αριθμό. Η οικοδομή όπως αναφέρθηκε είναι στρατιωτική και πριν τον πόλεμο στα διαμερίσματα της ζούσαν κυρίως Σέρβοι οι οποίοι αποτελούσαν και το μεγαλύτερο ποσοστό του ομοσπονδιακού στρατού. Με τον πόλεμο πολλοί Σέρβοι έφυγαν από το Σεράγεβο και στο διαμερίσματα τους εγκαταστάθηκαν Μουσουλμάνοι.

Στα μπαλκόνια των διαμερισμάτων της οικοδομής δεν υπάρχουν λουλούδια αλλά μικροί κήποι με λαχανικά.

Σ’ όλα τα σπίτια της οικοδομής το φως του κεριού τρεμοσβήνει τα βράδια. Εκτός από ένα που έχει ηλεκτρικό. Είναι η χήρα και τα παιδιά ενός Σύρου φοιτητή στο Σεράγεβο που σκοτώθηκε πριν 1,5 χρόνο πολεμώντας μαζί με τους Μουσουλμάνους. Τιμητικά, έδωσαν στην οικογένεια του ρεύμα.

Υπό το φως των κεριών δόθηκε προς τιμήν της αποστολής μας και το κοντσέρτο που οργάνωσε ο δήμος του Σεράγεβο, το τελευταίο βράδυ της παραμονής μας στην πόλη.

«Σταματήστε να κλαίτε, το Σεράγεβο τραγουδάει», ήταν το σύνθημα της εκδήλωσης.

Η Αμρα και η Χαλκά, η χορωδία και το μπαλέτο, τα βιολιά, που έπαιξαν το κοντσέρτο και ο Τίβο μας έκαναν να αισθανθούμε πιο κοντά στους κατοίκους του Σεράγεβο.

Η επιστροφή

Το πρωί, όλα ήταν έτοιμα για αναχώρηση. Ο Αρτούρο, πήγε στη λειτουργία της καθολικής εκκλησίας και πήραμε το δρόμο της επιστροφής. Οι μουσουλμάνοι μας έλεγξαν αρκετή ώρα στο δικό τους σημείο ελέγχου. Περνάμε στην ουδέτερη ζώνη, που είναι και η πιο επικίνδυνη και οι άνδρες του ΟΗΕ μας καθυστερούν. Ήθελαν άδεια για να μπούμε στην πόλη, τώρα ζητούν άδεια και για να βγούμε. Δεν έχουμε και δεν είμαστε διατεθειμένοι να επιστρέψουμε για να πάρουμε. Επιμένουμε. Πραγματοποιούν τα αναγκαία τηλεφωνήματα και μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε

Φθάνουμε στο σερβικό σημείο ελέγχου από όπου περνάμε εύκολα. Βγήκαμε από την πόλη αφήνοντας πίσω μας τη δυστυχία. Στην Ίλιτζα ή ελληνική ομάδα, ζητάει από τους Σέρβους αστυνομικούς να τους επιτρέψουν να μεταβούν στο Πάλε και από εκεί στην Ελλάδα μέσω Βελιγραδίου. Η παράκληση μεταβιβάζεται στις αρχές των Σέρβων της Βοσνίας και η απάντηση είναι θετική.

Με φιλιά και δάκρυα αποχωριζόμαστε την υπόλοιπη ομάδα. Παρά τις προστριβές μας, αναγνωρίζουν την τελευταία στιγμή πως στο Σεράγεβο φθάσαμε χάρη στην ελληνική επιμονή και διαμεσολάβηση στη σερβική πλευρά.

Ένα Λαντ Ρόβερ της σερβικής αστυνομίας μας παίρνει από την Ίλιτζα και μας μεταφέρει πίσω, στις παρυφές του Σεράγεβο.

Ξαναβλέπουμε την πόλη από τα γύρω βουνά και στο νου μας περιτριγυρίζουν τα τελευταία λόγια των κατοίκων της.

– Δεν θα μπορέσουμε να περάσουμε άλλο τέτοιο χειμώνα; Το μόνο που μας έμεινε να κάψουμε είναι τα έπιπλα.

– Φοβόμαστε αλλά συνηθίσαμε.

-Το κοριτσάκι μου μεγάλωσε πρόωρα.

– Καλά που ήρθατε. Για πρώτη μέρα, μετά από πολύ καιρό, μας ήρθε γκάζι.

Ενα ιταλικό ντοκυμαντερ

ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ LINKS

Mir Sada, twenty years ago

https://www.balcanicaucaso.org/cp_article/mir-sada-volti-di-ventanni-fa/?utm_source=chatgpt.com

 

Mir Sada: volti di vent’anni fa

https://www.balcanicaucaso.org/cp_article/mir-sada-volti-di-ventanni-fa/?utm_source=chatgpt.com

 

Sarajevo, chi era Moreno “Gabriele” Locatelli – See more at: http://www.rainews.it/archivio-rainews/media/ContentItem-68db3d0e-af09-468a-b69c-b6d97ad1efc4.html

https://www.rainews.it/archivio-rainews/media/ContentItem-68db3d0e-af09-468a-b69c-b6d97ad1efc4.html?utm_source=chatgpt.com#foto-1

 

Bosnie: Diamond Road

https://www.lemonde.fr/archives/article/1993/09/04/bosnie-diamond-road_3940103_1819218.html?utm_source=chatgpt.com

Bosnie: la marche pour “La Paix maintenant” officiellement close (110893)

https://cath.ch/newsf/bosnie-la-marche-pour-la-paix-maintenant-officiellement-close-110893?utm_source=chatgpt.com

Chapitre 3. Des militants entre politique et humanitaire

 

https://books.openedition.org/pufr/21867?lang=en&utm_source=chatgpt.com

του Δημήτρη Τσαϊλά, Υποναυάρχου ε.α.

Η Συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί από την Ελλάδα ως ένα ακόμη επεισόδιο της περίπλοκης γεωπολιτικής της Μέσης Ανατολής. Ακόμη και αν η συμφωνία δεν εξελιχθεί ποτέ σε μια πλήρη στρατιωτική συμμαχία, μπορεί να δημιουργήσει κάτι εξίσου σημαντικό. Ένα νέο στρατηγικό δίκτυο στο οποίο η Τουρκία αποκτά μεγαλύτερο πολιτικό βάθος, οικονομικούς πόρους, αμυντικές συνεργασίες και δυνατότητες προβολής ισχύος.

Το κρίσιμο για την Αθήνα δεν είναι να προβλέψει αν ένας Τούρκος στρατιώτης ή ένα πακιστανικό αεροσκάφος θα πολεμήσει αύριο για τη Σαουδική Αραβία. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η σταδιακή θεσμοποίηση της συνεργασίας Μέκκας–Άγκυρας–Ισλαμαμπάντ θα επιτρέψει στην Τουρκία να μετατρέψει τη γεωπολιτική της φιλοδοξία σε μόνιμο στρατηγικό πλεονέκτημα. Αυτή είναι η διάσταση που αφορά άμεσα την Ελλάδα.

Η Τουρκία χτίζει στρατηγικό βάθος

Η Τουρκία βρίσκεται σήμερα σε μια μοναδική γεωπολιτική θέση. Είναι μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά ταυτόχρονα ακολουθεί μια ολοένα και πιο αυτόνομη εξωτερική πολιτική. Είναι χώρα της Ανατολικής Μεσογείου, αλλά επιχειρεί στρατιωτικά στη Συρία, στο Ιράκ και διατηρεί στρατηγική παρουσία στη Λιβύη. Διαθέτει ισχυρούς δεσμούς με το Πακιστάν, διευρύνει τη συνεργασία της με τις χώρες του Κόλπου και επιχειρεί να καταστεί πρωταγωνιστής σε ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο.

Η Συμφωνία της Μέκκας εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη στρατηγική. Η Άγκυρα δεν χρειάζεται απαραίτητα μια συμμαχία τύπου ΝΑΤΟ. Μια στενή σχέση με τη Σαουδική Αραβία μπορεί να της προσφέρει κάτι που είναι ίσως πιο σημαντικό, όπως για παράδειγμα μια πρόσβαση σε κεφάλαια, αγορές, αμυντική συνεργασία και πολιτική επιρροή στον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο. Η σχέση με το Πακιστάν, από την άλλη πλευρά, προσφέρει στρατιωτική εμπειρία, αμυντική συνεργασία και τη συμβολική ισχύ της μοναδικής μουσουλμανικής πυρηνικής δύναμης.

Η Τουρκία, επομένως, δεν δημιουργεί απλώς μια νέα συμμαχία. Δημιουργεί ένα ευρύτερο στρατηγικό περιβάλλον στο οποίο μπορεί να πολλαπλασιάσει την ισχύ της. Και αυτό πρέπει να ενδιαφέρει άμεσα την Ελλάδα. Το ζήτημα δεν είναι το Αιγαίο του σήμερα, αλλά το Αιγαίο του αύριο.

Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη στη στρατηγική ανάλυση είναι η αντιμετώπιση κάθε γεωπολιτικής εξέλιξης ως ενός απομονωμένου γεγονότος. Η Συρία είναι η Συρία. Η Λιβύη είναι η Λιβύη. Η Σαουδική Αραβία είναι η Σαουδική Αραβία. Το Πακιστάν είναι το Πακιστάν. Όμως για την Τουρκία, όλα αυτά μπορεί να αποτελούν στοιχεία μιας ευρύτερης αρχιτεκτονικής στρατηγικής ισχύος. Η Τουρκία επιχειρεί να αποκτήσει, μεγαλύτερη στρατιωτική αυτάρκεια, ισχυρότερη αμυντική βιομηχανία, πρόσβαση σε νέες αγορές και χρηματοδότηση, δυνατότητες στρατιωτικής παρουσίας σε περισσότερα από ένα θέατρα επιχειρήσεων, πολιτική επιρροή στον μουσουλμανικό κόσμο, και τελικά μεγαλύτερη αυτονομία απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη.

Η ερώτηση για την Ελλάδα είναι απλή. Πώς επηρεάζει αυτή η συσσώρευση ισχύος την ισορροπία στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι ο εφησυχασμός. Αλλά ούτε και η κινδυνολογία. Η Ελλάδα δεν πρέπει να αντιμετωπίσει τη Συμφωνία της Μέκκας ως προοίμιο μιας στρατιωτικής επίθεσης εναντίον της. Δεν υπάρχουν σήμερα στοιχεία που να οδηγούν σε ένα τέτοιο συμπέρασμα. Πρέπει, όμως, να την εξετάσει ως μέρος μιας μακροπρόθεσμης διαδικασίας κατά την οποία η Τουρκία επιδιώκει να ενισχύσει τα θεμέλια της εθνικής της ισχύος.

Η ενίσχυση των Ενόπλων Δυνάμεων ως ελληνική απάντηση

Απέναντι σε αυτή τη μεταβαλλόμενη πραγματικότητα, η Ελλάδα δεν χρειάζεται να απαντήσει συμμετέχοντας σε έναν αγώνα αριθμητικής σύγκρισης με την Τουρκία. Η Ελλάδα χρειάζεται κάτι πιο σύνθετο. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη στρατιωτική ικανότητα. Ο συμβολισμός είναι ισχυρός. Στην ελληνική στρατηγική σκέψη, η ασφάλεια δεν μπορεί να βασίζεται σε ένα και μοναδικό οπλικό σύστημα ή σε μία μόνο συμμαχία. Η σύγχρονη ασπίδα πρέπει να αποτελείται από πολλά αλληλένδετα στρώματα ισχύος.

Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» πρέπει να συνδέει την ξηρά, τη θάλασσα, τον αέρα, το διάστημα, τον κυβερνοχώρο και το πληροφοριακό περιβάλλον σε ένα ενιαίο σύστημα εθνικής άμυνας. Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση της επόμενης δεκαετίας.

Πρώτο επίπεδο: Αεροπορική και αντιβαλλιστική άμυνα

Η σύγχρονη απειλή δεν έρχεται πλέον μόνο από τα σύνορα. Έρχεται από μεγάλες αποστάσεις. Βαλλιστικοί πύραυλοι, πύραυλοι cruise, drones, περιφερόμενα πυρομαχικά και επιθέσεις κορεσμού αλλάζουν τη φύση του πολέμου. Η Ελλάδα πρέπει να διαθέτει μια πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική αεράμυνας και αντιπυραυλικής άμυνας. Από την αναχαίτιση σε μεγάλες αποστάσεις έως την προστασία κρίσιμων υποδομών και την αντιμετώπιση μη επανδρωμένων συστημάτων. Η προστασία της χώρας δεν μπορεί να εξαρτάται από ένα μόνο σύστημα. Η «Ασπίδα» πρέπει να διαθέτει πολλαπλά επίπεδα. Και το σημαντικότερο, τα επίπεδα αυτά πρέπει να λειτουργούν ως ενιαίο δίκτυο.

Δεύτερο επίπεδο: Θαλάσσια αποτροπή

Για την Ελλάδα, η θάλασσα είναι ζωτικός χώρος εθνικής ασφάλειας. Η προστασία των νησιών, των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας, των ενεργειακών υποδομών και των υποθαλάσσιων δικτύων αποτελεί πλέον ζήτημα εθνικής επιβίωσης. Η Ελλάδα πρέπει να διαθέτει την ικανότητα να γνωρίζει τι συμβαίνει υπό τη θάλασσα, πάνω από τη θάλασσα και στην επιφάνεια της θάλασσας. Αυτό σημαίνει, σύγχρονο Πολεμικό Ναυτικό, ισχυρές ανθυποβρυχιακές δυνατότητες, ολοκληρωμένη θαλάσσια επιτήρηση, μη επανδρωμένα εναέρια και θαλάσσια συστήματα, προστασία κρίσιμων υποθαλάσσιων υποδομών, και δυνατότητα επιχειρήσεων σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο. Η ελληνική ναυτική ισχύς δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα ξεχωριστό στοιχείο. Είναι αναπόσπαστο τμήμα της Ασπίδας.

Τρίτο επίπεδο: Η ισχύς της πληροφορίας

Η νίκη στον σύγχρονο πόλεμο αρχίζει πριν από την πρώτη βολή. Όποιος βλέπει πρώτος, αποφασίζει γρηγορότερα. Όποιος αποφασίζει γρηγορότερα, αποκτά πλεονέκτημα. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα πραγματικά ολοκληρωμένο σύστημα διοίκησης, ελέγχου, επικοινωνιών, υπολογιστών, πληροφοριών, επιτήρησης και αναγνώρισης. Η εικόνα του επιχειρησιακού περιβάλλοντος πρέπει να είναι κοινή. Το Πολεμικό Ναυτικό, η Πολεμική Αεροπορία, ο Στρατός Ξηράς, οι υπηρεσίες πληροφοριών και οι πολιτικές αρχές πρέπει να μπορούν να λειτουργούν μέσα σε ένα κοινό δικτυοκεντρικό περιβάλλον. Η πληροφορία δεν είναι απλώς υποστήριξη. Είναι όπλο.

Τέταρτο επίπεδο: Η ανθεκτικότητα

Μια χώρα δεν πρέπει μόνο να μπορεί να αποκρούσει ένα πρώτο πλήγμα. Πρέπει να μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί μετά από αυτό. Η ανθεκτικότητα είναι εξίσου σημαντική με την ενεργητική άμυνα. Προστασία ενεργειακών εγκαταστάσεων. Λιμένων. Αεροδρομίων. Υποθαλάσσιων καλωδίων. Δικτύων επικοινωνίας. Κυβερνοχώρου. Η Ελλάδα πρέπει να σχεδιάζει όχι μόνο πώς θα αποτρέψει μια επίθεση, αλλά και πώς θα λειτουργήσει εάν δεχθεί μια σύνθετη επίθεση. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα μιας εθνικής Ασπίδας.

Πέμπτο επίπεδο: Η ανάσχεση πέρα από την άμυνα

Καμία άμυνα δεν είναι απόλυτη. Γι’ αυτό η «Ασπίδα του Αχιλλέα» δεν μπορεί να είναι μόνο αμυντική. Η Ελλάδα πρέπει να διατηρεί την αξιόπιστη δυνατότητα να καταστήσει το κόστος μιας επιθετικής ενέργειας απαγορευτικό. Η ανάσχεση δεν βασίζεται μόνο στην ικανότητα να αντέξεις. Βασίζεται και στην ικανότητα να απαντήσεις. Ο στόχος δεν είναι η κλιμάκωση. Είναι ακριβώς η ανάσχεση της κλιμάκωσης. Ο πιθανός αντίπαλος πρέπει να γνωρίζει ότι η χρήση βίας δεν θα οδηγήσει στην επίτευξη πολιτικών ή στρατιωτικών στόχων. Αυτό είναι το θεμέλιο της ειρήνης.

Η ελληνική στρατηγική δεν μπορεί να είναι αντι-τουρκική

Υπάρχει όμως ένα ακόμη σημαντικό σημείο. Η ελληνική στρατηγική δεν πρέπει να περιορίζεται στην αντίδραση απέναντι στην Τουρκία. Μια χώρα που οργανώνει την εθνική της στρατηγική αποκλειστικά γύρω από έναν αντίπαλο καταλήγει, τελικά, να σκέφτεται αντιδραστικά. Η Ελλάδα χρειάζεται μια θετική στρατηγική. Μια στρατηγική που να καθορίζει τι θέλει η ίδια να είναι στην Ανατολική Μεσόγειο. Η απάντηση μπορεί να είναι σαφής.

Η Ελλάδα πρέπει να αποτελέσει τον ευρωπαϊκό πυλώνα ασφάλειας της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτό απαιτεί: στρατηγικό βάθος μέσω της συνεργασίας με την Κύπρο, στενές σχέσεις με το Ισραήλ, αναβάθμιση των σχέσεων με την Αίγυπτο, ισχυρή στρατηγική σχέση με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, εμβάθυνση της συνεργασίας με την Ινδία, και ενεργό ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να δημιουργήσει έναν αντίπαλο «άξονα» απέναντι στη Συμφωνία της Μέκκας. Χρειάζεται να δημιουργήσει ένα δίκτυο ασφάλειας και συνεργασίας. Αυτό είναι πολύ πιο σταθερό και αποτελεσματικό.

Η Κύπρος στο κέντρο της ελληνικής στρατηγικής

Κανένα ελληνικό στρατηγικό σχέδιο για την Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να αγνοεί την Κύπρο. Η Κύπρος δεν είναι ένα περιφερειακό ζήτημα. Είναι κεντρικό στοιχείο της γεωγραφίας και της ασφάλειας της Ανατολικής Μεσογείου. Η σύνδεση της ελληνικής και της κυπριακής αμυντικής αρχιτεκτονικής πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα. Όχι ως σύνθημα. Ως πρακτικό στρατηγικό σχέδιο.

Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» πρέπει, επομένως, να εξεταστεί και μέσα από το πρίσμα μιας ευρύτερης αρχιτεκτονικής ασφάλειας που συνδέει το Αιγαίο με την Κύπρο και την Ανατολική Μεσόγειο. Αυτή η σύνδεση αποτελεί τον πραγματικό πολλαπλασιαστή της ελληνικής στρατηγικής ισχύος.

Το μεγάλο στρατηγικό ερώτημα

Η Συμφωνία της Μέκκας μπορεί να παραμείνει μια πολιτική διακήρυξη. Μπορεί να εξελιχθεί σε έναν μηχανισμό αμυντικής συνεργασίας. Μπορεί να διευρυνθεί. Ή μπορεί να αποδειχθεί μία ακόμη περιφερειακή συμφωνία με περιορισμένη πρακτική εφαρμογή. Όμως για την Ελλάδα, η στρατηγική ανάλυση δεν πρέπει να βασίζεται στην ελπίδα ότι η συμφωνία θα αποτύχει. Πρέπει να βασίζεται στην προετοιμασία για το ενδεχόμενο ότι η συμφωνία θα επιτύχει. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα πολεμήσει το Πακιστάν για τη Τουρκία ή τη Σαουδική Αραβία; Το κρίσιμο ερώτημα είναι, τι μπορεί να δημιουργηθεί μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια από τη συνεργασία τριών μεγάλων στρατιωτικών και οικονομικών δυνάμεων; και ειδικά, πώς θα επηρεάσει αυτή η διαδικασία την ικανότητα της Τουρκίας να προβάλλει ισχύ στην Ανατολική Μεσόγειο; Αυτά είναι τα ερωτήματα που πρέπει να απασχολούν την Ελλάδα.

Η ώρα της ελληνικής υψηλής στρατηγικής

Η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει μέχρι να διαμορφωθούν οι νέες ισορροπίες. Πρέπει να συμμετέχει στη διαμόρφωσή τους. Η απάντηση στη νέα εποχή δεν είναι η φοβία. Δεν είναι οι υπερβολικές δηλώσεις. Δεν είναι η δημιουργία τεχνητών «κόκκινων γραμμών» που στη συνέχεια περιορίζουν τη διπλωματική και στρατιωτική ευελιξία. Η απάντηση είναι η προετοιμασία. Η Ασπίδα του Αχιλλέα, ως μια ολοκληρωμένη πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική εθνικής άμυνας και αποτροπής, μπορεί να αποτελέσει τον πυρήνα αυτής της νέας στρατηγικής. Αλλά η ασπίδα από μόνη της δεν αρκεί. Ο Αχιλλέας δεν ήταν ισχυρός επειδή είχε μόνο μια ασπίδα. Ήταν ισχυρός επειδή διέθετε την ικανότητα να επιλέγει πότε, πού και πώς θα χρησιμοποιήσει την ισχύ του. Αυτό είναι και το στρατηγικό ζητούμενο για την Ελλάδα. Όχι απλώς να διαθέτει περισσότερα όπλα. Αλλά να διαθέτει, στρατηγική επίγνωση, τεχνολογική υπεροχή, επιχειρησιακή ετοιμότητα, εθνική ανθεκτικότητα και πολιτική βούληση.

Η Τουρκία μπορεί να χτίζει το στρατηγικό της βάθος από τη Μέκκα έως τη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Η ελληνική απάντηση δεν πρέπει να είναι η ανησυχία. Πρέπει να είναι η δημιουργία ενός ελληνικού συστήματος ισχύος που να καθιστά σαφές σε όλους ότι, το Αιγαίο, η Κύπρος και η Ανατολική Μεσόγειος δεν αποτελούν κενό στρατηγικής ισχύος. Αποτελούν έναν χώρο στον οποίο η Ελλάδα και οι σύμμαχοί της έχουν συμφέροντα, δυνατότητες και την αποφασιστικότητα να υπερασπιστούν τη σταθερότητα. Η νέα εποχή απαιτεί από την Ελλάδα να βλέπει μακριά. Γιατί η Μέκκα μπορεί να βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το Αιγαίο. Αλλά οι στρατηγικές συνέπειες των νέων συμμαχιών δεν μετρώνται σε χιλιόμετρα. Μετρώνται σε ισχύ, σε τεχνολογία, σε επιρροή και, τελικά, σε ισορροπία. Και στην ισορροπία αυτή, η Ελλάδα οφείλει να μην είναι θεατής. Οφείλει να είναι διαμορφωτής.

Ο Δημήτριος Τσαϊλάς είναι απόστρατος Αξιωματικός του ΠΝ, δίδαξε επί σειρά ετών στις έδρες Επιχειρησιακής Σχεδιάσεως καθώς και της Στρατηγικής και Ασφάλειας, σε ανώτερους Αξιωματικούς στην Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου. Σήμερα είναι συνεργάτης και ερευνητής του Institute for National and International Security(INIS), και του Strategy International (SI) και του Research Institute for European and American Studies (RIEAS).