rsn.org

Gilbert Achcar / Jacobin
23 Σεπτεμβρίου 2026

Η συνεργασία των κυβερνήσεων Νετανιάχου και Τραμπ στον συνεχιζόμενο πόλεμο με το Ιράν έχει ενισχύσει τη σύμπλευση Ισραήλ και Ηνωμένων Πολιτειών. Φωτογραφία: Chip Somodevilla/Getty

Οι Τζον Μιρσχάιμερ και Στίβεν Γουόλτ απέδωσαν στο Ισραήλ την ευθύνη για τα αμερικανικά αδιέξοδα στη Μέση Ανατολή. Όμως, από το Ιράκ μέχρι το Ιράν, η Ουάσινγκτον είχε τους δικούς της λόγους να πολεμήσει στον Κόλπο.

Πλέον συμβαίνει κάθε φορά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες βυθίζονται με τα μούτρα σε ένα αδιέξοδο στη Μέση Ανατολή και, σχεδόν αυτόματα, ακούγονται φωνές που ρίχνουν όλο το φταίξιμο στο Ισραήλ. Τα δύο πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η εισβολή στο Ιράκ το 2003, υπό την κυβέρνηση του Τζορτζ Ου. Μπους, και η κοινή επίθεση ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν, που άρχισε στις 28 Φεβρουαρίου 2026 υπό τη δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ.

Η γνωστότερη διαμάχη γύρω από την άποψη ότι «φταίει το Ισραήλ» παραμένει εκείνη που προκάλεσαν ο Τζον Μιρσχάιμερ και ο Στίβεν Γουόλτ. Ξεκίνησε με ένα άρθρο τους το 2006 και την επόμενη χρονιά αναπτύχθηκε σε ένα ογκώδες βιβλίο σχεδόν πεντακοσίων σελίδων. Οι δύο συγγραφείς άρχισαν αυτή την εργασία σε μια περίοδο που η αποτυχία της κυβέρνησης Μπους στο Ιράκ είχε γίνει τόσο φανερή, ώστε το Κογκρέσο των ΗΠΑ αναγκάστηκε να παρέμβει και να συγκροτήσει μια διακομματική επιτροπή —την Ομάδα Μελέτης για το Ιράκ, γνωστή και ως Επιτροπή Μπέικερ–Χάμιλτον— με αποστολή να βρει διέξοδο από ένα αδιέξοδο που προκαλούσε ολοένα μεγαλύτερη ζημιά.

Αυτό και μόνο εγείρει ένα ερώτημα: Γιατί οι δύο συγγραφείς δεν είχαν αντιδράσει με τον ίδιο τρόπο στον προηγούμενο καταστροφικό πόλεμο που διεξήγαγαν οι Ηνωμένες Πολιτείες εναντίον του Ιράκ, την πρώτη επίθεση του 1991 υπό την κυβέρνηση του Τζορτζ Χ. Ου. Μπους; Άλλωστε, το συμφέρον του Ισραήλ να καταστραφούν τότε τόσο οι ένοπλες δυνάμεις όσο και οι υποδομές του Ιράκ ήταν σίγουρα μεγαλύτερο από οποιοδήποτε συμφέρον θα μπορούσε να έχει να δει αμερικανικά στρατεύματα να καταλαμβάνουν τη χώρα το 2003. Ιδίως όταν τα στρατεύματα αυτά έφεραν μαζί τους από την εξορία Ιρακινούς συμμάχους του περιφερειακού αντιπάλου του Ισραήλ, του Ιράν, και τους ενέταξαν στη Μεταβατική Διοίκηση Συνασπισμού μετά την εισβολή.

Πριν από την επίθεση του 1991, το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν είχε βγει από τον οκταετή πόλεμο με το Ιράν με έναν διογκωμένο στρατό και τεράστιο χρέος. Τον Αύγουστο του 1990 εισέβαλε στο πλούσιο σε πετρέλαιο Εμιράτο του Κουβέιτ, επιχειρώντας να λύσει το οικονομικό του πρόβλημα και να χρηματοδοτήσει τη διατήρηση και την ανάπτυξη των ενόπλων δυνάμεών του. Το Ισραήλ είχε προφανώς μεγάλο συμφέρον από την καταστροφή εκείνου του ιρακινού κράτους. Θα ήταν εύκολο, λοιπόν, να διατυπωθεί ένα πειστικό επιχείρημα ότι τόσο η ισραηλινή κυβέρνηση όσο και το φιλοϊσραηλινό λόμπι παρενέβησαν εντατικά και αποφασιστικά υπέρ της φιλοπόλεμης πτέρυγας του αμερικανικού κατεστημένου.

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί οι Μιρσχάιμερ και Γουόλτ παρέλειψαν αυτή την ιστορία: και οι δύο είχαν υποστηρίξει εκείνον τον πόλεμο, τον οποίο πιθανότατα θεωρούσαν ότι εξυπηρετούσε το εθνικό συμφέρον των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρόκειται για μια έννοια που, στην παραδοσιακή «ρεαλιστική» προσέγγιση, αφορά το συμφέρον του κράτους χωρίς να λαμβάνει υπόψη τα συγκεκριμένα κοινωνικά συμφέροντα που αυτό εκπροσωπεί. Έτσι, η συντηρητική εκδοχή του ρεαλισμού που υιοθετούν οι δύο ακαδημαϊκοί βλέπει τον κόσμο ως πεδίο ανταγωνισμού δυνάμεων, των οποίων τα θεμιτά συμφέροντα απορρέουν από τη γεωπολιτική τους θέση και την επιδίωξή τους να αποκτήσουν περιφερειακή ή παγκόσμια ηγεμονία.

Ως ρεαλιστές, οι Μιρσχάιμερ και Γουόλτ βρίσκονταν σε μεγάλο βαθμό στην ίδια γραμμή με τον ρεαλισμό των ανώτερων στελεχών της κυβέρνησης Μπους. Η προσέγγιση αυτή συνέπιπτε και με την άποψη των Αράβων συμμάχων της Ουάσινγκτον: εφόσον δεν υπήρχε αξιόπιστη εναλλακτική λύση συμβατή με την αμερικανική ηγεμονία, έπρεπε να αποφευχθεί η ανατροπή του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν. Γι’ αυτό η επίθεση του 1991 σταμάτησε πριν από την προέλαση στη Βαγδάτη. Η απόφαση προκάλεσε πικρές αντιδράσεις από ορισμένους νεοσυντηρητικούς και τους Ιρακινούς συμμάχους τους, που τη θεώρησαν προδοσία της επιδίωξής τους για αλλαγή καθεστώτος. Αργότερα, όταν αυτή η επιδίωξη απέτυχε, ο Τραμπ τη χλεύασε και υιοθέτησε πλήρως τη λεγόμενη ρεαλιστική προσέγγιση.

Η αντίθεση ανάμεσα στον πόλεμο του 1991 και την εισβολή του 2003 ήταν κραυγαλέα. Δεν αφορούσε μόνο το γεγονός ότι η κυβέρνηση Μπους, στην οποία είχαν ισχυρή παρουσία οι νεοσυντηρητικοί, επιδίωξε την αλλαγή καθεστώτος, προς μεγάλη ενόχληση των αραβικών πετρελαϊκών μοναρχιών. Εκείνες φοβούνταν, και δικαίως, ότι ο πραγματικός ωφελημένος θα ήταν ο αντίπαλός τους, το Ιράν. Η διαφορά αφορούσε επίσης τη δικαιολόγηση του πολέμου από τη σκοπιά του αμερικανικού εθνικού συμφέροντος, όπως το αντιλαμβάνονταν οι Μιρσχάιμερ και Γουόλτ.

Οι δύο συγγραφείς θεωρούσαν την απόφαση ανατροπής του Σαντάμ Χουσεΐν «δύσκολο να εξηγηθεί». Αναγνώριζαν ότι ο Χουσεΐν ήταν «ένας βάναυσος τύραννος με ανησυχητικές φιλοδοξίες — μεταξύ αυτών και η επιθυμία να αποκτήσει όπλα μαζικής καταστροφής». Όμως η ίδια του η ανικανότητα είχε καταστήσει αυτούς τους επικίνδυνους στόχους ανέφικτους. Ο στρατός του είχε συντριβεί στον Πόλεμο του Κόλπου το 1991 και είχε αποδυναμωθεί ακόμη περισσότερο από μία δεκαετία κυρώσεων του ΟΗΕ. Έτσι, η στρατιωτική ισχύς του Ιράκ «δεν ήταν ποτέ εντυπωσιακή παρά μόνο στα χαρτιά» και, έως το 2003, η χώρα ήταν «εύκολος στόχος», χωρίς όπλα μαζικής καταστροφής.

Κι όμως, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, όταν θα περίμενε κανείς ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα είχαν επικεντρωθεί απόλυτα στην Αλ Κάιντα, η κυβέρνηση Μπους επέλεξε να εισβάλει σε μια χώρα που παρακμάζε, δεν είχε καμία σχέση με τις επιθέσεις στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου και στο Πεντάγωνο και είχε ήδη περιοριστεί αποτελεσματικά.

Για τους Μιρσχάιμερ και Γουόλτ, ήταν «μια απόφαση βαθιά αινιγματική».

Η χειρότερη δυνατή απάντηση σε αυτό το «αίνιγμα» είναι, πράγματι, το Ισραήλ. Ο προφανής λόγος είναι ότι οι παραπάνω παράγοντες επηρέαζαν τις προτεραιότητες του σιωνιστικού κράτους ακόμη περισσότερο απ’ ό,τι εκείνες των Ηνωμένων Πολιτειών. Για ποιον λόγο θα ήθελε η ισραηλινή κυβέρνηση να παρακινήσει τις ΗΠΑ να εισβάλουν στο Ιράκ, όταν η χώρα είχε ήδη αποδυναμωθεί από την καταστροφή της στρατιωτικής ισχύος και των πολιτικών υποδομών της το 1991, την οποία ακολούθησαν δώδεκα χρόνια ασφυκτικής αμερικανικής πίεσης; Θα πίστευε κανείς ότι το Ισραήλ ανησυχούσε λιγότερο από τις αραβικές πετρελαϊκές μοναρχίες του Κόλπου για το ενδεχόμενο να αποκτήσει το Ιράν τον έλεγχο του Ιράκ;

Κι όμως, αυτές οι προφανείς σκέψεις δεν εμπόδισαν τους Μιρσχάιμερ και Γουόλτ να αποδώσουν την ευθύνη στο φιλοϊσραηλινό λόμπι. Μάλιστα, έβαλαν αβασάνιστα στην ίδια κατηγορία οργανώσεις των ΗΠΑ που στηρίζουν ειδικά το Ισραήλ —με γνωστότερη την Αμερικανοϊσραηλινή Επιτροπή Δημοσίων Υποθέσεων (AIPAC)— και τους νεοσυντηρητικούς, ιδίως όσους προωθούσαν την εισβολή στο Ιράκ ως μέλη του Σχεδίου για έναν Νέο Αμερικανικό Αιώνα (PNAC).

Οι δύο ακαδημαϊκοί ανέδειξαν αποτελεσματικά τη βλαπτική επιρροή του φιλοϊσραηλινού λόμπι στην αμερικανική πολιτική για τη Μέση Ανατολή γενικότερα. Γι’ αυτό κατηγορήθηκαν άδικα για αντισημιτισμό — μια κατηγορία που το Ισραήλ και οι υποστηρικτές του στρέφουν εναντίον πολλών επικριτών τους. Έδωσαν όμως και επιχειρήματα στη στρατηγική του «φταίει το Ισραήλ», την οποία υιοθέτησαν πλήρως.

Για να υποστηρίξουν ότι το Ισραήλ άσκησε έντονες πιέσεις υπέρ της εισβολής στο Ιράκ το 2003, την οποία θεωρούσαν αντίθετη προς το αμερικανικό «εθνικό συμφέρον», παρέθεσαν πολυάριθμες δηλώσεις Ισραηλινών πολιτικών και δημοσιεύματα ισραηλινών μέσων. Δεν υπάρχει, βέβαια, αμφιβολία ότι πολλοί Ισραηλινοί πολιτικοί υποστήριξαν την επιδίωξη της κυβέρνησης του Τζορτζ Ου. Μπους να καταλάβει το Ιράκ. Ο πιο ένθερμος ανάμεσά τους ήταν ο Μπενιαμίν Νετανιάχου. Ωστόσο, την κρίσιμη περίοδο της συζήτησης στις ΗΠΑ —στην οποία συμμετείχε καταθέτοντας ενόρκως ως ιδιώτης ενώπιον επιτροπής της Βουλής των Αντιπροσώπων— ήταν συγχρόνως απασχολημένος με τις πολιτικές του κινήσεις εναντίον του αντιπάλου του Αριέλ Σαρόν, τότε πρωθυπουργού του Ισραήλ και ηγέτη του Λικούντ.

Τα στοιχεία ότι ο Σαρόν άσκησε πιέσεις υπέρ της εισβολής στο Ιράκ το 2003 είναι πολύ πιο αδύναμα. Φυσικά, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός δύσκολα θα μπορούσε να εκφράσει ανοιχτά τις επιφυλάξεις του —και εκείνες των ισραηλινών υπηρεσιών πληροφοριών— για ένα σχέδιο που υποστήριζε η αμερικανική κυβέρνηση μαζί με πολλούς φίλους του Ισραήλ στο κατεστημένο των ΗΠΑ. Όταν, όμως, η θέση των Μιρσχάιμερ και Γουόλτ είχε γίνει αντικείμενο έντονης αντιπαράθεσης, είχαν έρθει στο φως σημαντικές ενδείξεις γι’ αυτές τις επιφυλάξεις και για τη διατύπωσή τους μέσω διακριτικών διαύλων. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία του Λόρενς Γουίλκερσον, προσωπάρχη του υπουργού Εξωτερικών Κόλιν Πάουελ, ο οποίος είπε σε συνέντευξή του το 2007 ότι το Ισραήλ είχε προειδοποιήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες να μην εισβάλουν στο Ιράκ.

Η συζήτηση καταλήγει στο εξής ερώτημα: Έγινε η εισβολή στο Ιράκ υπό την πίεση του Ισραήλ και των υποστηρικτών του, ενάντια στο αμερικανικό εθνικό συμφέρον; Ή έγινε για την προώθηση αυτού του συμφέροντος, όπως το αντιλαμβανόταν η κυβέρνηση του Τζορτζ Ου. Μπους;

Ας εξετάσουμε τη διαφορά ανάμεσα στην AIPAC και το PNAC — μια διαφορά που φαίνεται ακόμη και στα ονόματά τους. Είναι αναμφισβήτητο ότι το PNAC έπαιξε στην απόφαση της κυβέρνησης να εισβάλει στο Ιράκ ασύγκριτα μεγαλύτερο ρόλο από οποιαδήποτε επιμέρους συνιστώσα του φιλοϊσραηλινού λόμπι. Τα τρία στελέχη της κυβέρνησης με τη μεγαλύτερη επιρροή —ο Ντικ Τσέινι, ο Ντόναλντ Ράμσφελντ και ο Πολ Γούλφοβιτς, που ήταν επίσης οι τρεις πιο ενεργά αναμεμειγμένοι στην περιπέτεια του Ιράκ— συγκαταλέγονταν στους είκοσι πέντε ιδρυτές του PNAC. Ιδρυτικό μέλος ήταν και ο Ζαλμάι Χαλιλζάντ, μετέπειτα πρεσβευτής του Μπους στο Ιράκ.

Σε αντίθεση όμως με την AIPAC, ο σκοπός του PNAC δεν ήταν η υποστήριξη του Ισραήλ, αλλά η επιδίωξη ενός «νέου αμερικανικού αιώνα», όπως δήλωνε το όνομά του: με άλλα λόγια, η προώθηση και η εδραίωση της αμερικανικής ιμπεριαλιστικής ηγεμονίας στον υπόλοιπο κόσμο. Σε επιστολή που έστειλε το PNAC στον Μπιλ Κλίντον τον Ιανουάριο του 1998, καλώντας τον να εισβάλει στο Ιράκ, οι δεκαοκτώ υπογράφοντες ανέφεραν το Ισραήλ μόνο μία φορά, στο ίδιο επίπεδο με τους Άραβες συμμάχους των ΗΠΑ: «Η ασφάλεια των αμερικανικών στρατευμάτων στην περιοχή, των φίλων και συμμάχων μας όπως το Ισραήλ και τα μετριοπαθή αραβικά κράτη, καθώς και σημαντικού μέρους του παγκόσμιου εφοδιασμού σε πετρέλαιο, θα τεθούν όλα σε κίνδυνο».

Η επιστολή εκφράζει την πιο διαδεδομένη αντίληψη στους κύκλους της ελίτ για το τι συνιστούσε το αμερικανικό εθνικό συμφέρον. Αντί να επικεντρωθούν στη συζήτηση αυτής της αντίληψης, οι Μιρσχάιμερ και Γουόλτ —που ανήκουν και οι ίδιοι στο κατεστημένο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής— επέλεξαν να αποδώσουν την ευθύνη στο φιλοϊσραηλινό λόμπι. Έτσι μπορούσαν να εξηγήσουν την αποτυχία στο Ιράκ χωρίς να συζητήσουν ανοιχτά και ευθέως —κάτι δυσκολότερο— τα αμερικανικά ιμπεριαλιστικά συμφέροντα, δηλαδή αυτό που αποκαλείται «εθνικό συμφέρον».

Αυτή η εκτίμηση δεν είναι σοφία εκ των υστέρων. Πολλοί επικριτές του αμερικανικού ιμπεριαλισμού έχουν εξηγήσει γιατί η πεποίθηση ότι το Ισραήλ υπαγόρευε την πολιτική των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή ήταν, στην πραγματικότητα, σαν να λέμε ότι η ουρά κουνούσε τον σκύλο. Για να γίνει κατανοητό το ζήτημα, χρειάζεται ιστορική οπτική. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, η ριζοσπαστικοποίηση του αραβικού εθνικισμού είχε αναγκάσει την Ουάσινγκτον να εγκαταλείψει το άμεσο στρατιωτικό της έρεισμα στην περιοχή. Άφησε την αεροπορική βάση Νταχράν, στην καρδιά των πετρελαιοπηγών της Σαουδικής Αραβίας, ακριβώς τη στιγμή που απειλούνταν τα συμφέροντα τα οποία η βάση προοριζόταν να προστατεύει. Καθώς δεν μπορούσαν να επέμβουν ανοιχτά χωρίς να οξύνουν περισσότερο την εχθρότητα στον αραβικό κόσμο, οι ΗΠΑ βρήκαν στο Ισραήλ ένα ανεκτίμητο στρατηγικό πλεονέκτημα. Όπως έγραψα το 2003: «Από τη μία, το Ισραήλ έπαιζε στρατιωτικό ρόλο ως φύλακας των ιμπεριαλιστικών συμφερόντων στην περιοχή. Από την άλλη, η Ουάσινγκτον αποκόμιζε πολιτικά οφέλη στα μάτια των αραβικών χωρών, δείχνοντας ότι κρατούσε το λουρί του φύλακα».

Από αυτή τη σκοπιά, τα ποσά που δαπανούν οι Ηνωμένες Πολιτείες για το Ισραήλ αποτελούν μία από τις πιο αποδοτικές επενδύσεις που έκαναν ποτέ για την εδραίωση της ηγεμονίας τους. Συγκρίνετε την οικονομική και στρατιωτική βοήθεια άνω των 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων —σε τιμές προσαρμοσμένες στον πληθωρισμό— που παρείχε η Ουάσινγκτον στο Ισραήλ από το 1946 έως το 2024, με το 1,5 τρισεκατομμύριο δολάρια που ζητά η κυβέρνηση Τραμπ για το Πεντάγωνο μόνο για το επόμενο οικονομικό έτος. Είναι προφανές ότι αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν «οριακή χρησιμότητα ανά δολάριο δαπάνης» είναι πολύ μεγαλύτερο στην περίπτωση του Ισραήλ απ’ ό,τι αν το ίδιο δολάριο προστεθεί στον τεράστιο στρατιωτικό προϋπολογισμό των ΗΠΑ.

Αυτή η οπτική επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τι διακυβευόταν στο σχέδιο εισβολής του 2003 και τι αποκαλύφθηκε, έναν χρόνο αργότερα, για τις συζητήσεις που είχε προκαλέσει — όχι μόνο μέσα στην κυβέρνηση Μπους, αλλά και μεταξύ της Ουάσινγκτον και των Αράβων συμμάχων της, καθώς και, παρασκηνιακά, με το Ισραήλ. Σχολίασα αυτές τις συζητήσεις τον Μάιο του 2004, πολύ πριν από τη διαμάχη γύρω από τους Μιρσχάιμερ και Γουόλτ, σε άρθρο με τίτλο «Η εύκολη προέλαση του Μπους στο τέλμα του Ιράκ».

Οι Μιρσχάιμερ και Γουόλτ δεν μπορούν να δεχθούν ότι η στρατηγική σημασία του Κόλπου για τα αμερικανικά ιμπεριαλιστικά συμφέροντα αποτελεί τη βασική λογική της πολιτικής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή — κάτι ευρέως γνωστό από το 1945. Ούτε παραδέχονται ότι η ίδια στρατηγική σημασία είναι ο κύριος λόγος ύπαρξης της αμερικανοϊσραηλινής συμμαχίας. Έτσι, αρνούνται να αναγνωρίσουν αυτό που ο Άλαν Γκρίνσπαν, πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ από το 1987 έως το 2006, παραδέχθηκε στα απομνημονεύματά του το 2007: ότι «ο πόλεμος στο Ιράκ αφορά σε μεγάλο βαθμό το πετρέλαιο». Ο Γκρίνσπαν, που δεν ήταν ριζοσπάστης, χαρακτήρισε την αστάθεια στη Μέση Ανατολή έναν τεράστιο παράγοντα ικανό να ανακόψει την ανάπτυξη της παγκόσμιας οικονομίας — έναν παράγοντα τον οποίο, όπως σημείωσε, καμία σοβαρή πρόβλεψη για την ενέργεια δεν μπορεί να αγνοήσει.

Σήμερα, ο έλεγχος της ροής πετρελαίου από τον Κόλπο έχει μικρότερη σημασία για τον εφοδιασμό των ίδιων των ΗΠΑ και μεγαλύτερη ως μοχλός επιρροής σε άλλους: στην Κίνα, τη μόνη πραγματικά ισότιμη ανταγωνίστριά τους, που εξαρτάται από τις εισαγωγές, αλλά και στους επίσης εξαρτώμενους από εισαγωγές συμμάχους τους στην Ευρώπη και την Ανατολική Ασία. Και το διακύβευμα δεν είναι μόνο το πετρέλαιο, αλλά και τα χρήματα που αποφέρει — τα πετροδολάρια, τα οποία ο Γκρίνσπαν παρέλειψε. Τα κρατικά επενδυτικά ταμεία των έξι μοναρχιών του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου διαχειρίζονται συνολικά σχεδόν 6 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που υπερβαίνει το 40% του παγκόσμιου συνόλου. Οι ίδιες χώρες είναι κρίσιμοι πελάτες του αμερικανικού στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος: σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης, τρεις από αυτές —η Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ και το Κατάρ— συγκαταλέγονταν στους δέκα μεγαλύτερους εισαγωγείς όπλων παγκοσμίως την περίοδο 2020–2024. Οι ΗΠΑ προμήθευσαν το 74% των εισαγωγών της Σαουδικής Αραβίας, το 63% του Κουβέιτ και το 48% του Κατάρ.

Προσθέστε τα γνωστά επιχειρηματικά συμφέροντα που έχουν οι οικογένειες Τραμπ, Κούσνερ και Γουίτκοφ στις χώρες του Κόλπου και σε συνεργασία μαζί τους, καθώς και τα ολοένα πιο καθοριστικά συμφέροντα της ολιγαρχίας της τεχνολογίας, και γίνεται ορατό το πλήρες εύρος των αμερικανικών συμφερόντων στη Μέση Ανατολή. Αυτά βάρυναν στην απόφαση του Τραμπ περισσότερο από κάθε άλλον παράγοντα —συμπεριλαμβανομένων των παροτρύνσεων του Νετανιάχου— όταν αποφάσισε να συμμετάσχει στα ισραηλινά πλήγματα κατά του Ιράν τον Ιούνιο του 2025 και, στη συνέχεια, να διεξαγάγει από κοινού πόλεμο μαζί του στις 28 Φεβρουαρίου. Το να φανταζόμαστε ότι ο Τραμπ εξαπέλυσε μια στρατιωτική επιχείρηση τέτοιας κλίμακας κυρίως για να ευχαριστήσει τον Νετανιάχου σημαίνει ότι παρερμηνεύουμε τον πρόεδρο του «Πρώτα η Αμερική» — όσο και όσοι, πριν από τη δεύτερη ορκωμοσία του και για μήνες μετά, τον θεωρούσαν φιλειρηνικό αντίπαλο των πολέμων.

Το μοναδικό επιχείρημα υπέρ της άποψης ότι τα πλήγματα κατά του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν δεν εξυπηρετούσαν κανένα αμερικανικό εθνικό συμφέρον το είχαν διατυπώσει, σχεδόν εκ των προτέρων, οι Μιρσχάιμερ και Γουόλτ στο αρχικό άρθρο τους το 2006. Αναγνώριζαν ότι οι πυρηνικές φιλοδοξίες του Ιράν έδιναν στην Ουάσινγκτον δικούς της λόγους ανησυχίας, αλλά υποστήριζαν ότι δεν αποτελούσαν άμεση απειλή: «Αν η Ουάσινγκτον μπορούσε να συνυπάρξει με μια πυρηνική Σοβιετική Ένωση, μια πυρηνική Κίνα ή ακόμη και μια πυρηνική Βόρεια Κορέα, μπορεί να συνυπάρξει και με ένα πυρηνικό Ιράν».

Πρόκειται για άλλη μία κατάφωρη υποτίμηση της στρατηγικής σημασίας της περιοχής του Κόλπου για τα αμερικανικά ιμπεριαλιστικά συμφέροντα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούσαν παρά να προσαρμόσουν την πυρηνική στρατηγική τους στην ανάπτυξη των οπλοστασίων της Κίνας και της Σοβιετικής Ένωσης. Ο πυρηνικός εξοπλισμός της Βόρειας Κορέας, μιας χώρας που συνορεύει με την Κίνα και βρίσκεται υπό την προστασία της, είχε περιορισμένη στρατηγική σημασία για την Ουάσινγκτον: δεν άλλαξε ουσιαστικά την ισορροπία δυνάμεων στην Ανατολική Ασία. Το ίδιο ισχύει για τον πυρηνικό εξοπλισμό της Ινδίας και του Πακιστάν και την αμοιβαία αποτροπή μεταξύ τους.

Ένα πυρηνικά εξοπλισμένο Ιράν, όμως, θα ήταν εντελώς διαφορετική υπόθεση. Θα έθετε σε κίνδυνο την αμερικανική ηγεμονία στην περιοχή του Κόλπου, αποδεικνύοντας μια μεγάλη αποτυχία της δέσμευσης των ΗΠΑ να προστατεύουν τα κράτη που εξαρτώνται από αυτές. Θα πυροδοτούσε επίσης μια κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών στην περιοχή, υπονομεύοντας σοβαρά την ασφάλεια αυτού του εξαιρετικά στρατηγικού τμήματος του κόσμου — πέρα από τον ήδη σημαντικό ρόλο που, κατά τον συγγραφέα, παίζει το Ιράν στην αποσταθεροποίησή του μέσω των περιφερειακών συμμάχων και των δυνάμεων που στηρίζει.

Είναι, επομένως, πολύ πιθανό ότι, πίσω από την επίσημη στάση κατευνασμού του Ιράν, το Ριάντ συντάχθηκε στην πραγματικότητα με το Ισραήλ ενθαρρύνοντας τον Τραμπ να προχωρήσει σε πόλεμο, όπως αναφέρθηκε ήδη από την πρώτη ημέρα. Σε κάθε περίπτωση, ο Τραμπ δεν θα είχε ξεκινήσει πόλεμο χωρίς να συμβουλευτεί τους φίλους του στην περιοχή, με πρώτους τους Σαουδάραβες και τους Εμιρατινούς. Είναι εξαιρετικά απίθανο να είχε προχωρήσει αν οι δύο αυτοί βασικοί περιφερειακοί σύμμαχοι είχαν εκφράσει ουσιαστική αντίθεση.

Η μόνη πιθανή και ουσιαστική επιφύλαξη απέναντι στον πόλεμο μάλλον προήλθε από το Κατάρ. Το εμιράτο προσπαθούσε ανέκαθεν να περιορίζει τους κινδύνους διατηρώντας φιλικές σχέσεις με όλους: φιλοξενεί την κύρια αμερικανική στρατιωτική βάση και το περιφερειακό κέντρο διοίκησης, ενώ παράλληλα καλλιεργεί στενές σχέσεις με την Τεχεράνη και τους συμμάχους της. Είχε, επίσης, πολλά να χάσει από τον πόλεμο, όπως πράγματι συνέβη. Η επιρροή του Κατάρ στον Τραμπ, όμως, είναι πολύ μικρότερη από εκείνη της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, παρά την προσπάθειά του να την ενισχύσει προσφέροντάς του ένα πολυτελές αεροσκάφος Boeing από τον στόλο της ηγεμονικής του οικογένειας.

Τίποτε από τα παραπάνω δεν αλλάζει το γεγονός ότι ο Τραμπ και η κυβέρνησή του ξεκίνησαν αυτό που έχω αποκαλέσει «τον πιο κακοσχεδιασμένο από όλους τους αμερικανικούς ιμπεριαλιστικούς πολέμους». Δεν άργησαν όλοι να αντιληφθούν ότι, σε σύγκριση με την ιμπεριαλιστική επιχείρηση εναντίον της Βενεζουέλας, η Ουάσινγκτον έχει εδώ να αντιμετωπίσει έναν πολύ δυσκολότερο αντίπαλο. Διατρέχει έτσι τον κίνδυνο να χρειαστεί τελικά να επιλέξει ανάμεσα στην κλιμάκωση ενός πολέμου χωρίς στρατηγική εξόδου και στην αποχώρηση χωρίς να έχει πετύχει τους διακηρυγμένους στόχους της.

Ακριβώς τότε άρχισαν να πληθαίνουν οι φωνές από κάθε πλευρά: από την άκρα δεξιά, όπως ο Τάκερ Κάρλσον, έως πρόσωπα του κύριου ρεύματος του κινήματος MAGA, ακόμη και ορισμένους στην Αριστερά που πιστεύουν ότι ο αντισιωνισμός απαιτεί την υιοθέτηση της θεωρίας περί καθοριστικής επιρροής του φιλοϊσραηλινού λόμπι.

Πέρα από όσους φαντάζονται ένα παντοδύναμο Ισραήλ και έτσι υποβαθμίζουν τα τεράστια ιμπεριαλιστικά συμφέροντα των ίδιων των Ηνωμένων Πολιτειών, οι περισσότεροι από όσους κατέφυγαν στο «φταίει το Ισραήλ» —συνειδητά ή αντανακλαστικά— απομάκρυναν την προσοχή από αυτά ακριβώς τα συμφέροντα. Πρόκειται για συμφέροντα τα οποία υποστηρίζουν ένθερμα, επειδή θεωρούν ότι ταυτίζονται με το λεγόμενο αμερικανικό εθνικό συμφέρον.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Νετανιάχου, η ακροδεξιά κυβέρνησή του και ολόκληρη η ισραηλινή ελίτ εξουσίας τάχθηκαν ολόψυχα υπέρ του πολέμου με το Ιράν. Δεν ευσταθεί όμως να τους αποδοθεί η ευθύνη για την άστοχη εμπλοκή του Τραμπ και της ομάδας του σε αυτόν τον πόλεμο ή για τον τρόπο διεξαγωγής του. Θα μπορούσε, μάλιστα, να υποστηρίξει κανείς το αντίθετο: ότι ο Νετανιάχου είναι το «κανίς του Τραμπ», όπως είχε ειπωθεί για τον Τόνι Μπλερ την εποχή της εισβολής στο Ιράκ, αν κρίνουμε από τον τρόπο που ο Αμερικανός πρόεδρος αντιμετωπίζει τον Ισραηλινό πρωθυπουργό. Ο Νετανιάχου κατηγορείται πλέον από την ισραηλινή αντιπολίτευση ότι είναι «μαριονέτα» και ότι μετατρέπει το Ισραήλ σε «κράτος-υποτελή».

Η αλήθεια από την οποία δεν μπορεί κανείς να ξεφύγει είναι ότι, όποιες συμβουλές κι αν έδωσε ο Νετανιάχου στον Τραμπ, η κύρια ευθύνη για τον συνεχιζόμενο πόλεμο ανήκει στον Αμερικανό πρόεδρο, μαζί με τα μέλη της κυβέρνησής του που συμμερίζονται τις μεγαλομανείς αυταπάτες του.

rsn.org

The Cradle

Οι πιο ανθεκτικοί διαμελισμοί δεν χρειάζονται ούτε χάρακες ούτε συνθήκες. Στον Λίβανο, η επιλεκτική ενίσχυση του κράτους και η ελεγχόμενη παράλυση αρχίζουν να επιτελούν τον ρόλο των συνόρων.

Μάλεκ αλ-Χούρι
24 Σεπτεμβρίου 2026
Φωτογραφία: The Cradle

Ο Λίβανος οδεύει προς έναν διαμελισμό που καμία κυβέρνηση δεν θα ανακοινώσει ούτε θα αποτυπώσει σε χάρτη. Παίρνει μορφή μέσα από τη διπλωματία που έχει βαλτώσει και την ανοικοδόμηση που δεν προχωρά στον νότο, ενώ αντίπαλες δυνάμεις ανταγωνίζονται για το ποια θα καθορίσει τη μορφή του κράτους που θα απομείνει.

Στις 17 Σεπτεμβρίου, στρατιωτικοί και αξιωματούχοι συγκεντρώθηκαν στο συγκρότημα των Απομάχων (Les Invalides) στο Παρίσι, για να εξετάσουν πώς θα μπορούσε το λιβανικό κράτος να αναλάβει τον έλεγχο του νότου καθώς ολοκληρώνεται η αποστολή της Προσωρινής Δύναμης των Ηνωμένων Εθνών στον Λίβανο (UNIFIL). Στο ίδιο τραπέζι κάθισαν η Τουρκία και η Κύπρος, μαζί με τη Σαουδική Αραβία και τις ΗΠΑ.

Δύο ημέρες νωρίτερα, οι πρέσβεις του Λιβάνου και του Ισραήλ είχαν συναντηθεί στο αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, αφού ο επόμενος επίσημος γύρος διαπραγματεύσεων μετατέθηκε για τον Οκτώβριο. Τέσσερις ημέρες αργότερα, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υποδέχθηκε τον πρωθυπουργό του Λιβάνου Ναουάφ Σαλάμ στη Νέα Υόρκη για συνομιλίες κεκλεισμένων των θυρών.

Οι τρεις συναντήσεις, εξεταζόμενες μαζί, αποκαλύπτουν κάτι περισσότερο από έναν ανταγωνισμό επιρροής σε μια εξαντλημένη χώρα. Η Άγκυρα και το Τελ Αβίβ ακολουθούν δύο διαφορετικές στρατηγικές λογικές, καθεμία από τις οποίες προϋποθέτει έναν διαφορετικό Λίβανο.

Η μία χρειάζεται ένα κυρίαρχο κράτος, ικανό να υπογράφει συμφωνίες, να αδειοδοτεί έργα και να ελέγχει την επικράτειά του. Η άλλη συνδέει την αποχώρηση με όρους που το ίδιο αυτό αποδυναμωμένο κράτος δεν μπορεί να εκπληρώσει. Αυτό που διακυβεύεται, λοιπόν, είναι η ίδια η δομή του Λιβάνου.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» της Άγκυρας δένει στη Βηρυτό

Το τουρκικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» αντιμετωπίζει τον θαλάσσιο χώρο ως κυρίαρχη προέκταση της ηπειρωτικής επικράτειας. Η ταχεία ενίσχυση του τουρκικού πολεμικού ναυτικού δίνει ουσιαστικό βάρος σε αυτή τη διεκδίκηση. Κάθε διευθέτηση στην ανατολική Μεσόγειο που αποκλείει την Τουρκία εκλαμβάνεται ως περικύκλωση.

Τον Ιούνιο, ο Ερντογάν μετέφερε την ίδια λογική και στη στεριά, δηλώνοντας ότι η ασφάλεια της Τουρκίας αρχίζει «στο Χαλέπι, στη Δαμασκό και στη Βηρυτό» και όχι στο Χατάι. Έτσι τοποθέτησε τη Βηρυτό εντός μιας τουρκικής περιμέτρου ασφαλείας.

Ωστόσο, τα μέσα δράσης της Άγκυρας στον Λίβανο εξακολουθούν να περνούν μέσα από το κράτος. Μόνο μια κυρίαρχη κυβέρνηση μπορεί να υπογράψει συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Οι εργασίες του Τουρκικού Οργανισμού Συνεργασίας και Συντονισμού (TIKA) στο λιμάνι της Τρίπολης εξαρτώνται από επίσημη συναίνεση, ενώ η στρατιωτική εκπαίδευση βασίζεται σε συμφωνία-πλαίσιο του 2010. Το αεροδρόμιο Κλαγιάατ, που επαναλειτουργεί και στα πρώτα σχεδιαζόμενα δρομολόγιά του περιλαμβάνει την Κωνσταντινούπολη και τη Μερσίνα, αναπτύσσεται και αδειοδοτείται από το λιβανικό κράτος.

Όταν ο Ερντογάν υποδέχθηκε τον πρόεδρο του Λιβάνου Τζόζεφ Αούν στην Άγκυρα στις 30 Ιουλίου, είπε ότι η Τουρκία επιθυμεί να συμμετάσχει σε «όλες τις πρωτοβουλίες» που θα ξεκινήσουν μετά την αποχώρηση της UNIFIL. Ένας τέτοιος ρόλος θα απαιτούσε πρόσκληση από τη Βηρυτό και κάποια μορφή διεθνούς κάλυψης. Θα συναντούσε επίσης την αντίσταση του Ισραήλ, όπως συνέβη όταν η Άγκυρα αποκλείστηκε από τη δύναμη σταθεροποίησης της Γάζας.

Το τουρκικό μοντέλο διαφέρει ριζικά από το ιρανικό. Η επιρροή της Τεχεράνης αυξήθηκε εκμεταλλευόμενη τα κενά που άφησε το κράτος. Τα οικονομικά και διπλωματικά σχέδια της Άγκυρας απαιτούν θεσμούς που λειτουργούν, επειδή τα λιμάνια, τα αεροδρόμια, οι θαλάσσιες διαδρομές και οι ναυτιλιακές συμφωνίες δεν μπορούν να διασφαλιστούν μέσω ενός μη αναγνωρισμένου θύλακα.

Το στελεχικό δυναμικό που περιμένει στον βορρά

Πέρα από τις σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών υπάρχει ένα κοινωνικό δίκτυο που χτίστηκε σε βάθος χρόνου. Η Άγκυρα έχει επιταχύνει τη χορήγηση τουρκικής υπηκοότητας σε Λιβανέζους τουρκικής καταγωγής και σε μέλη των τουρκομανικών κοινοτήτων του βόρειου Λιβάνου και της Μπεκάα.

Σύμφωνα με ημιεπίσημα στοιχεία που παραθέτει το Carnegie, έως το 2019 είχαν χορηγηθεί περισσότερες από 9.600 υπηκοότητες, επί σχεδόν 18.000 αιτήσεων. Στα τέλη του 2025, το Carnegie προειδοποίησε ότι αυτή η ομάδα θα μπορούσε να επηρεάσει την εκπροσώπηση των σουνιτών στο πλαίσιο του αναλογικού εκλογικού συστήματος του Λιβάνου.

Το δίκτυο αυτό ενισχύεται από έργα αποκατάστασης οθωμανικών μνημείων και από τη θαλάσσια σύνδεση Μερσίνας–Τρίπολης, μέσω της οποίας μετακινούνται περισσότεροι από 100 οδηγοί φορτηγών την εβδομάδα.

Υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο, το οποίο είναι δυσκολότερο να μετρηθεί και δεν πρέπει να υπερτονίζεται. Θρησκευτικά ρεύματα με σκληροπυρηνικές καταβολές έχουν μάθει να προωθούν τους στόχους τους μέσα από τη δημοτική πολιτική, την εκπροσώπηση κοινοτικών συμφερόντων και την παροχή υπηρεσιών. Γύρω τους δραστηριοποιούνται οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, εξοικειωμένες με τη γλώσσα της διακυβέρνησης και στηριζόμενες σε χρηματοδότηση από το εξωτερικό.

Ο βαθμός συντονισμού τους και οι τελικοί υποστηρικτές τους παραμένουν ασαφείς. Μαζί συγκροτούν ένα περιβάλλον από το οποίο θα μπορούσε να αναδειχθεί μια ομάδα στελεχών ικανή να κυβερνήσει, εάν ο πολιτικός χώρος των σουνιτών στον Λίβανο εξακολουθήσει να μην έχει ηγεσία και το κράτος συνεχίσει να υποχωρεί.

Η πόλη Ιντλίμπ, στη βορειοδυτική Συρία, προσφέρει το πλησιέστερο περιφερειακό προηγούμενο. Η λεγόμενη Συριακή Κυβέρνηση Σωτηρίας αναπτύχθηκε υπό τη Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ (HTS) μέσα από τοπικές διοικήσεις, δικαστήρια και φορείς παροχής υπηρεσιών. Παράλληλα, συνδεδεμένοι οργανισμοί επέκτειναν την επιρροή τους στα καύσιμα, τις επικοινωνίες και τις μεταφορές.

Μετά τον Δεκέμβριο του 2024, ανώτεροι αξιωματούχοι και διοικητικά στελέχη της μετακινήθηκαν στη Δαμασκό. Το Ιντλίμπ είχε λειτουργήσει ως πεδίο δοκιμής ενός διοικητικού μοντέλου και το προσωπικό του ανέλαβε στη συνέχεια ρόλους σε κρατικό επίπεδο. Ο βόρειος Λίβανος απέχει πολύ από ένα τέτοιο σημείο, αλλά αξίζει να παρακολουθήσει κανείς αυτή την πολιτική λογική: η επιρροή μετατρέπεται σε εξουσία όταν ο φορέας που παρέχει υπηρεσίες αποκτά και την αρμοδιότητα να αποφασίζει ποιος μπορεί να δραστηριοποιείται.

Η σύγκριση έχει, βέβαια, όρια. Στην Τρίπολη και στο Ακκάρ εξακολουθούν να υπάρχουν στρατός, υπηρεσίες ασφαλείας και δήμοι. Επιπλέον, την επιρροή στον σουνιτικό πολιτικό χώρο διεκδικούν το Νταρ αλ-Φάτουα, παραδοσιακές πολιτικές οικογένειες, υποστηρικτές από τις χώρες του Κόλπου και τοπικοί παράγοντες. Η παρουσία χριστιανικών και αλαουιτικών κοινοτήτων στις περιοχές αυτές δυσχεραίνει επίσης την αναπαραγωγή του μοντέλου του Ιντλίμπ.

Δεν υπάρχουν ενδείξεις για σχέδιο δημιουργίας ξεχωριστού καντονιού στον βορρά. Το πιο καίριο ερώτημα είναι αν προετοιμάζεται ένα δίκτυο με τοπικές ρίζες, το οποίο θα κινηθεί μέσω των δήμων και του κοινοβουλίου προς την ανάληψη εκτελεστικής εξουσίας στη Βηρυτό.

Δημοσκόπηση

Τι είναι πιθανότερο να διαμορφώσει τον αναδυόμενο εσωτερικό διχασμό του Λιβάνου;

• Η επέκταση της ισραηλινής κατοχής και της ζώνης ασφαλείας
• Η αυξανόμενη επιρροή της Τουρκίας στον βορρά
• Η άνιση ανοικοδόμηση και η παρατεταμένη παράλυση του κράτους
• Μια επίσημη συμφωνία διαμελισμού με μεσολάβηση ξένων δυνάμεων

24 ψήφοι · απομένουν 3 ημέρες και 7 ώρες

Ο μηχανισμός παράλυσης της Ουάσινγκτον

Το τριμερές πλαίσιο ΗΠΑ–Ισραήλ–Λιβάνου, που υπογράφηκε στις 26 Ιουνίου, κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η Ουάσινγκτον το περιγράφει ως μια σταδιακή διαδικασία κατά την οποία ο λιβανικός στρατός αποκαθιστά την «ουσιαστική κυρίαρχη εξουσία σε ολόκληρη την επικράτεια του Λιβάνου», ενώ το Ισραήλ αποσύρεται σταδιακά. Το πλαίσιο εξυπηρετεί έναν στόχο που η Βηρυτός έχει υιοθετήσει επισήμως: να τεθούν όλα τα όπλα υπό κρατικό έλεγχο.

Η σειρά των βημάτων, ωστόσο, εξαρτά την αποχώρηση από την επαληθευμένη πραγματοποίηση του αφοπλισμού. Ο στρατός δεν μπορεί να αφοπλίσει διά της βίας τη Χεζμπολάχ χωρίς να διακινδυνεύσει εμφύλια σύγκρουση. Δεν μπορεί επίσης να εγκαθιδρύσει μια νέα τάξη ασφαλείας όσο ισραηλινά στρατεύματα κατέχουν λιβανικό έδαφος και συνεχίζουν να επιχειρούν στα όριά του. Έτσι, κάθε πλευρά μπορεί να επικαλείται τη μη συμμόρφωση της άλλης, ενώ η αδυναμία του Λιβάνου προσφέρει στο Ισραήλ μια επ’ αόριστον αιτιολόγηση για να παραμείνει.

Η πρώτη πιλοτική ζώνη στη Ζάουταρ αλ-Γαρμπίγια ανέδειξε αυτή την παγίδα. Το σχέδιο προέβλεπε εκκαθάριση, επαλήθευση από τρίτο μέρος, διατήρηση των μέτρων και ανοικοδόμηση, με μετέπειτα επέκταση στη Σρίφα και τη Φρουν. Η πρόοδος σταμάτησε μετά τον γύρο διαπραγματεύσεων μεταξύ Βηρυτού, Τελ Αβίβ και Ουάσινγκτον στη Ρώμη, στις αρχές Αυγούστου, καθώς το Ισραήλ απαίτησε να επαληθευτούν τα αποτελέσματα στις πρώτες περιοχές πριν από οποιαδήποτε επέκταση.

Στις 14 Σεπτεμβρίου, το ισραηλινό Channel 14 κατηγόρησε τον λιβανικό στρατό ότι συντονίζεται με τη Χεζμπολάχ μέσα στις ζώνες και επικαλέστηκε πολιτική πηγή που χαρακτήρισε τον μηχανισμό αποτυχημένο.

Δύο ημέρες αργότερα, ο αρχηγός του ισραηλινού Γενικού Επιτελείου, Εγιάλ Ζαμίρ, συνέδεσε την απομάκρυνση της Χεζμπολάχ από τις περιοχές νότια του ποταμού Λιτάνι με μια θεαματική βελτίωση της απόδοσης του λιβανικού στρατού. Κάθε φορά που η Βηρυτός πλησιάζει στην εκπλήρωση των όρων, το Τελ Αβίβ ανεβάζει τον πήχη για την αποχώρηση.

Η διπλωματική διαδικασία παραμένει σε ανάλογη εκκρεμότητα. Ο επόμενος επίσημος γύρος στη Ρώμη αναβλήθηκε για τον Οκτώβριο, όταν θα διεξαχθούν εκλογές στο Ισραήλ. Η συνάντηση των πρέσβεων στην Ουάσινγκτον στις 15 Σεπτεμβρίου διατήρησε ανοιχτό έναν δίαυλο επικοινωνίας, αλλά δεν κατέληξε σε κάποια ανακοινωμένη απόφαση. Το πλαίσιο εξακολουθεί να λειτουργεί σε διοικητικό επίπεδο, ενώ η πολιτική συμφωνία παραμένει παγωμένη.

Διατηρώντας αδύναμο το κράτος, αυτή η παράλυση περιορίζει επίσης τις προοπτικές της Άγκυρας πολύ πέρα από τον νότο. Το Ισραήλ δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί άμεσα την Τουρκία στην Τρίπολη, εάν ο Λίβανος παραμένει ανίκανος να ενσωματώσει τα δίκτυα και τις επενδύσεις που καλλιεργεί η Άγκυρα.

Η διαμάχη αφορά το κατά πόσον το λιβανικό κράτος μπορεί καν να λειτουργήσει. Η προσπάθεια δημιουργίας ζώνης ασφαλείας στον νότιο Λίβανο ακολουθεί τη χωρική λογική που περιέγραψε ο Νετανιάχου στις 29 Μαρτίου, όταν υπερηφανεύτηκε για «τρεις ζώνες ασφαλείας βαθιά μέσα σε εχθρικό έδαφος» — στον Λίβανο, στη Γάζα και στη Συρία.

Η Αθήνα εντάσσεται στον άξονα ανάσχεσης της Τουρκίας

Στις 22 Φεβρουαρίου, ο Νετανιάχου περιέγραψε αυτό που αποκάλεσε «ένα ολοκληρωμένο σύστημα, κάτι σαν εξάδα συμμαχιών» που εκτείνεται σε όλη τη Δυτική Ασία. Σε αυτό συμπεριέλαβε την Ινδία, την Ελλάδα, την Κύπρο, ακατονόμαστα αραβικά και αφρικανικά κράτη, καθώς και άλλους ασιατικούς εταίρους. Τους τοποθέτησε απέναντι στον «σιιτικό άξονα», τον οποίο έχουν αποδυναμώσει τα ισραηλινά πλήγματα, και σε έναν «αναδυόμενο ριζοσπαστικό σουνιτικό άξονα».

Ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης υποδέχθηκε τον Αούν στην Αθήνα στις 31 Αυγούστου και περιέγραψε το ισχυρό κράτος ως προϋπόθεση για έναν ισχυρό Λίβανο. Την ίδια ημέρα, η Ελλάδα και το Ισραήλ υπέγραψαν συμφωνία ύψους 3 δισ. ευρώ —περίπου 3,4 δισ. δολαρίων— για το σύστημα αντιαεροπορικής άμυνας Achilles Shield.

Η Αθήνα παρουσιάζεται ως ιστορικός φίλος του Λιβάνου και του αραβικού κόσμου, ενώ παράλληλα εμβαθύνει τη στρατηγική στρατιωτική συνεργασία της με το Ισραήλ. Σχεδιάζει επίσης να θέσει μια εταιρική σχέση ΕΕ–Λιβάνου στην ημερήσια διάταξη κατά τη διάρκεια της ελληνικής προεδρίας της ΕΕ, το δεύτερο εξάμηνο του 2027, όταν η σταδιακή αποχώρηση της UNIFIL θα πλησιάζει στην ολοκλήρωσή της.

Έτσι, η ευρωπαϊκή πρόσβαση στη Βηρυτό περνά μέσα από μια πρωτεύουσα που ο Νετανιάχου έχει εντάξει στον προτεινόμενο άξονα αντιστάθμισης. Όποιες κι αν είναι οι προθέσεις της Αθήνας, αυτή η διάταξη ασκεί πίεση στη στρατηγική της Άγκυρας για την ανατολική Μεσόγειο, καθώς η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση αφορά ήδη την Κύπρο, τα θαλάσσια σύνορα και τον έλεγχο της θάλασσας.

Ένα κράτος που χρειάζονται όλοι εκτός από το Ισραήλ

Η αντίφαση ήταν ήδη παρούσα στη συνάντηση που συγκάλεσαν στο Παρίσι η Γαλλία και η Ιορδανία, στο πλαίσιο της Διαδικασίας της Άκαμπα, ως προετοιμασία για μια διεθνή διάσκεψη στήριξης του λιβανικού στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας.

Το Παρίσι συνέδεσε τη βοήθεια μεγάλης κλίμακας με ένα αξιόπιστο σχέδιο ανάπτυξης δυνάμεων. Οι Λιβανέζοι διοικητές, όμως, προειδοποίησαν ότι η βοήθεια παραμένει όμηρος άλυτων πολιτικών ζητημάτων και ότι η ανάπτυξη του στρατού δεν πρέπει να πυροδοτήσει εσωτερική σύγκρουση.

Από την εκλογή του Αούν, το Ριάντ συναλλάσσεται επίσης κυρίως με το κράτος και τους συνταγματικούς θεσμούς του, συνδέοντας τη χρηματοδότηση με τις μεταρρυθμίσεις και την υπαγωγή των όπλων στην κρατική εξουσία. Η Κοινή Αμυντική Συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Σαουδικής Αραβίας, Τουρκίας και Πακιστάν έχει περιορίσει και την παλαιότερη δυναμική ανταγωνισμού Σαουδικής Αραβίας–Τουρκίας στον σουνιτικό πολιτικό χώρο του Λιβάνου.

Σε συνέντευξή του στο Al-Mashhad, ο αυτοανακηρυχθείς πρόεδρος της Συρίας Άχμαντ αλ-Σαράα —ο πρώην ηγέτης της Αλ Κάιντα, γνωστός ως Αμπού Μοχάμαντ αλ-Τζουλάνι— υποστήριξε ότι ο Λίβανος χρειάζεται μια «τρίτη επιλογή, αντί να διχάζεται ανάμεσα στον εμφύλιο πόλεμο και τον πόλεμο με το Ισραήλ».

Η Άγκυρα, η Αθήνα, το Ριάντ, το Παρίσι και η Δαμασκός χρειάζονται όλα ένα ικανό λιβανικό κράτος, ακόμη κι όταν το επιδιώκουν για αντίθετους σκοπούς. Ο μηχανισμός που λειτουργεί ήδη επί του πεδίου, ωστόσο, βασίζεται στην αδυναμία του Λιβάνου να αποκτήσει ένα τέτοιο κράτος.

Διαμελισμός με διαφορετικά χρονοδιαγράμματα

Καμία ξένη δύναμη δεν διαθέτει σήμερα τα μέσα για να καταλάβει και να διοικήσει τον Λίβανο. Ο κατακερματισμός θα στερούσε επίσης από την Άγκυρα αυτό που επιδιώκει στη θάλασσα, καθώς ένας θύλακας στον βορρά δεν μπορεί να υπογράψει διεθνώς αναγνωρισμένη συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών. Παρ’ όλα αυτά, αναδύεται ήδη ένας ντε φάκτο διαχωρισμός: κάθε τμήμα της χώρας κινείται με διαφορετικό χρονοδιάγραμμα.

Η ανοικοδόμηση στον νότο αναβάλλεται μέχρι να επαληθευτεί ο αφοπλισμός, έπειτα από έναν πόλεμο που κατέστρεψε δεκάδες χωριά και έκανε τον εκτοπισμό των κατοίκων ολοένα πιο μόνιμο. Ο βορράς στρέφεται οικονομικά προς την Τουρκία μέσω του λιμανιού της Τρίπολης, της θαλάσσιας γραμμής από τη Μερσίνα και των σχεδιαζόμενων δρομολογίων από το αεροδρόμιο Κλαγιάατ.

Η Βηρυτός περιμένει χρηματοδότηση από τις χώρες του Κόλπου και την Ευρώπη, υπό τον όρο ότι θα προχωρήσουν μεταρρυθμίσεις. Όπως είπε ο Σαλάμ στο κοινοβούλιο στις 15 Σεπτεμβρίου: «Δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη ανοικοδόμηση χωρίς χρηματοδότηση, χρηματοδότηση χωρίς εμπιστοσύνη και εμπιστοσύνη χωρίς ένα ικανό κράτος».

Εάν το κράτος παραμείνει ακινητοποιημένο και η ανοικοδόμηση κατανέμεται επιλεκτικά ανά περιοχή, το δίκτυο που καλλιεργεί η Άγκυρα στον βορρά θα μπορούσε να παγιωθεί ως εναλλακτικό κέντρο εξουσίας. Τα στελέχη που ήλπιζε να προωθήσει στη Βηρυτό ίσως βρεθούν, αντί γι’ αυτό, να διοικούν εκ των πραγμάτων τον βορρά. Η παρατεταμένη παράλυση θα παρήγαγε τότε τον διαμελισμό που η Τουρκία επιδιώκει να αποφύγει — αποτέλεσμα της διάβρωσης του ίδιου του κράτους από το οποίο εξαρτάται η στρατηγική της.

Η Κύπρος και η μονιμοποίηση του προσωρινού

Ο Λίβανος και η Κύπρος υπέγραψαν συμφωνία οριοθέτησης αποκλειστικής οικονομικής ζώνης στις 26 Νοεμβρίου 2025, προκαλώντας την άμεση αντίδραση της Άγκυρας και της Βόρειας Κύπρου. Η συμφωνία αντιμετώπιζε την Κυπριακή Δημοκρατία ως τον μοναδικό εκπρόσωπο του νησιού, ενώ η επικύρωσή της από τον Λίβανο εξακολουθούσε να αποτελεί αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης.

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες δήλωσε τον Ιούλιο ότι μια νέα συνάντηση σε σχήμα 5+1 χρειαζόταν περισσότερη προετοιμασία. Έως τα τέλη Σεπτεμβρίου δεν είχε οριστεί ημερομηνία. Οποιαδήποτε μελλοντική διευθέτηση που θα έδινε στους Τουρκοκύπριους ουσιαστικό λόγο στις αποφάσεις για την αποκλειστική οικονομική ζώνη θα μπορούσε να θέσει εκ νέου υπό εξέταση τη νομική και πολιτική βάση της συμφωνίας με τον Λίβανο. Το μερίδιο της Βηρυτού στο φυσικό αέριο της Μεσογείου ενδέχεται τελικά να καθοριστεί τόσο στη νεκρή ζώνη της Λευκωσίας όσο και στο προεδρικό μέγαρο της Μπάαμπντα.

Το βαθύτερο δίδαγμα από την Κύπρο αφορά τον χρόνο. Περισσότερος από μισός αιώνας χωρίς λύση μετέτρεψε μια προσωρινή κατάσταση σε μόνιμο σύστημα εγγυητριών δυνάμεων και ζωνών ασφαλείας. Ο Λίβανος αντιμετωπίζει τώρα παρόμοιο κίνδυνο. Η εντολή της UNIFIL λήγει στις 31 Δεκεμβρίου 2026, αλλά η αποχώρησή της αναμένεται να συνεχιστεί έως τον Σεπτέμβριο του 2027. Η Βηρυτός και οι εταίροι της εξακολουθούν να συζητούν τι, αν υπάρχει κάτι, θα τη διαδεχθεί.

Ο Αούν έχει θέσει ως προτεραιότητα την αποτροπή κενού ασφαλείας και έχει δηλώσει ότι οποιαδήποτε δύναμη αντικαταστήσει την UNIFIL θα πρέπει να παραμείνει μόνο μέχρι να μπορέσει να αναπτυχθεί ο λιβανικός στρατός. Λιβανέζοι στρατιωτικοί αξιωματούχοι απορρίπτουν μια αποστολή επιτήρησης που θα έχει την εξουσία να υπαγορεύει τις επιχειρήσεις του στρατού. Παράλληλα, οι εκλογές στο Ισραήλ καθιστούν απίθανη, στο άμεσο μέλλον, τη συναίνεση του Τελ Αβίβ σε μια νέα διεθνή δύναμη. Η δύναμη του ΟΗΕ που στάλθηκε στην Κύπρο ως προσωρινό μέτρο το 1964 παραμένει ακόμη στο νησί — μια προειδοποίηση που ο Λίβανος δεν έχει την πολυτέλεια να αγνοήσει.

Η μάχη μετά την UNIFIL

Η «τρίτη επιλογή» του αλ-Σαράα υπάρχει ως θεωρητική δυνατότητα και εξαρτάται από το ικανό λιβανικό κράτος που οι περισσότεροι περιφερειακοί παράγοντες δηλώνουν ότι επιθυμούν. Η Άγκυρα χρειάζεται μια κυρίαρχη παράκτια επικράτεια που να μπορεί να υπογράφει θαλάσσιες συμφωνίες. Η Αθήνα θέλει ένα ανάχωμα στην τουρκική επέκταση. Το Ριάντ είναι πιο πρόθυμο να χρηματοδοτήσει θεσμούς παρά παρατάξεις, ενώ η Δαμασκός δεν μπορεί να αντέξει έναν κατακερματισμένο γείτονα που θα αναπαράγει τη δική της κρίση.

Πέντε εξελίξεις θα δείξουν αν αναδύεται ένα τέτοιο κράτος: οι συνομιλίες του Οκτωβρίου στη Ρώμη, τα ποσά που θα δεσμευτούν στη διεθνή διάσκεψη για τον στρατό, η σύνθεση οποιασδήποτε παρουσίας διαδεχθεί την UNIFIL και η θέση της Τουρκίας σε αυτήν, η γεωγραφική κατανομή των κονδυλίων ανοικοδόμησης, και η εμφάνιση οποιασδήποτε τοπικής αρχής στον βορρά με τη δυνατότητα να αποφασίζει ποιος επιτρέπεται να δραστηριοποιείται εκεί.

Ο επόμενος διαμελισμός του Λιβάνου ίσως δεν απαιτήσει ούτε συμφωνία με μεσολάβηση ξένων δυνάμεων ούτε νέες γραμμές στον χάρτη. Θα προκύψει αν οι σημερινές, υποτίθεται προσωρινές, ρυθμίσεις αφεθούν να παγιωθούν σε μόνιμη τάξη. Η χώρα διαιρείται ήδη από τον χρόνο.

The Cradle