Του Δημήτρη Μάρδα Βουλευτή ΣΥΡΙΖΑ, Β΄Θεσσαλονίκης τ. Αναπληρωτή Υπουργού Οικονομικών

Διλήμματα που θέτει μέρος του πολιτικού κόσμου και επιστημόνων, αναφορικά με τη θέση της Ελλάδας στο ευρώ και την ΕΕ είναι τα εξής. Το πρώτο, πιο ξεκάθαρο αναφέρεται στη διπλή έξοδο, δηλαδή τόσο από το ευρώ όσο και από την ΕΕ. Το δεύτερο, απομονώνει την αποχώρηση της χώρας από το ευρώ, μη εισάγοντας λοιπόν την υπόθεση της εξόδου από την ΕΕ.

Η θέση ότι κάποιο κράτος-μέλος μπορεί να παραμείνει εντός της ΕΕ αποχωρώντας από την ευρωζώνη, βασίζεται, κατά τους υποστηριχτές της, στη Συνθήκη της Λισσαβόνας. Στο άρθρο 50 της Συνθήκης σημειώνεται ειδικότερα, ότι «κάθε κράτος μέλος μπορεί να αποφασίσει να αποχωρήσει από την Ένωση σύμφωνα με τους εσωτερικούς συνταγματικούς κανόνες».

Γίνεται σαφές λοιπόν από τα προαναφερθέντα, ότι το θέμα της αποχώρησης είναι αποτέλεσμα εσωτερικών διεργασιών και μόνο, του ενδιαφερομένου κράτους μέλους.

Επιπλέον, η συμμετοχή στο ευρώ αποτελεί έκφραση ενισχυμένης συνεργασίας, στο πλαίσιο της Συνθήκης. Ως εκ τούτου, η απόρριψη των κανόνων που διέπουν μια τέτοια συνεργασία,  δεν συνεπάγεται την αποχώρηση από την ΕΕ.

Η παραπάνω όμως ερμηνεία δεν είναι και η μόνη. Εξίσου, αν όχι πιο ισχυρή, φαίνεται η θέση κατά την οποία η αποχώρηση από το ευρώ μπορεί να οδηγήσει,  στην έξοδο από την ΕΕ. Και αυτό προκύπτει τόσο από την ευάλωτη οικονομική κατάσταση που βρίσκεται η χώρα όσο από τη δεύτερη ανάγνωση κάποιων άρθρων της Συνθήκης.

Ας υποθέσουμε λοιπόν ότι η Ελλάδα θέλει να κάνει χρήση ενός ανύπαρκτου δικαιώματος, καθώς δεν προβλέπεται κάπου στις Συνθήκες, αυτού της αποχώρησης από το ευρώ.

Οι εταίροι μας όμως, μπορούν να δεχθούν το εν λόγω δικαίωμα αλλά υπό προϋποθέσεις, που θα θέσουν οι ίδιοι, έχοντας ως δεδομένο ότι μια τέτοια λύση δεν μπορεί να επιβληθεί στην Ελλάδα, λόγω απουσίας σχετικών διατάξεων.

Ποιες μπορεί να είναι αυτές οι προϋποθέσεις; Οι τελευταίες προσδιορίζονται από την οικονομική κατάσταση της όποιας ενδιαφερομένης χώρας. Ειδικότερα, μια χώρα, που φθάνει σε σημείο αποχώρησης από το ευρώ, χρειάζεται συνάλλαγμα για να καλύψει τις άμεσες ανάγκες της όπως π.χ. το εισαγωγικό της εμπόριο.

Με την αποχώρηση λοιπόν ενός κράτους μέλους από το ευρώ, η Κεντρική του Τράπεζα πρέπει να διαθέτει υψηλά συναλλαγματικά αποθέματα. Στην περίπτωση αυτή, έχει πολλές πιθανότητες, εφόσον δεν παραβιάζει τις θεμελιώδεις αρχές της ΕΕ –στοιχείο που μπορεί να οδηγήσει στην αναστολή των δικαιωμάτων του (άρθρο 7 της Συνθήκης της Λισσαβόνας)– να αποχωρήσει από το ευρώ χωρίς την έξοδο από την ΕΕ.

Αν το κράτος έχει όμως έλλειψη συναλλάγματος, τότε μπορεί να αρχίσει το παζάρι της εξόδου από την ΕΕ, εξέλιξη που βασίζεται, εκτός των άλλων, και στο άρθρο 122 της Συνθήκης της Λισσαβόνας. Το άρθρο αυτό προβλέπει «υπό ορισμένους όρους, χρηματοδοτική ενίσχυση στην περίπτωση που κράτος μέλος… αντιμετωπίζει δυσκολίες… που εκφεύγουν από τον έλεγχο του». Η αποχώρηση από το ευρώ σε συνδυασμό με την έλλειψη συναλλάγματος μπορεί να θεωρηθεί λοιπόν ως έκτακτη με ελέγξιμη περίσταση.

Κάνοντας χρήση της λογικής που εισάγει αυτό το άρθρο της Συνθήκης, οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών της ΕΕ μπορούν να δώσουν την ακόλουθη λύση απέναντι σε μια οικονομία υπό κατάρρευση. Θα χρηματοδοτήσουν την ελληνική οικονομία (κατά το άρθρο 122 ή στο πλαίσιο μιας πολιτικής απόφασης) ανταλλάσσοντας την διευκόλυνση αυτή με την έξοδο της χώρας από την ΕΕ, κάτι που ή ίδια χώρα θα αναγκαστεί να ζητήσει (κατά το άρθρο 50). Η προαναφερθείσα ερμηνεία μπορεί να είναι η κυρίαρχη αντίληψη της «υπό ορισμένους όρους χρηματοδότησης» του άρθρου 122.

Η άποψη αυτή ίσως ηχεί υπερβολική. Κάποιοι την χαρακτηρίζουν ως πραξικόπημα και απαράδεκτη εξέλιξη, αφού κινείται εκτός του Ευρωπαϊκού πνεύματος. Όπως όμως και αν χαρακτηρίζεται, δεν παύει από το να εκφράζει μια ρεαλιστική αντίληψη.

Δεν κρίνεται απαραίτητο να συζητήσουμε τις προεκτάσεις μιας τέτοιας επιλογής εξόδου από την ΕΕ στα θέματα εξωτερικής πολιτικής (βλ. Τουρκία, Σκόπια κ.λπ) και όχι μόνο (βλ. ενισχύσεις εκ μέρους του κοινοτικού προϋπολογισμού), καθώς θεωρούνται  αυτονόητες οι όποιες δυσμενείς της επιπτώσεις. Σε περίπτωση όμως ενός τέτοιου ατυχήματος, παύει να ισχύει η «ομπρέλα» που προσφέρει στη χώρα τόσο η Συνθήκη της Λισσαβόνας (Βλ. παραδείγματος χάρη άρθρα 21 και 42), όσο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

*αναρτήθηκε στο capital.gr στις 11/2/2017

 File PHOTO: International Monetary Fund Managing Director Christine Lagarde (L) and German Finance Minister Wolfgang Schauble participate in a CNN Debate Seminar on Global Economy October 6, 2016

Του ΘΑΝΑΣΗ ΚΟΥΚΑΚΗ*

Ένα ρεαλιστικό πρόγραμμα για την Ελλάδα που θα είναι υλοποιήσιμο, δεν θα έχει «φαραωνικούς» στόχους, θα δημιουργεί καθαρή προοπτική και δεν θα καθιστά τη χώρα διαρκώς υποχείριο των Ευρωπαίων, εγείροντας την απειλή του Grexit κάθε φορά που η πολιτική συγκυρία μεταβάλλεται, είναι αυτό που διεκδικεί το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

Ο υπουργός Οικονομικών Ευκλείδης Τσακαλώτος μιλώντας στην Κεντρική Επιτροπή του ΣΥΡΙΖΑ άσκησε δριμεία κριτική για τις θέσεις του ΔΝΤ σχετικά με τα πλεονάσματα, υποστηρίζοντας πως αν το Ταμείο θέλει να πιέσει, ας πιέσει τις χώρες εκείνες, που δεν δέχονται να έχει η Ελλάδα πιο λογικά πρωτογενή πλεονάσματα.

Από την πλευρά του ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας περιγράφοντας την περίπλοκη εικόνα των διαπραγματεύσεων κατηγόρησε το ΔΝΤ ότι παίζει «πόκερ» μέσω κωλυσιεργίας.

Αλλά και ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν Κλοντ Γιούνκερ με πιο μετριοπαθή τρόπο είπε ότι η διαπραγμάτευση θα μπορούσε να καταρρεύσει επειδή το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο δεν έχει ακόμη αποφασίσει αν θα συμμετάσχει ή όχι στο πρόγραμμα.

Μπορεί λοιπόν το ΔΝΤ να είναι στο επίκεντρο της κριτικής, αλλά η στάση τους και τεκμηριωμένη είναι και συνεπής – τουλάχιστον από το 2015 και μετά-. Η επικεφαλής του ΔΝΤ Κριστίν Λαγκάρντ μιλώντας χθες στο Αραβικό Φορολογικό Φόρουμ στο Ντουμπάι υπογράμμισε πως ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπιστεί η αβεβαιότητα, είναι οι χώρες να οικοδομήσουν ανθεκτικότητα.

Αν και η αναφορά της αυτή δεν ήταν στοχευμένη στην Ελλάδα το ΔΝΤ προ ημερών διευκρίνισε πώς εννοεί αυτή την οικοδόμηση αντοχών.

Ο εκπρόσωπός του Ταμείου Τζέρι Ράις την προηγούμενη Πέμπτη αναγνώρισε πως η Ευρώπη έχει παράσχει σημαντική έκτακτη στήριξη προς την Ελλάδα και δείχνει ότι και πάλι θα σταθεί στη χώρα, κάτι που το ΔΝΤ καλωσορίζει. Αλλά στο σημείο αυτό ο εκπρόσωπός του Ταμείου ξεκαθάρισε πως αυτή η υποστήριξη δεν είναι άνευ όρων, καθώς εξαρτάται από δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις, εξαρτάται από την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων αυτών και εξαρτάται από το να επιτευχθούν οι στόχοι.

«Έχουμε δει δύο φορές τα τελευταία χρόνια, το 2012 και το 2015, ότι η Ελλάδα αντιμετώπισε μια κρίση, ακριβώς επειδή οι στόχοι δεν είχαν επιτευχθεί και η Ευρώπη πάγωσε την υποστήριξη της (withheld support). Και στις δύο αυτές περιπτώσεις, η κρίση οδήγησε σε συζητήσεις για Grexit», τόνισε και προσθεσε με νόημα ότι «είναι σημαντικό οι στόχοι να είναι ρεαλιστικοί. Το ξεκαθάρισε το συμβούλιο των Εκτελεστικών μας Διοικητικών αυτή την εβδομάδα. Οι στόχοι πρέπει να είναι ρεαλιστικοί. Αυτό προτείνει το ΔΝΤ».

Στη βάση αυτή ο Ράις αποσαφήνισε πως στο ζήτημα της Ελλάδας απαιτούνται οικονομικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες ωστόσο θα συνοδεύονται από σημαντική ελάφρυνση του χρέους. Σήμερα οι Financial Times «συνυπέγραψαν» τη θέση αυτή μέσω άρθρου τους το οποίο σε ειρωνικό ύφος αναφέρει πως στην Ευρώπη «όλοι θέλουν να διατηρήσουν για λίγο ακόμη το παραμύθι της βιωσιμότητας του ελληνικού χρέους», παρά την ειλικρινή τοποθέτηση του ΔΝΤ πως το χρέος της Ελλάδας είναι εξαιρετικά μη βιώσιμο.

Σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο το ΔΝΤ τελικά θα αποσυρθεί από το ελληνικό πρόγραμμα, αφήνοντας τους Ευρωπαίους «να κακοδιαχειριστούν την ελληνική κρίση».

Το ζήτημα του χρέους

Πληροφορίες από τις Βρυξέλλες ανέφεραν πως στο συνολικό πακέτο της συμφωνίας που θα προετοιμαστεί θα παρέχονται περαιτέρω διευκρινίσεις των Ευρωπαίων προς το ΔΝΤ αναφορικά με τα μεσοπρόθεσμα μέτρα ελάφρυνσης του χρέους που θα ληφθούν το 2018, ενώ μόλις ολοκληρωθεί η αξιολόγηση η ΕΚΤ από την πλευρά της θα εξετάσει την ένταξη της Ελλάδας στο πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης.

Τα όσα γνωρίζουμε έως σήμερα για την ελάφρυνση του χρέους σε μεσοπρόθεσμο ορίζοντα προέρχονται από το ανακοινωθέν του Eurogroup του περασμένου Μάιου. Σε αυτό τονιζόταν πως οι μεσοπρόθεσμες παρεμβάσεις θα ληφθούν, εφόσον χρειαστεί και με την προϋπόθεση της επιτυχημένης ολοκλήρωση του προγράμματος του ESM.

Στα μέτρα που περιέγραφε το ανακοινωθέν του Eurogroup περιλαμβάνονταν:

Η κατάργηση της αύξησης του επιτοκιακού περιθωρίου για την αποπληρωμή της δόσης για το χρέος του 2018.

Η παροχή στην Ελλάδα των κερδών από τα ομόλογα ANFA και SMPs και την χρήση τους ως «μαξιλάρι» για τη μείωση των μελλοντικών χρηματοδοτικών αναγκών.

Η πρόωρη μερική αποπληρωμή των υπαρχόντων επισήμων δανείων, με μείωση του επιτοκιακού κόστους και επέκτασης της περιόδου ωρίμανσης.

Η αναδιάρθρωση για ορισμένα δάνεια του EFSF (π.χ. παράταση του χρόνου αποπληρωμής, αναδιάρθρωση των αποσβέσεων και της επιτοκιακής διαφοράς), αλλά χωρίς εξτρά επιβάρυνση του EFSF ή των κρατών που συμμετείχαν στο πρώτο πρόγραμμα στήριξης με διμερή δάνεια.

Η ανάλυση βιωσιμότητας του χρέους που έδωσε την προηγούμενη Δευτέρα στη δημοσιότητα το ΔΝΤ ξεκαθαρίζει πως λύσεις που παρέχουν μόνο προσωρινή ανακούφιση, αλλά δεν οδηγούν σε μια πτωτική πορεία του χρέους στο χρονικό ορίζοντα έως το 2060, δεν είναι συνεπείς με τη βιωσιμότητα.

Αναφερόμενο δε στις δεσμεύσεις του Eurogroup του Μαϊου 2016 για την πρόσθετη ελάφρυνση του χρέους, το ΔΝΤ αναφέρει πως «ορισμένα μέτρα δεν είναι αρκετά συγκεκριμένα για να καταστεί δυνατή η πλήρης αξιολόγηση των επιπτώσεών τους στη βιωσιμότητα του χρέους».

Τι προτείνει το ΔΝΤ

Η ανάλυση του Ταμείου σημειώνει πως «μια σημαντική αναδιάρθρωση των όρων των ευρωπαϊκών δανείων προς την Ελλάδα απαιτείται για την αποκατάσταση της βιωσιμότητας του χρέους ». Στο σημείο αυτό ξεκαθαρίζεται πως μια πιθανή αναδιάρθρωση χρέους που θα μπορούσε να ικανοποιήσει τους στόχους που αναφέρθηκαν παραπάνω θα μπορούσε να βασίζεται σε ένα συνδυασμό από τα ακόλουθα μέτρα, «τα οποία υπερβαίνουν κατά πολύ το πεδίο εφαρμογής των μέτρων που προτείνεται σήμερα το Eurogroup»:

Στην επέκταση μέχρι το 2040 των περιόδων χάριτος των δανείων του ESM και του EFSF, αλλά και των διμερών δανείων που δόθηκαν στην Ελλάδα το 2010: Σύμφωνα με την ανάλυση χρέους, «αν και πιθανές επεκτάσεις των περιόδων χάριτος αναφέρθηκαν από το Eurogroup, το πεδίο δεν είναι καλά καθορισμένο, και τα μέτρα αυτά δεν περιλαμβάνουν τα διμερή δάνεια (GLF) και τα δάνεια του ESM.

Στην παράταση των ωριμάνσεων των ευρωπαϊκών δανείων μέχρι το 2070: Αυτό θα απαιτούσε την παράταση των ωριμάσεων των διμερών διακρατικών δανείων κατά 30 έτη και την επέκταση των ωριμάσεων των δανείων του EFSF έως και 14 έτη και των δανείων του ESM έως και 10 έτη.

Στην ανάλυση του Ταμείου υπογραμμίζεται πως «αν και οι πιθανές παρατάσεις των ωριμάσεων αναφέρθηκαν από το Eurogroup, το πεδίο δεν έχει οριστεί και οι προτάσεις δεν περιλαμβάνουν τα δάνεια GLF και του ESM».

Στις αναβολές πληρωμής επιτοκίων μέχρι το 2040: Αυτό θα απαιτήσει περαιτέρω αναβολή των πληρωμών τόκων επί όλων των GFL, το ΕΤΧΣ και ΕΜΣ δάνεια μέχρι το 2040, αποσβένεται σε ίσες δόσεις μέχρι το 2070 (συμπεριλαμβανομένων και των τόκων επί των τόκων). Το πεδίο εφαρμογής αυτών των μέτρων δεν έχει επίσης καθορισθεί σαφώς από το Eurogroup.

Στη μη αύξηση του επιτοκιακού περιθωρίου και την επιστροφή κερδών από τα ομολογα SMP και ANFA’s: Κατά το ΔΝΤ η κατάργηση του επιτοκιακού πέναλτι που έπρεπε να καταβάλει η Ελλάδα στον EFSF από το 2017 και μετά και η επιστροφή κερδών από τα ομολόγα SMP και ANFA’s κατά τη διάρκεια των ετών που έπονται του προγράμματος «έχουν προταθεί από το Eurogroup και θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη μείωση των ακαθάριστων χρηματοδοτικών αναγκών και του χρέους».

Στο κλείδωμα του επιτοκίου του συνόλου των δανείων του EFSF και ESM: Τα στελέχη του ΔΝΤ αναφέρουν στην ανάλυση τους πως για να εξασφαλιστεί ότι το χρέος μπορεί να παραμείνει σε καθοδική πορεία, τα επιτόκια όλων των δανείων του ESFSF και του ESM (ύψους περίπου 200 δισ. ευρώ ή 113% ΑΕΠ) θα πρέπει να καθοριστούν σε χαμηλά επίπεδα για 30 χρόνια και να μην υπερβαίνουν το 1,5%.

«Ενώ το Eurogroup έχει συμφωνήσει να κλειδώσει το επιτόκιο σε ορισμένα ευρωπαϊκά δάνεια, το πεδίο εφαρμογής των μέτρων που προβλέπονται είναι πιθανόν πολύ μικρότερο από ότι απαιτείται για τη διασφάλιση της βιωσιμότητας σύμφωνα με το βασικό σενάριο του ΔΝΤ», αναφέρεται στην ανάλυση. Εάν λοιπόν οι Ευρωπαίοι υιοθετήσουν τις προαναφερόμενες συστάσεις και συντονιστούν τόσο στο θέμα των μεταρρυθμίσεων όσο και στο θέμα του χρέους με το ΔΝΤ, τότε θα μπορεί το Ταμείο να υποστηρίξει χρηματοδοτικά το ελληνικό πρόγραμμα. Σε διαφορετική περίπτωση, πηγές από την Ουάσιγκτον διαβεβαιώνουν στο CNN Greece πως «η Διοίκηση του Ταμείου θα αρνηθεί να συναινέσει για τρίτη συνεχόμενη φορά στο λάθος», κάτι που έγινε ξεκάθαρο στο Εκτελεστικό Συμβούλιο του ΔΝΤ για την Ελλάδα στις 6 Φεβρουαρίου.

Ο Θανάσης Κουκάκης είναι δημοσιογράφος του CNN Greece

Πηγή: Η στρατηγική του ΔΝΤ με την Ελλάδα: Ποιός είναι ο πραγματικός στόχος με το ελληνικό χρέος http://mignatiou.com/2017/02/i-stratigiki-tou-dnt-me-tin-ellada-pios-ine-o-pragmatikos-stochos-me-to-elliniko-chreos/

του ΠΑΝΤΕΛΗ ΣΑΒΒΙΔΗ.

Τρία επιγραμματικά σχόλια για τρία ισάριθμα θέματα της επικαιρότητας, τα οποία μπορεί να συνδέονται μεταξύ τους.

Όταν οι ποδοσφαιρικές σου ομάδες δεν παίζουν καλά, οι καλλιτέχνες σου είναι είδος εν ανεπαρκεία, οι διανοούμενοί σου δεν υπάρχουν και οι πολιτικοί σου είναι, απλώς, «νούμερα» που δεν προσελκύουν θεατές, τότε η συνηθισμένη πράξη της απομάκρυνσης μιας βόμβας του Β! Π.Π., παίρνει χαρακτηριστικά λαϊκής επιθεώρησης.

Το τι επισκεψιμότητα είχαν τα ιστολόγια που εστίασαν στο θέμα αυτό, δεν λέγεται. Οι αριθμοί τους ανέβηκαν στα ύψη.

Μακάρι να επιβεβαιωθεί η ψευδαίσθηση ότι η όλη επιχείρηση με τη βόμβα κρύβει άλλες σκέψεις, όπως για παράδειγμα, μια άσκηση ετοιμότητας για την εκκένωση μιας περιοχής. Διότι αν δεν συμβαίνει αυτό και, απλώς, πνιγόμαστε σε μια κουταλιά νερό για μια συνηθισμένη ημιστρατιωτικής φύσεως ενέργεια, τότε οι κάθε μορφής ηγήτορές μας είναι για τα πανηγύρια. Και καλόν είναι να αναζητήσουμε άλλους.

Με τη βόμβα, κατά κάποιον τρόπο, συνδέεται και ο κ. Φίλης, ο οποίος προσπαθεί να εξαπολύσει ανάλογες στο εσωκομματικό ακροατήριο αναζητώντας την κολυμβήθρα του Σιλωάμ. Ο περι ου ο λόγος, αφού αποδέχθηκε την υποστήριξη των «Ανεξάρτητων Ελλήνων» και απήλαυσε την εξουσιομανία του ως υπουργού, τώρα, εκτός υπουργικού θώκου μιλά για απουσία κυβερνητικής νομιμοποίησης του Συριζα, με την συνεργασία των «Ανεξάρτητων Ελλήνων».

Ο κ. Φίλης θα ήταν πειστικός, και άξιος εκτίμησης, αν δεν αποδεχόταν τον υπουργικό θώκο όταν του προτάθηκε και όχι, τώρα, που αφού τα θαλάσσωσε, αντικαταστάθηκε.  Διότι, τι θέλει να μας πει; Πως η υποστήριξη των «Ανεξάρτητων Ελλήνων» είναι εξαγνισμένη και αποδεκτή όταν ικανοποιούνται οι προσωπικές μας φιλοδοξίες και απονομιμοποιείται όταν περιοριζόμαστε στα βουλευτικά έδρανα; Τώρα αναζητά τις «αρχές» του ο κ. Φίλης;

Αλλά ποιες αρχές του;  Τις δημαγωγικές διακηρύξεις του ηγέτης του;

Μια απεχθής, από κάθε άποψη, πολιτική των τελευταίων ετών που, χωρίς αιδώ,  αυτοαποκαλείται αριστερή, οδηγεί σε ένα δημοσκοπικό βατερλό.  Η συνήθης αντίδραση σε τέτοιες περιπτώσεις, είναι πως οι δημοσκοπήσεις είναι αποτυχημένες. Αλλά, όλοι, ως απλοί πολίτες έχουμε μια καθημερινή αίσθηση της εκτίμησης που απολαύει η κυβερνητική παράταξη στον ελληνικό λαό. Και αυτή δεν αφίσταται των δημοσκοπήσεων.

Δυστυχώς, όμως, παρά τα λαϊκά μηνύματα, η σημερινή κυβερνητική εξουσία, δεν πρόκειται να ζητήσει τη λαϊκή βούληση πριν ολοκληρώσει το καταστροφικό της έργο.

Η χώρα χρειάζεται τις εκλογές, αλλά, προς Θεού, μην επαναλάβουμε κλασικά διαχρονικά σφάλματά μας. Οι αυτοδυναμίες κυριάρχησαν στον δημόσιο βίο της χώρας από τη μεταπολίτευση μέχρι την κρίση. Και το αποτέλεσμά τους ήταν καταστροφικό.

Δεν χρειάζεται να την ξαναδώσουμε σε κανένα κόμμα.

Και όσοι υποστηρίξουν πως απαιτείται για να εφαρμόσουν τα κόμματα το πρόγραμμά τους, είναι, απλώς, λαοπλάνοι. Διότι τα ελληνικά πολιτικά κόμματα δεν έχουν κανένα πρόγραμμα να εφαρμόσουν. Εντολές υλοποιούν. Το θέμα είναι η μίξη των πολιτικών που θα υλοποιήσουν και η εμπιστοσύνη που απολαμβάνουν στη διεθνή κοινότητα. Σήμερα, πάντως, βρισκόμαστε στο ναδίρ.