CHRONIQUE. Si Felipe VI était le dernier roi d’Espagne, il deviendrait par la même occasion le dernier représentant de l’Ancien Régime de France.
La monarchie espagnole est le dernier fantôme de Louis XIV. C’est pourquoi son sort importe. Depuis le mois de mars, la famille royale est à nouveau critiquée. L’ancien roi, Juan Carlos, aurait dissimulé sur un compte en Suisse plus de 100 millions d’euros versés par l’Arabie saoudite. Depuis quinze ans, les Bourbons sont les protagonistes de scandales financiers qui sont autant d’arguments utilisés par leurs (très) nombreux détracteurs. Felipe VI n’est pas seulement en voie d’être le dernier roi d’Espagne, mais aussi de devenir l’ultime avatar de l’Ancien Régime en France.
En 1700, le roi d’Espagne et dernier représentant de la dynastie des Habsbourg, Charles II, meurt sans héritier et il a désigné, pour lui succéder, le petit-fils de Louis XIV, Philippe. Les puissances européennes jugent inacceptable une telle expansion du royaume et exigent du nouveau monarque de la péninsule ibérique qu’il renonce à ses droits en France afin de garantir la séparation entre les deux pays et ainsi d’empêcher la création d’une sorte d’empire franco-espagnol. Le Roi-Soleil refuse et provoque même ses adversaires en occupant, dès le mois de février 1701, les Pays-Bas espagnols.
C’en est trop. En septembre de la même année est signé le traité de la « Grande Alliance », au terme duquel l’Europe se ligue contre Versailles. En mai 1702, l’Angleterre, les Provinces unies et l’Autriche déclarent la guerre à la France et au nouveau roi des Espagnes, Philippe V. Malgré une résistance exemplaire des armées du Roi-Soleil et de belles victoires, la disproportion des forces est grande. En 1706, la France est battue à Ramillies (actuelle Belgique) et à Turin (actuelle Italie). Deux ans plus tard, Louis XIV demande la paix. Les alliés exigent la renonciation au trône d’Espagne de la part de son petit-fils.
La réaction de Louis XIV, pour être noble, n’en était pas moins inquiétante.
Même si ses soldats sont épuisés et son pays ruiné par le conflit, le roi refuse ces conditions humiliantes, il en appelle à son peuple, duquel il sollicite une participation à l’effort de guerre. Comme l’a montré Christophe Tardieu dans Quand la France est au pied du mur (Éditions du Cerf, 2019), la réaction de Louis XIV, pour être noble, n’en était pas moins inquiétante. Avec quoi allait-il combattre ? La situation s’aggrave en 1709. Un hiver d’une rigueur sans précédent provoque ruines et famines. Les armées autrichiennes et anglaises envahissent le territoire, affrontent les régiments commandés par le maréchal de Villars à la bataille de Malplaquet en septembre 1709. En dépit du rapport de force défavorable, les troupes françaises parviennent à contenir les alliés et, au terme d’une résistance héroïque et d’une retraite exemplaire, empêchent l’ennemi de progresser.
Dans le même temps, en Espagne, Philippe V gagne deux batailles décisives à Brihuega et Villaviciosa en décembre 1710. Deux ans plus tard, le 24 juillet 1712, à Denain (nord de la France), le maréchal de Villars remporte une victoire inespérée, ne disons pas miraculeuse, laquelle autorise Louis XIV à prendre à nouveau l’initiative. Ces succès militaires et les pertes extravagantes des alliés permettent au roi de négocier une paix honorable en 1713. En avril est signé le traité d’Utrecht. Au terme duquel les droits du petit-fils de Louis XIV à régner sur l’Espagne sont confirmés, à condition qu’il renonce au trône de France. Si Louis XIV parvient à sauver l’honneur de sa famille, il renonce à son dessein qu’on pourrait qualifier d’impérial : la France et l’Espagne ne constitueront jamais un même pays. Quant à l’Autriche et à sa dynastie insolente, les Habsbourg, en renonçant à l’Espagne, elle perd un pays sur lequel elle régnait depuis Charles Quint. Le traité d’Utrecht aura aussi une fonction inattendue. En renonçant au trône de France pour lui-même et pour ses descendants, Philippe V, sans le savoir, nuira aux Bourbons.
L’histoire ressemble à la vie
Pour s’en rendre compte, il faut attendre plus de cent ans. En 1830, Charles X (Bourbon), frère de Louis XVI, quitte le pouvoir. Louis-Philippe, issu de la branche des Orléans, devient roi des Français. Il sera le dernier monarque de France. Depuis, les Orléans, représentés aujourd’hui par le duc de Vendôme, Jean d’Orléans, se considèrent comme les prétendants légitimes au trône. S’opposent à eux les « légitimistes », qui ne reconnaissent pas la branche des Orléans et soutiennent le prétendant espagnol à la couronne de France, Louis de Bourbon, virtuellement Louis XX. D’après les partisans de ce dernier, le traité d’Utrecht ne serait pas constitutionnel. Autrement dit : rien n’empêcherait un roi espagnol de régner sur la France. Oubliant au passage qu’il n’y avait, en 1713, aucune Constitution en France. Si le droit conforte les prétentions des Orléans, le chic, lui, commande de soutenir la maison de Bourbon.
L’histoire ressemble à la vie : on la divise pour rationaliser son fonctionnement. Pour être indispensable, cette organisation est néanmoins artificielle. Il n’y a plus de monarchie en France, c’est bien ainsi. Cela étant, le pays sur lequel régnait Louis XIV n’était pas un autre que le nôtre. Si nous ne sommes plus des sujets, nous sommes encore des Français dont la grandeur dépend pour beaucoup de l’ancienneté. La continuité n’est pas une idéologie, mais un fait. Voilà pourquoi, par un mouvement de vanité et d’orgueil, on ne pense pas sans peine à la disparition d’un vestige du Grand Siècle.
*Arthur Chevallier est éditeur chez Passés composés. Son dernier essai, « Napoléon sans Bonaparte » (éditions du Cerf), est paru en janvier 2019. Le 12 septembre est sorti « Le Goût de Napoléon » (éditions Le Petit Mercure), un recueil de textes sur l’Empereur.
Par Arthur Chevallier*
Του Αλκη Καλλιαντζίδη, Οικονομολόγου, 
ένα άπειρο μάννα εξ ουρανού δημόσιου χρήματος, είναι πρωτόγνωρη : πώς μπορεί μια κυβέρνηση να ξεκουμπώσει το πορτοφόλι της σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης, όταν της έχουν ζητηθεί διαχρονικά πολύ μικρότερα ποσά για την υποστήριξη των νοσοκομείων, των σχολείων ή την ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης των Γάλλων;
δημοσιονομικής πειθαρχίας, συμφωνεί προς την ίδια κατεύθυνση. «Σε μια δεδομένη στιγμή, θα έχουμε όλο το χρόνο να κάνουμε τους λογαριασμούς μας, αλλά σήμερα, η κινητοποίηση θα είναι συνολική για να σώσουμε το σύστημά μας παραγωγής και να εγγυηθούμε ότι υπάρχουν όσο το δυνατόν λιγότερες χρεοκοπίες στη χώρα μας». Η κατάρρευση της οικονομίας θα κόστιζε τελικά πολύ περισσότερο στη χώρα. Για να χρηματοδοτήσει το σχέδιο έκτακτης ανάγκης, το κράτος θα πρέπει να δανειστεί τουλάχιστον 90 δισεκατομμύρια ευρώ περισσότερα από αυτά που είχε αρχικά προγραμματίσει στον τρέχοντα προϋπολογισμό, ή 323 δισεκατομμύρια ευρώ. Αυτό το καθήκον ανήκει στον γαλλικό ΟΔΗΧ 
(δηλαδή στην Agence France Trésor), ο οποίος δανείζεται χρήματα εβδομαδιαίως από τράπεζες για λογαριασμό του γαλλικού Κράτους. Σε αντάλλαγμα, οι τράπεζες λαμβάνουν «ομόλογα του δημοσίου», συμβόλαια που δεσμεύουν τη Γαλλία να αποπληρώσει αυτά τα χρήματα, περισσότερο ή λιγότερο, μακροπρόθεσμα. Οι τράπεζες με τη σειρά τους μεταπωλούν αυτά τα ομόλογα σε επενδυτές που επιθυμούν να δανείσουν χρήματα στη Γαλλία με αντάλλαγμα το εισόδημα από τόκους ή, τουλάχιστον, για μια ασφαλή 
τοποθέτηση. Οι επενδυτές θα μπορούσαν να είναι ξένα κράτη, επενδυτικά κεφάλαια, τράπεζες ή ακόμη και ασφαλιστικές εταιρείες. Το σύνολο όλων αυτών συγκροτεί αυτό που αποκαλούμε «οι αγορές».
προοπτικές της Γαλλίας είναι σταθερές. «Είναι μια αναγνώριση της γαλλικής υπογραφής, εκ του γεγονότος ότι τα δημόσια οικονομικά μας είναι σταθερά», δήλωσε με ικανοποίηση ο αρμόδιος υφυπουργός επί του προϋπολογισμού, ο Gérald Darmanin . Και πώς διατηρεί η Γαλλία την εμπιστοσύνη των αγορών όταν έχει τόσο μεγάλο χρέος; Για να το καταλάβουμε, μπορούμε να θυμηθούμε τη ρήση του Talleyrand, Υπουργού Εξωτερικών του Λουδοβίκου του 18ου : «Όταν κοιτάζομαι, θλίβομαι. Όταν συγκρίνομαι με 
άλλους, παρηγορούμαι». Αν συγκρίνουμε για παράδειγμα το χρέος της Γαλλίας και της Ελλάδας, οι Γάλλοι παρηγορούνται. Με την παγκόσμια κρίση, πολλά κράτη επέλεξαν να δανειστούν για να στηρίξουν τις οικονομίες τους. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το σχέδιο ρευστότητας των 2.000 δισεκατομμυρίων δολαρίων του Ντόναλντ Τραμπ θα ανεβάσει το δημόσιο χρέος τους στο 107% του ΑΕΠ. Ακόμη και η αυστηρή Γερμανία, με πλεόνασμα προϋπολογισμού επί 8 συναπτά χρόνια, αποφάσισε να αυξήσει το χρέος της για να χρηματοδοτήσει ένα σχέδιο ρευστότητας 750 δισεκατομμυρίων ευρώ. Σε αυτό το πλαίσιο, ο γαλλικός δημοσιονομικός «εκτροχιασμός» επομένως δεν φαίνεται να τρομάζει τους επενδυτές, οι οποίοι σε κάθε περίπτωση πρέπει να επενδύσουν τα χρήματά τους κάπου.
χωρίς δυσκολία. Βρίσκονται εκεί για αυτό. Οι κυβερνήσεις ζουν πολύ καιρό, θα έχουν το χρόνο να αποπληρώσουν». Μια επιχειρηματολογία που ο Macron χρησιμοποιούσε από την ανάποδη πριν από δύο χρόνια για να απαντήσει σε μια νοσοκόμα από το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της Ρουέν, η οποία του ζητούσε περισσότερους πόρους για τα νοσοκομεία : «Τελικά, τους πόρους εσείς τους πληρώνετε και το γνωρίζετε. Δεν υπάρχουν μαγικά χρήματα. (…) Είναι τα παιδιά σας αυτά που θα πληρώσουν, όταν δεν θα πληρώσετε εσείς!» 
της Γαλλίας, François Villeroy de Galhau, έθεσε έτσι την ιδέα της αναστολής μέρους της αποπληρωμής των ποσών : «Μπορεί να περιχαρακωθεί το χρέος που συνδέεται με τον κορωναϊό, προκειμένου να εξοφληθεί μόνο σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα». Κάποιοι φοβούνται, ωστόσο, ότι μόλις τελειώσει η κατάσταση έκτακτης ανάγκης, το τίμημα αποπληρωμής του χρέους θα είναι πικρό. Θα πρέπει να αυξηθούν οι φόροι για την εξόφληση ; Η υπόθεση αποκλείεται επισήμως από την παρούσα κυβέρνηση, η οποία προτιμά να βασίζεται στην οικονομική ανάκαμψη: εάν συνεχιστεί η ανάπτυξη, οι επιχειρήσεις και τα άτομα θα πληρώσουν περισσότερους φόρους και θα σώσουν τα ταμεία του κράτους. Για να μην αναφέρουμε ότι με μια σταθερή ανάπτυξη και με χαμηλά επιτόκια, το χρέος μειώνεται. Αλλά αν δεν υπάρχει ανάπτυξη ή αν δεν είναι αρκετή, θα είναι επίσης απαραίτητη η μείωση των κρατικών δαπανών; Η κυβέρνηση δεν έχει προχωρήσει σε αυτόν τον τομέα, όμως ο διοικητής της Banque de France προτείνει: «Θα πρέπει επίσης να (…) αντιμετωπίσουμε αυτό που ήταν ήδη το πρόβλημά μας πριν από την κρίση : για το ίδιο κοινωνικό μοντέλο με τους γείτονές μας, ξοδεύουμε πολύ περισσότερα. Θα πρέπει λοιπόν να στοχεύσουμε σε μια πιο αποτελεσματική διαχείριση». Ανεξάρτητα από τη θέση τους, οι περισσότεροι μελετητές και υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συμφωνούν σε ένα πράγμα: η λήψη μέτρων λιτότητας άμεσα θα μπορούσε να φρενάρει την οικονομική ανάκαμψη και να αποδειχθεί αντιπαραγωγική.
της ζώνης του ευρώ, διαχειρίζεται το απόθεμα των ευρώ σε κυκλοφορία. Γιατί λοιπόν να μην της ζητήσουμε να κόψει χρήμα για τη χρηματοδότηση του χρέους, απαλλάσσοντας τα κράτη από την πίεση των χρηματοπιστωτικών αγορών; Στην πραγματικότητα, η ΕΚΤ το κάνει ήδη εδώ και αρκετά χρόνια. Όχι άμεσα, γιατί οι ευρωπαϊκοί κανόνες της απαγορεύουν να δανείζει χρήματα στα κράτη. Αλλά εξαγοράζει «ευκαιριακά» αποθέματα χρεών του Κράτους από δανειστές που τα κατέχουν. Κατά συνέπεια αυτά τα χρέη παραμένουν επιθυμητά στα μάτια των αγορών και τα κράτη, όπως η Γαλλία, μπορούν να συνεχίσουν να χρεώνονται με χαμηλά επιτόκια. Η ΕΚΤ έχει ήδη προγραμματίσει να δαπανήσει 1.110 δισεκατομμύρια ευρώ για αυτόν τον σκοπό για το 2020 – ένα ποσό που έχει αυξηθεί πέντε φορές λόγω της κρίσης του Κορωνοϊού. Γιατί να μην προχωρήσουμε ακόμη περισσότερο, στηριζόμενοι σε αυτό το άπειρο μάννα εξ ουρανού «δωρεάν» χρήμα για τη χρηματοδότηση των υφιστάμενων χρεών, αλλά και τις επενδύσεις στην υγεία, την κοινωνική προστασία ή το περιβάλλον; Μέχρι τώρα, το κύριο εμπόδιο σε αυτήν την πολιτική ήταν ο κίνδυνος πληθωρισμού: εάν κυκλοφορήσουν πάρα πολλά ευρώ, το νόμισμα κινδυνεύει να χάσει την αξία του, οι τιμές θα μπορούσαν να ανέβουν και οι καταθέσεις των αποταμιευτών να λυόσουν σαν το χιόνι στον ήλιο. Αυτό συνέβη στη περίοδο του μεσοπολέμου στη Γερμανία, όπως συμβαίνει σήμερα και στην Τουρκία και στην Αργεντινή κι όπου αλλού τα νομίσματα είναι μαλακά. Αλλά ένας τέτοιος κίνδυνος περιορίζεται στην τρέχουσα κρίση, καθώς η πλήρης παράλυση της οικονομίας δεν ευνοεί τον πληθωρισμό – τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα- αφού ο κόσμος δεν ξοδεύει πολύ όντας κλεισμένος στο σπίτι του. Μπορεί να ανατραπεί η απροθυμία των Ευρωπαίων να θέσουν σε λειτουργία το νομισματοκοπείο ; Στις πρόσφατες κρίσεις, οι Ευρωπαίοι αγνόησαν μια δέσμη αρχών νομισματικής πολιτικής που θεωρούνταν ότι ήταν αμετάκλητες. Έτσι, για το μέλλον, τίποτα δεν αποκλείεται.
διδάσκων στο Iéseg. «Γνωρίζουμε ότι η ΕΚΤ θα πρέπει να αγοράσει πάρα πολλά χρέη από τις ευρωπαϊκές χώρες για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά δεν ξέρουμε πότε θα μπορέσει να τα μεταπωλήσει… ». Αυτά τα χρέη θα παραμείνουν για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα στους λογαριασμούς της ΕΚΤ, δεν θα ακυρωθούν ποτέ επίσημα, αλλά θα εγκαταλειφθούν στην πραγματικότητα. Αυτό θα απέφευγε τις «υπερβολικά μεγάλες οικονομικές και πολιτικές συνέπειες εντός της ευρωζώνης» και θα απέφευγε να εκνευρίσει «ορισμένες χώρες που αρνούνται την επισημοποίηση της αμοιβαιποίησης του χρέους, όπως η Γερμανία για παράδειγμα». Ορισμένοι μάλιστα προτείνουν να πάμε μακρύτερα, εξουσιοδοτώντας την ΕΚΤ να δίνει χρήματα απευθείας στα κράτη και στους πολίτες, εφαρμόζοντας στην πράξη αυτό που ο οικονομολόγος 
Milton Friedman ονόμασε «νομισματικό ελικόπτερο» .
Κωνσταντίνος Λουκόπουλος
Γράφει ο Πλάμεν Τόντσεφ
Του Νικου Δ. Κανελλου Πρεσβυ ετ
του Martin Sandbu