Ξαφνικά ξύπνησαν όλοι για το τι συμβαίνει στην Ανατολική Μεσόγειο. Και αυτό λόγω του Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος ανακάτεψε, όπως συχνά κάνει, την τράπουλα. Ο Μακρόν πήρε ξεκάθαρη θέση απέναντι στην Τουρκία και στον Ερντογάν. Οι Αμερικανοί ανακάλυψαν ότι το ΝΑΤΟ μπορεί πραγματικά να διαλυθεί αν ξεσπάσει ένας ελληνοτουρκικός πόλεμος. Δεν είναι μόνο ότι θα πρόκειται για σύρραξη μεταξύ δύο συμμάχων. Η υπόλοιπη συμμαχία θα διχαστεί βαθύτατα, άλλοι θα ταχθούν υπέρ της Ελλάδος, άλλοι υπέρ της Τουρκίας.

Ο πρόεδρος Τραμπ αντελήφθη το πρόβλημα, ίσως και με τη βοήθεια των ηγετών της Μέσης Ανατολής. Ακούγεται εντόνως ότι χρησιμοποίησε τη φράση «back off», κάνε πίσω, δηλαδή. Τραμπ και Ερντογάν έχουν άλλωστε έναν δικό τους κώδικα επικοινωνίας, όπως έχει διαπιστωθεί παλαιότερα.

Η Γερμανίδα καγκελάριος ανησυχεί και εκείνη. Κυρίαρχος φόβος, αν όχι εφιάλτης, το σενάριο της επανάληψης της μαζικής εισροής προσφύγων από την Τουρκία το 2015. Οσο και να διαβεβαιώνουν οι Ελληνες αξιωματούχοι το Βερολίνο για την ικανότητα της Ελλάδας να αποκρούσει μια τέτοια κίνηση, οι Γερμανοί δεν πείθονται. Ούτε καν από τα όσα συνέβησαν στον Εβρο, όπου η Ελλάδα ακύρωσε στην πράξη την εργαλειοποίηση του προσφυγικού/μεταναστευτικού ζητήματος.

Ο Ερντογάν διαπιστώνει, πάντως, ότι δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα εύκολα με την Ελλάδα. Αυτό που αποδείχθηκε τις τελευταίες εβδομάδες είναι πως, ναι, με όλα τα μπρος-πίσω και τις δικές μας γκρίνιες, η Ελλάδα παραμένει μια χώρα πρώτης γραμμής για την Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Στο μυαλό του Ερντογάν έχει βέβαια αναβιώσει το παλαιό τουρκικό στερεότυπο. Πως, δηλαδή, η Ελλάδα είναι το «μακρύ χέρι» της Δύσης, με το οποίο προσπαθεί να περιορίσει ή και να στραγγαλίσει την Τουρκία.

Μέχρι πριν από λίγες ημέρες ο Ερντογάν γύρευε τον καβγά με την Ελλάδα, παντού. Από το Καστελλόριζο έως το Βόρειο Αιγαίο. Ηθελε να μας προκαλέσει για να είμαστε οι πρώτοι που θα χτυπούσαμε. Η ελληνική κυβέρνηση έδειξε λελογισμένη αποφασιστικότητα, έδωσε ένα μήνυμα με τη φρεγάτα «Λήμνος», αλλά ταυτόχρονα κράτησε τις ελληνικές δυνάμεις μακριά από την παγίδα. Κερδίζουμε χρόνο, που τον χρειαζόμαστε. Μακριά όμως από τον εφησυχασμό, γιατί η φαινομενική ηρεμία μπορεί να ξαναγίνει καταιγίδα σε μία ώρα.

Και κάτι ακόμη. Απαιτείται άμεσα τεράστια κινητοποίηση στο επίπεδο της δημόσιας διπλωματίας. Δημόσια διπλωματία δεν είναι να βριζόμαστε με τους Τούρκους στα σόσιαλ μίντια. Ούτε να βρίζουμε τους μεσολαβητές έχοντας την ψευδαίσθηση ότι θα πάρουν το μέρος μας. Για άλλο πληρώνονται… Δημόσια διπλωματία σημαίνει εξηγώ τεχνοκρατικά, μέσα σε ένα διεθνές πλαίσιο, τις ελληνικές θέσεις στα κρίσιμα θέματα. Εκεί είμαστε πίσω.

“Καθημερινή”

Το ενδεχόμενο η Γερμανία να «εγκαταλείψει» τον αγωγό φυσικού αερίου Nord Stream 2 -που μεταφέρει φυσικό αέριο από τη Ρωσία μέσω της Βαλτικής Θάλασσας- αποτελεί μια απόφαση που συνεπάγεται αύξηση του ενεργειακού κόστους για τους Ευρωπαίους καταναλωτές.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Γερμανία δεν έχει περιθώρια να τα βγάλει πέρα και να διαχειριστεί μειωμένες ροές φυσικού αερίου, όπως υποστηρίζουν διεθνείς αναλυτές.

Η υπόθεση Ναβάλνι –που φαίνεται πως δηλητηριάσθηκε με τη νευροτοξική ουσία Νόβιτσοκ- επισκιάζει το έργο κατασκευής του Nord Stream 2 –ενός project που οδεύει σε φάση ολοκλήρωσης. Τον ασκό του Αιόλου άνοιξε στη διάρκεια του Σαββατοκύριακου ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών, Χάικο Μάας, o oποίος κάλεσε τη Ρωσία να δώσει εξηγήσεις για το τι συνέβη στον Ναβάλνι, σφοδρό επικριτή του Ρώσου προέδρου, Βλαντιμίρ Πούτιν, καθώς σε αντίθετη περίπτωση είναι πιθανό το Βερολίνο να αλλάξει στάση για τον Nord Stream 2. Σειρά είχε τη Δευτέρα ο εκπρόσωπος της Γερμανίδας καγκελαρίου, Άνγκελας Μέρκελ, ο οποίος επιβεβαίωσε ότι η καγκελάριος συμμερίζεται την άποψη του Μάας.

Οι δηλώσεις τους εγείρουν αμφιβολίες για το μέλλον του αγωγού, ο οποίος είναι σχεδόν 90% ολοκληρωμένος και επρόκειτο να τεθεί σε λειτουργία από τις αρχές του 2021. Ο Nord Stream 2 θα διπλασιάσει τη δυναμικότητα του υφιστάμενου αγωγού Nord Stream 1 ως προς τη μεταφορά φυσικού αερίου από τη Ρωσία προς τη Γερμανία, τη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρώπης.

Υπό άλλες συνθήκες ένα τέτοιο «ναυάγιο» θα οδηγούσε σε εκτόξευση των τιμών φυσικού αερίου. Αλλά η μειωμένη ενεργειακή ζήτηση εξαιτίας της πανδημίας του κορωνοϊού και της επιβράδυνσης της γερμανικής οικονομίας δίνει στο Βερολίνο τα χρονικά περιθώρια να εξετάσει εναλλακτικές πηγές προσφοράς.

«Η Γερμανία μπορεί άνετα να το αντέξει», εξηγεί στο Reuters ο Χόλγκερ Σμίτινγκ, οικονομολόγος στην Berenberg Bank και αναφερόμενος στο ενδεχόμενο το Βερολίνο να αποσυρθεί από τον Nord Stream 2.  Ο κ. Σμίτινγκ χαρακτηρίζει «αμελητέο» τον αντίκτυπο στη γερμανική οικονομία.

Αλλά η αναζήτηση εναλλακτικών αγωγών για την προμήθεια φυσικού αερίου  –είτε από αποθέματα των ΗΠΑ που εξορύσσονται με τη μέθοδο της υδραυλικής ρωγμάτωσης(fracking) είτε με την προμήθεια υγροποιημένου φυσικού αερίου από το Κατάρ- «συνεπάγεται μακροπρόθεσμα κόστος πολλών δισ. δολαρίων, το οποίο θα πέσει στους ώμους των Ευρωπαίων καταναλωτών», εξηγεί ο Ολιβερ Χερμές, πρόεδρος της Ost-Ausschuss, που εκπροσωπεί γερμανικά επιχειρηματικά συμφέροντα στη Ρωσία.

Σε αυτή τη δύσκολη εξίσωση θα πρέπει να προστεθεί και το νομικό κόστος που συνεπάγεται μια απόφαση απόσυρσης από τον Nord Stream 2. Οι πέντε εταίροι της Δύσης που συμμετέχουν στον αγωγό –ένα project ύψους 9,5 δισ. ευρώ του οποίου ηγείται η Gazprom της Ρωσίας- θα κληθούν να αντιμετωπίσουν μαζικές απομειώσεις.

Παράγοντες του νομικού κόσμου προβλέπουν «τσουνάμι» δικαστικών αγωγών. «Παρ’ όλα αυτά, έχουμε περισσότερο χρόνο να σκεφθούμε τη διαχείριση της κατάστασης, ειδικά από τη στιγμή που το ΑΕΠ προβλέπεται ότι θα επιστρέψει στα επίπεδα προ πανδημίας το 2022», προσθέτει ο κ. Χερμές. ‘Όπως επισημαίνουν πολιτικοί αναλυτές, η καγκελάριος Μέρκελ και η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να βρουν ισορροπία ανάμεσα στα οικονομικά οφέλη του αγωγού και του ισχυρού πολιτικού μηνύματος που θα έστελνε στη Ρωσία η απόσυρση του Βερολίνου.

«Το γεγονός ότι η Μέρκελ άνοιξε ένα τέτοιο ζήτημα υπογραμμίζει ότι η στήριξη του Βερολίνου για ρεαλιστικό διάλογο με τον Πούτιν δεν είναι δωρεάν», υπογραμμίζει ο Κάρστεν Νίκελ της Teneo.

H Γερμανία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την απειλή εξόδου από το project ως μοχλό πίεσης ώστε να εξασφαλίσει περισσότερες δεσμεύσεις από την πλευρά του Ρώσου προέδρου Πούτιν σε ζητήματα όπως η Ουκρανία ή η Λευκορωσία, αναφέρει ο κ. Νίκελ.

“Καθημερινή”

Τον Νοέμβριο του 2010, ο Ταγίπ Ερντογάν γνώρισε αποθεωτική υποδοχή στη Βηρυτό από πολλούς Λιβανέζους οι οποίοι, εκείνη την εποχή, τον έβλεπαν σαν αδελφό και προστάτη. Καθώς οι πληγές από τον πόλεμο του Ισραήλ στη χώρα των κέδρων, το 2006, ήταν ακόμη ανοιχτές και η ρήξη της Τουρκίας με το εβραϊκό κράτος στο αιματηρό επεισόδιο του «Μαβί Μαρμαρά» εντελώς πρόσφατη (Οκτώβριος του 2010), ο Τούρκος πρόεδρος απολάμβανε την εκτίμηση όχι μόνο της σουνιτικής κοινότητας, αλλά και της σιιτικής Χεζμπολάχ. Αποτέλεσμα ήταν οι φιλόδοξες συμφωνίες «στρατηγικής συνεργασίας» που συνομολόγησε ο Ερντογάν με τον σουνίτη, φιλοδυτικό πρωθυπουργό Σαάντ Χαρίρι.

Η υποχώρηση της τουρκικής επιρροής στον Λίβανο αποτελεί σύμπτωμα μιας ευρύτερης τάσης. Η επίμονη προσπάθεια του Ερντογάν να αναδείξει τη χώρα του σε ισχυρή περιφερειακή δύναμη, με προβολές στρατιωτικής ισχύος σε ένα μεγάλο γεωγραφικό τόξο, από τη Συρία και το Ιράκ μέχρι τη Λιβύη και την Υποσαχάρια Αφρική, περνώντας από την Ερυθρά Θάλασσα, πυροδοτεί ισχυρές αντισυσπειρώσεις και σωρεύει ένα διαρκώς αυξανόμενο διπλωματικό κόστος για την Τουρκία.

Την περασμένη Δευτέρα, μια νέα ψυχρολουσία περίμενε την Αγκυρα, αυτή τη φορά από τη Μόσχα. Μία μέρα προτού φθάσει στη ρωσική πρωτεύουσα τουρκική κυβερνητική αντιπροσωπεία για συζητήσεις γύρω από το συριακό και το λιβυκό ζήτημα, ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ δεχόταν αντιπροσωπεία του συροκουρδικού κόμματος PYD, το οποίο χαρακτηρίζεται από την Τουρκία «τρομοκρατική» οργάνωση, παρακλάδι του ΡΚΚ. Μάλιστα, η Ρωσία δήλωσε ότι είναι απολύτως αναγκαία η συμμετοχή των Κούρδων της «Ροτζάβα», δηλαδή των κουρδικών περιοχών της βόρειας Συρίας, στις συνομιλίες της Γενεύης για την πολιτική επίλυση του συριακού υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.

Σκληρή δοκιμασία για τα όρια της τουρκικής ισχύος συνιστούν και οι εξελίξεις στη Λιβύη. Αφού κατάφερε να έρθει σε σύγκρουση ταυτόχρονα με τα συμφέροντα Γαλλίας, Ρωσίας, Αιγύπτου και Εμιράτων, ο Ερντογάν και τα ενεργούμενά του στην κυβέρνηση της Τρίπολης υπό τον Φαγέζ Σαράζ υποχρεώθηκαν να δεχθούν εκεχειρία, αναστέλλοντας τα σχέδιά τους για κατάληψη του στρατηγικού άξονα Σύρτης – Τζούφρα, που ελέγχεται από τις δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ. Σημειωτέον ότι η γαλλική Total είναι δραστήρια στην εκμετάλλευση των πετρελαίων στον κόλπο της Σύρτης από τη δεκαετία του 1950 –μόλις πέρυσι επένδυσε 650 εκατ. δολάρια για το κοίτασμα της Ουάχα–, ενώ η Ρωσία έχει εγκαταστήσει στρατιωτικά αεροσκάφη της στη βάση της Τζούφρα. Για άλλη μια φορά ο Ερντογάν φόρεσε μεγαλύτερο νούμερο παπούτσια από ό,τι του αντιστοιχούσε.

Στην Αφρική

Λιγότερο γνωστές είναι οι περιπέτειες του Τούρκου προέδρου σε άλλες ταραγμένες περιοχές της αφρικανικής ηπείρου. Οταν ήρθε στην εξουσία, η χώρα του είχε 12 πρεσβείες στην Αφρική, ενώ σήμερα έχει 42. Την ίδια περίοδο, ο αριθμός των οικονομικών επιμελητηρίων αυξήθηκε από 6 σε 46 και οι πτήσεις των Turkish Airlines από 4 σε 60. Ωστόσο, ο Ερντογάν δεν περιορίστηκε στην ήπια ισχύ της οικονομικής διπλωματίας.

Το 2017 η Τουρκία απέκτησε δύο στρατιωτικές βάσεις πέρα από τα εδάφη της: μία στο Κατάρ, όπου έστειλε 5.000 στρατιώτες όταν κυριολεκτικά διέσωσε τους Καταριανούς από τον ασφυκτικό αποκλεισμό της Σαουδικής Αραβίας και των συμμάχων της, και μία στο Μογκαντίσου της Σομαλίας, που χάρισε στην Τουρκία το πρώτο πάτημα στο Κέρας της Αφρικής. Την ίδια χρονιά έκλεισε συμφωνία με τον Ομάρ αλ Μπασίρ του Σουδάν –έναν ηγέτη αποσυνάγωγο της διεθνούς κοινότητας, βεβαρημένο με σωρεία καταγγελιών για εγκλήματα πολέμου– που θα επέτρεπε στην Τουρκία να ενοικιάσει για 99 χρόνια τη νήσο Σουακίν, προσφέροντάς της βάση στην Ερυθρά Θάλασσα. Το τελευταίο διάστημα η Τουρκία επιχειρεί οικονομική αλλά και στρατιωτική διείσδυση σε χώρες της Υποσαχάριας Αφρικής ιδιαίτερου γαλλικού ενδιαφέροντος, όπως ο Νίγηρας και το Τσαντ. Η δραματική όξυνση στις σχέσεις ανάμεσα στο Παρίσι και στην Αγκυρα –όπως και η φημολογούμενη άφιξη του γαλλικού αεροπλανοφόρου «Σαρλ ντε Γκωλ» στην περιοχή– μάλλον σχετίζεται περισσότερο με το αφρικανικό μέτωπο και λιγότερο με το Αιγαίο.

Σε κάθε περίπτωση, οι αντιδράσεις στον τουρκικό επεκτατισμό υπήρξαν αλυσιδωτές. Η Αίγυπτος έστειλε στρατό στη βάση των Εμιράτων στην Ερυθραία και η Σαουδική Αραβία απέκτησε βάση στο Τζιμπουτί, ενώ ο Μπασίρ ανετράπη τον Απρίλιο του 2019, με αποτέλεσμα ο Ερντογάν να χάσει έναν χρήσιμο σύμμαχο. Με εξαίρεση το Κατάρ και την κυβέρνηση της Τρίπολης, η Τουρκία έχει στρέψει εναντίον της τα περισσότερα και ισχυρότερα αραβικά κράτη. Οι νεοοθωμανικές φαντασιώσεις μεγαλείου του Ερντογάν και των συμμάχων του ξυπνούν αλγεινές μνήμες σ’ αυτό το κομμάτι του κόσμου, όπου η εθνογένεση διαδραματίστηκε σε σύγκρουση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η κεντρική πλατεία Μαρτύρων της Βηρυτού έλκει την ονομασία της από τους εξεγερμένους Λιβανέζους και Σύρους που απαγχονίστηκαν από τον Οθωμανό διοικητή Τζεμάλ πασά την 6η Μαΐου του 1916 – κοινή εθνική εορτή για τις δύο αραβικές χώρες.

Στο μεταξύ, οι στρατιωτικές επεμβάσεις σε Συρία και Λιβύη δεν έχουν τα αποτελέσματα που προσδοκούσε ο Ερντογάν –ίσως μάλιστα αντιμετωπίσει ένα καινούργιο πλήγμα στο Ιντλίμπ της βόρειας Συρίας, όπου η επισφαλής εκεχειρία μπορεί ανά πάσα στιγμή να δώσει τη θέση της στην τελική επίθεση του Ασαντ–, ενώ το οικονομικό και πολιτικό κόστος για την Τουρκία μεγαλώνει από μήνα σε μήνα.

Μπορείς να κάνεις πολλά πράγματα με τις ξιφολόγχες, αλλά όχι να καθίσεις πάνω τους, έλεγε το παλιό απόφθεγμα που έχει αποδοθεί στον Ταλεϋράνδο. Ο Ταγίπ Ερντογάν δεν το έχει καταλάβει μέχρι τώρα, αλλά δεν αποκλείεται να υποχρεωθεί να το καταλάβει σύντομα.

“Καθημερινή”